[wysig] Geografie en klimaat
[wysig] Die kontinentale Normandië
Normandië vorm geen geografiese eenheid nie, maar word deur twee groot natuurlike landskappe van Noord-Frankryk gekenmerk: Die Paryse Bekken en die Armorikaanse massief. Hierdie indeling stem nie met die grense van die twee Normandiese geweste op die vasteland ooreen nie, en die grenslyn tussen die twee geologiese formasies loop eerder in noord-suidelike rigting deur die départements Calvados en Orne.
Die geologiese verskeidenheid word deur 'n aantal verskillende landskapsvorme weerspieël, wat egter almal in dieselfde gematigde en vogtige klimaatsone lê. Grasvlaktes en beboste gebiede kom - naas 'n aantal unieke landskapsvorme wat op klein gebiede beperk is - dwarsoor Normandië voor.
Die kuslyn bevat 'n verskeidenheid landskapsvorme. Bo-oor die klippiestrande van die Alabasterkus (Frans: Côte d'Albâtre) in die Pays de Caux verrys hoë krytrotse, wat sowat 200 miljoen jare gelede gevorm het en tot by die Seinemonding strek, die département Calvados spog in die Pays d'Auge et Bessin met uitgestrekte sandstrande langs die Côte Fleurie en die Côte de Nacre, terwyl die kuslandskappe van Manche verskillende gebiede bevat: Die steile kristalliene rotspunte van Kaap de La Hague in die noorde van die skiereiland Cotentin en die laer kusstreke met hulle tipiese sandstrande in die omgewing van Saint-Vaast en Mont-Saint-Michel.
Normandië se maritieme klimaat lei tot gematigde temperature dwarsdeur die jaar. Die weer langs die kusgebiede van die Engelse Kanaal word gekenmerk deur die sogenaamde Atlantiese versteurings, wat gereeld optree en windige weer met die berugte sombere tot donkergrys lig saam bring. Die suidwestelike winde waai steeds.
[wysig] Die Kanaaleilande
Tot en met die tyd van die Noormanne-invalle is die Kanaaleilande deur Bretone bewoon. Die eilandgroep maak in die tydperk tussen 933 en 1204 deel uit van die Hertogdom Normandië. Teen die einde van die Honderdjarige Oorlog met Engeland misluk 'n Franse poging om die eilande weer by Frankryk in te lyf.
Die Kanaaleilande bly gevolglik 'n deel van die Hertogdom Normandië en 'n selfregerende Britse Kroongebied, aangesien die Engelse monarg gelyktydig ook as Hertog van Normandië fungeer. Die eilande bewaar talle ou tradisies soos die Normandiese regstelsel en maak nóg deel uit van die Verenigde Koninkryk nóg van die Europese Unie nie.
Slegs die hoofeilande Jersey, Guernsey, Alderney, Sark en Herm en die kleiner eilande Jethou, Brecqhou en Lihou is bewoon. Die klein Minquiers-rotsbank en Ecréhous het geen permanente bevolking nie.
Die eilande het danksy die invloed van die Golfstroom 'n baie gematigde klimaat. Die see se getye skep 'n ongewone natuurskouspel, wanneer tydens eb 'n uitgestrekte seelandskap ringsom die eilande droog lê.
[wysig] Geskiedenis
[wysig] Die prehistoriese tydperk
Argeologiese vondse uit die steentydperk, wat veral in Eure en Calvados opgegrawe is, lewer bewys van prehistoriese menslike nedersettings in Normandië. In die grot van Gouy naby Rouen is rotstekeninge teen die grotwande geskilder, wat as die mees noordelike in Europa beskou word. Daarnaas is 'n groot aantal megaliete volgens sekere patrone dwarsoor Normandië opgerig.
[wysig] Normandië voor die Romeinse verowering
Omtrent die Keltiese geskiedenis van Normandië is nou baie besonderhede bekend, veral danksy 'n groot aantal argeologiese bronne, waarvan die ouderdom noukeurig bepaal kan word. Plaaslike geleerdes soos die geestelike Cochet en Léon Coutil het die argeologiese vondste van veral Haute-Normandie sedert die 19de eeu ondersoek en in wetenskaplike standaardwerke gepubliseer.
Van die belangrikste Keltiese objekte, wat in Normandië opgegrawe is, is die goue Galliese helm van Amfreville-la-Mi-Voie (4de eeu v.C.); die ysterhelm, wat nou in die museum van Louviers vertoon word en die groot nekropool van Pîtres (Eure) met sy Keltiese urnegrafte, waarin swaarde en die oorblyfsels van 'n lykwa ontdek is.
Die Keltiese volk van die Belgae het hulle in opeenvolgende immigrasiegolwe tussen die 4de en 3de eeu v.C. in Normandië gevestig. Die huidige kennis oor die verskillende Galliese stamme is grootliks te danke aan Gaius Julius Caesar se noukeurige beskrywings in sy boeke oor die Galliese Oorlog (De bello Gallico). Ná die Galliese neerlaag naby Alesia het die plaaslike stamme in Normandië nog 'n tyd lank weerstand teen die Romeinse veroweraars gebied, tog het die Romeine in 51 v.C. hulle gesag oor Gallië uiteindelik gevestig.
[wysig] Die Romeinse tydperk
Met keiser Augustus sy administratiewe hervormings van die jaar 27 v.C. het die Normandiese gebiede 'n deel van die Galliese provinsie Lugdunensis geword. Soos elders in die weste van die ryk, is die Romanisering van die plaaslike bevolking deur die bou van paaie en verstedeliking bevorder.
In die Normandiese gebiede het die sogenaamde villa-kultuur oorheers, waarby 'n groot plattelandse bevolking outarke landgoedere bewoon.
In die tweede derde van die 3de eeu is talle dorpe en stede in Normandië deur barbare-invalle verwoes, en die kusgebiede is deur Saksiese seerowers bedreig. Spore van brande en skatte en geld, wat bewoners haastig ingegrawe het om dit teen plunderaars te beskerm, getuig nog steeds van daardie onrustige tye in Noord-Gallië.
As gevolg van Diocletianus (285-305) se administratiewe hervormings is die Normandiese gebiede van die huidige Bretagne geskei om die gebied Lugdunensis Secunda te vorm. Teen hierdie tydperk het ook die kerstening van Normandië begin, en die eerste biskop is in Rouen geordonneer.
Sedert 406 is die Wes-Romeinse gebiede deur Germaanse stamme oorstroom. Die Sakse het hulle langs die Normandiese kus gevestig. Die gesag van die Romeinse keisers het vinnig gedaal, en Normandië het weer onder sy ou naam Armorika bekend gestaan. Die plattelandse villas is ontruim en vervolgens verwoes, terwyl die stadsbewoners hulle agter hulle versterkings verskans het. Nog voor die amptelike einde van die Wes-Romeinse Ryk in die jaar 476 het talle barbare-groepe hulle as Romeinse bondgenote in Gallië gevestig, wat veral uit die toponimie blyk.
[wysig] Die Hoë Middeleeue
In 486 het die Galliese gebiede tussen Somme en Loire onder die heerskappy van die Frankiese koning Clovis I gekom. Die Frankiese verowering het nie tot 'n grootskaalse vestiging van Franke in Normandië gelei nie, tog getuig sowel talle plekname met die eindings -ville en -court asook die administratiewe en militêre verdeling in graafskappe van die Frankiese invloed.
Daarenteen het die kerstening 'n diepgaande invloed op Normandië uitgeoefen. In die grootste stede is katedrale opgerig, terwyl kerke op die platteland aan heiliges gewy is. Langs die paaie is kapelle opgerig, en in die Karolingiese tydperk het dorpsbewoners hulle begraafplase meesal ringsom hulle parogiale kerke aangelê. Sedert die 6de eeu het die Normandiese kloosterlewe - dikwels volgens die reëls van die heilige Benedictus - veral in afgeleë gebiede van die weste begin ontwikkel.
[wysig] Die Skandinawiese invalle
Teen die einde van die eerste millenium het die strooptogte van Skandinawiese Wikings in 'n groot aantal Europese gebiede begin. Daar was twee golwe van invalle, met die eerste in die tydperk tussen 790 en 930 en die tweede tussen 980 en 1030. Die Wikings het onder hulle gelatiniseerde naam Northmanorum of "Manne uit die noorde" bekend gestaan. Die naam van Normandië is afgelei van die Skandinawiese krygers.
Tussen 790 en 800 het die Noormanne hulle eerste strooptogte langs die kusgebiede van die westelike Gallië onderneem, en onder die heerskappy van Lodewyk die Vrome (814-840) het hulle vir die eerste keer stede in die huidige Normandië aangeval. Die inval van die jaar 841 het groot skade in Rouen en Jumièges berokken. Net soos by hulle eerste strooptog op die Britse kloostereiland Lindisfarne teen die einde van die 8de eeu het die Wikings hulle op sagte teikens soos kloosters toegespits. Die Skandinawiërs het hulle teikens meesal tydens die somer aangeval, om daarna met hulle prooi na die noorde terug te keer en daar te oorwinter. Met die ekspedisie van 845 het hulle die Seine rivier-op geseil en Parys geplunder.
Sedert 851 het die Noormanne tydens die winter in Basse-Seine (wat meer of min ooreenkom met die huidige Haute-Normandie) gebly en 'n aantal kloosters verwoes. Die Karolingiese heersers se beleid teenoor die Noormanne was soms vol teenstrydighede, maar meesal eerder swak. In 867 het Karel die Kale die graafskap Cotentin aan die Bretonse hoof Salomon oorhandig, onder die voorwaarde dat hy die eed van getrouheid aan die koning moes aflê om voortaan sy bystand by die afweer van Skandinawiese invalle aan die Frankiese owerhede te verleen.
Desondanks het koning Karel die Simpele in 911 'n ooreenkoms met die Noorse hoof Rollo onderteken. Onder die voorwaarde dat Rollo die eed van getrouheid sal aflê (wat hy uiteindelik in 940 gedoen het) en hom laat doop, het die koning die gebied van Basse-Seine aan hom afgestaan. Verder is Rollo verplig om die riviermonding van die Seine en Rouen teen Wiking-aanvalle te beskerm.
Die gebied onder Normandiese heerskappy is deur 'n aantal verowerings nog vergroot; in 924 is Hiémois en Bessin en in 933 die skiereiland Cotentin en Avranchin by die Normandiese gewes ingelyf. Willem die Veroweraar het daarin geslaag om die gebied in 1050 nog verder af te rond.
Die vestiging van Skandinawiërs in die gebied was allesbehalwe 'n grootskaalse immigrasie. Die Deense setlaars het die grootste deel van die Skandinawiese bevolking in Normandië verteenwoordig, maar daar was ook 'n groot aantal Noorse immigrante en klein groepe Swede. Sommige streke met 'n groter Skandinawiese bevolkingsdigtheid soos die Pays de Caux en die noorde van die skiereiland Cotentin wys 'n groter aandeel Skandinawiese plekname.
Die vermenging van Skandinawiese elemente met die inheemse bevolking het aan die beginpunt van die ontwikkeling van die magtigste feodale staat in Europa gestaan. Met hulle dinamisme en hulle uitstekende tegniese vernuf, veral op die gebied van die skeepsbou, was hulle in staat om vervolgens Engeland, Suid-Italië, Sisilië en tydens die kruistogte ook die Levant te verower.
[wysig] Die Hertogdom Normandië
Die opvolgers van Rollo het - tot by Richard II - aanvanklik die titel "graaf van Normandië" gedra; hulle het oor die reg beskik om mense onder ban te plaas, maar het die Franse koning as hul leenheer erken. In die praktyk het die destydse hertoë en grawe egter politieke en finansiële onafhanklikheid geniet: Hulle het hulle eie munte geslaan, die plaaslike regspraak uitgeoefen, hul eie belasting gehef, prelate benoem en oor hul eie leërs beskik.
Daarnaas het die Normandiese heersers betrekkinge met buitelandse vorste onderhou, veral met die Engelse koningshuis. Belangrike poste is hoofsaaklik deur lede van die vorstelike familie gevul, en die gesag van die landelike adel het - anders as in die res van Noord-Frankryk - steeds beperk gebly ten gunste van die vorstehuis. Ander voorregte van die Normandiese vorstehuis is uit die Skandinawiese regstelsel oorgeërf en in Normandië nog steeds toegepas, soos ballingskap, die seereg en die konkubinaat.
Die adel, die sogenaamde Grands de Normandie, was in hierdie tydperk hoofsaaklik van Frankiese afkoms, met net enkele Skandinawiese families soos die lyn van die Harcourt. Aan die begin van die 11de eeu het die adellike Normandiese gesinne ook met Bretonse elemente (veral in die weste) en met adellikes uit Anjou en Duitsland begin vermeng.
'n Aantal Normandiese adellikes, wat hulle in Suid-Italië en veral in Sisilië gevestig het, waar hulle 'n nuwe dinastie gestig het, het 'n belangrike rol in die geskiedenis van die Bisantynse Ryk en die kruistogte gespeel.
[wysig] Willem die Veroweraar
Die Normandiese geskiedenis het met Willem die Veroweraar 'n nuwe hoogtepunt bereik. Sedert 1050 het die Engelse koning Willem om sy bystand teen sy opposisie in die Engelse adel gevra. Aangesien Edward sonder erfgenaam gebly het, het hy die indruk gewek dat Willem 'n moontlike opvolger op die troon sou kon wees. Ná Edward se dood op 5 Januarie 1066 is egter sy swaer Harold Godwinson in Westminster as Engelse koning gesalf.
Willem het besluit om sy erfdeel met geweld te neem en met sy leër na Engeland geseil. Die Engelse leër het op hierdie tydstip al teen die Noorse koning Harald Hardraada geveg, wat self aanspraak op die Engelse troon gemaak het. Ná die oorwinning oor die Noorse invallers in die slag van Stamford Bridge het die Engelse leër naby Hastings teenoor Willem se strydmag gestaan. In die slag op 14 Oktober 1066 is Harold dodelik gewond.
Willem die Veroweraar is op 25 Desember 1066 in die abdy van Westminster as Engelse koning gesalf.
Met sy nuwe koninklike titel en die nuwe rykdom het Willem se magsbasis aansienlik vergroot, en die Normandiese aristokrasie het sy gebiede op die vasteland begin uitbrei. Weens Willem se sukses was daar nou ernstige wantroue tussen die Normandiese vorstehuis en die Franse koning, en ná Willem se dood het daar ernstige verskille tussen sy erfgename en die Normandiese adellikes bestaan.
[wysig] Die 12de eeu en die Franse verowering van Normandië
Ná die dood van Geoffroy Plantagenêt, stamvader van die Anglo-Normandiese huis Plantagenêt, het sy seun Hendrik II Normandië geërf. Hy het sy besittings deur sy huwelik met Aliénor van Akwitanië in 1154 nog vergroot. Normandië het nou deel uitgemaak van die magtige Plantagenêt-ryk, wat van Skotland tot by die Pireneë gestrek het. Sy seun en kleinseun, Richard Cœur de Lion (Richard die Leeuhart) en Johan sonder Land, het reeds moeite gehad om die ekspansionistiese beleid van die Franse koning Philippe Auguste af te weer.
Richard die Leeuhart is in 1199 oorlede, en Johan sonder Land is op 25 Mei 1199 in Rouen as Hertog van Normandië bekroon. In die middeleeue het hy bekend gestaan vir die belastingdruk, wat hy op sy onderdane geplaas het, en daar is selfs beweer dat hy van die duiwel besete was. Hy het die Franse koning as leenheer van Normandië erken, maar met Isabelle Taillefer getrou, wat eintlik as bruid aan Hugo IX van Lusignan, 'n leenman van koning Philippe Auguste, belowe was. Op versoek van Hugo het die Franse koning die feodale reg toegepas en het Johan se land gekonfiskeer om dit aan Arthur I van Bretagne, 'n neef van Geoffroy Plantagenêt, te gee - met die uitsondering van Normandië, wat hy self wou oorneem. In die somer van 1202 het Philippe Auguste die Pays de Bray beset. Johan het sy posisie probeer red en Arthur laat vermoor, tog het die Normandiese adel, wat reeds onder Franse invloed gekom het, hom in die steek gelaat. Franse troepe het op 21 Mei 1204 die stad Caen en op 24 Junie ook Rouen verower. As gevolg van die Franse verowering is Normandië by die kroondomein ingelyf.
[wysig] Normandië onder Franse heerskappy
Die beleid van koning Philippe II Auguste was daarop gemik om die Normandiese adel met die Franse heerskappy te versoen. Die Normandiese vryhede en voorregte is nie deur die Franse kroon aangetas nie. Die 13de eeu is deur 'n ekonomiese opswaai gekenmerk, en veral die landbou en handel het vinnig ontwikkel. Koopmanne uit Rouen het wyn en graan na Engeland uitgevoer en die Franse markte van Engelse tin, wol en lakens voorsien.
In die eerste helfte van die 13de eeu het ook die Normandiese argitektuur sy eie styl ontwikkel en daarna die Franse Gotiese boustyl oorgeneem. Die Franse koningshuis en die Grands van Normandië het die oprigting van pragtige geboue bevorder, en koning Philippe Auguste het 'n bydrae vir een van die mees ambisieuse projekte gelewer, die "Wonder van Mont-Saint-Michel".
Die Normandiese adel en burgery het daarin geslaag om hulle voorregte ook tydens die politieke en ekonomiese krisis van die laat 13de eeu te handhaaf.
[wysig] Die Honderdjarige Oorlog
In 1348 is Normandië deur 'n uitbreek van die swart pes geteister. Saam met die verwoestings van die oorlog tussen Engeland en Frankryk en die hongersnode wat daaruit voortgevloei het, het die Normandiese bevolking hierdie tydperk as een van die rampspoedigste in die geskiedenis ervaar. In 1382 het die inwoners van Rouen in opstand teen die Franse belastingbeleid gekom.
Ná 'n tydperk van lae intensiteit her die oorlogspartye hulle offensiewe teen die begin van die 15de eeu hervat, en Normandië was nou meer as tevore die toneel van krygshandelinge.
Hendrik V, koning van Engeland, het in Augustus 1415 'n poging onderneem om Frankryk te verower. Hy het Harfleur beleër, naby Azincourt 'n oorwinning oor die Franse troepe behaal en die hele Normandië verower. In 1419 het hy Rouen ingeneem. Die Engelse het nou 'n groot deel van Frankryk gekontroleer.
As gevolg van die verdrag van Troyes, wat in 1420 onderteken is, het Hendrik V met Catherine getrou, die dogter van die Franse koning Karel VI. Met die dood van laasgenoemde sou Hendrik V of sy seun koning van sowel Engeland asook Frankryk word. In die jaar 1422 is Hendrik V en Karel VI oorlede. Aangesien Hendrik VI nog 'n baba was, het die hertog van Bedford in sy naam geregeer. Hy het in 1432 die universiteit van Caen gestig en hom vir die bewaring van die Normandiese voorregte beywer. Sy belastingbeleid het egter tot groot ontsteltenis gelei.
Bedford het ook die doodsvonnis gesteun wat oor Johanna van Arkel uitgspreek sou word. Nadat sy tydens die beleg van Compiègne gevange geneem is, is sy op 30 Mei 1431 aan die Engelse "verkoop" en ná 'n lang verhoor in Rouen lewendig verbrand. Haar as is in die Seine gestrooi.
In 1434 het die belasting, wat deur die Engelse gehef is, orals in Normandië tot politieke onrus gelei. Die offensiewe van die Franse koning Karel VII in die lente van 1449 op die skiereiland Cotentin, in Basse-Seine en Sentraal-Normandië het die begin van die bevryding ingelui. Met die slag van Formigny in die huidige département Calvados is 'n einde aan die Engelse besetting gemaak. Cherbourg is as die laaste Normandiese stad in die somer van 1450 bevry.
[wysig] Die renaissance
Met die einde van die Honderdjarige Oorlog het Normandië geleidelik begin herstel van sy demografiese en ekonomiese verval. Ná die rampspoedige tydperk tussen 1337 en 1450 het Normandië in 1530 weer sy bevolkingsyfer van voor die oorlog bereik. Koning Frans I het in 1517 die hawestad Le Havre gestig.
In Rouen het die lakennywerheid 'n ongekende opswaai beleef. Normandiese vissers het vaarte na die Oossee en na Newfoundland onderneem om haring en kabeljou te vis. Hulle het daarnaas sout uit Guérande vervoer. Tot by die jaar 1570 was die Engelse Kanaal 'n belangrike seestraat vir handelskepe op pad na Londen of Antwerpen. Normandiese handelaars het produkte soos wol, tin en leer van die Britse eilande, en sout en aluin uit die suide ingevoer. Hulle het ook gereeld besoek aan die Antwerpse hawe afgelê, terwyl Harfleur 'n gunstelinghawe van Spaanse handelaars was.
Normandië het 'n groot bydrae tot die Franse ontdekkingsreise gelewer. In 1503 het Binot Paulmier de Gonneville vanuit Honfleur na Brasilië geseil. Jean Denis, 'n boorling van Honfleur, het in 1506 besoek afgelê aan Newfoundland en die monding van die Sint-Laurensrivier. Ook 'n ekspedisie onder die leiding van Samuel de Champlain, wat tot die stigting van die stad Québec gelei het, het in 1608 sy aanvang in Normandië geneem.
Tydens die heerskappy van Frans I het die reder Jehan Ango, 'n boorling van Dieppe, met sy skepe na Soematra, Brasilië en Kanada geseil. Dieppe was ook die setel van 'n kartografiese en hidrografiese skool onder die leiding van Pierre Desceliers. Die burgers van Rouen het Giovanni da Verrazano uitgestuur om die tropiese woude van Brasilië te verken. Ter ere van 'n besoek deur koning Hendrik II van Frankryk in 1550 is in Rouen 'n Brasiliaanse fees op die Seine georganiseer.
'n Groot aantal herehuise en paleise, wat in die plattelandse en stedelike gebiede van Normandië opgerig is, getuig nog steeds van die dinamisme en welvaart van hierdie tydperk. Uiteindelik het die ekonomiese vooruitgang in Normandië 'n gunstige klimaat vir die uitbreiding van die Protestantisme en sy etiek geskep.
[wysig] Die tydperk van die reformasie
Veral die stedelike bevolking in Normandië het hulle taamlik vroeg tot die Protestantisme bekeer. Die eerste stad, wat die Calvinistiese lewensbeskouing in die dertigerjare van die 16de eeu aanvaar het, was Alençon, wat vinnig tot 'n sentrum van die reformasie ontwikkel het. Van hier het die nuwe geloof uitgebrei na die landelike gebiede van die Pays de Caux, die Seinevallei en Bessin. Daarenteen is die Protestantisme op die skiereiland Cotentin eers later, in die tweede helfte van die 16de eeu, aanvaar: Pierre de Comprond, sieur de la Mare, is hier vir sy godsdienstige oortuigings lewendig verbrand.
Die aflaathandel en die klein aantal geestelikes in die gebied word as die hoofredes vir die vinnige uitbreiding van die protestantisme aangevoer. Normandië was in vergelyking met ander gebiede welvarend en geletterd en danksy sy handelsbetrekkinge het dit ook steeds oop gebly vir nuwe invloede. Rouen was in hierdie tydperk die derde grootste sentrum van die uitgewersbedryf in Frankryk, en ook Caen het oor 'n groot aantal boekdrukkers beskik.
Dit was veral die adel, die burgerstand van Caen en ambagsmanne van die tekstielbedryf wat by die reformatoriese beweging aangesluit het.
Met die begin van die godsdienstige oorloë in 1562 het die beeldestorm ook in Normandiese stede soos Alençon, Rouen, Caen, Coutances en Bayeux uitgebreek. In Oktober van dieselfde jaar is Rouen beleër en vervolgens geplunder.
Soos elders in Frankryk was daar sterk verset teen die uitbreiding van die Protestantisme, veral van die kant van die owerhede. In die sogenaamde slagting van die Bartolomeüs-nag is ook in Rouen 'n groot aantal Protestante vermoor. Terwyl die reformasie se invloed teen die einde van die 16de eeu orals in Normandië begin afneem het, het Caen en Alençon nog steeds vestings van die nuwe geloof gebly.
Kort voor die herroeping van die Edik van Nantes deur koning Lodewyk XIV in 1685 was Normandië se protestantse bevolking die grootste in Noord-Frankryk met sowat 200�000 mense. As gevolg van die herroeping het 184�000 Calvinistiese Normandiërs of 92 persent van die Protestantse bevolking besluit om die provinsie te verlaat en hulle voorlopig in Engeland en Nederland te vestig - twee lande, waarmee hulle al lank nou handelsbetrekkinge gehad het. Normandië het as gevolg van die massa-emigrasie 'n groot aantal goed opgeleide burgers en vakmense, hele nywerhede en talle belangrike handelsbetrekkinge en inkomste wat daaruit voortgevloei het, verloor. Sowat 80�000 Normandiese burgers het hulle permanent in Engeland, Nederland en Pruise gevestig.
[wysig] Die tydperk van die Sonkoning Lodewyk XIV
Die rebellie van die sogenaamde Nu-Pieds ("Kaalvoete") het in Augustus 1639 in die grootste stede van Normandië uitgebreek, kort na Lodewyk XIII se besluit om die belasting op sout orals in Frankryk in te voer.
In 1667 het Jean-Baptiste Colbert die koninklike lakennywerheid van Elbeuf gestig. 'n Kort tydperk van welvaart het in Normandië begin, en die owerhede het selfs die belasting verlaag. Die boukuns van die tydperk is deur kastele in die klassieke styl soos in Balleroy, Beaumesnil, Cany en Flamamville oorheers.
Maar sedert 1689 het Frankryk weer oorlog teen Engeland gevoer, en die Normandiese kusgebiede is verskeie kere deur Engelse troepe aangeval. Die Franse vloot het in 1692 naby La Hougue (Cotentin) 'n verpletterende neerlaag gely, en in 1694 het die Engelse Le Havre en Dieppe gebombardeer.
Tegelykertyd het die betrekkinge met Amerika verstewig. Normandiese seevaarders het voortgegaan met die verkenning van die Nuwe Wêreld: René Robert Cavelier de La Salle, 'n boorling van Rouen, het 'n ekspedisie na die gebied van die Groot Mere in die huidige Verenigde State en Kanada en later na die Mississippirivier gelei. Hy het daarnaas die gebiede tussen Québec en die Mississippidelta ontdek, wat vervolgens as Frans-Louisiana bekend gestaan het. Honfleur en Le Havre het as hawens vir die slawehandel met Amerika gedien. 'n Groot aantal van die oudste gesinne in die Franse provinsie Québec is afkomstig uit Normandië, veral die gebied van Basse-Normandie.
[wysig] Die tydperk van die Verligting
Die slawehandel het sy hoogtepunt in die 18de eeu bereik, en dit was veral burgers uit Le Havre, Rouen en Honfleur wat voordeel getrek het uit die groeiende driehoekshandel. In die Wes-Normandiese stede het die katoennywerheid begin ontwikkel en ook die grondslag vir die Industriële Rewolusie in die gebied gelê, terwyl die ooste minder sterk deur die groeiende seehandel geraak is.
Die landbou het steeds 'n belangrike bydrae gelewer, met graan uit die Pays de Caux, Vexin en die omgewing van Neubourg, Caen en Argentan; melkboerdery in die Pays de Bray en Bessin; en vleisboerdery in die Pays d'Auge. Terwyl die wynbou vinnig afgeneem het, het appels vir die siderproduksie al hoe belangriker geword.
Die spin- en weefbedryf en die linnegoedvervaardiging het as die vernaamste nywerhede in die plattelandse gebiede ontwikkel. Die omgewing van Alençon, die bosgebiede van Ouche en die oostelike Normandië het hulle op metallurgie toegespits. Terwyl in Villedieu-les-Poêles kopergereedskap vervaardig is, was Rouen die sentrum van die glas-, keramiek-, porselein- en uitgewersbedryf. Skeepswerwe is in Le Havre, Cherbourg, Caen, Rouen, Villequier en Dieppedalle opgerig. Die Seinevallei was die middelpunt van die chemiese bedryf, wat aanvanklik veral uit suikerraffinaderye bestaan het.
Desondanks is ook Normandië deur die ekonomiese en politieke krisis in die tagtigerjare van die 18de eeu geraak, wat uiteindelik tot die Franse Rewolusie gelei het.
In 1790 is Normandië in administratiewe opsig in vyf départements verdeel. Die Normandiërs het weerstand teen die algemene diensplig (levée en masse) gebied, wat tydens die Rewolusie ingevoer is.
[wysig] Die industrialisering in die 19de eeu
Op 3 Mei 1843 is die spoorwegverbinding tussen Parys en Rouen ingewy, vyf jaar later is dit verleng tot by Le Havre. Die slawehandel is afgeskaf. Die aantal skeepswerwe, tekstiel- en metallurgiese nywerhede het sterk toegeneem, veral in Seine-Maritime. Die meganisering van die tekstielbedryf en die gebruik van waterkrag het die industriële ontwikkeling versnel. Die industriële rewolusie het tot grootskaalse verstedeliking, die vorming van 'n stedelike proletariaat, toenemende werkloosheid en groeiende emigrasie na die Verenigde State gelei.
[wysig] Die Tweede Wêreldoorlog
Normandië het danksy die gealliëerde landing teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog 'n groot rol by die bevryding van Europa gespeel. Die "operasie Overlord", die grootste amfibiese operasie in die militêre geskiedenis, het op 6 Junie 1944 met die landing van Amerikaanse, Britse, Kanadese en ander troepe langs die strande van Calvados en Manche begin. Dit was die begin van die slag van Normandië, wat met die kapitulasie van die Duitse garnisoen van Le Havre op 12 September geëindig het.
Militêre versterkings, wat van beton gemaak is, word nog steeds in Normandië aangetref. Hulle maak deel uit van die sogenaamde "Atlantiese wal", wat deur die Duitse troepe opgerig is.
Die Duitse besetting en die geallieerde bomaanvalle in 1944 het baie Normandiese stede verwoes. Die hawestad Le Havre is volledig in 'n puinhoop verander, en die Amerikaners het per ongeluk ook die ou stadskern van Rouen gebombardeer. Ook Caen en Lisieux is deur geallieerde bomme getref, terwyl Falaise, die geboortestad van Willem die Veroweraar, tydens die geallieerde beleg en verowering verwoes is.
[wysig] Geskiedenis ná 1945
Die Normandiese stede is ná die Tweede Wêreldoorlog in hulle historiese of 'n moderne argitektoniese styl herbou. As gevolg van administratiewe hervormings in Frankryk is Normandië in twee régions of administratiewe geweste verdeel, Haute-Normandie en Basse-Normandie.
Die ligging van Normandië, wat as 'n randgebied van die Europese Unie (EU) beskou moet word, het in die tweede helfte van die 20ste eeu 'n nadelige effek op die plaaslike nywerhede gehad sodat werkloosheid steeds 'n groot probleem gebly het. Ondoeltreffende maatreëls van die EU het ook die Normandiese landbou benadeel.
Vandag is die toerisme een van die pilare van die Normandiese ekonomie, en behalwe vir die kusgebiede staan Normandië met sy gasvrye mense as 'n relatief goedkope reisbestemming bekend. Die vakansieoorde langs die kus steun veral op welgestelde Parysenaars, wat ook baie huise en woonstelle in stede soos Deauville besit.
[wysig] Ekonomie
[wysig] Haute-Normandie
Die reliëf en hidrografie van Haute-Normandie was in die 19de eeu uiters geskik vir die ontwikkeling van tekstiel- en papiernywerhede. In die 1960's het die plaaslike motorbedryf ontstaan, en die vinnige industriële groei het die vestiging van 'n groot aantal gedesentraliseerde nywerhede soos elektronika, farmaseutiese produkte en parfuum bevorder. In die 1980's is twee kernkragsentrales, Paluel en Penly, opgerig wat tans sowat 'n tiende van Frankryk se totale elektriese kragopwekking verteenwoordig.
Volgens sy bruto geografiese produk (BGP) per capita was die administratiewe gewes Haute-Normandie in 2000 op drie na die ekonomies sterkste gebied van Frankryk. Die gewes trek voordeel uit sy geografiese ligging naby die ekonomiese hartland Île-de-France met die hoofstad Parys - sowat sestig persent van alle ondernemings in Haute-Normandie het hulle hoofkwartier dan ook in die Seine-metropool.
Die gewes beskik oor beduidende seehawens wat sowat 'n kwart van alle Franse in- en uitvoere wat op see vervoer word - Rouen is die belangrikste Europese uitvoerhawe vir graan, terwyl Le Havre volgens tonnemaat tot Frankryk se tweede grootste seehawe gegroei het. Groot olieraffinaderye en stoorgeriewe vir ruolie, waarvan die eerste aanlegte reeds voor die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog hier opgerig is, lewer sowat 'n derde van Frankryk se geraffineerde produkte op en dra sodoende by tot Haute-Normandie se ekonomiese welvaart.
[wysig] Basse-Normandie
In Basse-Normandie speel die landbousektor tradisioneel nog 'n belangriker rol as in Haute-Normandie. Nogtans het die dienstesektor in 2000 reeds 63 persent en die nywerheidssektor meer as 26 persent tot die gewes se bruto geografiese produk bygedra. Die nywerheidsektor se bydrae was selfs hoër as die nasionale gemiddelde (20,9 persent) en het teenoor die jaar 1995 met byna vyf persent gegroei. Die aandeel van dienste is daarenteen nog laer as in die res van Frankryk (71,7 persent in 2000). Die landbousektor se bydrae tot die gewestelike BGP was in 2000 met 4,8 persent hoër as die nasionale gemiddelde (2,8 persent). Die meeste boerderye spits hulle op veeteelt toe.
Die nywerheidsektor steun veral op halfverwerkte industriële goedere en toerusting.
[wysig] Kultuur
[wysig] Boukuns
Die Normandiese boukuns het 'n beduidende bydrae tot die ontwikkeling van die Romaanse styl (11de tot 15de eeu) gelewer wat veral in die plaaslike sakrale argitektuur weerspieël word, maar ook na aangrensende geweste uitgestraal het. Die Romaanse boukuns van Normandië word gekenmerk deur strak lyne, gewaagde proporsies en die spaarsame gebruik van versierings waardeur dit al as 'n voorloper van die Gotiese boustyl beskou kan word - 'n ontwikkeling wat onder meer in die kerkskip van die abdy Mont-Saint-Michel, die Saint-Nicolas-kerk in Caen, die katedraal van Bayeux en by die kloosters van Lessay en Cerisy la Forêt tot uitdrukking kom. Die belangrikste voorbeelde van Romaanse sakrale boukuns in Normandië sluit die katedrale van Rouen, Evreux, Sées en Coutances en die abdy van Mont-Saint-Michel in.
Die Gotiese boukuns (12de tot 15de eeu) het gestalte gegee aan die Middeleeuse mens se spiritualiteit en godsverbondenheid, maar ook aan die groeiende welvaart van stedelike sentra. Dit het sy hoogtepunt met die bou van indrukwekkende katedrale bereik soos dié van Lisieux, Rouen (met sy Saint-Romain-toring) en Caudebec-en-Caux. Nogtans het boumeesters geleidelik oorgegaan tot eenvoudiger boustyle wat in die Renaissance-argitektuur uitgemond het. Die Justisiepaleis van Rouen weerspieël hierdie oorgangsfase.
Die 16de eeuse Renaissance-boukuns, wat sy motiewe heeltemal aan Italiaanse voorbeelde ontleen het, is deur die aartsbiskop van Mécène en Rouen, Georges I d'Amboise, in Normandië ingevoer. Arabeske, loofwerk, medaljons en mosselagtige vorms was belangrike stylelemente. Normandiese voorbeelde van Renaissance-argitektuur sluit die Hôtel Bourgtheroulde in Rouen, die Hôtel Escoville in Caen en die kasteel Château d'Ô.
In die vroeë 18de eeu het eenvoudige Franse style die hoofstroom in die boukuns begin vorm. Bakstene het as kostebesparende boumateriaal baie gewild geword, terwyl argitekte na die klassisistiese styl (17de en 18de eeu) met sy kenmerkende eendersheid oorgeskakel het. Die kasteel van Balleroy is 'n tipiese Normandiese voorbeeld hiervoor.
[wysig] Kookkuns
Die platteland van Normandië staan as 'n eersterangse landbougebied bekend, wat danksy die uitgestrekte weivelde groot hoeveelhede suiwelprodukte oplewer. Kaas uit Normandië is baie gewild en sluit beroemde soorte soos Camembert, Livarot, Pont l'Evêque, Boursin, Brillat-Savarin en Neufchâtel in. Ook Normandiese botter en room is hoog aangeslaan by fynproewers en speel 'n belangrike rol in die plaaslike kookkuns.
Die Normandiese appelboorde lewer die grondstof vir die sider-, pommeau- en calvados-produksie. Mense in Normandië hou nog steeds van die tradisionele trou Normand, 'n pouse tussen die gange van 'n maaltyd, waartydens 'n glasie calvados geniet word. Pommeau, die bekende Normandiese aperitief, is 'n mengsel van onvergiste sider (twee derdes) en calvados (een derde). 'n Ander aperitief, Kir normand, word van cassis en sider berei. Die stad Fécamp staan bekend vir sy likeur Bénédictine.
Appels is ook een van die hoofbestanddele van die Normandiese kookkuns, met bekende geregte soos moules à la normande (mossels wat met appels en room gekook word), bourdelots (appels in bladerdeeg) en Normandiese appeltert met crème fraîche. Normandiese gebak staan internasionaal bekend en sluit spesialiteite soos brioche (onder meer uit Évreux en Gisors), douillons (pere in bladerdeeg), fouaces ('n soort koekrolletjie, wat dikwels by 'n wynproe bedien word), fallues (botterbolletjies uit Lisieux), mirliton (amandelkoek) uit Rouen en sablés (beskuite, onder meer uit Bayeux en Lisieux). Tipiese Normandiese lekkergoed is sucre de pomme (appelkandy) en tammeletjies uit Isigny.
Normandiese vis- en seekosgeregte soos turbot en oesters van die Cotentin-skiereiland is orals in Frankryk gewilde spesialiteite. Normandië is die belangrikste verskaffer van oesters in die land.
Normandiese skaapvleis, eende, hoenders en kalkoene vorm die basis van 'n verskeidenheid Normandiese geregte.
Die beroemde kok van die Franse konings Karel V en Karel VI, Taillevent, is 'n boorling van Normandië, en sy hoofwerk, Le Viandier, is die oudste kookboek van Frankryk.
[wysig] Toerisme
Normandië het reeds teen die begin van die 19de eeu tot 'n gewilde toeristebestemming ontwikkel. Toe Napoléon Bonaparte met sy eggenote Marie-Louise 'n besoek aan Dieppe afgelê het, was hierdie hawestad al 'n trekpleister vir welgestelde Britse toeriste. Besoekers soos koningin Hortense van Nederland en die hertogin van Berry het van Dieppe kort daarna die vernaamste strandoord in Frankryk gemaak.
Britse toeriste het deur Normandië getoer om sy historiese argitektuur, veral sy kastele en abdye, te besigtig, maar het ook aangetrokke gevoel tot die moontlikheid om hier in die spore van hul Normandiese voorvaders te loop. Die Franse skrywer Stendhal het vervolgens die neologisme tourisme ("toerisme") gevorm om hierdie nuwe kulturele fenomeen te beskryf, terwyl die Britse skilder William Turner die eerste reisgids, Romantic Normandy, geïllustreer het wat in 1828 in twee boekdele gepubliseer is.
In 2008 het die meeste buitelandse toeriste uit die Verenigde Koninkryk (1�222�410 oornagtings), België (384�884 oornagtings) en Duitsland (334�327 oornagtings) gekom.

Summary:
Normandië is 'n historiese provinsie in die noord-weste van Frankryk, wat van die riviervlaktes van die Seine (Haute-Normandie) tot by die skiereiland Cotentin (Basse-Normandie) en die Kanaaleilande strek. Hoewel die vasteland deel uitmaak van die Franse Republiek, is die Kanaaleilande sedert die middeleeue 'n Britse kroongebied.
In die huidige Frankryk verwys die term Normandië dikwels na die administratiewe geweste Haute-Normandie met die départements Seine-Maritime en Eure, en Basse-Normandie met die départements Calvados, Manche en Orne met 'n totale oppervlakte van 29�906 vierkante kilometer en sowat 3,3 miljoen inwoners. 'n Aantal kantons, wat histories deel uitmaak van die ou provinsie Normandië, is tydens die Franse Rewolusie by die départements Eure-et-Loire, Mayenne en Sarthe ingelyf en maak nou deel uit van die geweste Centre en Pays de la Loire.
'n Nimmereindigende stryd teen natuurkragte het net soos die avontuurlus van hulle Wiking-voorvaders die karakter van die mense in Normandië gevorm, wat dikwels as eiesinnig, koppig en terughoudend beskryf word.


[wysig] Geografie en klimaat
Die stadsgebied van Keulen strek oor 405,15 vierkante kilometer, waarvan 230,25 aan die linkeroewer en 174,87 aan die regteroewer van die Ryn. Ten opsigte van sy oppervlak is Keulen na Berlyn en Hamburg die derde grootste stad van Duitsland. Die hoogste punt in die Königsforst lê 118,04 meter bo seevlak, die laagste in die Worringer Bruch 37,5 meter bo seevlak.
Keulen lê in die sogenaamde Keulense Bekken (Duits: Kölner Bucht), 'n vallei tussen die heuwels van die Bergische Land en die Eifel, wat deur klimatiese besonderhede gekenmerk word:
Die metropolitaanse gebied van Keulen lê in die oorgangsgebied van gematigde see- en kontinentale klimaat met milde winters (die gemiddelde temperatuur in Januarie is 2,4 °C) en gematigde somers (met 'n gemiddelde temperatuur van 18,3 °C in Julie). Die gemiddelde jaarlikse neerslag is 798 millimeter.
[wysig] Die Ryn en sy brûe
Die Ryn, wat in Keulen 'n wydte van vierhonderd meter (1�300 voet) bereik en oor 'n lengte van veertig kilometer (25 myl) deur die stad vloei, maak 'n groot boog in Keulen en verdeel die stad in twee verskillende helftes: Die linkeroewer, wat in die volksmond as die "ware Keulen" ("wahre Kölle") bekend staan, en die "schäl Sick" of regteroewer. Hier lê ook voormalige selfstandige stede soos Deutz en Mülheim, wat lankal by Keulen ingesluit is.
Die beide kante van die rivier is eeue lank slegs deur een veerboot met mekaar verbind. Tans is daar agt brûe. Die eerste permanente brug, die voorloper van die huidige Hohenzollern-spoorwegbrug tussen die hoofstasie en die voorstad Deutz, is eers in 1859 geopen.
Die Suidbrug met sy indrukwekkende boë is eweneens 'n suiwer spoorwegbrug, terwyl die Rodenkirchen- en die Leverkusen-brug uit die jaar 1965 vir motors oop staan. Die Zoo-brug word as die pronkstuk beskou. Hierdie kabelbrug is deur die argitek Gerd Lohmer ontwerp en in 1966 ingewy. Met 1�300 meter (4�200 voet) is dit ook die langste brug in Keulen. Die gunstelingbrug van voetgangers is die Deutz-brug met 'n lengte van 400 meter (1�300 voet), wat Deutz met die ou stadskern van Keulen verbind en 'n pragtige uitsig oor die linkeroewer bied. Duisende toeskouers kom hier jaarliks op Nuwejaarsaand byeen om die groot vuurwerk te bewonder.
[wysig] Geskiedenis
[wysig] Die Romeinse tydperk
Oorspronklik het 'n klein Germaanse volk met die Latynse naam Eburones op die linkeroewer van die Ryn gewoon. In die jaar 53 v.C. is hulle deur Gaius Julius Caesar verslaan en feitlik uitgewis. 'n Ander volk in die gebied, die Ubii, het besluit om liewer geen weerstand teen die Romeinse verowering te bied nie en eerder 'n verbond met die Romeine te sluit. Die Romeinse veldheer Agrippa het die Ubii se nedersetting van die regter- na die linkeroewer van die Ryn verskuif. Die versterkte nedersetting oppidum Ubiori, wat in 39 v.C. ontstaan het, was die voorloper van die stad Keulen.
In 50 n.C. is die Romeinse keiser Claudius deur sy nig en eggenote Julia Agrippina, 'n boorling van Keulen en die moeder van Nero, oorreed om stadstatus aan die nedersetting te verleen. Dit het vervolgens die nuwe Latynse naam Colonia Claudia Ara Agrippinensium gekry (wat dikwels met sy voorletters CCAA afgekort is). Die term colonia het na die Romeinse burgerreg verwys, Claudia na die ontstaanstyd (gedurende keiser Claudius se heerskappy), ara na die feit dat 'n belangrike Romeinse altaar in die gebied opgerig is, en Agrippinensium na Agrippina, wat die aanleiding tot die stigting van die kolonie gegee het.
Die stad het tot een van die belangrikstes in die Romeinse Ryk gegroei. Aanvanklik was dit veral 'n militêre voorpos met die laers van die 1ste en 20ste Romeinse legioen, maar dit het vinnig sakemanne, veterane, kunstenaars en beamptes gelok. Die stad het 'n oppervlakte van een vierkante kilometer gehad en is met 'n verdedigingsmuur teen aanvalle beskerm. Strate is volgens 'n roosterpatroon aangelê, en 'n waterleiding het die stad oor 'n afstand van 80 kilometer van vars water uit die Eifelgebergte voorsien. Ondergrondse kanale het rioolwater afgevoer. Die stad het met pragtige pleine gespog, en die woonhuise se mure is deur kunstenaars versier.
Aangesien die stad op die kruispad van belangrike handelsroetes geleë was, is hier goedere van orals in die Romeinse Ryk aangebied. Die stad het tot een van die grootste Romeinse nywerheidsentrums vir glas en keramiek ontwikkel. Die nywerhede is weens die brandgevaar buite die stadsmuur aangelê. Langs die paaie, wat van die stad uitgegaan het, was ook die begraafplase van die inwoners geleë.
In die tydperk ná die Bataafse opstand in die jare 69 en 70 tot by die politieke en ekonomiese krisis van die Romeinse Ryk in die tweede helfte van die 3de eeu het CCAA sy bloeitydperk beleef. In die jaar 90 n.C. is CCAA as die hoofstad van die provinsie Germania Inferior (Neder-Germanië) aangewys. Die stad se inwonertal - insluitende die nywerheidsgebiede buite die stadsmuur - word deur deskundiges op sowat 20�000 mense beraam.
Die agteruitgang van die Romeinse stad het met die rebellie van die Frankiese generaal Silvanus en die plundering en verwoesting deur Frankiese krygers in die jaar 355 begin. Keiser Julianus het die stad in 356 weer laat opbou, maar in 401 het Rome sy troepe uit die Rynland onttrek. In 450 het die Franke die stad oorgeneem, en Keulen het een van die residensies van die Frankiese konings geword, alhoewel dit in werklikheid eeue lank net 'n klein boeredorp gebly het.
[wysig] Die middeleeue
Onder die heerskappy van Karel die Grote het 'n nuwe bloeitydperk vir Keulen begin. In 795 was die stad die setel van 'n aartsbiskop. Met Karel se oorwinning oor die Sakse het Keulen van die periferie na die sentrum van die ryk beweeg en tot 'n belangrike godsdienstige en ekonomiese metropool en die grootste stad in Duitsland gegroei. Ondanks die teenstellings tussen die biskoppe en die welvarende burgery sedert die laat elfde eeu was Keulen gedurende die 12de eeu die grootste stad noord van die Alpe, met 'n oppervlak van sowat 400 hektaar binne sy stadsmuur en meer as 35�000 inwoners. 'n Aantal voorstede is by Keulen ingelyf, en daar was steeds omvangryke boubedrywighede. Net soos in Jerusalem was daar twaalf stadspoorte, terwyl langs die Ryn 'n bykomende dertig toegange gebou is.
In 1164 het aartsbiskop Rainald von Dassel daarin geslaag om die sterflike oorskot van die Heilige Drie Konings vanuit Milaan na Keulen te bring. Met hierdie relieke het Sancta Colonia nou ook 'n belangrike rol as bedevaartsoord begin speel.
Danksy die bydraes van welvarende burgers is talle kerke en kloosters opgerig. In 1248 is die grondsteen van die gotiese katedraal gelê, die grootste kerkgebou wat ooit in Keulen opgerig is. Die katedraal is volgens die voorbeelde uit Frankryk ontwerp, tog is dit eers in die laat 19de eeu voltooi.
In die 13de eeu het Keulen een van die belangrikste Europese handelsentrums geword, en was naas die Franse stad Bordeaux die grootste uitvoerhawe vir wyn, met Engeland as een van die vernaamste bestemmings. Ander belangrike handelsgoedere was sout, harings, wol, tekstiele, swaarde, juweliersware, basalt en leiklip. Die invoering van die sogenaamde stapelreg, waarvolgens uitheemse handelaars hulle ware eers op die plaaslike mark moes aanbied voordat hulle verder mog trek, het die ekonomiese groei vanaf 1255 bevorder en die politieke selfbewussyn van die Keulense burgery steeds verder aangewakker. Met hulle neerlaag in die slag van Worringen op 5 Junie 1288 het die klerus sy politieke leiersrol kwytgeraak, en Keulen het feitlik 'n vrye ryksstad geword.
Die mag het nou by vyftien patrisiërgesinne berus, wat van Keulen in die 14de en 15de eeu die rykste stad in die Duitse Ryk gemaak het. Die universiteit van Keulen, wat deur die welgstelde burgery in 1388 gestig is, was die eerste wat sy ontstaan nie aan die keiser of 'n vors te danke gehad het nie. Keulen het by die Hanse, die magtige vereniging van Noord-Duitse handelstede, aangesluit en sy handelsbetrekkinge dwarsoor Duitsland uitgebrei.
Naas die handelaars en koopmanne het ook die Keulense kunstenaars en ambagsmanne 'n groot rol by die ekonomiese opbloei van die stad gespeel. Hulle het hul eie gildes gestig, waarvan die wewersgilde die mees invloedryke geword het. Teen die einde van die 14de eeu het hulle uiteindelik daarin geslaag om naas die lede van die koopmansgildes ook tot die stadsraad toegelaat te word.
In 1475 is Keulen deur keiser Frederik III amptelik tot Vrye Ryksstad verklaar.
[wysig] Ekonomiese agteruitgang en Dertigjarige Oorlog
Die geleidelike ekonomiese agteruitgang moet toegeskryf word aan die vinnig veranderende ekonomiese toestande. Met die ontdekking van Amerika het die seehandel al hoe belangriker geword, terwyl ook die ambagsmanne en kunstenaars met die invoering van nuwe produkte en produksiemetodes groot moeilikhede ondervind het.
Alhoewel die stadsregering daarin geslaag het om Keulen nie in die slagte van die Dertigjarige Oorlog te verwikkel nie en wapentuig, klere en voedsel aan die oorlogspartye verskaf het, het die ekonomiese agteruitgang steeds aangehou. Nepotisme en korrupsie het gedurende die 17de eeu 'n groot probleem geword.
[wysig] Franse Rewolusie en industrialisering
Op 6 Oktober 1794 is Keulen deur Franse troepe beset, en die ideale van die Franse Rewolusie het 'n einde aan die erfenis van die middeleeue en die selfregerende status van die stad gemaak. Een van die belangrikste veranderings was die sekularisasie, waarby talle kloosters en kerke gesluit en onteien is.
Na sowat twintig jaar se Franse bewind is die linkeroewer van die Ryn tydens die Kongres van Wene in 1815 aan Pruise toegeken. Die Pruisiese owerhede het met die versterking van Keulen begin. Terselfdertyd het die vinnige industrialisering die ekonomiese basis van die stad verander, en die nuwe tekstiel- en metaalnywerhede, brouerye, suikersuiweringsfabrieke en ander industriële installasies het van Keulen een van die leidende ekonomiese sentra in Duitsland gemaak.
Bekende nyweraars uit Keulen sluit Nikolaus August Otto (masjienbou en toerusting, Klöckner-Humboldt-Deutz), Theodor Felten en sy skoonseun Carl Guillaume (kabels, Felten & Guillaume), Franz Stollwerck (sjokolade, Stollwerck) en Carl Joest (suiker) in.
Met die inlywing van talle voorstede op 1 April 1888 het Keulen die grootste stad van Duitsland met 'n oppervlak van sowat 11�000 hektaar en meer as 260�000 inwoners geword. Die stad het steeds verder uitgebrei; in 1910 het die stede Kalk en Vingst, in 1914 Mülheim en Merheim met Keulen saamgesmelt. Aan die begin van die Eerste Wêreldoorlog het meer as 630�000 mense in die stadsgebied van 20�000 hektaar gewoon.
[wysig] Konrad Adenauer
Konrad Adenauer (1876-1967) het in 1917 burgemeester van Keulen geword. Alhoewel die stad na die einde van die oorlog tot 1926 deur Britse troepe beset is, het Adenauer daarin geslaag om sy politieke doelwitte te bereik, waaronder die heropening van die universiteit, een van die grootstes in Duitsland, in die jaar 1919 en die oprigting van die Müngersdorf-stadion, die grootste in Europa, vanaf 1921. Ander groot projekte in dié tyd was die bou van 'n industriële hawe, die handelskouterrein in Deutz en die inlywing van die voorstad Worringen.
Die Nasionaal-Sosialistiese Party NSDAP het sowat veertig persent van die stemme in die munisipale verkiesing van die jaar 1933 gewen en 'n oorwinning in die politieke magstryd behaal wat gevolg het. Konrad Adenauer is in dieselfde jaar afgedank.
[wysig] Die Tweede Wêreldoorlog
Op 31 Mei 1942 is Keulen vir die eerste keer deur die bomme van 'n gealliëerde lugaanval getref, en teen die einde van die oorlog was meer as 90 persent van die stad se woonhuise en alle brûe oor die Ryn verwoes. Van die driekwart miljoen inwoners het meer as 20�000 as gevolg van die bombardemente gesterf, en honderdduisende is geëvakueer of het na die plattelandse gebiede van die omgewing gevlug. In Mei 1945 was daar nog net 40�000 Keulenaars in die stad.
In die tydperk van Januarie tot Maart 1945 is sowat 1�800 Duitse en buitelandse lede van weerstandsbewegings in Keulen vermoor.
[wysig] Heropbou en ekonomiese groei na die Tweede Wêreldoorlog
Kort na die einde van die Tweede Wêreldoorlog het reeds sowat 400�000 Keulenaars na hulle stad teruggekeer, en met die invoering van die nuwe geldstelsel in die jaar 1948 het die grootskaalse heropbou van die stad se historiese geboue begin. Die vooroorlogse bevolkingsvlakke is nogtans eers weer in 1959 bereik.
Die sogenaamde Wet oor Keulen (Duits: Köln-Gesetz) het voorsiening gemaak vir omvattende administratiewe hervormings. Met die inlywing van 'n aantal voorstede soos Porz in 1975 het Keulen se inwonertal vir 'n tyd lank die een-miljoen-kerf oorskry. In die volgende jaar het die stad Wesseling weer 'n selfstandige munisipaliteit geword sodat Keulen se bevolking benede die miljoen-kerf gedaal het.
Die moderne Keulen is 'n sentrum van die Duitse motornywerheid, maar ook talle chemiese en versekeringmaatskappye het hulle hoofkwartiere in die stad.
[wysig] Ekonomie
Die metropolitaanse gebied van Keulen is met sowat 2,5 miljoen inwoners die derde grootste nywerheidsentrum van Duitsland. In die laaste jare handhaaf ook die dienstesektor 'n stewige en bestendige groeikoers.
Die motorbedryf bly die belangrikste nywerheid, en reeds in 1930 kies die Amerikaanse motorpionier Henry Ford Keulen met sy uitstekende infrastruktuur en vervoergeriewe as die mees geskikte stad vir die oprigting van 'n Duitse Ford-fabriek. Later volg Franse motorvervaardigers soos Citroën en Renault en Japanse soos Toyota en Mazda. Daarnaas word ook trekkers en ander landboumasjiene in Keulen vervaardig.
Met die Ryn as een van die belangrikste Europese waterweë, die lughawe Keulen-Bonn as die tweede grootste lugvragsentrum in Duitsland, 'n spoorwegnet met honderde daaglikse treinverbindings en 'n snelwegnet, wat twaalf grootpaaie insluit, behoort Keulen tot die leidende ekonomiese metropole in Europa.
Chemiese en petrochemiese nywerhede met dosyne raffinaderye lê soos 'n gordel ringsom die stad. Ander belangrike nywerhede is masjienbou, elektriese apparate, enjins, voedselverwerking (onder meer sjokolade en suiker), brouerye en kosmetiek (met onder meer die beroemde Eau de Cologne).
Tientalle versekeringsmaatskappye het hulle hoofkwartiere in Keulen en maak van die stad 'n eersterangse sentrum van hierdie bedryf. Sedert die middeleue is Keulen 'n finansiële sentrum met talle bankmaatskappye.
Die mediabedryf met die grootste publieke Duitse uitsaaikorporasie, die Westdeutscher Rundfunk, en 'n aantal private korporasies maak van Keulen 'n eersterangse sentrum vir televisie-, radio- en rolprentproduksies. Honderde ondernemings uit die persbedryf en drukkerye het hulle hoofkwartiere in Keulen.
Internasionale handelskoue en vele besienswaardighede is die ekonomiese basis vir die plaaslike toerismebedryf.
[wysig] Museums
Keulen beskik oor 'n aantal museums met eersterangse versamelings. Terwyl die meeste beduidende Duitse museums teruggaan op koninklike versamelings, is Keulen se belangrikste museums deur plaaslike burgers en versamelaars gestig.
Die Romeins-Germaanse Museum (Römisch-Germanisches Museum) is in 1946 deur Hugo Borger as "'n supermark van die vroeë geskiedenis" gestig en besit indrukwekkende argeologiese vondse uit die prehistoriese, Romeinse en Merowingiese tydperke, waaronder die inskripsie CCAA van die oorspronklike Romeinse stadspoort.
Die museum se huidige gebou naby die katedraal van Keulen is op die bouvalle van 'n 3de eeuse Romeinse villa, wat in 1941 tydens die bou van 'n bunker ontdek is, opgerig en in 1974 ingewy. Die villa se hoofvertrek pronk met 'n peristylehuis (suilegang) en die beroemde Dionysos-mosaiek. Die museumsgebou met sy binnehowe is deur die argitekte Klaus Renner en Heinz Röcke volgens die argitektoniese grondvorme van die Romeinse villa ontwerp, alhoewel sy moderne boustyl eintlik nie by sy omgewing pas nie.
Die moderne konsep van die museum, wat vondse volgens 'n aantal onderwerpe vertoon, het in die sewentigerjare baie opspraak veroorsaak. Die museum dien tegelykertyd as 'n belangrike navorsingsentrum, as die argeologiese argief van die stad Keulen en as openbare versameling.
Sy bekendste kunsskatte naas die Dionysos-mosaiek, wat omtrent 220-230 n.C. ontstaan het, is die pragtige grafmonument van die Romeinse legioensoldaat Ponlicius (omtrent 40 n.C.) en die grootste versameling van Romeinse glaskuns wêreldwyd.
Ander historiese voorwerpe sluit Romeinse en vroeg-Middeleeuse sieraad, Romeinse portrette van onder meer keiser Augustus en sy eggenote Livia Drusilla, inskripsies, keramiek en ander artefakte in, wat die historiese ontwikkeling van Keulen van die Germaans-Ubiese tot by die Romeinse periode dokumenteer. Naas mosaieke gee ook muurskilderye 'n lewendige indruk van Romeinse binnenshuise versierings. Die prehistoriese artefakte dateer uit die Steen-, Brons- en Ystertydperk.
Die Wallraf-Richartz-Museum & Fondation Corboud behoort tot die groot klassieke skilderyemuseums van Duitsland en huisves een van die omvangrykste versamelings van Middeleeuse skilderye ter wêreld, waaronder werke van die sogenaamde "Keulense Skool", en 'n belangrike versameling van grafiese kuns. Die museum gaan soos talle versamelings in die stad terug op die Keulense priester Ferdinand Franz Wallraf (1748-1824), wat sy boeke, skilderye, tekeninge, etse, munte, steenmonumente en altaarbeelde aan die stad Keulen bemaak het, en die sakeman Johann Heinrich Richartz (1795-1861), wat 100�000 Thaler vir die oprigting van 'n museumsgebou vir Wallraf se versamelings aan die stad geskenk het. Die eerste museum is in 1861 geopen, maar deur 'n bomaanval tydens die Tweede Wêreldoorlog verniel. Danksy 'n skenking van die advokaat Josef Haubrich is 'n nuwe gebou in 1957 geopen - as die eerste nuwe museum in die na-oorlogse Duitsland. Die huidige kubusvormige museumsgebou is deur die argitek Oswald Mathias Ungers ontwerp en op 19 Januarie 2001 op die perseel van die skilder Stefan Lochner (omtrent 1400-1451) se voormalige ateljee geopen.
Die museum vertoon skilderkuns, wat vanaf die Middeleeuse tydperk tot by die 19de eeu ontstaan het. Aangesien Keulen steeds 'n Rooms-Katolieke stad gebly het, was daar in die Reformasietydperk geen beeldestormloop nie, en die kunswerke os ook nie deur brande geraak nie, sodat 'n buitengewoon groot aantal Middeleeuse tafelbeelde bewaar gebly het. Die museumstigter het tydens die sekularisasie altaarbeelde van geprofaniseerde kerke en kloosters versamel. Die naam van die museum is gewysig, nadat die Switserse versamelaar Gérard Corboud in 2001 'n permanente tentoonstelling van impressionistiese skilderkuns aan die Wallraf-Richartz-Museum beskikbaar gestel het.
Die Museum Ludwig net agter die katedraal vertoon kuns uit die 20ste en 21ste eeu en huisves daarnaas ook die Agfa-Photo-Historama ('n versameling van historiese fotografie), 'n eersterangse kuns- en museumbiblioteek en 'n konsertsaal, die Kölner Philharmonie. Die museum is vernoem na die egpaar Peter en Irene Ludwig uit Aken, wat sy versameling van moderne kuns (veral Amerikaanse pop-art en kunswerke van die Nuwe Realisme) in 1976 aan die stad Keulen bemaak het - onder die voorwaarde dat 'n museum vir hulle sowat driehonderd kunswerke opgerig word. Die stadsregering het 'n dubbelmuseum, wat die Wallraf-Richartz-Museum en die Museum Ludwig gehuisves het, is digby die Keulense katedraal laat bou, wat in 1986 geopen is.
Die museum se versameling van klassieke moderne kuns sluit die grootste aantal pop-art-kunswerke buite die Verenigde State (waaronder sleutelwerke van Jasper Johns, Andy Warhol en Roy Lichtenstein), Russiese Avantgarde-kuns uit die 1920's, ekspressionistiese Duitse skilderye en die grootste versameling van Picasso-kunswerke in Duitsland in. Uitstallings oor moderne kunstenaars en kunshistoriese onderwerpe vind gereeld plaas.
[wysig] Sakrale argitektuur
Die katedraal van Keulen (amptelik: Hohe Domkirche St. Peter und Maria) is vandag die bekendste baken in die stad, en dit is deur kunshistorici as die "jongste en mooiste suster van die groot katedrale van Frankryk" beskryf.
Die omgewing van die huidige katedraal was in die Romeinse tydperk 'n digbevolkte kwartier, en die eerste episkopale kerk, wat volgens die Sint-Pieterskerk in Rome ontwerp was, is in 313 opgerig. In 817 het Karel die Grote sy vriend en raadgewer Hildebold as biskop van Keulen benoem en die stad tegelykertyd tot die setel van 'n aartsbisdom verhef. In hierdie periode is die sogenaamde Ou Katedraal opgerig, 'n Karolingiese kerkgebou met twee kore en torings, wat aan die hand van argeologiese opgrawings en vroeg-Middeleeusese beskrywings en illustrasies gerekonstrueer is.
Op 23 Julie 1164 het aartsbiskop Rainald von Dassel die relikwieë van die Drie wyse Manne uit die Ooste van Milaan na Keulen gebring, en die stad het skielik tot een van die belangrikste bedevaartsoorde in die Heilige Romeinse Ryk ontwikkel. Die Middeleeuse mense het die besit van heilige relikwieë as 'n belangrike stap op hulle weg na verlossing beskou, en Keulen is gevolglik dikwels die "Heilige Stad" genoem. Die nuut-gekroonde konings en keisers van die Heilige Romeinse Ryk het voortaan hulle eerste reis van Aken na Keulen onderneem, om die skryn van die Drie Wyses te besoek. Groot skare pelgrims het na Keulen gestroom, en ook sy inwonerstal het vinnig gestyg. Keulen was in die Middeleeue selfs die grootste stad in Europa.
In die 13de eeu is 'n nuwe katedraal beplan, en in 1248 is die hoeksteen van die nuwe kerkgebou deur Konrad von Hochstaden gelê. Die Keulense katedraal is volgens die groot Franse katedrale, veral dié van Amiens, in die Gotiese boustyl ontwerp. Sy koor is op 27 September 1322 ingewy. Die hyskraan, 'n houtstruktuur wat op die voorlopige dak van die suidelike toring, wat in 1410 voltooi was, opgerig is, het eeue lank 'n kenmerkende deel van Keulen se stadshorison gevorm. Die boubedrywighede is in 1560 gestaak, maar nogtans was die grootste deel van die katedraal reeds in gebruik.
Eers in die 19de eeu is die katedraal as "Duitsland se nasionale skryn" uiteindelik voltooi. Die hoeksteen vir die nuwe boubedrywighede is in 1842 gelê, en danksy die gevorderde tegnologie is die katedraal daarna in slegs 38 jare deur die argitekte Zwirner en Voigtel voltooi.
Naas sy Gotiese katedraal beskik Keulen oor twaalf unieke kerke in die Romaanse boustyl, wat almal in die bomaanvalle van die Tweede Wêreldoorlog verniel en later heropgebou is. Die tydperk tussen 1150 en 1250 word as die goue eeu van Keulen se kerkargitektuur beskou, en danksy die twaalf kerke, wat naby mekaar in die historiese middestad opgerig is, het Keulen in die Middeleeue die bynaam hillige Cöllen ("die heilige Keulen") gekry. Die twaalf Romaanse kerke word by die belangrikste kerkgeboue van Wes-Europa gereken. En alhoewel na die boustyl van hierdie kerkgeboue as "Romaans" verwys word, dateer sommige van hulle nog uit die laat Grieks-Romeinse stylperiode, en die meeste is voortdurend verander sodat hulle uiteindelik 'n verskeidenheid stylelemente verenig het.
Omtrent 1800 was daar altesaam 149 kerkgeboue met 171 torings, waarvan talle in die tydperk van die sekularisasie in die vroeë 19de eeu gesloop is - net soos 'n aantal abdye en kloostermure. Slegs die groot kerke is gespaar en het as parogiekerke gedien, wat verskeie kere gerestoureer en by die styl van die verskillende periodes aangepas is.
Ná die verwoestings van die oorlog is die Romaanse kerke in die puristiese styl van die 1950's herstel; mosaïeke, wat gedurende die 19de eeu bygevoeg is, is verwyder.
Sint-Gereon is as 'n indrukwekkende dekagonale gebou op 'n 4de eeuse Romeinse fondament opgerig en word as een van die uitstekendse voorbeelde van kerkargitektuur uit die Hohenstaufen-tydperk beskou.
Sint-Severinus het as 'n kapel oor 'n Romeinse begraafplaas ontstaan en is in die 10de, 11de, 13de, 14de en vroeë 15de eeu verander en vergroot. Die kerkgebou behels stylelemente uit die Laat Hohenstaufen-periode in sy oostelike gedeelte en Laat Gotiese invloede in sy westelike gedeelte, wat op 'n indrukwekkende manier met mekaar versmelt.
[wysig] Vervoer
Die Konrad-Adenauer-lughawe van Keulen/Bonn is die vierde grootste in Duitsland (die tweede grootste vir lugvrag en sewende grootste ten opsigte van passasiersgetalle).
Alhoewel dit in die sestigerjare as 'n interkontinentale lughawe beplan is, word slegs 'n klein aantal oorsese bestemmings bedien. Daar is altesaam 139 bestemmings in 38 lande, wat vanaf Keulen/Bonn bedien word, waaronder regstreekse verbindings met New York-Newark (Continental Airlines) en Rio de Janeiro. Die meeste ander oorsese verbindings is seisoenaal. Keulen/Bonn is daarnaas die Europese vervoersentrum van die Amerikaanse United Parcel Service (UPS) en 'n belangrike vragbasis vir FedEx, DHL en Lufthansa Cargo.
Die lughawe is ook een van net veertig wêreldwyd, wat oor landingsgeriewe vir die Amerikaanse ruimtependelvoertuie (Space Shuttles) beskik.
Keulen se hoofstasie is die belangrikste in die weste van Duitsland en sy besigste kruispunt met spoorwegverbindings na Trier, Aken, Frankfurt am Main, Parys en talle Duitse stede. Meer as duisend treine ry daagliks oor Keulen se Hohenzollern-brug.
[wysig] Kookkuns
Keulen pronk met 'n ryk kulinêre tradisie, wat oor baie eeue heen ontwikkel het en steeds plaaslike bestanddele op 'n geskikte manier met ingevoerde en soms selfs eksotiese elemente vermeng het. Weens die internasionale handelsbetrekkinge het haring, mossels en talle speserye al vroeg deel van die plaaslike kookkuns geword. In die Middeleeue, toe salms in die Ryn nog volop was, is hierdie vissoort as 'n gereg vir arm mense beskou, terwyl haring net op die spyskaart van welgesteldes verskyn het. Rynlandse Heringsstipp met appels, uie en room is 'n tipiese gereg, wat uit hierdie periode dateer.
Die plaaslike kookkuns spog ook met pikante soet-sure geregte soos gemarineerde vleis met rosyntjies (Rheinischer Sauerbraten), wat saam met kluitjies bedien word. Oorspronklik is perdevleis vir hierdie gereg gebruik, wat deesdae egter meestal van beesvleis berei word.
Himmel un Ääd ("Hemel en Aarde") is 'n mengsel van fyngedrukte aartappels ("Aarde") en appelmoes ("Hemel"), wat tradisioneel saam met bloedwors (Flönz, Bloodwoosch) geniet word. Rievkoche is pankoekies, wat van vars fyngedrukte aartappels en uie berei en met of sonder appelmoes bedien word. Dit is ook 'n gewilde wegneem-ete, wat orals in die stad aangebied word.
Ääzezupp is die gewilde tradisionele ertjiessop, wat vroeër gereeld op Saterdae geëet is. Hierdie pikante gereg word verfyn met lamvleis, ham en uie. Die sop word ook dikwels as wegneem-ete geniet.
Die Keulense variant van varkpootjies heet Hämmche met suure Kappes - die pootjies word saam met suurkool en fyngedrukte aartappels bedien.
Die Keulense Halve Hahn is allesbehalwe 'n hoendergereg. Hierdie spesialiteit is 'n rog-rolletjie (met 'n oppervlak wat baie op 'n gebraaide hoender lyk), wat met botter en Nederlandse kaas bedien en - net soos die meeste ander spesialiteite - saam met Keulen se tipiese Kölsch-bier geniet word.
Kölsch is 'n bier van hoë gisting, wat vars geniet moet word en dus in spesiale glasies bedien word. In sy huidige vorm word Kölsch-bier sedert die vroeë 20ste eeu aangebied, terwyl die naam Kölsch vir die eerste keer in 1918 deur 'n plaaslike brouery gebruik is om hierdie bierspesialiteit te bemark. Kölsch is die enigste bier in die Europese Unie wat as 'n streeksgebonde spesialiteit en bier van oorsprong erken word, en dit geniet dus in die EU dieselfde beskerming soos byvoorbeeld cognac of Franse champagne-vonkelwyn. Naas restourante en kroeë word die bier ook in Keulen se gewilde brouhuise aangebied, 'n soort gesellige kroeë, wat ook etes bedien. Danksy die nabyheid van eersterangse wynbougebiede is daar ook talle uitstekende wynkroeë.

Summary:
Keulen (Duits: Köln, Frans en Engels: Cologne) is die vierde grootste stad van die Bondsrepubliek Duitsland en die grootste stad van die westelike deelstaat Noordryn-Wesfale. Die stad aan die Ryn gaan terug op 'n Romeinse nedersetting en is met sy meer as 2�000-jarige geskiedenis een van die oudste stede in Duitsland. Vandag is die stad met naastenby een miljoen inwoners die ekonomiese, kulturele en geskiedkundige sentrum van die Rynland. Die Universiteit van Keulen en ander hoëronderwysinstellings het altesaam meer as 85�000 studente. Sy ligging aan die Ryn, die belangrikste Duitse rivier, en by die kruispunt van belangrike handelsroetes maak van Keulen ook 'n eersterangse Europese vervoersentrum. Die stad is naas New York een van die belangrikste sentrums van die internasionale kunshandel.
Vrolikheid word as een van die tipiese Rynlandse eienskappe beskou, en dit vind veral neerslag in Keulen se losbandige Karnavaltyd, wat met die optogte op Rosenmontag sy hoogtepunt bereik. Keulen staan daarnaas bekend as een van die belangrikste sentrums van gay- en lesbiese kultuur in Duitsland. Meer as 175�000 Keulenaars is van buitelandse afkoms, en die stad is dus nog steeds 'n smeltkroes van vele kulture. Keulen huisves een van die grootste Turkse gemeenskappe in Duitsland en is ook die setel van 'n aantal Islamitiese organisasies.


[wysig] Geskiedenis
Die Keltiese Helvetiërs, wat hulle omstreeks 100 v.C. in die gebied tussen Jura en Alpe gevestig het, was die naamgewers van Helvetia wat in 58 v.C. deur Gaius Iulius Caesar verower en by die Romeinse Ryk ingelyf is. In 15 v.C. het ook die Raetiërs, wat die Oos-Alpegebied bewoon het, onder Romeinse bewind gekom.
In die tydperk tussen die 3de en 6de eeu n.C. het Germaanse stamme hulle in die gebied gevestig. Die Boergondiërs het omtrent 445 vanuit die suidweste van die land uitgebrei en naas Wallis 'n gebied verower wat tot by die Aare-rivier gestrek het. Hulle is deur die inheemse bevolking geassimileer. Ook gebiede soos Ticino en Graubünden is nie deur die Germaanse migrasie geraak nie, terwyl die res van die land uiteindelik deur Alemanniese stamme verower is en sedertdien by die Germaanse taalgebied behoort. Die huidige taalgrense het meer of min in hierdie vroeë periode ontstaan.
In die 6de eeu is die huidige staatsgebied by die Frankiese Ryk ingesluit. In 843 is die oostelike Switserland by die Heilige Romeinse Ryk ingelyf, in die 11de eeu ook die weste van die land. Desondanks het 'n aantal selfregerende geweste begin ontwikkel, terwyl twee gebiede - Uri en Schwyz - saam met enkele stedelike nedersettings die status van Ryksvryheid verwerf het.
Die legendariese stigting van die Switserse Federasie, wat aanvanklik 'n koalisie van drie kantons was wat hulle teen die bewind van die Huis Habsburg verset het, het op 1 Augustus 1291 op die Rütli-weiveld plaasgevind, en Switserland pronk dus met 'n demokratiese regeringstelsel, wat meer as 700 jaar oud is. Die eerste dag in Augustus word nog steeds as die Nasionale Fees (Duits: Bundesfeier, Frans: Fête nationale) gevier.
Die Switserse Konfederasie het tydens die 15de eeu tot 'n eersterangse militêre moondheid ontwikkel, wat Aargau, Thurgau en die valleie van Ticino by sy magsgebied ingelyf het. Die Switsers het in 1476 en 1477 ook militêre oorwinnings teen Karel die Stoute van Boergondië en oor keiser Maksimiliaan I behaal. Die laasgenoemde het aan Switserland verregaande selfregering toegestaan.
Die Konfederasie is in 1513 deur die toelating van die kantons Appenzell, Basel, Fribourg, Schaffhausen en Solothurn aansienlik vergroot. Tot en met 1798 het die Konfederasie dus uit dertien kantons bestaan. Bern het in 1536 Vaud van Savoie verower, terwyl nou politieke bande met Grisons, Genève, St. Gallen en ander gebiede en stede gesmee is. Met die Franse oorwinning in die Slag van Marignano gedurende die Italiaanse Oorloë het Switserland egter sy rol as beduidende faktor in die Europese politiek grotendeels ingeboet. 'n "Ewigdurende alliansie" met Frankryk en politieke neutraliteit het nou as ankerpunte van Switserland se internasionale optrede gedien. Switserse huursoldate het egter nog sowat drie eeue lank in buitelandse diens gestaan.
Switserland was danksy Johannes Calvyn in Genève en Ulrich Zwingli in Zürich een van die sentrums van die Reformasie, wat die konfederasie in godsdienstige opsig verdeel en 'n periode van politieke en godsdienstige konflikte ingelui het. Die Switserse Katolieke het onder die leiding van die Vier Woudkantons 'n Protestantse leër verslaan, en die Rooms-Katolieke godsdiens van die kantons Fribourg, Luzern, Schwyz, Solothurn, Unterwalden, Uri en Zug is in die Verdrag van Kappel in 1531 erken. Ten spyte van sy godsdienstige verdeling het Switserland gedurende die Dertigjarige Oorlog sy neutraliteit bewaar. Terwyl Duitsland verwoes was, het Konfederasie 'n welvarende gebly en met die Vrede van Münster (Wesfale) in 1648 ook volle onafhanklikheid van die Heilige Romeinse Ryk verkry.
Gedurende die Franse Rewolusie het Switserland enkele jare onder Franse bewind gekom en het in 1798 'n nuwe politieke bedeling onder die naam Helvetiese Republiek gekry. Die Kongres van Wene het in 1848 Switserland se onafhanklikheid erken en sy neutraliteit gewaarborg.
Reeds sedert 1838 het die demokratiese beweging van Switserland, wat hom vir 'n wysiging van die kantonale grondwette beywer het, steeds meer stukrag gekry. Terwyl 'n aantal kantons ten gunste van 'n federale eenheidsstaat was, het die konserwatiewe Rooms-Katolieke kantons die voorkeur aan 'n losse konfederasie met vrywillige ooreenkomste tussen die verskillende kantons gegee. Die konflik het tot 'n aantal skermutselings en in November 1847 selfs tot 'n kortstondige burgeroorlog tussen die konserwatiewe Rooms-Katolieke (Sonderbund) en progressiewe Protestantse kantons gelei.
Die huidige Switserse bondstaat met Bern as sy administratiewe setel is ná die nederlaag van die konserwatiewe Sonderbund-kantons in die jaar 1848 gestig en bestaan tans uit 26 kantons. Switserland het sy neutraliteit in die Eerste en Tweede Wêreldoorlog bewaar en ook nie by die Europese Unie aangesluit nie. Dit het wél in 1960 'n lidstaat van die Europese Vryehandelsooreenkoms (EFTA) geword en in 2002 by die Verenigde Nasies aangesluit.
[wysig] Geografie
Switserland word in vyf geografiese gebiede verdeel, wat onder meer ten opsigte van klimaattoestande duidelik van mekaar verskil: Die Jura, die Middelland, die Vooralpe, die Alpe en die gebied suid van die Alpe.
Die Middelland beslaan die gebied tussen Jura en Alpe of sowat 30 persent van Switserland se oppervlakte. Dit strek oor 'n afstand van 300 kilometer van die Meer van Genève tot by die Bodenmeer, met 'n wydte van tussen 40 kilometer in die weste en 70 kilometer in die ooste. Die hoogste bergspitse is die Napf met 1�408 meter bo seevlak.
Danksy die milde klimaat en groot aantal riviere en mere het die Middelland steeds een van die mees digbevolkte gebiede van Switserland gevorm, waar die grootste stede van die land lê. In 1990 het twee derdes van die Switsers hier gewoon. Met die vinnige motorisering ná die Tweede Wêreldoorlog het die grootste stede in die Middelland tot uitgestrekte metropolitaanse gebiede ontwikkel, waaronder Montreux-Lausanne-Genève in die weste, en Bern-Thun en Winterthur-Zürich-Olten in die ooste.
In politieke, ekonomiese, kulturele en godsdienstige opsig het die Middelland egter nooit 'n eenheid gevorm nie. Die Middelland maak dus sowel deel uit van die Romaanse taalgebied in die weste, asook die Germaanse in die ooste.
14�813 vierkante kilometer (of 38 persent) van Switserland se oppervlak is landbougebiede, 12�522 vierkante kilometer (30,4 persent) is woudgebiede, 2�418 vierkante kilometer is bebou en 10�531 vierkante kilometer (25,5 persent) is onproduktiewe gebiede, veral in die berge.
Switserland strek maksimaal 220 kilometer in noord-suidelike en 348 kilometer in wes-oostelike rigting.
[wysig] Geologie
Die geologiese struktuur van Switserland is oor baie miljoene jare deur die botsing van die vastelande van Europa en Afrika gevorm. In geologiese opsig is daar vyf gebiede: Die kern van die Alpe word deur graniet gevorm, terwyl die Jura 'n jonger bergreeks uit kalksteen is. Tussen die Alpe lê die vlaktes en heuwellandskappe van die Middelland. In die uiterste suide van Switserland lê die Mendrisiotto in die kanton Ticino, wat deel uitmaak van die Po-vlakte, terwyl die stad Basel in die noord-weste in die Bo-Rynse vlakte lê.
[wysig] Berge
Daar is 74 berge met 'n hoogte van meer as 4�000 meter bo seevlak. Hiervan lê 55 binne die landsgrense en 19 in die Switsers-Italiaanse grensgebied. Die twaalf hoogste berge van Switserland lê almal in die kanton Valais (Wallis). Die Dufour-bergspits in die Monte-Rosa-massief is die hoogste punt in Switserland met 4�634 meter, alhoewel dit gedeeltelik op Italiaanse gebied lê. Die berge van Valais spog met 'n aantal ander superlatiewe soos die grootste gletsers en die berg Weisshorn, wat vanweë sy piramidevormige bergspits as een van die mooiste in die Alpe beskou word.
Die hoogste berg, wat volledig in Switserland lê, is die Dom tussen Zermatt en Saas-Fee met 'n hoogte van 4�545 meter. Die bekendste berg van Switserland is nogtans die Matterhorn suid van Zermatt met 'n hoogte van 4�478 meter bo seevlak.
Die bergspitse van die Eigner (3�970 meter), Mönch ("Monnik", 4�107 meter) en Jungfrau ("Jonkvrou", 4�158 meter) vorm 'n bekende groep in die Bernse Boland (Berner Oberland). Die hoogste bergspits in die kanton Bern is die Finsteraarhorn (4�274 meter).
Die bekendste berge in die oostelike Switserland is die Piz Bernina (4�049 meter), die mees oostelike van alle Alpe-bergspitse met 'n hoogte van meer as 4�000 meter, en die Piz Palü (3�901 meter).
Die bergspitse in die Vooralpe-gebied is duidelik laer, nogtans is daar bekendes soos die Pilatus in Luzern (2�132 meter), die Titlis (3�238 meter), die Rigi (1�797 meter) in die kanton Schwyz en die Säntis (2�502 meter) in Oos-Switserland.
Sowat 'n derde van die Frans-Switserse Jura-bergreeks met sy oppervlak van 14�000 vierkante kilometer maak deel uit van Switserland. Die hoogste bergspits van die Jura-massief, die Crêt de la Neige met 'n hoogte van 1�720 meter, lê in Frankryk; die hoogste Switserse berge in die Jura is Mont Tendre (1�679 meter). Ander bekende bergspitse is die Chasseral (1�607 meter), La Dôle (1�677 meter), Chasseron (1�607 meter) en Suchet (1�588 meter).
[wysig] Mere
Danksy die topografiese struktuur en as gevolg van gletservorming tydens die Ystydperke beskik Switserland oor 'n groot aantal mere. Baie van hulle is klein bergmere.
Die grootste meer van Switserland is die Meer van Genève aan die Frans-Switserse grens (580,03 vierkante kilometer, waarvan sestig persent in Switserland lê). Die tweede grootste meer is die Bodenmeer, wat aan Duitsland en Oostenryk aangrens (536 vierkante kilometer). 23,73 persent van sy oewerlyn is Switserse gebied. Die Lago Maggiore aan die Switsers-Italiaanse grens vorm met 'n hoogte van 193 meter bo seevlak die laagste punt van Switserland. 19,28 persent van sy oppervlak lê in Switserland.
Die bekendste mere, wat uitsluitlik in Switserland lê, is die Meer van Neuchâtel (215,2 vierkante kilometer), die Vierwoudstrekemeer (Duits: Vierwaldstättersee) (113,72 vierkante kilometer) en die Zürichmeer (88,17 vierkante kilometer).
[wysig] Riviere
Twee groot riviere van Europa, die Ryn en Rhône, het hulle oorsprong in die Switserse Gotthard-bergmassief. Met die uitsondering van die riviere in Engadin en Ticino mond die meeste Switserse riviere in die Ryn, Rhône of Donau. Die Ticinorivier mond in die Italiaanse Po uit.
Die Ryn loop deur die Rynvallei, waar hy ook die grenslyn met Liechtenstein en die Oostenrykse deelstaat Vorarlberg tot by die Bodenmeer vorm. Naby die Duitse stad Konstanz verlaat die rivier die meer en vorm die Duits-Switserse grens - met uitsondering van die kantons Schaffhausen en Basel-Stadt, wat albei gedeeltelik ten noorde van die Ryn lê. Die Rynval (Duits: Rheinfall) in Schaffhausen is die grootste waterval in Middel-Europa. Die Switserse loop van die Ryn het 'n totale lengte van 375 kilometer.
Die Rhône ontspring digby die Rhônegletser aan die westelike kant van die Gotthardmassief en loop deur die kanton Valais/Wallis tot by die Meer van Genève. Die Rhône verlaat die meer in die weste en loop deur die stad Genève en verder deur Frankryk, waar hy in die Middellandse See uitmond. Die Switserse loop van die Rhône het 'n lengte van 264 kilometer.
Ander bekende riviere, wat in Switserland ontspring, is die Reuss (wat in die Aare uitmond), die Aare (mond in die Ryn uit) en die Doubs in die kanton Jura (mond in die Saône uit).
[wysig] Klimaat
Die Switserse gebiede noord van die Alpe word deur 'n gematigde Middel-Europese klimaat gekenmerk, terwyl die gebiede suid van die Alpe tot die Mediterreense klimaatsone behoort. As gevolg van die geografiese ligging en die hoogte bo seevlak is daar verskillende klimaatsones. Switserland word ten opsigte van die klimaat gewoonlik in vier sones verdeel:
Die gemiddelde temperature is veral afhanklik van die hoogte bo seevlak; gewoonlik is die westelike gebiede effens warmer (sowat 1�°C) as die ooste. In die laer geleë gebiede is die gemiddelde temperatuur in Januarie -1�°C tot 1�°C en in Julie 16 tot 19�°C, met 'n gemiddelde jaarlikse temperatuur van 7 tot 9�°C. Die gemiddelde temperature is 1 tot 3�°C hoër in die Rhônevallei, in die omgewing van Basel en in die vlaktes van Ticino, en sowat 10�°C laer in die hoër geleë Alpevalleie in Engadin.
Die gemiddelde jaarlikse reënval is tussen 550 millimeter in die Rhônevallei (Valais/Wallis) en sowat 2�000 millimeter in Sentraal-Switserland, in die Alpe en in Ticino. Sneeuvalle kom in die Alpe gereeld voor, terwyl die gebiede van Genève, Basel en Ticino dikwels sneeuvry bly in die winter.
Mis tree veral gedurende die lente en herfs in die Middelland op. Tipiese winde is die Bise ('n koue noord-oostelike wind) en die Föhn ('n warm valwind).
[wysig] Etimologie
Die naam Schwyz is moontlik afgelei van Suito, 'n Alemanniese stamhoof of leërvoerder, wat hom volgens ou legendes aan die voet van die Mythenbergreeks gevestig het. Schweiz is die Nieuhoogduitse variant van die Alemanniese Schwyz.
Toe die troepe van die Switserse Konfederasie oorlog teen die Habsburgers gevoer het, het die troepe van die kanton Schwyz 'n besonder belangrike rol gespeel. Hulle het ook elders in Europa groot aftrek gekry as huursoldate. Ná die Slag van Sempach in die jaar 1386 het die naam Swiz of Sweiz legendaries geword, en die Duitse en Oostenrykse kroniekskrywers het begin om na alle inwoners van die Konfederasie as "Switsers" te verwys. Die eerste historiese bron is 'n regsdokument van koning Sigismund uit die jaar 1415, waarin na "Switsers" verwys word.
Die burgers van die Konfederasie het aanvanklik nie van hierdie naam gehou nie. In die Swabiese Oorlog van 1499 het die prentjie egter verander, en die Eedgenote het die skeldwoord "Switser" nou as 'n erenaam vir hulself gebruik, alhoewel in die amptelike taal nog steeds die voorkeur aan "Eedgenoot" gegee is.
In die 18de eeu begin die kroniekskrywer Johannes von Müller die term "Switserse Eedgenote" te gebruik, en hierdie naam is in die sogenaamde Mediasiegrondwet van die jaar 1803 vir die eerste keer ook amptelik gebruik. Die naam Helvetiese Republiek, wat deur Napoléon Bonaparte versin is, is vervang deur "Switserse Konfederasie".
[wysig] Ekonomie
Met 'n per capita-inkomste van 47�000 € word Switserland by die welvarendste lande ter wêreld gereken. Sy ekonomie het ook in 'n geglobaliseerde wêreld hoogs mededingend gebly - die Geneefse World Economic Forum (WEF) het Switserland in September 2009 in sy jaarliks gepubliseerde Global Competitiveness Index in die eerste plek geplaas - nog voor die Verenigde State.
Switserland het sy ekonomiese welvaart aan sy veelsydige, uitvoergerigte nywerheid- en hoëtegnologiesektor asook sy toekomsgerigte dienstesektor te danke. Vier van die wêreld se grootste multinasionale maatskappye het hulle hoofkwartiere in Switserland: die bank Credit Suisse, die voedselvervaardiger Nestlé asook Novartis en Roche, twee bekende ondernemings uit die chemiese en farmaseutiese bedryf. Naas multinasionale maatskappye word die Switserse ekonomie deur innovatiewe klein en middelgroot ondernemings oorheers wat 90 persent van alle maatskappye en twee derdes van die Switserse mannekrag verteenwoordig.
Ondernemings uit sektore soos farmasie, chemie, geneeskundige tegnologie, masjienbou en elektronika, fynmeganika en horlosies bly die dryfkrag agter Switserland se ekonomiese groei. Die ondernemings van die finansiële bedryf, wat in 2007 veertien persent van die bruto binnelandse produk (BBP) verteenwoordig het, het 'n suksesvolle strategie van internasionale bedrywighede en gehaltedienslewering toegepas.
Die belangrike toerismesektor gaan gebuk onder die hoë prysvlakke en dalende toeristetalle. Daarnaas is die bou- en eiendomsbedryf (10,2 persent van die BBP) net soos handel en logistiek (13,7 persent van die BBP) beduidende ekonomiese sektore van die plaaslike ekonomie.
[wysig] Landbou en natuurlike hulpbronne
Slegs 3,7 persent van die ekonomies aktiewe bevolking is tans nog in die landbousektor werksaam. Hierdie sektor word deur die federale regering met subsidies en doelgerigte regstreekse betalings bevorder. Die ongunstige strukture van die landboubedryf met sy relatief groot aantal klein boerderye, dikwels ongunstige topografiese toestande, hoë loonvlakke en streng voorskrifte wat onder meer vir veeteelt en omgewingsbewaring geld, het nadelige uitwerkings op die internasionale mededingendheid. Die toenemende liberalisering van die landboumark as gevolg van internasionale ooreenkomste plaas steeds meer druk op Switserse boere.
Die landbousektor is tans aan strukturele veranderings onderhewig wat onder meer 'n verskuiwing van klein boerderye in berg- Vooralpegebiede na 'n kleiner aantal groot boerderye in die vlaktes van die Mittelland van die noordelike Sentraal-Switserland behels. Die aantal voltydse werknemers in die landbousektor het in die periode tussen 1990 en 2000 met 24,7 persent of 32�000 mense gedaal, terwyl ook die aantal boerderye met 24 persent afgeneem het. Die totale grond, wat vir landboudoeleindes gebruik word, het daarenteen onveranderd gebly.
Boerderye in bergagtige gebiede spits hulle oorwegend op veeteelt en melkproduksie toe, terwyl boere in die Mittelland veral graan, aartappels en suikerbeet verbou. Die vrugtebedryf is in Oos-Switserland en Wallis (Valais) gekonsentreer, terwyl in die Romandie wynbou 'n belangrike speel. Die Switserse landbousektor word tans nog deur geïntegreerde (konvensionele) landboumetodes oorheers, tog het die ekologiese landbou in die afgelope dekades steeds belangriker geword en verteenwoordig intussen nege persent van die Switserse landbouopbrengs. Geneties veranderde gewasse word - behalwe vir navorsingsdoeleindes - in Switserland nie verbou nie.
Die land beskik nie oor noemenswaardige natuurlike hulpbronne nie, en mynbou is beperk tot die ontginning van kies, kalk, klei, graniet en sout. Waterkrag is 'n beduidende bron van hernubare energie - meer as 500 waterkragsentrales voorsien in sowat twee derdes van Switserland se elektrisiteitsbehoefte.
[wysig] Politiek
[wysig] Die politieke stelsel van Switserland
Switserland is 'n konfederasie van kantons, wat net soos die federale regering wetgewende en uitvoerende bevoegdhede uitoefen.
Die politieke verskil in sekere opsigte van dié van ander state, aangesien dit
[wysig] Magskeiding
[wysig] Internasionale organisasies
Switserland is 'n lidstaat van 'n groot aantal internasionale organisasies. Dit was in 2002 een van die laaste lande wat by die Verenigde Nasies (VN) aangesluit het, maar ook die eerste staat waar die VN-lidmaatskap deur die bevolking in 'n referendum goedgekeur is.
Switserland is tans ook 'n lid van die Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa (OVSE) en die Raad van Europa en het ook die Europese Vryehandelsooreenkoms (EVA) en die Kyoto-protokol onderteken. Die land beywer hom ook vir die menseregte, onder meer deur sy lidmaatskap in die VN se Menseregteraad.
Switserland het nie by die Europese Unie (EU) aangesluit nie, alhoewel daar 'n aantal tweesydige ooreenkomste met die EU bestaan. Daar is baie samewerking op die gebied van navorsing, en Switserland is een van die stigterslede van die CERN, die Europese Organisasie vir Kernnavorsing, wat navorsing in verband met elementêre deeltjies doen. Genève huisves die CERN se navorsingsentrum.
As gevolg van sy neutraliteitsbeleid is Switserland tans geen lid van enige militêre verdragsorganisasie nie.
[wysig] Administratiewe verdeling
[wysig] Kantons
Die huidige 26 kantons vorm die deelstate van die bondstaat Switserland. Oorspronklik het elke kanton van die Switserse Federasie 'n selfregerende en onafhanklike politieke eenheid gevorm, wat oor sy eie geldeenheid en leër beskik het. Die huidige federale struktuur dateer uit die jaar 1848.
In die 16de eeu het die Switserse Konfederasie uit dertien selfregerende kantons bestaan: Ses sogenaamde woudkantons en sewe sogenaamde stedelike kantons. Hulle het formeel deel uitgemaak van die Heilige Romeinse Ryk van die Duitse Nasie, tog was hulle ná hul oorwinning oor die Duitse keiser Maximiliaan in 1499 feitlik onafhanklik.
Die ses woudkantons was demokratiese republieke, terwyl die sewe stedelike kantons, waaronder Zürich, Bern en Basel, deur stadsrade geregeer is. Hierdie stadsrade is egter deur klein oligargieë van welvarende burgers oorheers.
Elkeen van die kantons beskik oor sy eie grondwet, wetgewende mag, regering en howe. Die meeste kantonale parlemente is eenkamerstelsels met tussen 58 en 200 setels. 'n Klein aantal van parlemente word deur sogenaamde Landsgemeinden gevorm, dit wil sê 'n vergadering van alle burgers wat oor wetsake besluit neem. Vroue het in enkele kantons eers in 1971 stemreg by die vergaderings gekry.
Alle aangeleenthede, wat volgens die Switserse grondwet nie uitdruklik onder die gesag van die konfederasie val nie, word deur die kantons gereël. Ook die graad van selfregering, wat die munisipaliteite geniet, word deur die kantons bepaal en verskil dus grootliks. Daar is ook groot verskille, wat die oppervlakke en bevolkingsyfers van die kantons betref: Oppervlakke variëer tussen 37 en 7�105 vierkante kilometer, terwyl die bevolkings tussen 14�900 en 1�244�400 beloop.
Direkte demokrasie in die vorm van algemene vergaderings word ten opsigte van kantonale sake tans nog slegs in die kantons Appenzell-Innerrhoden en Glarus toegepas. In alle ander kantons gaan burgers nou stembus toe om hulle demokratiese regte waar te neem.
Sedert die stigting van die Franstalige kanton Jura in 1978 is daar geen nuwe kantons meer geskep nie. Volgens die grondwet van die jaar 1999 is daar amptelik 26 kantons. Die aantal state, wat 'n rol speel by die verkiesing van die Eerste Kamer (Duits: Ständerat, Frans: Conseil des États) van die Switserse Konfederasie en die stemming by federale wetsontwerpe, beloop egter 23: Die kantons Unterwalden, Appenzell en Basel bestaan elkeen uit twee halfkantons. Unterwalden is verdeel in Obwalden en Nidwalden, Appenzell in Appenzell-Innerrhoden en Appenzell-Ausserrhoden en Basel in Basel-Stad en Basel-Landschaft.
Switserland bestaan uit die volgende kantons (en halfkantons):
[wysig] Demografie
Sedert die begin van die 20ste eeu het die Switserse bevolking meer as verdubbel - van 3,3 miljoen in 1900 tot 7,507 miljoen in Desember 2006. Die hoogste bevolkingsgroei het in die twee dekades tussen 1950 en 1970 plaasgevind, terwyl dit in 2006 tot 0,6 persent verswak het. Hierdie groei was in 2006 enersyds aan 'n geboorteoorskot van 13�100 (73�600 geboortes en 60�500 sterfgevalle) en andersyds aan 'n immigrasie-oorskot van 35�000 persone te danke. As gevolg van laer geboortesyfers het die persentasie inwoners wat minder as 20 jaar oud was tot 21,7 (2000: 23,1%) gedaal, terwyl 16,2 persent van die bevolking ouer as 64 jaar was. Die lewensverwagting van Switserse vroue by geboorte was in 2005 83,9, dié van mans 78,7 jaar.
'n Baie groot persentasie van die Switserse bevolking is van buitelandse herkoms - 20,3 persent of 1,523 miljoen mense in 2006. Hiervan behoort 1,48 mense tot die eerste generasie van immigrante. Die aantal buitelanders van die tweede generasie met tenminste een ouer, wat in Switserland gebore is, beloop 126�000 mense, terwyl daar 14�000 buitelanders van die derde generasie in Switserland woon. Sowat 'n tiende van die huidige bevolking met 'n Switserse paspoort is ingeburgerde immigrante. Die aantal Duitsers in Switserland het in 2006 met 25�000 immigrante die vinnigste gegroei en beloop tans 172�600 mense. Ander belangrike groepe buitelanders is Italianers (291�684 inwoners in 2006), Serwiërs (190�794), Portugese (173�477) en Turke (73�861).
Die aantal Switserse burgers, wat in die buiteland bly, het in 2006 met 645�010 mense 'n nuwe rekordvlak bereik. Hiervan het 460�065 mense dubbelburgerskap gehad. 60,5 persent van alle Switserse burgers in die buiteland was in lande van die Europese Unie woonagtig, waarvan 171�732 in Frankryk en 72�384 in Duitsland, 11,2 persent in die VSA, 5,6 persent in Kanada en 3,3 persent in Australië.
[wysig] Tale
Duits, Frans en Italiaans is sedert die tydperk van die Helvetiese Republiek (1798-1803) die amptelike tale van Switserland, en hulle gelykstelling is ook deur die grondwet van 1848 bevestig.
Volgens artikel 4 van die federale grondwet van 1999 is daar vier landstale in Switserland - Duits, Frans, Italiaans en Romansch. Artikel 704 bepaal verder dat Duits, Frans en Italiaans die ampstale van die federale regering is. In die geval van amptelike federale kommunikasie met burgers wat Romansch as huistaal het word ook hierdie taal as federale ampstaal erken.
Alhoewel die Switserse grondwet vier landstale erken, kan 'n mens die land nie as viertalig beskou nie. Slegs die federale regering as 'n instelling gebruik al vier landstale, terwyl die kantons en munisipaliteite meesal slegs een ampstaal erken. Burgers uit anderstalige dele van Switserland het geen wetlike aanspraak daarop om met die plaaslike owerhede in hul eie taal te kommunikeer nie.
Sowat 63,7 persent van die bevolking is Duitstalig, tog word gewoonlik die plaaslike Alemanniese dialek gebruik - selfs in die media en in parlementêre debatte. Hoogduits dien as skryftaal; dit word anders veral by sekere plegtighede of die hoofbulletin van die radio- en televisienuus gebruik.
20,4 persent van die Switserse bevolking (of 21 persent van die burgers met Switserse nasionaliteit en 18 persent van die buitelanders) is Franstalig, veral in die westelike gebiede van die land, die sogenaamde Suisse romande (Romaanse Switserland of Romandie). Switserse Frans verskil nouliks van Frankryk se Standaardfrans. Italiaans is die taal van die kanton Ticino en vier suidelike valleie van Graubünden (Grisons), met sowat 6,5 persent van die bevolking. Romansch, wat in Desember 1938 amptelik as vierde landstaal erken is, word deur 0,5 persent van die Switsers gepraat, veral in die kanton Graubünden. Feitlik alle Romanschtalige Switsers het Duits as hulle tweede taal.
Nege persent van die Switserse bevolking is van buitelandse afkoms en praat ander tale; die belangrikste immigrantetaal is Serwies-Bosnies-Kroaties met 1,5 persent.
Die meeste Switserse burgers praat naas hul moedertaal 'n tweede landstaal en Engels as vreemde tale. Frans is nog steeds die belangrikste vreemde taal op skool vir Nie-Franstaliges, alhoewel owerhede in Oos-Switserland nou eerder Engels as skoolvak wil bevorder. Engels het in die skooljaar 2001/2002 die eerste vreemde taal in skole van die kanton Appenzell-Innerrhoden en in 2005/2006 ook van die kanton Zürich geword.
[wysig] Godsdiens
Van die inheemse Switserse bevolking is 41 persent Rooms-Katoliek, 40 persent Gereformeerdes, 2,5 persent is aanhangers van ander Christelike gemeenskappe, 5,5 persent is aanhangers van 'n nie-Christelike geloof, en 11 persent is ongebonde. Van die buitelanders is 44 persent Rooms-Katoliek, 5 persent Gereformeerdes, 17 persent aanhangers van Ortodokse kerke, 18 persent is Moslems en 2 persent ongebonde.
Die kantons bepaal of 'n bepaalde godsdiens of kerk amptelike status mag geniet. In die meeste kantons word die Rooms-Katolieke en die Evangelies-Gereformeerde Kerk amptelik erken, in enkele kantons geniet daarnaas ook die Christkatolieke Kerk van Switserland amptelike erkenning. Van die Franstalige kantons in Wes-Switserland het geen amptelike kerk nie, aangesien kerk en staat hier volledig van mekaar geskei is.
Nog teen die begin van die 19de eeu was die bevolking van die kantons Zürich, Bern, Basel, Schaffhausen, Genève, Vaud en Appenzell-Ausserrhoden byna uitsluitlik gereformeerd, terwyl die kantons Fribourg (Freiburg), Valais (Wallis), Jura, Solothurn, Luzern, Ob- en Nidwalden, Uri, Schwyz, Zug, Appenzell-Innerrhoden en Ticino (Tessin) oorwegend Rooms-Katoliek was. Net die kantons Glarus, Aargau, St. Gallen en Grisons (Graubünden) was gemeng ten opsigte van godsdiens.
Hierdie verdeling was die resultaat van die godsdienstige oorloë in die 16de eeu, waarvolgens die godsdiens van die plaaslike bevolking deur die owerhede bepaal is (cuius regio, eius religio - "die heerser se godsdiens" is ook aan sy onderdane opgedwing). Pariteit, dit wil sê die gelyktydige voorkoms van die Protestantse en Rooms-Katolieke geloof in een kanton, was 'n uitsondering en het net in Toggenburg, in deelgebiede, wat aan die Konfederasie onderdanig was (Aargau, Thurgau en Echallens) en in 'n aantal dorpe in Grisons en Glarus voorgekom.
Die Christkatolieke of Oud-Katolieke Kerk is meesal beperk tot Noordwes-Switserland. 0,33 persent van die Switserse bevolking is Boeddhiste - een van die grootste persentasies in Europa.
[wysig] Mediabedryf
[wysig] Televisie
Die nasionale uitsaaikorporasie van Switserland, SRG SSR idée suisse, saai tans ses televisiekanale uit, waarvan twee elk vir die Duitse (SF 1 en SF zwei), Franse (Télévision Suisse Romande, TSR1 en TSR2) en Italiaanse (TSI 1 en TSI 2) taalgebied. In die Duitse taalgebied word 'n bykomende nuuskanaal (SF info) uitgesaai. Alle ses televisiekanale kan ook via die satelliet Hotbird opgevang word.
Ter bevordering van die Retoromaanse taal bied die eerste kanaal van die Duitssprekende taalgebied daagliks twee kort programme van Televisium Rumantscha aan. 'n Bykomende kanaal, HD suisse, saai sedert 2007 programme in HDTV (hoë resolusie met 720p) uit.
Alle televisiekanale van SRG SSR idée suisse word deur middel van lisensiegelde en advertensies gefinansieer.
Privaat televisiekanale, wat orals in Switserland opgevang kan word, sluit Star TV, U1 TV en 3+ in. Die musiektelevisiekanaal VIVA word in byna alle kabeltelevisie-netwerke van die Duitssprekende landsdeel aangebied. Daarnaas word 'n aantal plaaslike televisiekanalekanale uitgesaai, maar ook programme uit die buurlande word via kabeltelevisie versprei. Met die uitsondering van streekkanale kan byna alle Duitse en Oostenrykse televisiekanale ook in Switserland opgevang word.
Privaat Duitse televisiekanale soos RTL Television, Sat.1, kabel eins en ProSieben saai hul programme in die Duitssprekende gebied met Switserse advertensies en 'n klein aantal programme, wat vir die Switserse mark geproduseer word (soos byvoorbeeld Switserse sokker), uit.
[wysig] Kultuur
[wysig] Kookkuns
Die huidige Switserse kookkuns word onder meer deur 'n vermenging van Duitse, Franse en Noord-Italiaanse invloede gekenmerk. Daar is egter baie streeksvariante, wat sterk van mekaar verskil en dikwels met die taalgebiede ooreenstem. Baie geregte het egter ook dwarsoor Switserland gewild geraak.
Tipiese Switserse spesialiteite is kaas-fondue, raclette, Älplermagronen ('n soort bredie van onder meer makkaroni, aartappels, kaas, uie, room of melk, wat dikwels saam met appelmoes geniet word) en Rösti. Birchermüesli is 'n gewilde graankos, wat omtrent 1900 deur 'n Switserse arts in Zürich ontwikkel is en nou internasionaal gewild geraak het.
Ander gewilde Switserse voedselprodukte is Switserse kaas en Switserse sjokolade. Plaaslike spesialiteite uit die Switserse kantons sluit Basler Läckerli, Vermicelles, Appenzeller Biber, Aargauer Rüeblitorte (Worteltjieskoek uit Aargau) en Zuger Kirschtorte (Kersieskoek uit Zug) in.

Summary:
Die Switserse Konfederasie is 'n klein federale staat in Sentraal-Europa, met Duitsland, Frankryk, Italië, Oostenryk en Liechtenstein as aangrensende lande. Die land het 'n lang tradisie van politieke en militêre neutraliteit, maar word dikwels ook vereenselwig met internasionale samewerking aangesien dit die tuiste is van baie internasionale organisasies.
Confœderatio Helvetica (CH), die Latynse weergawe van die amptelike naam, vermy ‘n keuse tussen die vier amptelike tale. Die afkorting word op soortgelyke manier gebruik; dit word byvoorbeeld gebruik as Switserland se Internet topvlakdomein, .ch.
Die bevolking van Switserland vorm geen etniese, taalkundige of godsdienstige eenheid nie. Hulle identiteit word gevorm deur hulle gemeenskaplike geskiedenis, die gemeenskaplike mites, die gemeenskaplike politieke oortuigings en beginsels (wat onder meer die federalisme, direkte demokrasie en neutraliteit insluit), die geografie en klein oppervlakte en ook die oortuiging dat hulle 'n uitsondering in Europa is.