[bewerken] Naamsverklaring
De naam "L' Union Provinciale" (Provinciale Unie) is te verklaren vanuit de omstandigheden tijdens de oprichting en het gedachtegoed van de Vrijmetselarij. Ten tijde van de oprichting van de Loge bestond er een grote spanning tussen de stad Groningen en de Ommelanden. De Ommelanden werden verplicht om agrarische producten te verkopen op de markten in de stad (stapelrecht) en moesten belastingen afdragen. Er zijn dan ook regelmatig oorlogen gevoerd tussen de jonkers uit de Ommelanden en het leger uit de stad Groningen. De leden van de Loge hebben daar iets aan willen doen, immers: De vrijmetselaar zoekt dàt wat mensen verbindt en tracht weg te nemen wat hen verdeelt, opdat het ideaal van een allen verbindende broederschap gestalte kan krijgen, aldus artikel 1 van de ordegrondwet. Niet alleen in de naam, maar ook in het zegel en de onderscheidingskleuren wordt de wens uitgedrukt om de toen heersende sociale en economische omstandigheden ten positieve te beïnvloeden. Bij de oprichting heeft de Loge de onderscheidingskleuren rood en groen meegekregen, welke verwijzen naar de stad Groningen (groen) en de Groninger Ommelanden (rood). Het zegel der Loge verbeeldt de stedenmaagd en de Ommelander maagd, die samen hand in hand gaan. Ook is de spreuk "Major in Unione Nostra Salus" te zien, hetgeen betekent: in eenheid is ons heil gegeven.
[bewerken] Lidmaatschap
Voor het lidmaatschap van de Loge is de toelating als lid van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden vereist, omdat het lidmaatschap van de Loge samenvalt met het lidmaatschap van de Orde van Vrijmetselaren. Men wordt daadwerkelijk lid van de Loge door een inwijding of door overschrijving van een andere Loge. Als iemand lid wil worden moet hij de beginselverklaring van de Orde van harte kunnen onderschrijven. Deze luidt als volgt:
De idealen die zijn verweven in de huidige beginselverklaring verschillen in wezen niet veel van de idealen van de Vrijmetselaren die aan het begin van L' Union Provinciale stonden. Hiervan getuigt het gedicht van de Vrijmetselaar Pieter de Gavere uit 1796:
[bewerken] De Loge door de eeuwen heen
Op 14 januari 1772 tekende Du Bois, Groot-Secretaris, op order van Baron C. van Boetzelaer, Groot Meester Nationaal van d'aloude en Zeer Eerwaarde Maatschappij der Vrije en Aengenomen Metzelaers, in de Republieq der Verenigde Nederlanden, ressort van de Generaliteit en onderhorige Volksplantingen (thans Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden), de constitutiebrief van de Loge. Hiermee is de oprichting van de Loge "L' Union Provinciale" een feit. De eerste samenkomsten vonden plaats in De Vergulde Helm (ook wel De Grote Helm of De Gouden Helm geheten) aan de Grote Markt van Groningen.
[bewerken] De eerste 25 jaar
De begintijd van de Loge verliep niet zonder problemen. Zeker de eerste 25 jaar waren nodig om de Loge op te bouwen in een tijd die zowel in politiek als sociaal opzicht veel van de mens vroeg. Toch groeide de Loge; er werden elk jaar ongeveer negen nieuwe leden ingeschreven. Men hield zich bezig met symboliek en met het houden van toespraken, de zogenaamde bouwstukken. De werkwijze leek toen nog sterk op de Engelse Vrijmetselarij. Charitas beperkte zich voornamelijk tot steun aan weduwen met kinderen en tot wezen. Opmerkelijk is dat de inwijdingen vaak per communicatie werden verleend.
In de eerste 25 jaar wisselde de Loge drie maal van locatie. Wegens geluidsoverlast van de postkoetsen voor de herberg op de Grote Markt werd de Loge gedwongen te verhuizen van De Vergulde Helm naar de gehuurde concertzaal in het Concerthuis in de Poelestraat van vrijmetselaar Riedel. Om dat daar op den duur op zaterdag concerten werden gegeven kwam de Loge niet langer op de zaterdag bijeen maar 's woensdags; zo werd geluidsoverlast ontweken. Toen eigenaar Riedel het pand moest verkopen verhuisde de Loge naar herberg De Vonk in de Brugstraat.
[bewerken] De Loge in de eerste helft van de 19e eeuw
Ook in de eerste helft van de 19e eeuw geeft de Loge het beeld dat het toch met enige moeite het hoofd boven water weet te houden. De gevolgen van de heersende armoede, besmettelijke ziekten (zoals een choleraepidemie in 1832) en overstromingen drukten hun stempel op het Logeleven. In deze periode kwamen er meer en meer invloeden uit de Franse Vrijmetselarij binnen de Nederlandse Vrijmetselarij. In Groningen was die invloed als eerste merkbaar. De alliantie tussen het Grootoosten van Frankrijk en het Grootoosten van Nederland, waarbij men in 1777 wederzijds beloofd had geen loges in elkaar ressort op te richten, werd geschonden toen men in 1812 in Groningen de vrijmetselaarsloge L’ Union Maçonnique stichtte onder Franse constitutie. Met Koning Willem I kwam er een einde aan de Franse Vrijmetselaarsloges, ze kregen een jaar lang de tijd om zich onder het Grootoosten van Nederland te scharen. L' Union Maçonnique gaf hieraan gehoor. Al in het begin was er frictie ontstaan tussen L' Union Provinciale en L' Union Maçonnique, en dat zou een lange tijd zo blijven. Soms werd er toenadering gezocht, en af en toe kwam er de verwijdering, totdat L' Union Maçonnique in 1843 opging in L' Union Provinciale.
De Franse Loges en de vele ambulante Loges (Loges gevormd onder militairen, dus verplaatsbaar) in die tijd, gaven de Vrijmetselarij een onrustig cachet. Daardoor gaf het visiteren bij andere Loges en het ontvangen van visiteurs voor de leden van L' Union Provinciale nog wel eens problemen. Ondanks de onrust in de wereld klonk daarvan weinig door in de notulen van de Loge.
De frequentie van de bijeenkomsten was gering: eenmaal per maand in de maanden november tot april. In 1824 werd besloten niet meer op de woensdag bijeen te komen, maar op de vrijdag. Deze overgang verliep niet geruisloos; leden maakten bezwaar dat dit problemen zou kunnen opleveren voor de Vrijmetselaren van rooms-katholieke, Joodse en zelfs moslim-gezindheid. Het natafelen dat na elke bijeenkomst (voordrachten uitgezonderd) gebruikelijk was, leverde voor hen problemen op.
De Loge was ook maatschappelijk actief: zij zette zich onder andere in voor de slachtoffers van de Watervloeden van 1825 en 1855, de brand van Beilen van 1820 en bood hulp aan de gekwetsten in de oorlog met het afvallige België. Opmerkelijk is ook dat L'Union Provinciale op 4 december 1831 als bewijs van erkentelijkheid aan de Compagnie der Vrijwillige Flankeurs, die in de oorlog gediend hadden, het honorair lidmaatschap van de Loge en de graad van Leerling Vrijmetselaar honoraris causa aan de maçon Kapitein W. van Brugghen en aan Eerste luitenant A.W. Van Pallandt aanbood.
[bewerken] De Loge in de tweede helft van de 19e eeuw
De tweede helft van de 19e eeuw geeft een positiever beeld van de Groninger Vrijmetselarij. In 1866 werd de weg ingeslagen naar een maçonnieke sociëteit. Er was onder de leden kennelijk behoefte aan een centrum waar gedachtewisseling over allerlei onderwerpen plaats kon vinden en daarnaast zal ook de mogelijkheid tot gezellig verkeer een rol hebben gespeeld. Op 29 november 1867 werd het Ommelanderhuis in de Schoolstraat betrokken en in 1871 aangekocht. In die periode (1870) werd ook in Delfzijl een maçonnieke sociëteit opgericht.
In de sociëteit werden lezingen gehouden met onderwerpen als:
Aanvankelijk kwam men voor de sociëteit maandelijks bijeen. Aangezien de Loge op de tweede vrijdag van de maand vergaderde werd de sociëteit gehouden op de eerste, derde of de vierde zaterdag van de maand. Later zou de functie van sociëteit in de Loge worden geïntegreerd. Omdat de sociëteit dichter bij de maatschappij stond dan de Loge, klonken daar de geluiden 'van buiten af' meer door. Zo leidde de houding van de Rooms-katholieke Kerk jegens de Vrijmetselarij rond 1875 tot heftige discussies. Paus Pius IX had namelijk een drietal encyclieken en een apostolische constitutie gepubliceerd en hield een tweetal allocuties m.b.t. de Vrijmetselarij. Daarnaast zette het Eerste Vaticaans Concilie de verhoudingen verder op scherp. Over het algemeen was het idee onder de leden van de Sociëteit dat de Rooms-katholieke Kerk zijn leden onvrij zou houden.
De spanningen tussen de Rooms-katholieke kerk en de Vrijmetselarij bracht de leden van de Sociëteit er toe om op 12 december 1913 een brief te zenden aan de nestor van de Tweede Kamer, de Vrijmetselaar Franciscus Lieftinck, waarin hem hulde en dankbaarheid worden getoond voor de wijze waarop hij de schone beginselen der Vrijmetselarij in de Tweede Kamer heeft hooggehouden tegenover de aanvallen van de Roomse baron van Wijnbergen.
Niet alleen de houding van de Rooms-katholieke Kerk jegens de Vrijmetselarij, maar ook de opkomst van het socialisme leidde tot onrust onder de leden, zij het dat binnen de sociëteit de onlustgevoelens meer getemperd tot uitdrukking kwamen dan erbuiten. Binnen de Loge kwamen zulke zaken niet aan de orde.
Naast het sociëteitsleven kwam de ritualistiek binnen de Groninger Vrijmetselarij tot verdere bloei. Ook in de voordrachten ("bouwstukken") werden ritualistiek en symboliek uitvoerig behandeld. De charitatieve instelling in die jaren was groot en nam nog voortdurend toe. Zo nam de Loge in 1869 een voor die tijd zeer progressief besluit: erkennende dat de Groninger ambachtsstand in ontwikkeling en in kennis over het algemeen verre ten achter staat bij de andere standen van de maatschappij, zal er jaarlijks pogingen door de Loge worden ondernomen om de ontwikkeling en de kennis van de ambachtsstand op te vijzelen. Een commissie bestaande bestaande uit 5 leden werkte het besluit verder uit door de Sociëteit voor Handwerklieden en De Maatschappij voor Industriëlen en Werkbazen op te richten. In diezelfde periode werd ook de Volksgaarkeuken (het latere 'Woon- en Eethuis voor Allen' (WEEVA)) ingesteld. Tijdens de strenge winter van 1891 stelde de Loge ook nog een armenpatronaat in, in een poging om de nood van de armen in hun treurige krotwoningen te verlichten. Men had als uitgangspunt dat het beter is weinigen goed te steunen dan velen een beetje. In 1900 was 10% van de bevolking van Groningen armlastig, en de armenzorg was slecht georganiseerd. De leden van de Loge behoorden grotendeels nog tot de "gegoede middenstand".
[bewerken] De Loge in de eerste helft van de 20e eeuw
Tot 17 februari 1905 heeft de Loge L' Union Provinciale Het Ommelanderhuis als Logegebouw gehad. Omdat het door een groeiend aantal leden te klein werd, moest er verhuisd worden. Op 23 februari 1905 werd het Logegebouw aan de Turfsingel 77 in gebruik genomen tijdens een "Feestelijke Inwijding van het Nieuwe Logegebouw" . Het ontwerp werd gemaakt door de Vrijmetselaars, de architecten Gerrit Nijhuis en Jan Anthony Mulock Houwer en de architect en ambachtschoolleraar Nicolaas Willem Lit.
De moderne tijd deed zijn intrede; in het gebouw is elektrisch licht en centrale verwarming aangebracht. Ook deed de grammofoon zijn intrede binnen de rituelen. Tot dan toe werd er altijd live gemusiceerd.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden er Engelse militairen geïnterneerd in Groningen. De Eerste Royal Navy Brigade was uitgezonden naar Antwerpen om de stad te verdedigen tegen de Duitse opmars, maar dit mocht niet lukken. Er werd in oktober 1914 getracht op Oostende terug te trekken, maar ook dit bleek niet meer mogelijk te zijn. Bij het uitwijken naar Nederland werd de brigade in Groningen geïnterneerd. Onder de militairen bevonden zich enkele Vrijmetselaars, welke een Loge wilden oprichten. Na de UGLE te hebben aangeschreven gaf deze het advies een aanvraag in te dienen bij het Grootoosten der Nederlanden voor het verkrijgen van een constitutiebrief, met toestemming voor het gebruik van het Engelse rituaal. L' Union Provinciale verwelkomde de Engelse Broeders in haar Loge en bemiddelde bij het verzoek, dat direct werd ingewilligd. Deze Loge kreeg het Logenummer 113 en de naam "Gastvrijheid Lodge". De laatste bijeenkomst in Groningen vond plaats op 5 november 1918. Daarna werd de Loge verplaats naar Engeland. Tussen de Gastvrijheid Lodge en Moederloge L' Union Provinciale worden tot de dag van vandaag warme banden onderhouden.
In de periode tussen de twee wereldoorlogen was de dreiging van het opkomende fascisme en antisemitisme in Europa binnen de Logemuren merkbaar. De vervolging van Vrijmetselaren in een aantal Romaanse landen en later ook in Duitsland houdt de gemoederen bezig. Door de dreiging is er een daling merkbaar van het ledental. Wat zich er tussen 1937 en 1940 in de Loge afspeelde is onbekend; de notulen van deze periode zijn waarschijnlijk met de lopende administratie door de Duitse bezetter in beslag genomen en bij de brand in het Scholtenhuis bij de bevrijding van Groningen verloren gegaan.
Hoe anders dan de Eerste Wereldoorlog verliep de Tweede Wereldoorlog voor L' Union Provinciale. De Vrijmetselarij werd bestempeld als volksvijandige organisatie en werd verboden. De Grootmeester van de Orde, Hermannus van Tongeren, werd overgebracht naar concentratiekamp Sachsenhausen waar hij op 29 maart 1941 overleden is. Precies een week voor de Duitse invasie kwam de Loge voor het laatst bijeen. Daarna werd het Logegebouw door het Rode Kruis in beslag genomen; om als informatiepunt te dienen voor inlichtingen omtrent het lot van Nederlandse militairen. Bovendien deed het gebouw dienst als opslagplaats van beddengoed, kleding en huisraad voor slachtoffers van de bombardementen op Rotterdam en Delft. In november 1940 werd in het Logegebouw een "Beeldenstorm" gehouden door de NSB, naar Duits voorbeeld. De hele inventaris werd of verwoest, of in beslag genomen en verkocht, of afgevoerd naar het oosten. Vervolgens trok de NSNAP en de jeugdafdeling van de NSB (de Jeugdstorm), de Hitlerjugend en de Arbeidsdienst in het pand. Vanaf 1943 werd het gebouw gebruikt ten behoeve van de Gemeentewerken. Na de capitulatie kwam het gebouw weer in handen van de Loge en kon een moeilijke weg naar wederopbouw beginnen.
[bewerken] De Loge in de tweede helft van de 20e eeuw
In de vijftiger jaren kende de Vrijmetselarij een grote bloei. Zo ook in Groningen. Bij Loge L' Union Provinciale is het ledental van de Loge in die periode gestaag gegroeid. Uiteindelijk zijn zo in Groningen vijf Loges ontstaan. Behalve L' Union Provinciale kwamen er de Loges De Drieslag, Libra, In Tenebrix Lux en de Bouwketen. Sinds 1955 is het logegebouw ingebracht in de Groninger Vrijmetselaarsstichting , die het pand beheert voor de Groninger Loges.
In 1972 werd het 200 jarig jubileum van de Loge uitbundig gevierd. Ter gelegenheid hiervan verscheen een speciale uitgave van het tijdschrift THOTH in de vorm van een 215 pagina's tellend jubileumboek.
Met het beter worden van de sociale voorzieningen in de periode na de Tweede Wereldoorlog, daalde bij de leden de drang om charitas te bedrijven.
In 1993 werd het huidige Logegebouw in gebruik genomen; het oude gebouw moest plaats bieden aan de uitbreiding van het Provinciehuis en viel onder de slopershamer.
[bewerken] De Loge aan het begin van de 21e eeuw
Tegenwoordig telt de Loge ongeveer 65 leden. De leden komen uit veel beroepsgroepen in de samenleving. Alle leeftijden zijn binnen de Loge vertegenwoordigd, van 25 tot 90 jaar. De leden van de Loge komen zowel uit de stad Groningen als uit andere delen van de provincie. Gemiddeld genomen zijn op een Logeavond ongeveer 35 leden aanwezig. Men houdt zich nog steeds bezig met ritualistiek en het opleveren van "Bouwstukken" (het houden van lezingen). Gebruikelijke onderwerpen zijn onder meer: de Vrijmetselarij in het algemeen, de maçonnieke symboliek, persoonlijke bouwstukken, maatschappelijke onderwerpen, geloof of religie en bouwstukken die verband houden met de doelstellingen van de Vrijmetselarij. Na afloop van de oplevering van een "bouwstuk" wordt meestal nog actief van gedachten gewisseld tussen de broeders. Omdat de loge relatief veel leden kent is het de gewoonte om het woord te vragen en een reactie te geven vanachter de lessenaar. Bij het bespreken van onderwerpen met een politieke of religieuze lading wordt de gebruikelijke voorzichtigheid betracht en worden geen dogma's uitgedragen. Vanuit L' Union Provinciale worden vandaag de dag nog steeds initiatieven ontplooid of gesteund die raakvlak hebben met de Vrijmetselarij, bijvoorbeeld de Jan Moddermanstichting en het maçonnieke album "The Temple of Humanity" van de band Freestone.
[bewerken] Logegebouw
L' Union Provinciale heeft vele omzwervingen gemaakt voor het op de hoek van de Turfsingel en de W.A. Scholtenstraat terecht kwam. Het pand (Turfsingel 46) is een samenvoeging van een oud en een nieuw gebouw, en een van de weinige (deels) 20e eeuwse gebouwen waar Vrijmetselaarssymboliek in verweven is.
[bewerken] Oude gedeelte van het pand
Het Logegebouw der Vrijmetselaren is gebouwd op het 18e eeuwse landgoed "Bouwmanshof", dat rond 1846 door de firma Scholten werd gesloopt voor de bouw van een suikerraffinaderij en stroopfabriek met een groot representatief kantoorgebouw en enigszins terzijde een riant woonhuis (het oude gedeelte van het huidige pand) met tuin en garage. In 1980 is het laatste element van de fabriek gesloopt. Het woonhuis staat niet in het verlengde van de rooilijn, maar onder een hoek: Scholten had graag uitzicht op de Martinitoren en het gebouw kwam zo beter uit als men vanuit het hart van de stad Groningen via de Kattenhage verliet; men loopt dan zo op het gebouw af. Willem Albert Scholten heeft nooit in het pand gewoond, wel betrok zijn zoon Jan Evert Scholten het huis voor korte tijd .
[bewerken] Nieuwe gedeelte van het pand
Het oude gebouw is uitgebreid met een stuk nieuwbouw, waarbij het uitgangspunt er aansluiting is gezocht met de bijzondere baksteenarchitectuur die van de W.A. Scholtenstraat zo'n opmerkelijke straat maakt. Het nieuwe gebouw is ontworpen door het Groninger Architecten Bureau "Team 4".
In en op het nieuwe gedeelte is diverse Vrijmetselaarssymboliek verwerkt. Het meest in het oog springende symbool is de enorme winkelhaak bij de entree, welke aangebracht is op een forse driehoek, bekleed met graniet. Achter dit symbool is een vluchttrap aangebracht. In de kopgevel aan de W.A. Scholtenstraat is een rond glas-in-loodraam met een "Vlammende Ster" aangebracht.
Dit raam is afkomstig van het Logegebouw aan de Turfsingel nr 77, welke plaats moest bieden aan nieuwbouw voor de uitbreiding van het Gronings provinciaal bestuur. De kubusstructuur in de muren refereert aan Vrijmetselaarssymboliek: het is de ruwe steen die bewerkt dient te worden tot een kubieke steen, opdat die steen gebruikt kan worden bij de bouw. In de tuinzone rond het pand staan acaciabomen, welke ook verwijzen naar Vrijmetselaarssymboliek: de acaciatak is een belangrijk Vrijmetselaarssymbool.
[bewerken] Indeling
In het gebouw bevinden zich op de begane grond een grote vergaderzaal ("Grote Voorhof") en een kleinere zaal ("Kleine Voorhof"). Op de begane grond bevinden zich verder een keuken, een bibliotheek en een ruimte met een bar (In Vrijmetselaarsjargon: De Zevende Graad). Boven in het gebouw bevinden zich twee Vrijmetselaarswerkplaatsen, ook wel tempel genoemd, een grote en een kleinere. De grootste is qua vormgeving en inrichting een kopie van de werkplaats in het voormalige logegebouw aan de Turfsingel 77, welke ontworpen was door Jan Anthony Mulock Houwer. Deze werkplaats is voorzien van het karakteristieke getoogde plafond met dierenriemtekens. Verder bevindt zich op de bovenverdieping van het nieuwe gedeelte de bestuurskamer voor vergaderingen. De bovenverdiepingen van het woonhuis aan de voorkant doen thans dienst als beheerderswoning.

Summary:
De Loge "L' Union Provinciale" is de oudste Vrijmetselaarsloge van Groningen, waarin in 1843 de van origine Franse Loge "L' Union Maçonnique" op is gegaan. "L' Union Provinciale" is opgericht in 1772 en heeft het Logenummer 17 gekregen. Met de oprichting werd de Vrijmetselarij in het Noorden van Nederland geïntroduceerd.
De Vrijmetslaarsloge L' Union Provinciale is een vereniging van leden van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden, die - op grond van een haar door die Orde verleende constitutiebrief - zelfstandig werkt in de stad Groningen. De Loge stelt zich tot doel de regelmatige beoefening van de Vrijmetselarij met inachtneming van de regels en gebruiken als omschreven in artikel 1 van de Ordewet van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden. Thans komt de Loge bijeen in het Logegebouw der Vrijmetselaren aan de Turfsingel, hoek W.A. Scholtenstraat, traditioneel (sinds 1824) op de vrijdagavond.


[bewerken] Familiebanden
Livia was moeder van de latere princeps Tiberius en van Drusus, een belangrijk generaal. Ze was grootmoeder van de mogelijke troonopvolgers onder Tiberius, Germanicus, zoon van Drusus, en Drusus minor, zoon van Tiberius. Daarnaast was ze grootmoeder van Claudius, broer van Germanicus, die later princeps werd, en Livilla, zus van Germanicus en Claudius en echtgenote van Drusus minor.
Zij was overgrootmoeder van Caligula, zoon van Germanicus en princeps, en Iulia Agrippina minor, dochter van Germanicus en nicht van Claudius met wie ze trouwde. Ze was betovergrootmoeder van Nero, zoon van Iulia Agrippina minor en princeps na de dood van Claudius. Zij werd in 42 n. Chr. door Claudius vergoddelijkt, waarbij deze ook haar titel Augusta erkende.
[bewerken] Leven
[bewerken] Geboorte en eerste huwelijk
Livia werd op 30 januari 58 v.Chr. geboren als dochter van Marcus Livius Drusus Claudianus en diens vrouw Aufidia, die een dochter van Aufidius Lurco was, een Romeins magistraat afkomstig uit een Italische stad. Haar vader, die geboren was als Appius Claudius Pulcher, was als kind geadopteerd door Marcus Livius Drusus minor, waardoor Livia niet enkel door bloed tot de patricische Claudii behoorde, maar door adoptie van haar vader ook tot de voorname Livii3. Het verkleinwoord 'Drusilla', dat men vaak aantreft in haar naam, doet vermoeden dat zij een oudere zus had.
In 42 v.Chr. huwelijkte haar vader haar uit aan Tiberius Claudius Nero, haar neef van patricische afkomst, die samen met haar vader aan de zijde van de moordenaars van Gaius Iulius Caesar tegen de triumviri Marcus Antonius en Octavianus vocht. Haar vader pleegde, samen met Gaius Cassius Longinus en Marcus Iunius Brutus, zelfmoord na de slag bij Philippi, maar haar echtgenoot ging door met het bevechten van Octavianus, nu ten gunste van Marcus Antonius en diens broer. In 40 v.Chr. werd de familie gedwongen Italië te ontvluchten om aan de proscripties van Octavianus te ontsnappen en sloten zij zich aan bij Sextus Pompeius in Sicilia, om later verder te trekken naar Griekenland. De Griekse Lacedaimoniërs stonden namelijk onder de tutela (bescherming) van de Claudii, waardoor Livia en haar gezin van staatswege gastvrij werden ontvangen. Toen ze echter 's nachts wilden vertrekken, vatte het hout rondom hen vlam, waarbij een stuk van Livia's kleed en haar werden geschroeid4.
[bewerken] Huwelijk met Octavianus
Nadat een algemene amnestie was afgekondigd bij de Vrede van Brundisium (39 v.Chr.), keerde Livia en haar gezin terug naar Rome, waar zij in 39 v.Chr. persoonlijk aan Octavianus werd voorgesteld. Livia had reeds een zoon, de toekomstige princeps Tiberius, en was zwanger van een tweede zoon (Drusus maior). Het verhaal deed de ronde dat Octavianus onmiddellijk op haar verliefd werd, hoewel hij nog steeds met Scribonia was getrouwd. Octavianus liet zich in 39 v.Chr. scheiden van Scribonia, op dezelfde dag dat zij van zijn dochter Iulia beviel5. Het lijkt erop dat rond deze tijd, toen Livia zes maanden zwanger was, Tiberius Claudius Nero door Octavianus was overtuigd of gedwongen om van Livia te scheiden. Op 14 januari werd Decimus Claudius Drusus6 geboren. Nadat het College van Pontifices - waarvan Octavianus zelf lid van was - had geoordeeld dat er geen bezwaar was tegen het huwelijk, trouwden Octavianus en Livia op 17 januari, zonder de traditionele wachttijd in acht te nemen. Door de geboorte van Drusus, kort voor het huwelijk, deden er spotversjes de ronde dat enkel de gelukzaligen kinderen krijgen in drie maanden7. Tiberius Claudius Nero was aanwezig bij het huwelijk en gaf haar ten huwelijk "precies zoals een vader zou doen."8 Het belang om de patricische Claudii te winnen voor Octavianus' zaak en het politieke overleven van de Claudii Nerones zijn waarschijnlijk rationelere verklaringen voor het snelle huwelijk. Niettemin bleven Livia en Octavianus de volgende 51 jaar lang getrouwd, hoewel zij geen kinderen hadden. Zij genoot altijd de status van bevoorrechte adviseur van haar echtgenoot, pleitte bij hem ten voordele van anderen, en beïnvloedde zijn beleid.
[bewerken] Livia, echtgenote van de princeps
Na de zelfmoord van Marcus Antonius na de slag bij Actium in 31 v.Chr., kende Octavianus praktisch geen weerstand meer tegen zijn steeds meer toegenomen macht, die hij zou consolideren als princeps nadat de Senaat hem de eretitel Augustus had toegekend. Als feitelijk alleenheerser zou hij altijd Livia aan zijn zijde hebben om hem bij te staan in raad en daad. Samen vormden zij het rolmodel voor Romeinse huisgezinnen. Ondanks zijn macht en rijkdom, bleef Augustus en zijn familie een sobere levensstijl aanhouden in hun huis op de Palatijn. Ze vormde als het ware een voorbeeld van de mos maiorum (voorouderlijke zeden). Livia zou het rolmodel worden voor de adellijke matrona. Zij droeg noch buitensporige juwelen, noch pretentieuze kostuums, zij zorgde voor het huisgezin en haar echtgenoot (dikwijls zijn kleren zelf makend) en zij lette niet op zijn beruchte slippertjes, als immer trouwe en toegewijde echtgenote.
In 35 v.Chr. verleende Octavianus zijn zus Octavia Thurina minor samen met Livia de ongekende eer om vrijgesteld te zijn van de tutela (voogdij) van hun echtgenoot, de sacrosanctitas (schendeloosheid) van een tribunus plebis en wijdde standbeelden aan hen op publieke plaatsen. Dit laatste zou haar opnieuw worden verleend in 9 v.Chr. bij de dood van haar zoon Drusus, samen met het ius trium liberorum (recht van drie kinderen, d.i. een voorrecht voor moeders van drie kinderen9), waardoor ze haar eigen financiën kon beheren. Zij had haar eigen kring van clientes en bracht vele protegés tot politieke ambten, waaronder de grootvader van Otho en Galba zelf!
In 7 v.Chr. werd ter hare ere de porticus Liviae - begonnen door Augustus in 15 v.Chr. op de plaats waar vroeger het huis van Vedius Pollio stond - ingewijd10. Deze porticus moest het Romeinse ideaal van soberheid voorstellen en stond open voor het publiek. Binnenin bevond zich de aedes Concordiae, waarvan het altaar duidelijk aangaf dat het door Livia volledig uit eigen zak was betaald. Aldus droeg Livia haar steentje bij aan het in stand houden van de Augusteïsche ideologie.
Daar Augustus slechts de vader van één dochter was (Iulia Caesaris maior bij Scribonia), zou Livia al gauw een ambitieuze moeder blijken te zijn en ze begon vrij spoedig met haar eigen zonen, Tiberius en Drusus, te helpen bij het verwerven van machtsposities. Drusus was een betrouwbaar generaal en trouwde met het favoriete nichtje van Augustus, Antonia minor. Tiberius huwde eerst Vipsania Agrippina, een dochter van Augustus' vertrouweling en rechterhand Marcus Vipsanius Agrippa, en na diens dood in 11 v.Chr. Iulia (dochter van Augustus). Tiberius werd uiteindelijk in 4 n. Chr. geadopteerd door zijn stiefvader en voorbestemd als diens opvolger.
Het gerucht deed de ronde dat toen Marcellus, de neef van Augustus, in 23 stierf, hij geen natuurlijke dood was gestorven en dat Livia erachter zat11. Een voor een stierven alle zonen van Iulia en Marcus Agrippa: eerst Lucius en vervolgens Gaius, die Augustus als zijn zonen had geadopteerd om zijn beoogde opvolgers te zijn. Ten slotte werd Agrippa Postumus, Julia's enige overgebleven zoon, die samen met Tiberius door Augustus was geadopteerd, opgesloten en uiteindelijk gedood. Tacitus12 laat duidelijk doorschemeren dat Livia niet geheel onschuldig was aan deze doden en Cassius Dio13 vermeldt ook dergelijke geruchten, maar Suetonius, die gewoonlijk roddels niet schuwt en die toegang had tot officiële documenten, herhaalt de geruchten niet. Moderne historische biografieën van Livia verwerpen het idee. Nog minder geloofwaardig is de roddel vermeld door Tacitus14 en Cassius Dio15 dat Livia Augustus' dood op haar geweten had16.
[bewerken] Na Augustus' dood
Augustus stierf op 17 september 14 n. Chr. en werd kort daarop door de Senaat vergoddelijkt. In zijn testament liet hij een derde van zijn eigendom na aan Livia en de rest aan zijn adoptiefzoon Tiberius. Hij adopteerde haar bovendien bij testament, waardoor ze werd opgenomen in de gens Iulia en dus in de stand van de patriciërs. Daarenboven verleende hij haar de eretitel van Augusta17. Deze beschikkingen stonden haar toe haar status en macht ook na Augustus' dood te blijven handhaven, onder de naam Iulia Augusta.
Enige tijd schenen Livia en haar zoon Tiberius, de nieuwe princeps, goed met elkaar te kunnen opschieten. Haar tegenspreken werd vanaf 20 n. Chr. officieel beschouwd als verraad en in 24 n. Chr. stond Tiberius zijn moeder toe dat ze tussen de Vestaalse maagden kon zetelen in het theater. Livia oefende onofficieel een zeer reële macht uit in Rome, waarbij ze een man die voor verraad veroordeeld was, naar eigen goeddunken kon vrijlaten. Uiteindelijk kwam Tiberius echter steeds meer afkerig te staan tegenover de politieke status van zijn moeder, in het bijzonder tegen het idee dat zij het was die hem de troon had gegeven. Aan het begin van zijn regering stelde hij zijn veto tegen de nooit eerder toegekende titel Mater Patriae ("moeder van het vaderland") die de Senaat haar wilde verlenen, vergelijkbaar met Augustus en voor hem Gaius Iulius Caesar en Marcus Tullius Cicero, die Pater Patriae ("vader des vaderlands") waren genoemd (Tiberius weigerde ook consequent voor zichzelf de titel van Pater Patriae).
De historici Tacitus en Cassius Dio stellen Livia voor als een aanmatigend, zelfs dominante douairière, die zich altijd mengde in de beslissingen van Tiberius. De meest merkwaardige situaties waarbij zij dit deed, waren waarschijnlijk die van Urgulania, een vrouw die meende dat haar vriendschap met de keizerin haar boven de wet plaatste18 en van Plancina, die werd verdacht van vergiftiging van Germanicus en werd gered door Livia's interventie19. Een inscriptie uit 22 n. Chr. deelt mee dat Iulia Augusta een standbeeld aan Augustus wijdde in het centrum van Rome en haar eigen naam zelfs voor die van Tiberius plaatste.
Antieke historici noemen als een van de redenen dat Tiberius zich terugtrok op Capri zijn onvermogen om Livia nog langer te verdragen20. Tot 22 n. Chr. was er, volgens Tacitus21, "een echte harmonie tussen moeder en zoon of een goed verborgen haat." Dio22 vertelt ons dat Tiberius Livia reeds hartsgrondig haatte ten tijde van zijn aanvaarding van het principaat. Toen Livia in 22 ziek was, haastte Tiberius zich om terug te keren naar Rome om bij haar te zijn23. Maar toen zij ten slotte in 29 n. Chr. opnieuw ziek werd en stierf, bleef Tiberius op Capri en zei hij dat hij het te druk had met zijn werk. Hij stuurde Caligula om de begrafenisrede te verzorgen24. Suetonius25 voegt hier nog het macabere detail aan toe dat "toen zij stierf... na vele dagen te hebben gewacht, tijdens dewelke hij [d.i. Caligula] de hoop koesterde op zijn [d.i. Tiberius'] komst, werd zij tenslotte begraven omdat de toestand van het lijk het noodzakelijk maakte ...”. Tiberius gebruikte ook zijn veto tegen goddelijke eerbewijzen voor Livia, alsof hij er een pervers genoegen in had haar te beroven van haar geheime verlangens. Later sprak hij nog een veto uit over alle eerbewijzen die de senaat haar na haar dood had gegeven en verbood hij de uitvoering van haar testament26. Ze zou echter wel worden bijgezet in het mausoleum van Augustus.27
Haar Villa ad Gallinas Albas ten noorden van Rome wordt nog steeds verder opgegraven: de beroemde fresco's met tuinzichten kan men gaan bezichtigen in het Palazzo Massimo28. Een van de beroemdste standbeelden van Augustus - de Prima Porta Augustus - is afkomstig uit de villa van Livia.
[bewerken] Livia's persoonlijkheid
Terwijl ze berichtten over verschillende smakeloze geruchten, stelden de oude bronnen over het algemeen Livia (Iulia Augusta) voor als een trotse en koninklijke vrouw, trouw aan haar imperiale echtgenoot, voor wie zij een waardige partner was, altijd even evenwichtig en waardig. Met een vervolmaakte vaardigheid speelde zij haar rol van partner, moeder, weduwe en douairière. Dio29 vermeldt twee uitspraken van haar: "Ooit, toen enkele naakte mannen haar ontmoetten en ten gevolg daarvan ter dood waren veroordeeld, redde zij hun leven door te zeggen dat voor een kuise vrouw zulke mannen op geen enkele wijze verschillen van standbeelden. Toen iemand haar vroeg hoe zij zo een grote invloed over Augustus had verkregen, antwoordde zij dat het door zelf scrupuleus kuis te zijn, te doen wat hij maar wilde, zich niet te bemoeien met eendert welke van zijn zaken, en, in het bijzonder, door te veinzen noch iets te horen noch de deelgenoten in zijn passie op te merken."
Mettertijd echter en door haar weduwschap, traden een trotsheid en een openlijk verlangen naar macht en publieke statussymbolen meer en meer op de voorgrond. Livia was altijd een van de voornaamste begunstigden van het klimaat van adulatie dat Augustus had gecreëerd en dat Tiberius verachtte30. In 24 n. Chr. werd telkens wanneer zij een toneel bijwoonde een zetel tussen de Vestaalse maagden voor haar vrijgehouden31 en dit werd mogelijk zelfs gezien als eerder een eer voor de Vestalinnen dan voor Livia32.
Livia speelde een cruciale rol in de vorming van haar kinderen Tiberius en Drusus. Vooral haar rol met betrekking tot de scheiding van haar eerste echtgenoot, vader van Tiberius, in 39/38 v.Chr. krijgt veel aandacht in het moderne onderzoek. Vooral wat voor rol ze dan bij deze scheiding, evenals bij die van Vipsania Agrippina en Tiberius in 12 v.Chr. op aandringen van Augustus33: of dit slechts een neutraal of passieve rol was of dat zij actief aan Caesar zijn wensen tegemoet kwam. De eerste scheiding zou Tiberius kort daarop als stiefzoon in het huis van Octavianus brengen; de tweede bezorgde Tiberius een emotionele litteken voor het leven, aangezien hij was gedwongen de vrouw waarvan hij hield te verlaten uit dynastische overwegingen. Hoewel we hiervan niets terugvinden in onze bronnen, is het misschien best mogelijk dat de hartsgrondige antipathie van Tiberius voor Livia in deze twee gebeurtenissen ligt besloten.
Het zou nog een 13 jaar duren, tot onder het bewind van haar kleinzoon Claudius in 42 n. Chr. voordat al haar eerbewijzen in ere zouden worden hersteld en ze haar vergoddelijking ten slotte ontving. Diva Augusta (Vergoddelijkte Augusta) genoemd, ontving zij een door olifanten getrokken strijdwagen om haar beeld naar alle publieke spelen te vervoeren, een standbeeld van haar werd opgesteld in de tempel van Augustus samen met die van haar echtgenoten, paardenrennen werden ter ere van haar gehouden, en vrouwen moesten haar vernoemen in hun eden.
[bewerken] Livia in de beeldende kunsten
[bewerken] In de oudheid
Munten en talrijke standbeelden van haar die over het hele rijk zijn teruggevonden tonen de enorme populariteit van Livia aan. De literaire bronnen bieden daarentegen een contrastrijk portret van haar. Tacitus, Suetonius en Cassius Dio, die elk wel haar kwaliteiten erkennen, stellen haar voor als een gifmengende stiefmoeder en een manipulatieve echtgenote. Zo vertelt Tacitus34 dat zij "de oude Augustus stevig onder controle had — zelfs zozeer dat hij zijn enige overgebleven kleinzoon naar het eiland Planasia verbande". Wat later vat hij het nog eens kort en bondig samen als "gevaarlijk in staatszaken als moeder, gevaarlijk als stiefmoeder van het huis van de Caesari"35. Velleius Paterculus daarentegen, die nog onder Tiberius had gediend en deze bewonderde, maakte een ontroerende grafrede voor haar: "uitstekend boven de vrouwen en in alles meer gelijkend op goden dan op mannen, wiens invloed niemand opmerkte tenzij bij het opheffen van gevaren of het stijgen in ambten."36
[bewerken] Na de oudheid
Pas tegen het einde van de 20e eeuw, met de opkomst van "genderstudies", begonnen onderzoekers zich te interesseren voor Livia en probeert men zich een objectief beeld van Livia te vormen.
In de populaire roman van Robert Graves I, Claudius, wordt Livia geportretteerd als een complotterend politiek brein, om Tiberius aan de macht te brengen en hem die macht te doen handhaven zodra hij deze in handen heeft. Tot aan haar dood was zij volgens Graves het brein achter bijna elke dood of elk schandaal in de Julisch-Claudische dynastie. Er deden geruchten de ronde dat Livia de hand zou hebben gehad in de overlijdens op betrekkelijk jeugdige leeftijd van een hele reeks personen die meer recht op de troon zouden hebben gehad dan Livia's zoon Tiberius. Deze geruchten waren een bron van inspiratie voor Graves en Livia als gifmengster zou een rode draad door zijn verhaal vormen. Aan de hand van de beschikbare bronnen kunnen deze beschuldigingen niet worden bevestigd, maar evenmin definitief ontzenuwd. In de BBC-miniserie, die op het boek was gebaseerd, werd Livia op memorabel wijze door Siân Phillips vertolkt.
Livia is ook in gedramatiseerde vorm opgevoerd in de HBO/BBC-serie Rome. Geïntroduceerd in de in 2007 vertoonde episode A Necessary Fiction, wordt zij al snel opgemerkt door de jonge Octavianus. Historisch gezien is dit echter niet correct, daar het ontstaan van de relatie tussen beide hier reeds voor het einde van het tweede triumviraat en de geboorte van Livia's eerste zoon wordt geplaatst.

Summary:
Livia Drusilla (30 januari 59/58 v.Chr.1 - Rome, 29 n. Chr.), die na de dood van haar man in 14 n. Chr. Iulia Augusta werd genoemd (PIR2 L 301), was de vrouw van Gaius Iulius Caesar Octavianus (die de eretitel Augustus zou aannemen) en de machtigste vrouw onder het principaat. Ze trad verscheidene keren op als regent en trouwe adviseur van Augustus.
Zij was een centrale figuur in de Julisch-Claudische dynastie (met elke keizer van deze dynastie was ze wel op een of andere manier verwant) en was de first lady van het Imperium Romanum. Ze had bovendien een grote politieke invloed, wat zéér ongewoon was voor een Romeinse matrona. Zoals haar echtgenoot Augustus een rolmodel werd voor de latere keizers, zou zij dat worden voor de keizerinnen. Daarnaast was ze ook nog eens onmetelijk rijk, onder andere door te erven van haar echtgenoot en van de Joodse prinses Salomé I2.


[bewerken] Delfzijl in de Franse tijd
Van oudsher was Delfzijl een belangrijke vestingstad met een (marine)haven. Tijdens de Franse Tijd zou de stad een strategische rol vervullen. De eerste Franse soldaten marcheerden Delfzijl binnen op de dag dat Willem V op 19 januari 1795 in stilte vertrok naar Engeland. De Fransen werden door het patriottistische gemeentebestuur met open armen ontvangen.
In een brief van het gemeentebestuur aan de Eerste Nationale Vergadering van de Bataafse Republiek uit 1796 werd het belang van de vestingstad Delfzijl onder de aandacht gebracht. De Fransen onderkenden het belang van Delfzijl en zonden Jean François Aimé Dejean, de latere inspecteur-generaal der fortificatiën, naar Delfzijl om rapport uit te brengen. Delfzijl werd als sleutelpositie voor de verdediging van Noord-Nederland gezien en moest daarom worden versterkt. De Fransen bouwden er de Caserne du Centre en de Spaanse Kazerne. De Grote Kazerne op het exercitieterrein "de Venne" kwam gereed in 1799. Tegen 1810 werd de oorlogsvloot uitgebreid tot acht brikken, acht kanonneerboten en enkele kleine schepen. Ook waren er twee viceadmiraals gehuisvest in het Commandementshuis van Delfzijl. Daarnaast werd er een groot garnizoen gelegerd binnen de vesting. Niet alleen de troepen en de vloot kreeg de aandacht, ook werd in 1811 de vesting verder versterkt.
Tegen het einde van 1811 bemoeide Napoleon zelf zich met Delfzijl. Hij wenste een hechte versterking op de Eems, om zo een Engelse aanval vanaf zee af te kunnen slaan. Er werden wel plannen opgesteld om Delfzijl verder te versterken door er een vesting tegen aan te bouwen (een zogenaamde tweelingvesting) maar uiteindelijk zou hier niets van komen. De Franse rampspoeden elders in Europa, zoals de Russische veldtocht, eisten namelijk alle aandacht en inspanning op. Wel werden vestingwerken van Delfzijl zo goed mogelijk versterkt en zo nodig uitgebreid. Ook kwamen er meer wapens om haar te verdedigen.
Nadat de grote Volkerenslag bij Leipzig (16 en 19 oktober 1813) had plaatsgevonden, waarin Napoleon verpletterend werd verslagen, trok de keizer zich terug achter de Rijn. De vesting Delfzijl, voor de Fransen van belang voor de aanvoer van troepen over zee, kon zich tegen november 1813 opmaken voor haar beleg. Er werden tussen Groningen en Delfzijl troepen Kozakken gesignaleerd. Op 3 november werd de ingang van de havenstad daarom gestremd door de Landpoort te sluiten en de andere drie toegangen tot de vesting -de Grote Waterpoort, de Kleine Waterpoort en de Farmsumer Poort- werden strenger bewaakt.
Op 13 november 1813 werden de voorraden van Appingedam onder dwang in beslag genomen en overgebracht naar Delfzijl, waarna alle poorten hermetisch werden gesloten. Het beleg van Delfzijl was begonnen.
[bewerken] Het beleg van Delfzijl
[bewerken] November 1813
Op 13 november 1813 kondigde de commandant van de vesting Delfzijl, kolonel Maufroy, de staat van beleg af. Binnen de vesting waren naast ruim 1000 burgers 1221 man infanterie, 60 man cavalerie, 80 man artillerie met 200 kanonnen op de wallen, 4 genie-officieren en 209 mariniers gelegerd, allen met diverse nationaliteiten. Maufroy had nog een order gezonden om het geschut van het militair fort Zoutkamp over te brengen naar Delfzijl; daarvoor zond hij een boodschapper met een brief die over Groningen reisde. Marcus Busch, commandant van de Nationale Garde, kon het bericht onderscheppen en overviel vervolgens Zoutkamp om met de daar buitgemaakte wapens en zijn manschappen Maufroy aan te vallen, samen met de rond Delfzijl gelegerde Kozakken. Tegelijkertijd met de orders voor Zoutkamp had Maufroy een schip gezonden om het geschut te convoyeren. De Nederlandse kapitein van dat schip zag zijn kans schoon, liep over en speelde het in handen van de Nederlanders. Het werd opnieuw uitgerust en naar de Eems gezonden om zich bij de daar opgebouwde Engelse zeemacht te voegen. De Fransen werden op den duur volledig ingesloten door een coalitie van Kozakken, Pruisen en Hollanders die in een brede kring gelegerd waren bij de zeedijk en de plaatsen Uitwierde, Biessum, Appingedam, Geefsweer, Weiwerd, Oterdum en Termunterzijl. De vluchtroute via de noordkant van de Eems was afgesneden door enkele Engelse marineschepen.
Omdat er slechts zeven koeien, weinig zout en geen wijn in voorraad was, gingen de Fransen op 16 november met een kanonneerboot op strooptocht richting de Dollard. Ze kwamen met 2575 kilogram gerst, wijn, en 20623 kilogram huisbrandolie terug in Delfzijl. Tegelijkertijd werd de Landpoort geopend voor een uitval van 300 man richting Holwierde, Bierum, Spijk en Losdorp. Hierbij werden 200 stuks hoornvee, 100 schapen, herstelmaterialen en een boot vol wijn buit gemaakt. Daarbij werden er enkele boerderijen van niet meewerkende boeren in brand gestoken en werd in Losdorp een molenaarsknecht door een dronken Fransman doodgeschoten, omdat hij de Fransen had beledigd . Bij contact met de Kozakken viel er een gewonde aan Franse zijde. Aan de kant van de Kozakken vielen tien doden en werden daarnaast drie Kozakken gevangengenomen. Na deze twee strooptochten zouden er nog vele volgen. Tijdens de strooptochten kwam het nog wel eens voor dat er soldaten aan Franse zijde overliepen naar hun vijand. Volgens Maufroy waren die overlopers allemaal Polen, Pruisen en Duitsers; dat zijn trouwe Fransen zoiets zouden doen kon hij zich niet voorstellen .
Dat de Fransen de gelegenheid kregen om keer op keer uit te breken had te maken met de rommelige toestanden rondom de vesting. De batterijen rondom Delfzijl waren veelal nog slecht ingericht en de belegeraars waren niet goed getraind en gedisciplineerd. Marcus Busch werd aangesteld als bevelhebber van de belegeringstroepen voor Delfzijl en trachtte orde op zaken te stellen. Op 29 november werd het eerste "Nederlandse" kanonschot op Delfzijl gelost, dat beantwoord werd met een hevig vuur uit de vele kanonnen op de wallen van Delfzijl. Maufroy liet daarna doorschemeren dat de batterijen niet dichter bij moesten komen, daar hij anders de sluizen van Delfzijl zou openzetten zodat het zeewater het achterland kon binnenstromen. De tijd zou de beslissing wel brengen.
Een dag later zette de zoon van stadhouder Willem V en Wilhelmina van Pruisen bij Scheveningen na achttien jaar weer voet op Nederlandse bodem.
[bewerken] December 1813
Deze zoon werd als Willem I op 2 december aangesteld als soeverein vorst der Nederlanden. Boven de rivieren waren alleen de sterke vestingen Deventer, Coevorden, Den Helder, Naarden en Delfzijl nog in Franse handen. In Delfzijl vroor het op dat moment flink. Op 1 december kon je al te voet over de vestinggracht lopen, en dat baarde de belegerde Fransen in Delfzijl grote zorgen. De genie liet burgers en militairen vijfmaal daags boten door een vijf meter brede sleuf in het ijs trekken om te voorkomen dat de vestinggracht dichtvroor. Ondanks dat de belegeraars steeds meer versterking kregen (Busch beschikte inmiddels over een leger van ongeveer 4000 man), bleven de strooptochten van de Fransen aanhouden. Wanneer Delfzijl niet bevoorraad werd kon Maufroy en zijn troepen geen weerstand meer blijven bieden. Toch deserteerden er veel manschappen als ze de kans kregen. Op 14 december lieten zelfs drie marineofficieren met 18 manschappen met hun schepen zich in handen van de Engelse marine vallen.
Kolonel Busch had in de tijd dat hij Delfzijl belegerde zijn manschappen deels met zijn eigen geld versterkt en getraind. Toch kampte hij met het probleem dat zijn manschappen slecht gekleed en bewapend waren. Er werd veel over de slechte voorzieningen geklaagd. Busch liet daarom zonder formele toestemming van zijn superieuren overjassen voor de manschappen vervaardigen. Zijn reputatie bij de manschappen steeg daardoor, maar hij werd door zijn superieuren berispt om zijn eigenmachtig handelen. Ook boterde het niet tussen Busch en de Pruisische officier Friccius, die het bevel had over 700 man uit Emden met pieken en lansen. Hij duldde Busch eigenlijk niet boven zich. Maufroy maakte van de onenigheden gebruik door uitvallen te blijven doen om zich te bevoorraden en zich weer dan fluks weer terug te trekken binnen de vesting. Zo tartte hij ook het berenningskorps van de belegeraars, met als doel het af te matten.
Nadat Friccius en de Engelse commandant Davon tot twee keer gesommeerd hadden dat Maufroy zich moest overgeven, antwoordde de laatste:
Hiermee kwam de strijd dichterbij. Het schootsveld rond Delfzijl werd vrijgemaakt door tientallen boerderijen en een scheepswerf in brand te steken. Ook moesten de schepen in de haven hun masten neerhalen of kappen.
De belegeraars begonnen met het aanleggen van batterijen, waar dagelijks ruim 500 man mee bezig waren, nabij de rechtervleugel van de vesting. De batterijen werden met zwaar geschut uitgevoerd, zodat er op termijn een bombardement mee uitgevoerd kon worden. Marcus Busch zette de burgerij van Delfzijl onder druk door een afkondiging in het Frans en Nederlands de voorposten van de vesting in te smokkelen, waarin stond dat de erfprins van Oranje tot soeverein vorst was uitgeroepen en dat aangeraden werd het Franse gezag niet langer te erkennen. Maufroy deed dit af als 'onzin'. De afkondiging had een voor Busch goede uitwerking: de dagen erop liepen er zeker 40 man over naar zijn kant.
[bewerken] Januari 1814
In januari liepen de spanningen binnen de vesting verder op. Halverwege de maand probeerden enkele Zwitsers de vesting over het ijs te ontvluchten. Vier slaagden hierin, maar de vijfde werd gevangengenomen. Hij werd voor de eigen Zwitserse Unter- en Oberkammer geleid en naar het eigen rechtssysteem van de Zwitsers (dat strenger was dan het Franse recht) als deserteur ter dood veroordeeld. Maufroy verzocht de kamer nog gratie te verlenen, maar dit verzoek werd door de Zwitsers afgewezen. Naast het verlies aan manschappen door desertie (voor februari waren er al ruim 400 man overgelopen) verloor Maufroy steeds meer manschappen die sneuvelden bij de rooftochten. De situatie werd steeds nijpender. Hij voerde nog wel een aanval op de rechterflank uit, maar op 14 januari kwamen er in Wagenborgen 400 man aan van de landstorm uit het arrondissement Winschoten onder commando van Jan Remees Modderman , waardoor de rechtervleugel van de belegeraars weer werd versterkt. Nu werd een poging gedaan om de Franse troepen op de rechtervleugel terug te dringen, en dat lukte na een hardnekkig gevecht.
[bewerken] Februari 1814
Begin februari werd er een tegenaanval door de Fransen op de linkerflank ingezet. In de nacht van 5 februari werd de batterij bij Naterij aangevallen en volledig verwoest. ’s Middags kwam er een tweede aanval, ditmaal op Holwierde en Appingedam, die door de belegeraars werd afgeweerd. 's Avonds volgde er een aanval op de batterijen van Weiwerd en Geefsweer, die eveneens werden verwoest. De dorpen werden in brand gestoken en de overvallers keerden met een grote buit terug in Delfzijl.
Als reactie hierop maakte Busch samen met Friccius het plan op om de vesting te bestormen met een bombardement. De provinciaal militair commandant, luitenant-generaal Otto van Limburg Stirum, kreeg hier lucht van en deelde Busch mee dat de Nederlandse troepen niet mochten deelnemen aan de bestorming van Delfzijl. Wel kreeg Busch de opdracht om een vriendelijke brief te overhandigen waarin kolonel Maufroy verzocht werd om zo verstandig te zijn de vesting over te geven. Zowel Busch, Friccius als de Engelse marinecommandant Davon waren het niet eens met de inhoud van de brief en spraken af dat Busch de brief niet zou laten overbrengen. Ook zou er geen bestorming plaatsvinden zolang de Nederlanders niet mee wilden doen.
Nu werd Busch wegens dienstweigering gearresteerd, en werd kolonel Coenraad van Valkenburg bevelhebber. De chaos en onvrede onder de belegeraars nam daardoor met de dag toe; insubordinatie en desertie waren geen uitzondering meer. In feite lag de belegering stil, en Maufroy merkte dat de Engelse troepen, die zich voor de bestorming ontscheept hadden, zich terugtrokken en dat het al een paar dagen rustig was. De Fransen maakten van de gelegenheid gebruik door de batterij bij Trinaat te verwoesten, om vervolgens naar Biessum en Uitwierde te trekken en er 24 boerderijen te brandschatten en twee mannen van de landstorm te vermoorden die wegens ziekte het bed moesten houden. Van Valkenburg viel daarop de Fransen aan en er ontstond een heftig gevecht.
[bewerken] Maart 1814
Op 3 maart 1814 deden de Fransen nog een succesvolle uitval, met 600 manschappen met paarden en wagens en kanonnen braken ze uit naar Geefsweer en Amsweer. De batterijen werden ingenomen en vernietigd en de belegeraars werden met hun eigen kanonnen onder vuur genomen. Na het uitzenden van een versterking en onder dekking van het vuur vanaf de wallen van Delfzijl keerden de Fransen luid zingend terug in de vesting.
Een dag later bracht Koning Willem I een bezoek aan Appingedam om de stellingen van de blokkadetroepen om Delfzijl te inspecteren. Hij hoorde over de chaos en onvrede bij de troepen en kreeg het advies om kolonel Busch, die bij de manschappen in hoog aanzien stond, in zijn oude functie als bevelhebber van de belegeringstroepen voor Delfzijl te herbenoemen. De koning nam het advies over en herstelde Busch in zijn functie.
Toen op 31 maart 1814 Parijs veroverd was, wilde Maufroy nog niets weten van overgave. Als plichtsgetrouw militair wachtte hij op orders van zijn superieuren - die maar niet kwamen.
[bewerken] April 1814
Ondanks de troonsafstand van Napoleon Bonaparte op 6 april 1814 en zijn verbanning naar Elba, bleef zijn bondgenoot in Delfzijl hem trouw. Eind maart hadden er in neutraal gebied wel besprekingen plaatsgevonden, maar deze liepen op niets uit. Begin april kwam de Franse ex-commandant van Emden, Gombaud, langs in Delfzijl om Maufroy te overtuigen zich terug te trekken. Maufroy weigerde; hij was uitsluitend bereid te onderhandelen. Toen hij op 7 april met de verrekijker kon zien dat de Engelse oorlogsschepen gepavoiseerd lagen met de Franse vlag aan de boeg in het water, en de schepen salvo’s gaven ter ere van de geallieerde zege, liet Maufroy zijn kanonnen op de schepen vuren. Vergeefs, omdat de afstand te groot was, maar Maufroy bleef onverzettelijk.
Het lukte Marcus Busch steeds beter om zijn macht rond Delfzijl te versterken, zodat de rooftochten van de Fransen steeds minder succes hadden. De burgerij van Delfzijl had ernstig te lijden, niet zozeer door het oorlogsgeweld, maar door de honger. Alle levensmiddelen werden bestemd voor de soldaten.
Hoewel er over en weer veel geschoten werd, werd er weinig schade binnen de muren van Delfzijl aangericht. Andersom was de schade groter; de kanonnen op Delfzijls wallen brachten veel vernietiging in de omgeving. Omdat de Fransen de sluizen gesloten hielden, kwam heel Fivelingo onder water te staan, wat eveneens grote schade tot in de wijde omgeving toebracht.
Half april kreeg Maufroy het aanbod dat een van zijn officieren zich in Parijs mocht laten overtuigen van de gang van zaken betreffende de troonsafstand van Napoleon. Maufroy, die niets van krantenberichten, mondelinge verhalen of schriftelijke proclamaties van zijn tegenstanders moest hebben, nam het aanbod aan. Omdat de uitgezonden officier niet verder kwam dan Den Haag (de doorreis naar Parijs werd hem verboden) keerde hij op 26 april terug in Delfzijl. Maufroys wantrouwen nam daardoor alleen maar verder toe. In een van zijn dagorders maakte hij bekend dat de weigering om de officier verder te laten naar Parijs een bewijs was dat de berichten over de nederlaag van Napoleon vals waren. Het verspreiden van berichten over de val van Napoleon was volgens Maufroy een tactiek om de Fransen te laten capituleren.
[bewerken] Mei 1814
Op 5 mei vond er na diverse onderhandelingen een wapenstilstand plaats. Hierbij kregen de Fransen voedsel, geneesmiddelen, wijn en tabak in ruil voor het openzetten van de sluizen bij laagwater, zodat het water uit de Fivelingo kon stromen. Maufroy werd in het vooruitzicht gesteld dat hij te zijner tijd met militaire eer, met wapens en met bagage naar Frankrijk zou mogen afreizen. Bij de besprekingen voegde zich later de Franse luitenant-kolonel Morlet, die tot taak had vestingen in te lichten en te bewegen om over te gaan tot overgave. Maufroy ontdekte in de stukken die Morlet bij zich had dat hij betiteld was als "Chef de bataillon". Dit zou betekenen dat Maufroy gedegradeerd was. Maufroy trok de echtheid van de documenten in twijfel en vroeg Morlet om opnieuw een officier naar Parijs te mogen zenden, om daar echte bewijzen te halen. Morlet stemde hierin toe, en nadat de officier met de verlangde documenten in Delfzijl terug kwam berichtte Maufroy zijn belegeraars dat hij onder zijn voorwaarden bereid was tot een overeenkomst tot het ontzet van Delfzijl. De belangrijkste voorwaarde was dat hij met volle militaire eer, met vier stukken geschut en al zijn bagage mocht vertrekken. Vervolgens werd er een witte vlag gehesen op de Grote Waterpoort en dreunden er 101 saluutschoten als bewijs van Maufroy’s beslissing.
[bewerken] Delfzijls Ontzet
Nadat de belegeraars akkoord gingen met Maufroys voorwaarden vertrokken er in de ochtend van 23 mei 1814 vijf schepen met Franse vrouwen en kinderen en met zieken en gewonden van Delfzijl naar Antwerpen. Vervolgens marcheerden rond 7 uur de ongeveer 1100 overgebleven Fransen Delfzijl uit, om via 's-Hertogenbosch en via België naar het eindpunt Rijsel op te trekken. Maufroy en zijn mannen verlieten de vesting "met vliegend vaandel en slaande trom" en met medeneming van twee veldstukken en twee houwitsers. Met het vertrek van Maufroy uit Delfzijl was het laatste Franse bolwerk gevallen.
Om 10 uur trokken de belegeringstroepen Delfzijl binnen. Wederom klonken er saluutschoten in Delfzijl. 's Middags kwam de gouverneur van Groningen, baron van Imhoff, aan om bezit van de vesting te nemen namens de Nederlandse regering. Hij verving de Franse maire door een Nederlandse burgemeester. De vijftien compagnies van de landstorm werden bedankt voor hun medewerking en teruggezonden naar hun woonplaatsen. De overige troepen marcheerden onder aanvoering van Busch op naar Groningen. Daar aangekomen werden ze met muziek onthaald om vervolgens op de Grote Markt gehuldigd te worden.
Daarna kon er in Delfzijl en omstreken met de reparatie van de schade door het beleg worden begonnen. Van de omliggende dorpen waren Biessum en Uitwierde het meest verwoest, de meeste huizen waren door de Fransen in brand gestoken. Er werden in de wijde omgeving collectes gehouden voor de bewoners van Delfzijl en omstreken om de geleden schade te kunnen verzachten. Zo werd er gecollecteerd in Friese gemeenten, waarmee duizend gulden werd opgehaald. Een langdurig herstel van de vesting Delfzijl en haar omgeving zou volgen.

Summary:
Het Beleg van Delfzijl (ook: Blokkade van Delfzijl) speelde zich af tijdens de overgang van de Franse tijd in Nederland naar de periode van het Koninkrijk der Nederlanden en duurde van 13 november 1813 tot het ontzet op 23 mei 1814. In tegenstelling tot bijvoorbeeld het beleg van Leiden (1573-1574), dat resulteerde in Leidens ontzet (1574), bevond de bezetter zich niet rondom de stad maar binnen de stad, omdat Delfzijl zich onder kolonel Pierre Maufroy in Franse handen bevond. De troepen van de Nationale Garde, Kozakken en Pruisen en schepen van de Engelse Vloot, die alle onder leiding stonden van de Nederlandse kolonel Marcus Busch, belegerden de vestingstad Delfzijl om haar weer in Nederlandse handen te krijgen.
Omdat kolonel Maufroy niet wilde geloven dat Napoleon Bonaparte verslagen was, bleef hij Delfzijl, met succes, verdedigen. Zodoende bleef de vesting Delfzijl tot na de Franse tijd bezet. Delfzijl was daarmee het laatste steunpunt voor Napoleon, die anderhalve maand voor het ontzet van Delfzijl verbannen was naar Elba.


[bewerken] Geschiedenis
[bewerken] Oorsprong
De stad werd volgens de overlevering in 814 v.Chr. gesticht door de Feniciërs. Hoewel de oudste gedateerde archeologische vondsten op ongeveer 725 v.Chr. gedateerd zijn, lijkt het gegeven jaartal redelijk correct, omdat er ook aardewerkresten gevonden werden die waarschijnlijk ouder zijn. Het meest waarschijnlijk is dat de stad geleidelijk gegroeid is uit een van de lokale handelsposten van de Feniciërs, die deze op gunstige plaatsen overal langs de Middellandse Zeekusten vestigden.
Volgens de legende, zoals verhaald door de geschiedschrijver Pompeius Trogus, werd de stad gesticht door de gevluchte prinses Dido uit Tyrus. De legende vertelt verder dat de prinses door de Numidische koning Hiarbas werd verwelkomd. Zij vroeg hem om slechts zoveel land als ze met een enkele ossenhuid kon omgeven. Dido sneed van de huid een lange smalle reep, waarmee ze een hele heuvel afbakende. Op deze heuvel, Byrsa genaamd, bouwde ze een citadel. Een meer pragmatische reden dat de Numidiërs de Fenische nederzetting toestonden was waarschijnlijk dat de Feniciërs tijdens hun handelsreizen al eerder in contact kwamen met de Numidiërs en dat de Numidiërs beseften dat ze de Fenicische handelskennis goed konden gebruiken.
Volgens de Romeinse mythologie bracht de Trojaanse held Aeneas tijdens zijn reizen ook een bezoek aan Dido. Vergilius beschrijft in zijn heldendicht Aeneis de stad met de grote ommuurde burcht, de geplaveide wegen, de haven, het theater en in het midden van de stad het heilige bos met de reusachtige tempel van Juno Caelestis, de beschermgodin van de stad. Dido werd verliefd op Aeneas en toen deze later vertrok naar Latium in Italië pleegde Dido zelfmoord door zich neer te steken op een brandstapel die daarna werd aangestoken. Het is echter chronologisch gezien niet mogelijk dat Aeneas en Dido elkaar gekend hebben.
Bij hun vestiging beperkten de Feniciërs zich aanvankelijk tot een klein gebied om oorlog met de Numidiërs te vermijden en alhoewel er een intensieve samenwerking was, bleef deze in de handel relatief beperkt, althans volgens de Arabische schrijver Mohammed Chafik.
[bewerken] Uitbreiding
Nadat het Fenicische thuisland onder invloed van Perzië kwam en Tyrus' handel beperkt werd tot het oostelijke deel van de Middellandse Zee, ontwikkelde Carthago zich snel tot de belangrijkste zeemacht in het westelijke bekken van de Middellandse Zee. Een voor een werden de westelijke Fenicische kolonies en handelsposten door Carthago overgenomen en ook vele nieuwe werden door hen gesticht. Zelfs op de Atlantische kust van Marokko, voorbij de Zuilen van Hercules, werden handelsposten gevestigd en verkenningstochten uitgevoerd. Volgens sommige geschiedschrijvers voer de Carthaagse ontdekkingsreiziger Hanno zelfs om Afrika heen in opdracht van een Egyptische farao.
Carthago eiste tenslotte zelfs het alleenrecht op over de zeehandel en de Carthaagse schepen gingen over tot het tot zinken brengen van rivalen die ze op 'hun zee' aantroffen. Carthago werd daarmee de meest geduchte tegenstander en rivaal van de eveneens handeldrijvende en koloniserende Westelijke Grieken (hoofdzakelijk de Grieken uit Syracuse op Sicilië en uit Massilia in Zuid-Frankrijk) en nog later van de zich uitbreidende stadstaat Rome. Vaak verbonden de Carthagers zich met de Etruskische stadstaten om zo beter de concurrentie van de Grieken te weerstaan. Uiteindelijk leidde de rivaliteit met de Romeinse Republiek tot de drie Punische oorlogen. De Carthagers werden door de Romeinen 'Puniërs' genoemd; deze naam is afgeleid van 'Feniciërs'.
[bewerken] De Punische oorlogen
In de drie Punische oorlogen (volgens de Romeinen Bella Punica) tussen de Romeinse Republiek en Carthago werd gevochten om de hegemonie in de westelijke helft van het Middellandse Zeegebied. In de tweede van deze oorlogen wist Carthago Rome ernstig te bedreigen, maar uiteindelijk behaalde Rome een totale overwinning. De oorlogen vonden met onderbrekingen plaats tussen 264 en 146 v.Chr.
[bewerken] Eerste Punische oorlog
De eerste Punische oorlog werd vooral ter zee uitgevochten, tussen 264 en 241 v.Chr. De Romeinen, die tot dan toe weinig maritieme ervaring hadden, veroverden hierbij de macht over de westelijke Middellandse Zee. De Carthagers moesten hun vloot tot 100 schepen verkleinen, de suprematie van de Carthaagse koopvaardij kwam hiermee ten einde. Noodgedwongen legden de Carthagers zich toen toe op de vergroting van hun landimperium: in Noord-Afrika en vooral op het Iberisch Schiereiland. Huurlingen van lokale Iberische en Numidische afkomst kwamen in opstand, maar de Carthagers konden die opstand met behulp van Griekse huurlingen na veel bloedvergieten neerslaan. Beide mogendheden zouden veel gebruik maken van huurlingen in de twee volgende oorlogen, maar als de buit niet opwoog tegen de risico's, viel hun betrouwbaarheid nog al eens tegen.
[bewerken] Tweede Punische oorlog
De rivaliteit en het wantrouwen tussen de grootmachten van het westen van de Middellandse Zee waren echter allerminst uit de wereld. Na verloop van tijd kwamen ze weer in conflict over de afbakening van hun invloedssferen in Iberia. Vooral de Iberische stad Saguntum, het huidige Sagunto, speelde hierin een rol. Toen Rome een verbond sloot met Saguntum, dat in de Carthaagse invloedssfeer lag, was de tweede Punische oorlog dan ook onvermijdelijk. Deze oorlog zou duren van 218 tot 202 v.Chr.
De Carthaagse legerleider Hannibal Barkas besloot grondig met de Romeinen af te rekenen door hen rechtstreeks in Italië aan te vallen. Hij zou daarin tegenstand hebben ondervonden van een Carthaagse politieke factie onder leiding van Hanno de Grote, die een dergelijk avontuur een slecht idee vond. Hannibal stak vanuit Iberia de Pyreneeën en de Alpen over met een groot leger, grotendeels bestaande uit Iberische kelten en Noord-Afrikaanse Libiërs (vooral Numidiërs en Moren). Volgens de twee eeuwen later levende Romeinse geschiedschrijver Livius deed hij dat in oktober/november 218 v.Chr. en had hij 37 olifanten bij zich. Aanvankelijk boekte Hannibal, een briljant veldheer, grote successen tegen de Romeinen, waarmee hij een blijvende plaats in het Romeinse bewustzijn veroverde. "Hannibal ad Portas!" werd een standaard-uitdrukking voor een dodelijk gevaar. De Romeinse Republiek werd bij de Slag bij Cannae in 216 v.Chr. tot de rand van de afgrond gedreven, niet alleen door de enorme verliezen, maar ook omdat de eigen Italiaanse bondgenoten aan Rome gingen twijfelen; bovendien sloot Philippos V van Macedonië een verbond met Carthago om in 214 v.Chr. de Eerste Macedonische oorlog tegen Rome te beginnen. Het laatste onafhankelijke deel van Sicilië sloot ook een verbond met Hannibal.
De Romeinen bleken echter te kunnen leren, zowel van hun eigen fouten als van de tactiek van de vijand. Zij schakelden over op een uitputtingsstrategie tegen Hannibal in Italië en trachtten diens verbinding met zijn uitvalsbasis in Iberia af te snijden. Vanaf 211 v.Chr. werden hiermee belangrijke successen geboekt, toen de grote Romeinse veldheer Publius Cornelius Scipio I in Iberia landde en daar een aantal overwinningen behaalde op minder briljante veldheren dan Hannibal. De trouw van Carthago's Numidische en Keltiberische bondgenoten liet te wensen over. Keltiberische stammen sloten zich zelfs aan bij de Romeinen. Hannibals broer Hamilcar werd de grond te heet onder de voeten in Iberia en hij trok naar Italië om Hannibal te versterken, maar werd daar verslagen en gedood tijdens de belangrijke Romeinse overwinning in de Slag bij de Metaurus in 207 v.Chr. Hannibal moest het in Italië dus stellen met wat plaatselijke dubieuze bondgenoten. Na bijna 15 jaar van belegeringen (maar nooit van de stad Rome), en te weinig overwinningen in veldslagen, moest Hannibal vanuit Italië oversteken naar zijn vaderstad, want de Romeinen hadden inmiddels de Carthagers compleet uit Iberia verdreven en waren overgestoken naar Africa. Daar bedreigden zij Carthago zelf, met steun van de toen ook naar hen overgelopen Numidiërs. Hannibal werd in 202 v.Chr. beslissend verslagen in de Slag bij Zama Regia.
De Carthagers moesten volgens een door de Romeinen opgelegd verdrag hun invloedssfeer beperken tot het tegenwoordige Noord-Tunesië en werden als het ware onder curatele van Rome gesteld. Dit werd niet door iedereen in Rome als voldoende beschouwd. Senator Marcus Porcius Cato Censorius maior bleef tientallen jaren, tot zijn dood in 149 v.Chr., pleiten voor de verwoesting van Carthago.
[bewerken] Derde Punische oorlog
De aanleiding voor de derde Punische oorlog was de gewapende reactie van Carthago op de voortdurende aanvallen op haar grondgebied door de Numidiërs, die inmiddels Rome's bondgenoten waren geworden. Deze zelfverdediging was echter niet conform het vredesverdrag dat Carthago op het einde van de Tweede Punische Oorlog met Rome gesloten had. Ook vreesde de Romeinse senaat dat Massinissa, de koning van Numidië zich van Carthago meester zou kunnen maken en de stad als hoofdstad kiezen. Daarmee zou hij beschikken over een zeer strategisch gelegen en goed verdedigbare hoofdstad voor zijn rijk dat in volle expansie was. Rome koos voor de gemakkelijkste oplossing: geen oorlog met Massinissa, maar liever met het militair zwakke Carthago.
De laatste Punische oorlog begon in 149 v.Chr. onder leiding van Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus minor, de geadopteerde kleinzoon van maior, met een moeiteloze overtocht en een landing van het Romeinse leger in het nabijgelegen Utica, een Punische stad die de kant van de Romeinen had gekozen. De Carthagers gingen akkoord met alle aanvankelijke Romeinse eisen. Ze leverden al hun wapens uit en leverden gijzelaars aan Rome, in een poging om oorlog te vermijden. Toen Rome echter bovendien eiste dat ze Carthago zouden verwoesten en zich op een andere plaats in het binnenland zouden vestigen, besloten ze liever te vechten dan hun geliefde stad op te geven. Scipio begon met de belegering van Carthago, dat heldhaftig verdedigd werd door 50.000 soldaten onder leiding van generaal Hasdrubal. De Romeinen blokkeerden de haven van Carthago om de stad uit te hongeren.
[bewerken] De ondergang van Carthago in 146 v. Chr.
In 146 v.Chr., bijna vier jaar na het begin van de belegering, wist Scipio Carthago in te nemen. Bij de val van de stad ging het Romeinse leger van huis tot huis om de bevolking uit te moorden. Wellicht kwamen rond de 250.000 van de 300.000 inwoners om door uithongering of slachtpartijen. De overlevenden werden als slaaf verkocht. De stad werd in brand gestoken en volledig vernietigd, ook de grote stadsbibliotheek, waardoor we nog maar fragmentarisch weet hebben van de Carthaagse geschiedenis en cultuur.
Om te voorkomen dat er ooit nog mensen zouden wonen, werd Carthago letterlijk met de grond gelijk gemaakt. Er bestaat een verhaal dat de ruïnes van de stad werden omgeploegd en er zout over de velden werd gestrooid om die onvruchtbaar te maken, maar dit is vrijwel zeker een verzinsel, al was het maar omdat zout in de klassieke oudheid daarvoor veel te kostbaar was.
Marcus Tullius Cicero blikte rond het jaar 54 v. Chr. nog eens terug naar de oude tijden in zijn werk De re publica. Al wordt de naam Carthago er niet expliciet in vermeld, het is wel duidelijk dat het om de stad in kwestie gaat :
Hij voegde er verder nog aan toe (en met de expliciete vermelding van de naam Carthago) �:
[bewerken] Onder Rome
Aanvankelijk mocht er niemand meer op de ruïnes van Carthago huizen bouwen, maar in 122 v.Chr. stichtte Gaius Sempronius Gracchus in Carthago de nederzetting Colonia Junonia. Het project was echter geen lang leven beschoren vanwege tegenwerking van Gracchus' politieke tegenstanders in de senaat. In de 1e eeuw v.Chr. besloot Julius Caesar in Carthago een nieuwe stad te stichten, maar in 44 v.Chr. werd hij vermoord voordat dit kon worden gerealiseerd. Zijn geadopteerde zoon, keizer Augustus, liet na Caesars dood een nieuwe stad aanleggen die ook weer de naam Carthago kreeg en al snel was ze weer van flinke betekenis, mede doordat zich weer veel 'Puniërs' vestigden op de plek van hun voorouders. In de loop van de 1e eeuw n.Chr. groeide de stad zelfs uit tot de tweede stad in de westelijke helft van het Romeinse rijk met ongeveer 500.000 inwoners. Alleen Rome zelf was met rond de 800.000 bewoners nog groter. Rond het jaar 100 werd het Romeinse amfitheater van Carthago gebouwd; een van de indrukwekkendste theaters in de Romeinse wereld. In de christelijke periode was Carthago eveneens belangrijk door verschillende concilies, waaronder het Concilie van Carthago, die er gehouden werden en door de belangrijke bisschop Augustinus van Hippo die in Carthago studeerde.
[bewerken] Middeleeuwen
In de 5e eeuw werd Noord-Afrika bezet door de Vandalen: koning Geiserik nam in 439 Carthago in en maakte het de hoofdstad van zijn rijk. Van hieruit veroverde het Vandaalse rijk binnen enkele jaren Sicilië, Sardinië, Corsica en de Balearen. In 455 plunderden de Vandaalse 'Carthagers' zelfs Rome, iets wat de Punische Carthagers nooit gelukt was. Oost-Romeinse strafexpedities om hen te verslaan haalden niets uit en bijna een eeuw lang bleven de Vandalen een belangrijke macht in het Middellandse Zeegebied. Uiteindelijk wist de Byzantijnse generaal Belisarius in 533 Carthago in te nemen, waarmee het Vandaalse rijk ophield te bestaan. De Punische taal bleef ondertussen, naast het officiële Latijn, van betekenis als de volkstaal tot de verovering van Carthago door de Arabieren in de 7e eeuw.
Hierna nam de betekenis van Carthago snel af omdat de Arabieren niet veel behoefte hadden aan havensteden. Hun handel ging als vanouds over land via karavaanroutes. Het kleine landinwaarts gelegen plaatsje Kairouan werd een belangrijke pleisterplaats voor de Arabische karavaans die door Noord-Afrika trokken en veel Carthaagse handelaars vestigden zich hier. Lange tijd was Kairouan zelfs de hoofdstad van het machtige islamitische rijk van de Aghlabiden. Later werd vlakbij Carthago de stad Tunis gesticht, wat gedurende de Middeleeuwen het bruisende middelpunt was van het rijk van de Hafsiden; het inmiddels bijna verlaten Carthago werd als steengroeve gebruikt voor de uitbreiding van Tunis waardoor na een paar eeuwen er niet veel meer over bleef van de ruïnes.
[bewerken] De stad en haar gebouwen
De kuststrook wordt, vanuit het noorden gezien, eerst gekenmerkt door lange kale stranden, die vervolgens overgaan in hoge duinen en dan vrij snel in steile, rode rotswanden. Voorbij het huidige Sidi Bou Said wordt de kust weer vlak en zandig. Boven de zuidelijkste top is dan de acropolis van Punisch en Romeins Carthago te zien, met een kathedraal. Achter het strand ligt wat vroeger de ingang was van de Punische havens. De klippen voor de kleine kaap zijn ruïnes van de Choma, de kunstmatige aarden wal, waarop de soldaten van Scipio hun eerste bruggenhoofd vestigden. Het omringende gebied was (en is) rijk aan olijven, vruchtbomen, moestuinen en korenvelden, waar het klimaat ideaal voor is. De kustvorm was perfect voor de aanleg van een haven. De ligging bood vele voordelen voor de handel. Al met al beschikte Carthago over een zeer gunstige locatie.
Ten tijde van de Punische oorlogen bezat Carthago een uitgebaggerde binnenhaven, die in twee kommen was verdeeld. De eerste was bestemd voor de koopvaardijschepen en was rechthoekig van vorm, de tweede, rond van vorm, was de marinehaven. Midden in de marinehaven lag een eiland met een gebouw waar de admiraliteit zich bevond. Er wordt verondersteld dat er rond deze haven een natuurlijke lagune heeft gelegen. Dit had het nadeel, dat er een gebrek aan drinkwater was. Overal in het Carthaagse land leveren de putten slechts brak water. Appianus, die in de 2e eeuw v.Chr. leefde, geeft een beschrijving van de havens. Hij schrijft: ’De havens waren zodanig aangelegd, dat de schepen van de ene in de andere konden varen. Vanuit de zee kwam men door een 20 meter brede ingang, die door ijzeren kettingen werd afgesloten. De voorste haven, bestemd voor de kooplieden, was voorzien van een groot aantal zeer uiteenlopende ligplaatsen. Midden in de achterste haven lag een eiland. Dit eiland en de haven zelf waren omgeven door brede kaden. Langs deze kaden stonden botenhuizen, die 220 vaartuigen konden herbergen; boven op de botenhuizen waren magazijnen gebouwd voor tuigage. Voor elk botenhuis stonden twee Ionische zuilen, zodat de omtrek van de haven en ook het eiland er uitzag als een zuilengalerij. Op het eiland was een paviljoen gebouwd voor de admiraal, waaruit trompetsignaal en herautencommando's werden gegeven en vanwaar de vlootvoogd het geheel kon overzien. Het eiland lag tegenover de ingang en rees hoog boven het water uit; zo kon de admiraal zien wat er op zee voorviel, terwijl zij die kwamen aanvaren het binnenste van de haven niet nauwkeurig konden onderscheiden. Zelfs voor de koopvaarders die binnenkwamen bleven de arsenalen onzichtbaar: ze waren namelijk omgeven door een dubbele muur en havenwerken, zodat de koopvaarders via de voorste haven de stad konden bereiken zonder de marinewerf aan te doen.’
[bewerken] Punisch Carthago
Carthago kende een grote variatie aan bouwstijlen. De Carthagers hebben veel bouwstijlen uit andere culturen gebruikt en ze soms lukraak door elkaar toegepast. In de loop der jaren werden er vele soms ingrijpende vernieuwingen doorgevoerd. De architectuur kwam geleidelijk onder Griekse invloed. De openbare marktplaatsen en wandelwegen waren aan de rand van de stad gesitueerd, bij de poorten. Dit type marktplaatsen, pleinen, had niet slechts een commerciële maar ook een politieke functie. Een marktplein was niet strak van vorm of omgeven door mooie beelden of andere versierselen. Er waren lange, smalle, rechte straten die uitkwamen op deze pleinen. De wijken waar deze straten doorheen liepen, werden als een geheel ontworpen. De hoogteverschillen in het terrein werden door trappen overbrugd, zoals de 60 treden die naar een belangrijkste tempel leidden. Voor wat betreft de huizen: deze waren in eerste instantie heel simpel opgezet; het waren vierkante of rechthoekige blokken. Dit zou in de loop van de tijd veranderen. Zo zijn er huizen gevonden met vloeren van roze cement, ingelegd met kleine stukjes wit marmer, een kenmerk van de Hellenistische architectuur. Carthago kende ook hoogbouw, die aan moderne flatgebouwen doet denken. Bekend van deze hoogbouw is dat die ongeveer zes verdiepingen hoog was, maar over de uiterlijke kenmerken tasten onderzoekers in het duister.
Over de tempels is meer bekend. Vanuit de aanvankelijk heersende godsvoorstelling werden heilige gebouwen en gesneden beelden afgewezen; hoogstens werden er sobere gedenktekens opgericht, oorspronkelijk gewone stenen. Onder Egyptische invloed vatte het denkbeeld post dat goden een huis nodig hadden om in te wonen. De tempels die daarna werden gebouwd waren op zichzelf nog geen heiligdommen, want daarvoor was een kleine, ingewijde, heilige ruimte noodzakelijk. Voor de Carthagers waren hygiëne en comfort geen onbekende begrippen. Ze hadden dit te danken aan de Hellenen. Carthago had een afvoersysteem van goten voor afvalwater, hoewel niet zo vernuftig als bij de Romeinen, omdat er een gebrek aan water was. De begraafplaatsen lagen aan de buitenkant van de stad, ver van de benedenstad, ze deden dienst als een soort park. De begraafplaatsen leken erg op die van de Moslims tegenwoordig; grote grafmonumenten kwamen nauwelijks voor.
[bewerken] Romeins Carthago
Vrijwel alle Punische gebouwen en constructies werden verwoest bij de verovering van Carthago door de Romeinen in 146 v.Chr. aan het einde van de derde Punische oorlog. Onze kennis van de Carthaagse architectuur komt dan ook voornamelijk van opgravingen. Een kleine 100 jaar na de verwoesting van Carthago bouwden de Romeinen bovenop de oude ruïnes een nieuw Carthago, met grote gebouwen, theaters, villa's en thermen. Het werd weer een bloeiende en luxueuze stad. De meeste ruïnes die tegenwoordig te zien zijn stammen dan ook uit de tijd van het Romeinse Carthago.
Het middelpunt van de oude Carthaagse stad was de Byrsa-heuvel, waarop zich de centrale citadel bevond. De Romeinen bouwden hier het Forum. Verder stonden er tempels, rechtsgebouwen en een archiefgebouw. Sinds het einde van de 19e eeuw staat hier de kathedraal van Saint Louis, op de plaats van de vroegere tempel van Asclepius. Het gebouw is heden niet meer als kerk in gebruik.
Het Romeinse theater en odeion (een overdekt theater) liggen noordoostelijk van de Byrsa-heuvel. Het theater met een capaciteit van 5000 toeschouwers stamt oorspronkelijk uit de 2e eeuw, maar het grootste deel van de huidige resten is van latere datum. Van het odeion is weinig bewaard gebleven, maar men weet dankzij aan keizer Septimius Severus opgedragen inscripties dat het gebouw rond het jaar 200 werd gebouwd.
Ten noordoosten hiervan ligt het zogenaamde parc des villas romaines, waar zich op een voormalige Carthaagse begraafplaats de resten van een aantal Romeinse villa's bevinden. De 3e eeuwse villa de la volière, zo genoemd naar de aanwezige vogel-mozaïeken, is gerestaureerd en bevat een antiquarium; een ondergrondse gewelf.
Noordelijk van het villapark bevindt zich de basilica maiorum; een vroegchristelijke basiliek uit de 5e eeuw met dezelfde bouwvorm als de oude Romeinse handels- en rechtsgebouwen.
Zuidoostelijk van de theaters liggen aan zee de thermen van Antoninus Pius. Deze in 162 in gebruik genomen baden waren in de Romeinse tijd het grootste thermencomplex buiten Rome. Het frigidarium (koude ruimte) meet 22 bij 47 meter en was oorspronkelijk 15 m hoog. Een enkele zuil is sindsdien weer opgericht om een beeld te geven van de bovenverdieping van deze thermen, waar sport-, ontspanningsruimten en badhuizen waren ondergebracht. Andere nog bestaande ruimtes zijn het tepidarium (warme kamer), caldarium (hete kamer) en een zwembad van 17,5 bij 13,5 m. De thermen werden in 439 door de Vandalen van Geiserik verwoest. De waterreservoirs voor de baden liggen op een heuvel ten westen van de theaters. Het water werd aangevoerd door het meer dan 60 km lange aquaduct van Zaghouan.
Het amfitheater werd rond het jaar 100 gebouwd en ligt westelijk van de Byrsa-heuvel. Het bood plaats aan ongeveer 30.000 toeschouwers. De iets zuidelijker gelegen paardenrenbaan (hippodroom) zou mogelijk 60.000 toeschouwers hebben kunnen bevatten, maar hiervan is vrijwel niets meer overgebleven.
De twee havens zien er nog vrijwel hetzelfde uit als ten tijde van het Carthaagse rijk. Alleen monden ze nu beide rechtstreeks uit in de zee en zijn ze niet meer met elkaar verbonden. Vroeger hadden beide havens een zuidelijke uitgang, heden dus een oostelijke. In de Romeinse tijd werd het eiland in de marinehaven waar de Carthaagse admiraliteit gevestigd was gebruikt als forum met twee tempels.
[bewerken] Werelderfgoed
Door de snelle uitbreiding van Tunis in het midden van de 20e eeuw werden de overblijfselen van het oude Carthago ernstig bedreigd. Na een verzoek van vooraanstaande Tunesische archeologen startte de Unesco vanaf 1972 een grootschalige campagne om de resten voor het nageslacht te behouden. Dit resulteerde uiteindelijk in 1979 in de plaatsing van Carthago op de Werelderfgoedlijst , waarvoor een monument een opmerkelijke en universele waarde moet bezitten en daarnaast aan minimaal één van een lijst van tien selectiecriteria moet voldoen. Carthago voldoet aan de volgende drie criteria: # II: het vertonen van een belangrijke uitwisseling van menselijke waarden, over een bepaalde tijd of in een bepaald cultureel gebied, op het gebied van architectuur, technologie, monumentale kunst, stedenbouwkunde of landschapsarchitectuur, # III: het getuigen van de unieke of tenminste uitzonderlijke culturele nalatenschap van een nog bestaande of verdwenen beschaving, # VI: het rechtstreeks of tastbaar verbonden zijn met gebeurtenissen of nog bestaande traditie, ideeën, religies, artistieke of literaire werken van opmerkelijke en universele betekenis.
[bewerken] Carthaagse samenleving
Kooplieden uit alle landen hadden toegang tot de haven en in de stad zelf woonden volkeren uit verscheidene gebieden. De Etrusken hadden zelfs een soort culturele uitwisseling met de Carthagers. Griekse beeldhouwers vestigden hun ateliers in Carthago en er woonde een grote groep Oost Aziaten in de stad. De Carthaagse samenleving werd dus door veel verschillende volken beïnvloed. De slaven in Carthago hadden geen grote haat voor hun meesters. Bij revoluties bleven de slaven hun meesters trouw. De opstandigheid kwam van het huurleger (dat bestond uit vroegere slaven en deserteurs) en de Libische boeren die onder een soort feodaal systeem hun arbeid verrichtten; ze moesten een deel van hun oogst afstaan, wat in oorlogstijd wel tot de helft kon oplopen. De boeren hebben verschillende malen geprobeerd een revolutie te ontketenen, zonder succes. De Libische boeren zouden uiteindelijk de ondergang betekenen voor Carthago. De conflicten ontstonden dus niet in de stad zelf maar door de verschillende economische taken voor verschillende groepen. Alle Carthagers profiteerden van de welvaart van de stad, ze stonden met zijn allen aan één kant.
Vrouwen waren niet van elk onderwijs buitengesloten, al waren de voor hen toegankelijke studies vaak de minder praktische. Toch konden vrouwen uit de aristocratie hoge functies bekleden. Carthago kende geen amusement zoals de Grieken hun sportwedstrijden en toneelspelen hadden. Er moet weinig te beleven zijn geweest: verder dan godsdienstceremoniën kwam het nooit, wat het weinig kunstzinnige karakter van de Carthagers nog meer benadrukt. De doorsnee Carthager geloofde dat hij constant omringd was door talloze boze machten. Dit is ook de verklaring waarom de Carthagers als een ruig en zwartgallig volk werden gezien. Tot op de dag van vandaag hebben de Tunesiërs elementen van dit pre-islamitische bijgeloof behouden, met bijbehorende tegenmaatregelen om gevaren af te wenden.
[bewerken] Regeringsvorm
De meeste tijd van zijn bestaan werd Carthago door een oligarchie geregeerd, bestaande uit de rijkste en belangrijkste families. Sinds de 6e eeuw v.Chr. werden ieder jaar twee suffeten verkozen, die de bevoegheid hadden de volksvergadering en de raad van ouderen voor te zitten en recht te spreken. De volksvergadering koos in een crisisperiode iemand die meer bevoegdheden kreeg om die crisis te lijf te gaan, meestal uit hun eigen gelederen. Het leek wel wat op het systeem dat Rome er op na hield hoewel de democratische beginselen die er in theorie waren er in de praktijk nooit veel te betekenen hadden.
[bewerken] De handel
De kooplieden waren het belangrijkste en bekendste deel van de Carthaagse samenleving; ze zochten hun fortuin ver van het vaderland. Het beleid van Carthago was erop gericht hun handelaren een monopolie-positie te geven op bepaalde markten door middel van geweld of diplomatie. Dit heeft zijn bijdrage geleverd aan het succes van de Carthaagse handel. De eenvoudige manier van handelvoeren, vergeleken met de Grieken, heeft Carthago geen windeieren gelegd. In Carthago kon men zeer goed zaken doen, mits er veel geld was, en dat was er. Het beeld van de Carthaagse handelaar is zeer verschillend. Er zijn schrijvers die ze beschrijven als de kinderontvoerder maar anderen beschrijven de handelaar als een bijna heroïsche ontdekkingsreiziger. De waarheid lag waarschijnlijk ergens in het midden.
Rond de 8e eeuw v.Chr. leken Carthago en Griekenland een stilzwijgend verbond te hebben. De Feniciërs gaven alle aanspraken op Italië op toen de Grieken zich van het zuidelijk deel van Italië meester maakten. Nadat de Grieken door een economische coalitie van de Carthagers, de Perzen en de Etrusken omringd werd, kwam hun nijverheid tot grote bloei waardoor ze minder afhankelijk werden van het invoeren van producten en de export groeide. De Carthaagse producten schoten tekort in vergelijking met de Griekse en ze verloren terrein in het Oostelijk deel van de Middellandse zee. Hierna volgde een economische recessie in Carthago. Door middel van vooral oorlog kwam Carthago uit deze recessie en bloeide weer op. Rond 350 v.Chr. sloot Carthago een verbond met Rome. Dit contract was relatief gunstig omdat Rome nog als een Etruskische stad werd beschouwd. De Etrusken waren een bondgenoten van Carthago. De Carthaagse handelaren vergrootten hun macht in Griekenland en op het Iberisch Schiereiland. De Griekse invloed in de Oriënt nam af, gedeeltelijk ten gunste van Carthago, dat aldus haar oude positie herstelde. In het begin van de 3e eeuw v.Chr. lijfde Carthago Sicilië in maar verloor het al snel weer. Rome verpletterde het Carthaagse leger en hun vloot. Carthago bevond zich aan de rand van ineenstorting, maar werd gered door de militaire overwinning van de nieuwe militairen, opgeleid in de school van Alexander de Grote: Hamilcar, Hasdrubal en Hannibal. Hamilcar veroverde binnen 10 jaar het grootste deel van Spanje, hierdoor kon Carthago snel haar schulden aan Rome afbetalen. Hannibal’s in Spanje begonnen zegetocht tot diep in Italië bleek van korte duur te zijn. De Romeinen bezetten heel Spanje terwijl Hannibal in Italië rondtrok en toen Hannibal uiteindelijk Italië verliet was er niet veel meer van het Carthaagse Rijk over. De Carthaagse hulpbronnen waren uitgeput door oorlogsuitgaven en hun macht grotendeels verloren.
[bewerken] Bevolkingsklassen
De voornaamste positie in de stad werd zonder twijfel ingenomen door de priesters. Of het nu ging om de oogst, de vruchtbaarheid van mens en dier of om politieke en economische zaken, de priesters waren hier onherroepelijk mee verbonden. Zodra zij het nalieten offers te brengen aan bovennatuurlijke krachten, raakte de bevolking in rep en roer, in de veronderstelling dat priesters daadwerkelijk invloed op deze zaken hadden. Wie zich aan god wijdde gaf zijn lot totaal uit handen; die god kon 'zo nodig' aanspraak maken op het leven van zijn dienaar. Soms leidde dit tot mensenoffers. Zo liet koning Malchus zijn zoon, een priester, diens zoon, dus Malchus' kleinzoon, gehuld in priestergewaad kruisigen. Deze straf kan heel goed gezien worden als een mensenoffer. De priesters moesten zich houden aan het celibaat, maar kuisheid was geen blijvende eis voor alle priesters: vele waren gehuwd en bekleedden zelfs een erfelijk ambt. In dit opzicht leken de Carthaagse priesters veel op middeleeuwse katholieke priesters. Het voornaamste kledingstuk van de priesters was een lang gewaad van doorzichtig linnen, met daaronder een Egyptisch aandoende lendendoek.
Van zijn stichting tot zijn ondergang is Carthago beheerst geweest door een aristocratie, die haar positie zowel aan afstamming als aan rijkdom te danken had. Waarschijnlijk in 196 v.Chr. werd Hannibal verkozen tot suffeet, de titel van de hoogste magistraten in Carthago. De macht van de aristocraten was in de loop der jaren fors toegenomen, maar Hannibal vaardigde wetten uit die deze macht inperkten. De controle over de rechtspraak wordt haar ontzegd en de magistraten (een soort senatoren) dienden voortaan rekenschap af te leggen. In 195 v.Chr. eiste Rome, dat de toenemende welvaart van Carthago onder Hannibal met argusogen volgde, de uitlevering van Hannibal. Hij vluchtte naar het hof van Antiochus III de Grote, die hem met open armen ontving. Nadat Romeinse spionnen hier lucht van hadden gekregen pleegde hij zelfmoord om uitlevering aan Rome te voorkomen.
Uiteindelijk slaagde de democratische partij, in nagedachtenis van Hannibal, er na enige tijd in om aan de macht te komen. De verdrijving van de aristocraten droeg bij aan de ondergang van Carthago. De democraten weigerden namelijk een verbond aan te gaan met Massinissa, de koning van Numidië. Toen de aristocratie nog volledig aan de macht was in deze staat met zijn uiterst gemengde bevolking, had deze een sterk standbewustzijn, wat duidelijk tot uiting kwam op de gedenkstenen. Hierop werd de volledige genealogie vermeld, de ambten en waardigheden die hun voorouders hadden bekleed en de eigen namen. Het aanzien van de aristocraten berustte voornamelijk op hun rijkdom. Alle schrijvers uit die tijd benadrukken hoe belangrijk geld was in Carthago. Dit geld was grotendeels afkomstig uit de handel, maar ook legde de rijke burgerij beslag op de landbouwgrond, waar ze het plebs op lieten werken.
De kennis omtrent de Carthaagse arbeider is veelal gebaseerd op de archeologische vondsten, en niet zozeer op geschreven teksten. Het Carthaagse proletariaat is een typische stadsbevolking. Het omvat de zeelui, de arbeiders van de tuighuizen, de ambachtslieden, de beambten van de handelshuizen, de beroepssoldaten en de slaven. De Carthaagse nijverheid had niet de positie die je zou verwachten bij een handelsnatie met zo'n enorm afzetgebied. Carthaagse producten kwamen zelden verder dan de binnenlandse markt. Er zijn twee redenen aan te wijzen voor de middelmatigheid van de producten. Ten eerste is er het overdreven protectionisme van de staat en ten tweede: de afzetmarkt van Carthago bestond vooral uit barbaarse volkeren, die weinig oog hadden voor kwaliteit.
Deze metaalwerkers stonden onder staatstoezicht en waren in dienst van de marine en landmacht. Ten tijde van oorlog was er volop werk voor de metaalarbeiders; ze stonden dan volledig in dienst van de staat. In vredestijd werkten veel metaalarbeiders voor eigen rekening, of onder een baas. Bij opgravingen zijn naast gereedschap de volgende nijverheidsproducten aan het licht gekomen: bijlen, hamers, allerlei wapens, messen, beitels, haken, schrappers en lepels. Maar ook werden toiletartikelen en sieraden gevonden. De metaalindustrie werd door de koopvaardijvloot van grondstoffen voorzien.
Houtbewerking was een grote bedrijfstak in Carthago. Hierin waren de Carthagers hun tijd ver vooruit. Spijkers waren in Carthago onbekend, maar toch wisten zij gebouwen te vervaardigen die andere volkeren niet eens mét spijkers wisten te bouwen. Veel van de balken die zij legden hielden meer dan 1000 jaar stand, zonder vervangen te hoeven worden. Maar hun belangrijkste taak was de bouw en het herstel van schepen. Zij waren daarin heer en meester en de Grieken gaven dan ook zonder aarzeling de superieure bekwaamheid van de Carthagers op dit gebied toe.
De textielnijverheid was een der voornaamste industrieën in Carthago. Zoals in vrijwel alle samenlevingen in de klassieke oudheid werd de dagelijkse kleding vrijwel geheel door de vrouwen thuis gemaakt. Inscripties vermelden evenwel ook beroepswevers, welke hun werkzaamheden uitvoerden in grote ateliers. De binnenlandse beplanting leverde een overvloed aan grondstoffen hiervoor geschikt. De Carthaagse kussens en geborduurde tapijten werden in de 5e eeuw tot in Griekenland verkocht.
De keramische industrie was de nijverheid met het grootste afzetgebied. Talloze gebruiksartikelen werden gemaakt door pottenbakkers: van kruiken tot de kleinste fiolen voor parfums, alle vloeistoffen werden opgeslagen in keramische producten. De Carthaagse pottenbakkers lijken, in tegenstelling tot de Grieken, zich vooral op de massaproductie te hebben gericht. De Carthagers waren een weinig creatief volk en als ze luxevazen nodig hadden dan importeerden ze die uit Griekenland. Het is er nooit van gekomen om hiervoor een eigen industrie te scheppen; de Carthagers waren altijd meer praktisch gericht.
Bekend stonden de Carthagers verder om hun glasindustrie: het was een van de weinige producten die ook daadwerkelijk geëxporteerd werd. Het Carthaagse glaswerk is in groten getale geëxporteerd naar de westelijke oevers van de Middellandse Zee, tot in Gallië toe.
[bewerken] Leger
Het Carthaagse leger was van oorsprong een burgerleger, net zoals dat van de moederstad Tyrus. De belegering van Tyrus door de Babylonische koning Nebukadnezar in 586 v.Chr. echter betekende dat Tyrus de bescherming van haar Siciliaanse kolonies niet meer kon garanderen. Voortaan zou Carthago, dat intussen tot een rijke handelsstad was uitgegroeid, deze taak moeten vervullen. Aan de Noord-Afrikaanse kust werden de andere Fenicische kolonies verplicht de suprematie van Carthago te erkennen door het afbreken van hun muren - met uitzondering van het oude Utica -, hun legers te ontbinden en geld of troepen te leveren aan Carthago.
Door de rol die Carthago vanaf nu ging spelen in het Middellandse Zeegebied werd het burgerleger omgevormd tot een huurlingenleger. Carthagers die voortaan wilden strijden voor hun moederstad werden opgenomen in een nieuwe elite-eenheid die de stad zelf moest verdedigen: de Heilige Schare van Carthago. Naast een landleger had Carthago ook een oorlogsvloot, waarvoor een aparte oorlogshaven was aangelegd. Deze haven was met de handelshaven verbonden via een kanaal, zodat men via het kanaal dat de handelshaven met de zee verbond uit kon varen. De ronde oorlogshaven had een diameter van 325 m en bood plaats aan 220 oorlogschepen. Op een in het midden van de haven aangelegd kunstmatig eiland bevonden zich de gebouwen van de Carthaagse admiraliteit. Oorspronkelijk beschikte de Carthaagse vloot over triremen, zoals de andere zeevarende volkeren, maar rond de 4e eeuw v.Chr. zouden de Carthagers overstappen op de quinquereem; een oorlogsschip met vijf in plaats van drie rijen roeiers. Hierdoor konden de Carthagers zich voortaan sneller verplaatsen dan hun tegenstanders die nog over triremen beschikten.
[bewerken] Godsdienst
Carthago had zijn godsdienst, de baälsdienst, bekend uit de Bijbel, met de hoofdgod Melkart meegenomen uit zijn moederstad Tyrus. Deze was berucht om de kinderoffers die in crisistijden vaak werden gebracht. Ook in Carthago waren deze praktijken gangbaar zoals de Romeinse schrijver Plutarchus en anderen berichtten. Later werd de (oorspronkelijk Noord-Afrikaanse) godin Tanit de belangrijkste god. Recente opgravingen in Tunesië, waarbij veel urnen met verbrande kinderbeenderen werden gevonden uit 400-200 v.Chr., schijnen de Romeinse visie te bevestigen. Anderen menen dat de gruwelverhalen over Carthaagse kinderoffers gewoon Romeinse propaganda waren en dat deze menselijke resten van normale crematies zijn.
[bewerken] Carthaagse kunst
De Carthaagse kunst nam aanvankelijk nog veel van haar Fenicische voorganger over, maar door contacten met de Griekse kolonisten op Sicilië kende de Carthaagse kunst al vroeg Griekse invloeden. Vanaf de 4e eeuw v.Chr. was de hellenistische invloed dan ook al bijzonder sterk. De meest bekende en in groten getale gevonden voorbeelden van Carthaagse kunst zijn de votiefmonumenten op de grafzerken (topheten). Het voornaamste motief is het Tanitteken en de halvemaanschijf, afbeeldingen van mensen en dieren kwamen zeer zelden voor.
[bewerken] Carthaagse literatuur
De Carthaagse literatuur, waarvan het bestaan aan antieke auteurs bekend was, is niet bewaard gebleven doordat de bibliotheek net als de rest van Carthago in 146 v.Chr. door de Romeinen werd vernietigd. De enige bewaard gebleven Carthaagse tekstfragmenten zijn inscripties, voornamelijk van graf- en gedenkstenen, die vrijwel allemaal een religieuze tekst hebben. Het verslag van de Carthaagse suffeet Hanno over zijn zeereis langs de Afrikaanse Westkust is ons in een Griekse vertaling overgeleverd. De Carthaagse schrijver Mago schreef in de 2e eeuw v.Chr. een belangrijk werk in 28 delen over landbouwkunde. Ook dit werk is verloren gegaan, maar delen ervan zijn heden bekend uit Griekse en Latijnse werken waarin Mago's teksten geciteerd werden. In de komedie Poenulus van de Latijnse blijspeldichter Plautus komen enkele passages in het Punisch voor die hij mogelijk uit de Carthaagse literatuur heeft overgenomen.
[bewerken] Carthago in de hedendaagse kunst
Het verhaal van Dido en Aeneas, dat zich in Carthago afspeelde, is het onderwerp van verschillende opera's geweest:

Summary:
Carthago (Punisch: Qart Hadasht ( ; "nieuwe stad"); Oudgrieks: Καρχηδών/Karchedon; Nederlands, verouderd: Karthaag, Karthago) was een belangrijke Fenicische handelsstad in Noord-Afrika. In de oudheid was Carthago de hoofdstad van het Carthaagse Rijk, waarvan de inwoners door de Romeinen Puniërs (Latijn: Punici) werden genoemd. In de 3e eeuw v.Chr. was het Carthaagse Rijk de grootste rivaal van het Romeinse Rijk. Nadat Carthago in de Punische oorlogen door de Romeinen was verslagen werd het Carthaagse Rijk als provincie Africa onderdeel van het Romeinse Rijk. Carthago werd door de Romeinen in 146 v.Chr. geheel verwoest, maar in 44 v.Chr. werd de stad door diezelfde Romeinen weer opgebouwd en groeide ze uit tot een van de belangrijkste steden in het Romeinse Rijk van de eerste eeuwen na Christus.
De resten van het oude Carthago (Frans: Carthage, Arabisch: قرطاج) liggen ongeveer 10 km ten oosten van het huidige Tunis, de hoofdstad van Tunesië.