[endre] Namn
Namnet Fitjar er eit gamalt gardsnamn og er fleirtal av det norrøne fit, som tyder noko nær 'flatvoren, frodig eng attmed vatn'. Etter år 1500 vart det skrive på ymse måtar som Fiddie, Fidie, Fettie, Fittie, Fitte og Fitie, før ein gjekk tilbake til det opphavlege namnet Fitjar. Fitjar vart nemnd i Håvamål der det vert skrive Fitjungr. Fitjarnamnet vert òg nemnd av Sigvat Skald i Bergsølisvisene (om lag 1040) og skalden Tord Sjårekson i kvadet om Torolv Skolmson i 960-åra. Av andre soger er Fitjar nemnd i Heimskringla, Fagrskrinna, Flatøyboka, Landnåmaboka og den eldste jordeboka vår frå mellomalderen, Bjørgynjar Kalfskinn.
Namnet Stord kjem av norrønt språk, og kan tyda 'den høgreiste'.
[endre] Geografi
Fitjar kommune består av den nordlege halvdelen av øya Stord og Fitjarøyane, som ligg mellom Stord og Bømlo. Sjølve tettstaden Fitjar ligg på ei vid og flat slette på nordvestsida av øya, vest for Stordfjella, som går på langs av heile øya frå nord til sør.
[endre] Viker, sund og fjordar
På austsida av Fitjar og Stord ligg Langenuen med Tysnes på andre sida. Langs Langenuen finn ein Vestvik, Færøysund, Levåg, Sandviksvåg og Tveitevåg. Nord for Fitjar ligg Selbjørnsfjorden og frå her går Fitjarvika sørover mot Fitjar sentrum og innimellom Fitjarøyane strekk Engesundsleia, Nyleia og Brandasund seg sørover. Stokksund ligg mellom Stord og Bømlo og frå her går det to små fjordar inn på Fitjarsida av Stord. Den sørlegaste av desse er Dåfjorden. Dåfjorden deler seg i to greiner, den eine sørover og inn i Stord kommune, og den andre går nordover og inn i Fitjar der Sagelva munnar ut. Den nordlegaste er Hellandsfjorden, der Kjærelva frå Storavatnet endar. Innløpet til Hellandsfjorden var opphavleg svært trongt og hadde sterk straum, men i 1890 vart innløpet utvida slik at småbåtar kunne passere og gå inn til mølla i Kjærelva.
[endre] Fitjarøyane
Fitjarøyane utgjer til saman 381 øyar, holmar og skjer Fitjarøyane består av unike lyngheier og i 1986 vart det gjort framlegg om å gjere øyane om til ein nasjonalpark, men dette vart ikkje noko av. Det går tradisjonsrike skipsleier mellom øyane, og her ligg fleire handelsstader med tradisjonar tilbake til 1648. I dag er området ein særs populær stad for båtturistar.
Fitjarøyane grensar til Nordsjøen i vest (dei ytste av øyane vart derimot overført til kommunen Bømlo etter at det vart lagd brusamband frå Bømlo til fleire av øyane), Selbjørnsfjorden i nord, Fitjarvika i aust og Bømlo i sør.
Av øyar i Fitjarøyane finn ein: Fodno (ligg i Fitjarvika, like nordvest for sentrum), Smedholmen, Teløyna, Engesund (med ein gamal handelsstad), Eldøy, Hjelmen, Ålforo (den største av dei), Straumøya, Ivarsøy, Siglo, Tranøy, Nattarøy, Tverdarøy, Torsdagsøy, Eggøy, Hanøy, Eidøy, Vassøy, Soløy, Urdøya og Klamsøya. Dei ytste av Fitjarøyane høyrer i dag til Bømlo kommune, inkludert Slåtterøy, der Slåtterøy fyr står.
[endre] Fitjarfjella
Av fjell på Fitjar finn ein:
[endre] Vatn og elvar
Storavatnet er det største vatnet på Fitjar. Det ligg på vestsida av Fitjarfjella, rett vest for Tveitafjellet, og om lag 2 km sør for sentrum. Innsjøen ligg 6 moh. og er opp mot 5 km lang og 1 km brei på det breiaste med eit areal på 3 km². Rydlandselva og Tveitaelva er dei største elvane som munnar ut i Storavatnet. Tveitaelva dannar eit flott fossefall berre nokre meter før ho munnar ut i vatnet. Kjærelva renn det vetle stykket frå Storavatnet og ut i Hellandsfjorden. Ho er kort, men vassrik. Av andre elvar på Fitjar finn ein Årskogelva og Fitjarelva, som begge munnar ut i Fitjarvika, og Flono som munnar ut i Dåfjorden.
I eldre tider vart det bygd bygdemøller ved elvane, der ein malte korn, men tidleg på 1900-talet vart dei fleste av desse nedrivne og erstatta av ei stor mølle ved Kjærelva. Ved Flono eller Sagelva vart det bygd eit sagbruk, kalla Rydlandssaga. Sagbruket står framleis der Riksveg 545 går over elva, berre nokre meter frå kommunegrensa.
Det er rikt på vatn og tjørner i Fitjarfjella. Her finn ein mellom anna Kyrkjevatnet (297 moh.), Langavatnet (311 moh.), Svartavatnet (388 moh.), Midtvatnet (367 moh.), Kinnavatnet (344 moh.), Mosavatnet (461 moh.), Botnavatnet (323 moh.), Klovskardvatnet (292 moh.), Kongskogvatnet (294 moh.) og Inste og Ytste Sørlivatnet (283 moh. og 248 moh.). Midt i Mosavatnet, som ligg midt på fjellet nedanfor Grønafjellet, ligg det ei lita øy der det veks molter. I tillegg til desse finst det svært mange mindre tjørner, som Rompetjødno.
[endre] Grender
Strando er eit namn som vert nytta om gardane som ligg på austsida av Fitjar, langs Langenuen. Lengst nord på vestsida av Stord ligg Osterneset. Sør for Osterneset ligg sjølve grenda Fitjar, der kongsgarden ein gong låg. Vestbøstad ligg vest for sentrum, medan ein mellom Storavatnet i sør og sentrum finn gardane Vik, Nesbø og Tveita. Gardane som ligg rundt resten av Storavatnet vert kalla Øvrebygdo. Vest for Øvrebygdo ligg Koløyhamn, og ved Dåfjorden ligg Sælevik.
[endre] Plante- og dyreliv
Det var tidlegare lite barskog på Fitjar og Stord, men derimot ein del av lauvskog. På byrjinga av 1900-talet byrja ein å plante ein del furu og gran. Av skog finn ein mest bjørk, furu og gran, men òg andre tresortar som ask, raun, hatl, older, eik, osp, selje, hegg, kristtorn, haktorn, bergflette og einer.
Av fuglar finn ein dei vanlege sjø- og strandfuglane som måse, lundefugl og skarv, i tillegg til ugle, ramn, ørn, hauk, vipe, orrfugl, tiur og lom. I fjellet finn ein òg rype og heilo. Det finst mykje hjort på Fitjar og det vert drive ein del hjortejakt for å halde bestanden nede. Andre dyr som finst på Fitjar og Stord er ekorn, hare og oter. Det har vore observert røyskatt i tidlegare tider, og rev var vanleg fram til han vart utrydda med gift. Den siste bjørnen på Stord skal ha vorte jaga utfor Uføro på austsida av øya der Uføretunnelen i dag ligg.
[endre] Klima
Det står ein nedbørsstasjon på Prestbø, rett utanfor Fitjar sentrum. Den noverande stasjonen har vore i drift sidan oktober 1982, men det har vorte målt nedbør på Fitjar sidan juli 1895. September og oktober er dei våtaste månadene av året, medan april og mai er dei tørraste. På den noverande stasjonen er normalen 1610 mm i året, medan den førre stasjonen hadde ein årsnormal på 1760 mm.
Øya Stord skil seg ut frå det normale nedbørsmønsteret på Vestlandet der det regnar mest på vestsida, medan austsida ligg i regnskuggen. På Stord regnar det nemleg mest langs ryggen av Stord, medan det kjem meir nedbør på austsida enn på vestsida. Ein meiner dette kjem av forma på Stordfjella, som går slakt oppover på vestsida og fell brått ned på austsida. Børtveit, som ligg på austsida av Stord i Stord kommune, er òg representativ for austsida av Fitjar.
[endre] Historie
[endre] Eldre historie
Området rundt Fitjar har vore busett sidan steinalderen. På denne tida stod havet 10–15 meter høgare enn i dag, det vil seie at det gjekk inn i Storavatnet og langt opp Fitjarelva. Det milde klimaet etter den siste istida gjorde at store delar av området var dekka av skog, truleg mest eik, ask og lind, og området var rikt på vilt, hjort og villsvin. Arkeologar meiner det har vore folk på Fitjar i 10�000 år, og det er gjort mange funn av steinreiskapar rundt om på Fitjar, men desse stammene var hovudsakleg omflakkande og var her berre i periodar om gongen. Ved Rimbareid vart det likevel funne ei hustuft frå steinalderen under ei gravrøys som vart undersøkt av arkeolog E. de Lange i 1906. Denne bustaden er truleg frå seint i steinalderen, men kan òg vere frå tidleg i bronsealderen sidan restane viste eit firkanta hus, medan runde hus var meir vanleg i steinalderen.
Det var først i bronsealderen, omkring 1800–1600 f.Kr. at det vart fast busetnad på Fitjar. På denne tida starta ein med primitivt jordbruk, og dei første gardane låg i skråningane frå Fitjar sentrum til Rimbareid rett sør for sentrum. Bronse var det einaste kjende metallet ein hadde på denne tida, og han vart stort sett frakta gjennom handel nordover i Europa frå Middelhavsområdet. Bronse kosta derfor ein formue og var sjeldan her til lands, men på Fitjar er det gjort fleire flotte bronsefunn. I ei myr på Kloster vart det funne ei bronseøks. Øksa vert rekna som eit av dei flottaste bronsefunna i Skandinavia, støypt utan ein feil og dekorert med flotte mønster av spiralar, sirklar og tungeforma figurar. I tillegg er det funne eit sverd av kopar og ein kniv i ei gravrøys på Rimsvarden ovanfor Fitjar sentrum. Gravrøysa er om lag 30 meter i diameter og er ei av dei største gravrøysene i Hordaland. I følgje segna er det kong Rim som er gravlagd her, og derfor har røysa fått namnet Rimsvarden. Rundt år 1790 vart grava opna, og det vart funne ei steinhelle oppå eit firkanta og fint mura gravkammer. I grava låg det ein kniv og eit sverd av bronse. Kniven er komen bort, men sverdet ligg i dag på Historisk museum i Bergen. Steinhella vart teke med til kyrkjegarden og nytta som gravstein for ein bonde frå Rimbareid, 3000 år etter ho vart nytta som gravstein på Rimsvarden. I tillegg er det funne fleire andre gravrøyser på Fitjar. Alle dei storslagne funna og gravrøysene vitnar om at Fitjar truleg hadde velståande storgardar med høvdingeættar alt i bronsealderen.
I jernalderen kom det til fleire gardar og folketalet voks, men det er gjort svært få funn frå denne perioden.
[endre] Mellomalderen
[endre] Før slaget på Fitjar
Ei gamal storætt på Fitjar var Fitjung-sønene. Håvamål, det eldste sogeskriftet i Noreg, nemner mellom anna høvdingane i Fitjungr-ætta og at dei var særs rike, men at Fitjung-sønene, altså etterkomarane i ætta, så vart lutfattige. Årsaka til fattigdomen var at Harald Hårfagre tok eigedomane til Fitjungsønene og gjorde garden om til ein kongsgard. Fitjarætta var truleg med i kampen mot Harald Hårfagre i slaget ved Hafrsfjord, og som del av den tapande sida vart garden underlagt kongen og gjort om til kongsgard, som han gjorde med fleire av høvdingane og stormennene i Hordaland og Rogaland. Då Fitjarætta fekk fråtatt all rikdomen sin, flytta dei mest truleg til Island og oppretta nye busetnader der. Landnåmaboka nemner at ein av landnåmsmennene, Qnundr Breiðskeggr, slo seg ned mellom Hvilá og Reykjadalsá i Borgarfjörður på Island, og at han ætta frå Ulfr fitjumskeggi, altså den skjeggete frå Fitjar. Landnåmaboka nemner òg fem ætteledd: Þorir hlamandi (om lag 890), sonen Ulfr fitjumskeggi (om lag 920), sonen Ulfarr (om lag 950), sonen Qnundr breiðskeggr (om lag 980) og sonen Tungu-Oddr, som var høvding på Island om lag 1010. Alle desse var av Fitjungætta og i lag med Gudingeætta på Huglo og Waringeætta på Varaldsøy må dei ha vore av dei rikaste ættene i Hordaland .
Både Heimskringla og Egilssoga nemner at Harald Hårfagre budde på Fitjar i periodar. Frå her kunne han halde oppsyn med dei argaste motstandarane sine i landet, som heldt til i Hordaland og Rogaland, i tillegg til at Sørvestlandet var første stad eventuelle fiendar ville kome frå vest og sørvest. Det er ikkje utenkjeleg at det var her han møtte kvinna Tora Mosterstang, som vart mor til Håkon den gode. Namnet hennar tyder på at ho kom frå Moster, ein av nabogardane til Fitjar . Håkon heldt seg òg mykje på kongsgarden.
[endre] Slaget på Fitjar
Håkon hadde tidlegare drive bror sin Eirik Blodøks ut av landet, og medan han var i gjestebod på kongsgarden kring år 961, gjekk sønene til Eirik, Eirikssønene, til åtak i det som i ettertid er kjent som slaget på Fitjar, der Håkon fekk banesåret han seinare døydde av. Slaget fann stad i området der kyrkja i dag står og vestover til Skålevik, like vest for sjølve sentrum. . Håkon drog bort frå Fitjar og gjekk i land på Håkonshella, der han vart fødd. Like før han døydde bad han nordmennene om å godta Eiriksønene som sin etterkommar. Håkon lot nokre av mennene sine vere att på Fitjar for å gravlegge dei falne. Skikken i dei dagar var at fienden skulle gravleggast så langt borte som mogeleg frå kongsgarden. Kongen eigde ein del av Fitjarøyane, og øya som låg lengst borte var Risøya. Her kan ein framleis sjå restane etter gravfeltet. Kongen sine menn vart gravlagd nærare kongsgarden, på Skumnes, der det vart reist bautasteiner for dei falne.
[endre] Etter slaget på Fitjar
Fitjar heldt fram som kongsgard òg etter at Håkon den gode døydde og vart nemnt i sogene att under Olav II si regjeringstid. Erling Skjalgsson var den mektigaste mannen på Sørvestlandet. Han heldt til på Jæren, var gift med systera til Olav Trygvasson og rådde over eit område heilt frå Lindesnes til Sogn. Olav II meinte at Erling hadde fått for mykje makt og kom ikkje til lags med han. Han fekk derfor Aslak, ein av dei beste venene sine, til å busetje seg på kongsgarden på Fitjar for at han skulle ta over makta i dette området. Han fekk namnet Aslak Fitjaskalle (som tyder Fitjarbonde). Aslak var òg av storætt og var tremenningen til Erling Skjalgsson. Erling likte lite at Aslak skulle ta over delar av områda han rådde over, og Olav kalla til slutt begge til Tønsberg, der dei vart einige om at Erling skulle få halde fram som før. Erling drog heim til Jæren og Aslak heim til Fitjar. Forholdet mellom Erling og kong Olav vart derimot konfliktfylt, og då Olav skulle segle nordover, forbi Jæren, møtte Erling han til kamp. Sjølv om Erling hadde fleire skip enn kongen, klarte mennene til kongen å vinne slaget, som stod i Soknasundet. Det vert sagt at Erling var sistemann som stod att då Olav sa: «Du snur andlet mot oss i dag, Erling?» og Erling svara: «Andlet mot andlet skal ørner klorast». Olav spurte Erling om han ville gå i hans teneste, noko han takka ja til. Olav stakk så spissenden av øksa inn i kinnet på Erling og sa: «Merkja skal eg kongssvikaren!» Då sprang Aslak Fitjaskalle fram og kløyvde skallen på Erling med sverdet sitt og Olav sa: «No hogg du Noreg av handa mi!», og meinte med det at Erling var så viktig at dette kunne kome til å koste Olav trona. Aslak vart likevel tilgjeven av Olav, og ein meiner at årsaka til at Aslak hadde så stor hugnad hos Olav var at det truleg var han som reiste den fyrste kyrkja på Fitjar .
Fitjar heldt fram som kongsgard òg i tida etter dette, men ein høyrer lite om Fitjar i sogene. Snorre nemner at kong Svein Alfivason i 1035 heldt seg i Sunnhordland, og truleg budde han då på Fitjar, som var den einaste kongsgarden i området. Då han fekk høyre at Magnus Olavsson hadde vorte teken til konge av trønderane på Øyrating, sende han bod til bygdene om å møte hos han for å avgjere om dei skulle gå til strid mot Magnus eller ikkje. Dette tinget vart truleg halde på kongsgarden på Fitjar .
I 1198 segla kong Sverre frå Bergen med 30 skip sør til Selbjørn (Salbirne). Her fekk han høyre at baglarane var på veg nordover, og det oppstod kampar mellom dei to flåtane i Selbjørnsfjorden utan at det kom til nokon avgjerd. I 1207, då det var strid mellom birkebeinarane og baglarane, kom baglarane med flåten sin frå Bergen til Bårdsund mellom Reksteren og Tysnesøy, og dagen etter låg dei i le for sønnavinden ved Hvistvíkr før dei møtte birkebeinarane til kamp i Eldøysund på sørsida av Stord. Enkelte sogeforskarar meiner at Hvistvíkr er ei vik nær Leirvik på Stord, men det er meir truleg at det var snakk om garden Vestvik på austsida av Stord på Fitjar. Her er ei stor vik som gjev god livd mot sønnavinden.
Under Håkon Håkonsson sitt styre i 1240 vert det nemnd at «Fitjarbranden» var mellom hærskipa til kongen då han hadde fått høyre at hertug Skule hadde teke kongsnamn på Øyrating. Etter denne tid høyrer ein ikkje meir til Fitjar i sogene. Frå Olav Kyrre si tid vart maktsenteret i landet flytta frå Sørvestlandet til Bergen og frå 1300-talet til Oslo og Austlandet fram til danskane tok over på 1400-talet.
[endre] Klosterveldet
På 1100-talet vart det grunnlagd to kloster i Sunnhordland, Lyse kloster og Halsnøy kloster. Lyse kloster vart grunnlagt av biskop Sigurd frå Bergen i 1146 og var det eldste cisterciensarklosteret i Noreg. Det vart likevel ikkje nemnt i kongssogene, truleg fordi det låg for langt unna seglingsleia. Klosteret dreiv mykje med handel, mellom anna med engelskmennene, og vart snart velståande. Dei eigde eit stort jordegods med gardar rundt om i Sunnhordland, inkludert Fitjar der dei eigde gardane Blænes, Vestbøstad, Nesbø, Skålevik, Hjelmen, Kjeholmen, Glopholmen og Gloppen, i tillegg til ein del av Helland.
Halsnøy kloster låg på øya Halsnøy i Kvinnherad kommune. Det vart visstnok grunnlagt av Erling Skakke i 1164 då sonen Magnus vart krona til konge. Klosteret var vigsla den heilage ande. Klosteret eigde òg mange gardar i Sunnhordland, og på Fitjar heile 12. Desse var Eide, Nore-Raunholm, Hageberg, Hovland, Vestvik og Øvre-Levåg ved Langenuen, der det vart kort veg til Halsnøy som ligg ved sørenden av Langenuen, og Landa, Skumsnes, Litlenes, Litle Tuftaland og Tveit, i tillegg til delar av Tveita.
Begge klostera vart lagde ned i 1536 i samband med reformasjonen, og jordegodset kom inn under krona. Godset vart halde samla som eit kongeleg len, som mot avgift vart leigd ut til «lensherrar».
[endre] Dansketida
Under krigen mellom Noreg og Hansabyane i 1338 herja tyskarane opp etter vestlandskysten og det er òg grunn til å tru at dei plyndra på Fitjar, som låg midt i seglingsleia. I Kristian II si regjeringstid (1513–1523) vart det dårlege tider for folket i Noreg. Han dreiv krig mot Sverige, og det vart stadig kravd høgare skattar for å styrke krigskassen. Dei som betalte skatt vart førte opp i skattemanntal som framleis er bevarte, og som dermed er dei eldste sikre kjeldene om gardar og folk og dei økonomiske tilhøva deira frå denne tida. Dei harde skattane, og særleg tiendpengeskatten, førte til fleire opprør på Vestlandet.
I 1560-åra var det krig med Sverige att — den nordiske sjuårskrigen —, der svenskane tok Hamar og Trondheim og ønskte å halde fram mot Vestlandet. Erik Rosenkrantz i Bergen sanka så saman folk frå byen og bygdene og ein væpna styrke på 4000 mann reiste nordover, tok att Trondheim og Trøndelag og jaga svenskane ut av landet. Det var fleire frå Sunnhordland og Fitjar med i styrken. I lange periodar frå 1611 til 1720 tok danskane Noreg ut i krig og bøndene leid så hardt at fleire gardar på Fitjar vart nedlagde.
Gjennom mellomalderen var Fitjar framleis kongsgard, men kongen budde aldri her sjølv og leigde ut garden til adels- eller embetsmenn mot ei lita avgift.
[endre] Nyare historie
På grunn av pengemangel vart kongsgarden løyst frå krona i 1665 og seld som sjefsgard for sjefane over Sunnhordlandskompaniet, og den første som budde her var oberstløytnant Jacob Pederson Due frå Danmark. Ole Mikkelsen Tosche, ein kjøpmann frå Bergen, kjøpte godset i 1744, men kom i pengemangel og la det ut for sal i 1761. Fitjarbøndene, som var leiglendingar, hadde førsteretten på garden. Salomon Årskog, faren Knut Rimbareid og svogeren Jakob Vinnes var pengesterke menn og reiste til Bergen for å gjere handel. Etter mykje forhandlingar kjøpte dei godset for 800 riksdalar. Den 5. mai vart det gjort avtale om at fitjarbøndene skulle få sitje på gardane sine på livstid, men dei måtte framleis betale leige til eigarane før dei etter kvart kjøpte seg ut.
[endre] Demografi
I 1970 var det 2�499 innbyggjarar i Fitjar kommune, som då ikkje lenger omfatta områda på Austevoll.
[endre] Gamle handelsstader
Det var tidlegare tre handelsstader på Fitjar (fire inkludert Bekkjarvik i Austevoll, som fram til 1964 var ein del av Fitjar). Mange av bygningane her er bevarte og gjev eit flott bilete frå den gamle kystkulturen. På handelsstadene var det òg gjestgjeveri. Det var først seinare at Fitjarsjøen vart handelsstad.
Færøysund, Bekkjarvik, Engesund og Brandasund låg alle lagleg til ved seglingsleier med mykje trafikk og hadde trygge og lune hamner og ankringsplassar. Dei eldste av desse er Bekkjarvik på Selbjørn og Engesund på Engesundsøya som ligg på kvar si side av den vêrharde Selbjørnsfjorden. Skipsfarten har truleg fare forbi desse to stadene så lenge han har eksistert i området. Derfor var det naturleg å skipe gjestgjeveri og handelsstader her. I Bekkjarvik har det truleg vore handelsstad sidan mellomalderen, og han vart truleg brend av hanseatane i 1338. Bekkjarvik er òg fleire gonger nemnd i sogene. Brandasund, som ligg på Gisøya lenger ute i Fitjarøyane, kom til noko seinare og høyrer i dag til Bømlo kommune. Færøysund ligg på austsida av Stord, like i nærleiken av Sandvikvåg.
[endre] Kommunikasjon
Europaveg 39, hovudvegen mellom Bergen og Stavanger, går på austsida av øya, medan Riksveg 545 går på vestsida, gjennom Fitjar sentrum. Fitjar sentrum ligg om lag ein 7 minutts køyretur frå Sandvikvåg, som har ferjesamband nordover til Halhjem i Os og Husavik i Austevoll.
Sørover tar det i overkant av ein time å køyre til Haugesund. Stord Lufthamn ligg om lag 20 minutt sør for Fitjar sentrum. Derifrå er det flysamband til Oslo fire gonger dagleg.
Den første vegen på Fitjar gjekk frå Gloppevåg til Sandvikvåg og vart bygd i 1870-åra . I 1887 stod vegen frå Fitjarsjøen (Fitjar sentrum) til Vik ved Storavatnet ferdig. Han vart seinare bygd vidare til Rydland og i 1910 til Dybvik i Stord, som då vart det første vegsambandet frå nord til sør på Stord. Vegen på den brattare og meir kuperte austsida av Stord vart først bygd i 1930-åra.
[endre] Sjøtransport
Hardanger Sunnhordlandske Dampskipsselskap (HSD) starta ruter til Fitjar i 1872. Stoppestaden var då ved Engesund i Fitjarøyane, som på den tida var ein livleg handelsstad. Skipa som trafikkerte ruta var DS «Vikingen» og DS «Søndhordland» med to avgangar i veka, ein mot nord og ein mot sør. Etter kvart tok Fitjarsjøen (som i dag er Fitjar sentrum) over rolla som sentrum i Fitjar, og båtane byrja så å legge til begge stader, og etter kvart òg andre stader.
[endre] Politikk
Kommunestyret i Fitjar har 17 representantar. Etter kommunevalet hausten 2007 har Arbeidarpartiet og Høgre fire representantar kvar, Kristeleg Folkeparti og Senterpartiet har tre kvar, medan Venstre, Framstegspartiet og Sosialistisk Venstreparti har ein representant kvar.
Ordførar for perioden 2007-2011 er Harald Rydland frå KrF, medan Gisle Levåg frå Høgre er varaordførar.
[endre] Utdanning
Fitjar kommune har ein barne- og ungdomsskule, i tillegg til to mindre barneskular og ein vidaregåande skule.
[endre] Barne- og ungdomsskular
Rimbareid barne- og ungdomsskule ligg like ved Fitjar sentrum, og dei første bygga vart reist i 1954, medan siste tilbygg vart oppført i 1997. Skulen har om lag 350 elevar og 60 ansatte.
Øvrebygda skule er ein barneskule om lag 9 km sør for Fitjar sentrum. Han har om lag 50 elevar og om lag 15 tilsette.
Sælevik skule er ein barneskule sør for Fitjar, nær kommunegrensa til Stord. Han har 30-40 elevar.
[endre] Fitjar vidaregåande skule
Fitjar vidaregåande skule har tradisjonar heilt tilbake til 1877, då Fylkesskulen starta. Frå 1933 vart skulen husmorskule, og på folkemunne vert den vidaregåande skulen stundom framleis omtalt som «Husmorskulen».
I dag har skulen kurs i helse- og sosialfag, restaurant- og matfag og design- og handverksfag, samt allmennfagleg påbygg.
[endre] Tidlegare krinsar
Det var lenge dårleg med undervisning på landsbygda i Noreg, og dette gjaldt for Fitjar og Sunnhordland òg. I 1739 vart det gjeve ut kongebod om at det skulle skipast skular i bygdene for born frå dei var sju år og fram til konfirmasjonen, slik at dei lærte å lese og fekk opplæring i kristendomslære. På Fitjar vart det då skipa fem skulekrinsar, og i 1862 vart dette utvida til 15 krinsar (inkludert tre på Austevoll). Med nye skulelover i 1891 vart talet 14 krinsar.
[endre] Kultur og idrett
[endre] Kyrkjene på Fitjar
Den første kyrkja på Fitjar var frå 1100-talet, og truleg bygd i tilknyting til kongsgarden. Kyrkja skal ha vore mykje lik Moster gamle kyrkje på Moster på Bømlo, den eldste kyrkja i Noreg, men kyrkja på Fitjar skal ha vore større. Ho var av stein med kyrkjehus, kor av mur og våpenhus i tre. Den gamle steinkyrkja vart riven i 1860-åra, og den noverande trekyrkja vart bygd på same staden i 1867. Stein frå den gamle kyrkja vart nytta som steingard rundt kyrkjegarden.
Japanske Nobukazu «Nobu» Imazu er kyrkjelydsprest på Fitjar. Han er den første japanaren som er ordinert i Den norske kyrkja . Sokneprest er Olav Johannes Oma.
[endre] Idrett
Fitjar Idrettslag er det største laget i bygda. Laget har om lag 560 medlemmer og vart skipa 6. mars 1949. Fotball utgjer størstedelen av idrettslaget, men det har òg grupper for handball, turn, friidrett, bordtennis og orientering.
Fitjar Idrettspark er ein komplett fotball- og friidrettsarena med internasjonale mål. Grasbanen vart teken i bruk i 1990, og i 1998 fekk anlegget nytt klubbhus, garderobeanlegg og tribunar. I 2001 vart det bygd eit kultur- og idrettsbygg, bygget innheld idrettshall, kultursal med plass til 300 i amfi, treningssenter, klasserom, bibliotek, frivilligsentral og kulturkontor. Idrettsparken har òg anlegg for handball og friidrett og ligg om lag 1 km nord for Fitjar sentrum. Dei milde klimatilhøva på Fitjar gjer at banen er av dei tidlegaste i området med grønt gras. Dette har gjort at tippeligaklubbar stundom har spela treningskampar her på våren, før Tippeligaen har kome i gang.
[endre] Fotball
Fotballgruppa til Fitjar IL består av A-laget for herrar, eit 2. lag og eit 7er lag for kvinner. I tillegg er det 18 aldersbestemte lag. A-laget vann i 2002 avdelinga si i 5. divisjon og rykka direkte opp i 3. divisjon etter å ha vunne avdelinga si i 4. divisjon i 2003. I 2004 var dei derimot tilbake igjen i 4. divisjon, før dei på ny rykka opp i 3. divisjon til sesongen 2007. Her endte dei på sisteplass og skal i 2008 spele i 4. divisjon att. Sesongen 2008 vart og ein nedtur og laget skal i 2009 spela i 5. divisjon etter å ha havna på siste plass i 4. divisjon i 2008.
[endre] Årskog museum
Årskog museum er ein gamal vestlandsgard som eigarane testamenterte til kommunen i 1980 etter at garden hadde vore i same slekta i om lag 400 år. Bygningane på garden viser kombinasjonen av jordbruk og fiske som var vanleg i kyst-Noreg frå om lag 1850 til 1950. Låven på garden er truleg frå 1841; medan naustet først vart nemnd i 1794, men det kan vere mykje eldre. Museet har ei eineståande samling med tekstilar som viser klede som vart nytta av familien til kvardag og fest gjennom 100 år.
[endre] Næringsliv
Fiske og jordbruk har i alle tider vore hovudnæringa til innbyggjarane på Fitjar. Innbyggjarane brukte å segle til Bergen med poteter og Fitjarpoteta var kjend for den gode kvaliteten hos bergensarane. Etter kvart har derimot industrien tatt meir over, men framleis er det mange bønder på Fitjar som hovudsakleg held melkekyr eller sau.
Aker Stord har vore ei hjørnesteinsbedrift for heile øya Stord, inkludert Fitjar, og mange av innbyggjarane i Fitjar pendlar til Stord. Fitjar har òg sitt eige næringsliv med verksemder som skipsingeniørfirmaet Vik-Sandvik Group, Sjøtroll Havbruk si avdeling Fitjar Laks og Fitjar Mekaniske Verkstad AS.
Vik-Sandvik AS vart oppretta i 1975 med hovudkontor på Fitjar. Her vert det teikna fiskebåtar og forskings-, offshore- og seismikkfartøy, og i tillegg planar for fartøy som skal byggjast om. Selskapet er eit av dei største sjølvstendige skipsingeniørfirmaa i verda og har mellom anna kontor i Polen, Serbia, Brasil og India.
Fitjar Kraftlag vart stifta 10. april 1935 og syt for straum til Fitjar. Selskapet er 90�% privateigd, medan Fitjar kommune eig 10�%. Kraftlaget driv to kraftstasjonar, den opphavlege i Årskog og ein på Rimbareid som opna i 2001. I 2006 produserte kraftlaget 5,1 GWh straum, medan det i 2004 vart produsert 6,9 GWh. Fitjar Kraftlag eig i lag med DONG Energy selskapet Midtfjellet Vindkraft, som skal byggje ein vindmøllepark på Midtfjellet på Fitjar. Trass i store protestar frå lokale innbyggjarar vart reguleringsplanen stadfesta 25. oktober 2007. Parken vil truleg bestå av 35-40 møller over eit område på 15 km², kvar med ei høgd på 145 meter. Totalt vil vindmøllene truleg produsere 450 GWh i året, som tilsvarar straumforbruket til om lag 22�000 menneske, meir enn på heile øya Stord. Fitjar Kraftlag har òg bygd ut breiband til heile bygda, som vart den første i landet med full breibandsdekning . Utbygginga vart gjort heilt utan statsstøtte.
Kraftlaget held til i Årskog Industriområde, der det som skulle verte den einaste batterifabrikken i landet vart bygd i 1980-åra. Ein brann i bygget førte derimot til at selskapet gjekk konkurs før eit einaste batteri vart produsert.
Sunnhordland Interkommunale Miljøverk (SIM) er ei avfalls- og attvinningsverksemd som held til i Svartasmoget på Fitjar. Dei er ansvarleg for avfallshandsaminga i kommunane Austevoll, Bømlo, Fitjar, Kvinnherad, Stord, Sveio og Tysnes. SIM vart skipa i 1990 og handsamar avfall frå 55�000 innbyggjarar og 15-20�000 hytteeigarar i desse kommunane. Medan Bergen kommune bygde nytt forbrenningsanlegg i Rådal tok Svartasmoget imot alt avfall frå Bergen mellom oktober 1995 og september 1999. Avfallet vart kjørt i trailer på trailer kvar einaste vekedag. Dette tente selskapet godt på og det vart mellom anna gjeldfritt og kunne gjere nye investeringar mykje tidlegare enn planlagt. Dette førte òg til at fleire vegstykke langs Riksveg 545 frå Sandvikvåg til Svartsmoget vart opprusta, mellom anna for å kunne handsame den auka trailertrafikken. Dette nyt kommunen godt av i dag.
Av andre næringar på Fitjar finn ein mellom anna Fitjar fjordhotell, Fitjar Betong Industri og entrepenørfirmaet Engevik og Tislevoll med om lag 60 tilsette.

Summary:
Fitjar (uttale (IPA) ["ficça]) er ein kommune i Hordaland fylke, i Sunnhordland. Størstedelen av kommunen ligg på øya Stord, der kommunen Stord ligg i sør, og Fitjar kommune ligg i nord. I tillegg til Stord er mange øyar ut mot Selbjørnsfjorden ein del av øykommunen Fitjar.
Fitjar vart eigen heradskommune i 1860. Etter 1964 grensar kommunen i sør og søraust til Stord, i aust og nord til Tysnes, i nordvest mot Austevoll og i sørvest og sør til Bømlo. Før 1964 høyrde også søraustsida av øya Selbjørn og Huftarøy til Fitjar. Fram til 1898 var kommunenamnet Fitje.
Fitjar var i lange tider ein kongsgard og truleg eit høvdingsete sidan bronsealderen, og i dag er staden kanskje mest kjend for slaget på Fitjar. Sogespelet Kongen med Gullhjelmen eller Håkonarspelet er eit spel til minne om kong Håkon I den gode og slaget. Kva år slaget stod, er ein ikkje viss på, men ein reknar at det var anten i år 959, 960 eller 961. Håkonarparken ligg i Fitjar med ein statue av Håkon den gode. Statuen er laga av bilethoggaren Anne Grimdalen og vart avduka av kong Olav V i 1961 under 1000-årsjubileet for slaget på Fitjar.


[endre] Bakgrunnen til Norske Gaardnavne
[endre] Revisjonen av matrikkelen av 1863
Ved lov av 6.6.1863 påbaud Stortinget ein ålmenn revisjon av matrikkelen i Noreg. Under arbeidet kom det framlegg om å få retta på inkonsekvensar og feil i gardsnamna. I 1878 vart professorane Sophus Bugge, Oluf Rygh og prost Johan Fritzner oppnemnde som medlemmer i ein kommisjon som skulle revidere namna i matrikkelen.
I arbeidet samla dei informasjon om skrivemåtar av namna frå tida føre det språklege skiftet frå gamalnorsk til dansk skriftmål mot slutten av mellomalderen. Vidare samla dei opplysningar om korleis namna vart uttala hjå bygdefolket. Kommisjonen kom til at skrivemåten for gardsnamna så langt råd var måtte liggje nær uttaleformene.
[endre] Kjeldene til gardsnamna
Etter di språket har endra seg frå gardsnamnet vart til, vil dei eldste skriftlege kjeldene ha størst verdi når vi skal finne fram til tydinga av eit gardsnamn. Derfor leita kommisjonen etter namneformer frå tidleg mellomalder — i soger, jordebøker og brev samla i Diplomatarium Norvegicum. Men skrifttradisjonen er ikkje eldre enn at mange namn kan vere tusen år eldre enn eldste skriftlege kjelda til namnet. For store deler av landet manglar skriftlege mellomalderkjelder for mange gardsnamn. Den nyaste skriftlege kjelda kommisjonen bruka var matrikkelutkastet frå 1723.
Det andre hovudhjelpemiddelet var den munnlege uttalen. Kommisjonen heldt seg einast til uttalen som vart bruka mellom allmugen til dagleg. Her såg dei at dei noverande uttaleformene stod i same høve til dei opphavlege namna som det noverande bygdemålet til gamlemålet. Nær byane kunne fordanska og mistolka skriftformer ha verka inn på uttalen av namn, men også uti bygdene kunne uttaleformer tufta på range skrivemåtar av stadnamn komme inn attåt den nedervde lokale uttalen. I nokre tilfelle kunne den nedervde uttalen frå dei opphavlege namneformene vere bruka blant ein mindre del av folket.
Undersøkingane rundt uttaleformene var det Bugge og Rygh som sytte for, eit arbeid dei hovudsakleg gjorde unna i sommarferiane sine. Dei kunne ikkje vitje kvar ei bygd i landet; dei fleste opplysingane fekk dei ved ekserserplassar, lærarseminar og andre stader bygdefolk fanst samla.
[endre] Drøftingar rundt gardsnamna
I verket er det drøfta kva for grammatisk form namna har - mellom anna kjønn, tal, kasus og om namnet står i bunden eller ubunden form. Det er òg gjort greie for lydlege endringar gjennom tidene, om slike er dokumenterte.
Tydinga av namnet er sett i samanheng med korleis gardsnamn vert til:
[endre] Publisering
Etter at matrikkelen var ferdigstilt i 1892, vart materialet oversendt Riksarkivet. Interessa for arbeidet var så stor at Stortinget i 1896 løyvde pengar til trykking av opplysingane som var samla til bruk ved matrikkelrevisjonen. I 1897 vart første bandet i serien Norske Gaardnavne trykt.
[endre] Bokverket
Norske Gaardnavne vart utgjeve med eitt band for kvart amt og eit band med forord og innleiing, slik at folk kunne kjøpe enkeltband. Då Oluf Rygh døydde, var innleiingsbandet og dei to første amtsbanda (Smaalenenes Amt og Akershus Amt) utgjevne, og band 3 og første halvdel av band 4 var på det næraste ferdige til å trykkast (Hedemarkens Amt og Kristians Amt, første halvdel). Manuskripta til dei neste banda vart bearbeidde av Albert Kjær, Hjalmar Falk, Amund B. Larsen, Magnus Olsen og Karl Ditlev Rygh.
Arbeidet i matrikkelkommisjonen hadde ikkje omfatta Finnmark. I 1924 vart det ved Just Qvigstad og Magnus Olsen utgjeve eit 18. band med namn på matrikulerte jordeigedommar «i Finmarkens amt». Qvigstad arbeidde med dei samiske og kvenske namna, medan Olsen arbeidde med dei norske. Finnmarksbandet skil seg frå dei andre banda ved at det har med eit fullstendig oversyn over matrikulerte jordeigedommar - ikkje berre gardnamn, men òg bruksnamn er med. Dette bandet byggjer på nyare skriftlege kjelder enn dei som låg til grunn for matrikkelkommisjonen sitt arbeid. I Finnmarksbandet er ikkje skrivemåten for gards- og bruksnamna revidert.
Det er sidan gjeve ut fleire faksimileutgåver av verket Norske Gaardnavne..
[endre] Norske Gaardnavne i elektronisk utgåve
Som ein del av dokumentasjonsprosjektet ved universiteta i Oslo, Bergen, Trondheim og Tromsø vart Norske Gaardnavne overført til maskinlesbar form, og gjort søkbar. Arbeidet vart gjort med stønad frå Norsk kulturråd og 9 fylkeskommunar. Førsteamanuensis Tom Schmidt ved Seksjon for namnegransking ved Universitetet i Oslo har hatt det faglege ansvaret for den digitale utgåva.
Den digitale utgåva omfattar ikkje det 18. bandet med matrikkelnamn frå Finnmark.
[endre] Bruk av namneverket
I Noreg er Norske Gaardnavne eitt av heller få nasjonale standardverk. I 18 band er nær alle dei om lag 50�000 gardsnamna i landet vårt tolka og drøfta på ymse vis. Verket tar òg føre seg namna på sokn og herad slik dei var ved førre hundreårsskiftet.
Serien Norske Gaardnavne er vorten ståande som standardverket for skriving og tyding av stadnamn i Noreg. Det tyder ikkje at alle namna er tolka rett. Men i seinare tolkingar er det ofte vist til tolkinga i O. Rygh.
Skrivemåten kan heller ikkje stå som nokon fasit, sidan Rygh har normert namna til riksmål anno 1900. I dag vil vi normere namna etter gjeldande rettskrivingsprinsipp. Men med uttaleformene i lydskrift er verket ei god hjelp når vi vil normere eit stadnamn ut frå lov om stadnamn, som seier at normeringa skal ta utgangspunkt i den nedervde lokale uttalen.
[endre] Tilsvarande verk i grannelanda
Tilsvarande verk i Danmark er Danmarks Stednavne. Første bandet kom i 1922 og handlar om stadnamn på Samsø. I Sverige har dei verket Sveriges ortnamn. Verken den danske eller svenske serien er fullført, dvs. dekkar alle områda av Danmark og Sverige.
[endre] Oversikt over serien Norske Gaardnavne:
[endre] Andre etterlatne arbeid etter Oluf Rygh
[endre] Bakgrunnsstoff
[endre] Kjelder
Denne artikkelen er rekna som ein god artikkel på nynorsk Wikipedia.

Summary: Norske Gaardnavne er eit bokverk som vart utgjeve i åra frå 1897 til 1924 etter manuskript utarbeidd av professor Oluf Rygh. Bokverket inneheld normert skrivemåte, opplysningar om uttale, historiske skrivemåtar og tolkingsframlegg til namna på matrikkelgardane i Noreg. Det er vorte eit standardverk om stadnamn i Noreg, og eit føredøme for liknande publikasjonar i Sverige og Danmark.


[endre] Biografi
[endre] Oppvekst
Berthe Amalia (Alver), fødd 22. august, vart døypt i Bergen domkyrkje 27. september 1846. Amalie budde den fyrste levetida si i Apotekersmauet i Bergen og deretter i Strandgaten. Ho hadde åtte sysken, men berre fire av dei levde opp, og alle fire var gutar. Far hennar, Mons Monsen Alver, som var innflyttar, dreiv ein forretning i kjellaren i huset dei budde i. Mor hennar, Ingeborg Lovise Sivertsen, var dotter av ein lappeskomakar i Bergen. Det gjekk dårleg for verksemda til far til Amalie, og i 1863 gjekk han konkurs. Det var også rot i rekneskapen til verksemda, så han måtte i all hast reise til USA for å unngå å hamne i gjeldsfengsel. Huset i Bergen vart selt på tvangsauksjon, så resten av familien måtte flytte. Det var meininga at dei òg skulle kome over til USA når faren hadde fått seg jobb, men det ville ikkje mor til Amalie. Ho, Amalie og brørne til Amalie vart difor verande att i Bergen.
Mor til Amalie var svært oppteken av at ungane hennar skulle få ein god skulegang. Amalie fekk gå på den beste jenteskulen i byen, og to av brørne hennar gjekk på latinskulen, sjølv om familien verken hadde høg sosial status eller mykje pengar. Ho fortel sjølv at ho ikkje gjekk rett heim etter skulen som dei fleste andre ungane, men i staden vandra gatelangs eller følgde etter byoriginalar som «Småfylla» og «Tippe Tue». Faren hennar prøvde gjentekne gonger å få med kona og ungane til USA, men klarte ikkje å overtale mor til Amalie. Nokre år seinare kom det melding om at han var død. Det har vore spekulert i om det var han sjølv som sende meldinga for å kunne starte eit nytt liv med ny kone og born, for 28 år seinare stod dødsannonsen hans i avisa. Mor til Amalie valde då å tru at dette var ei misforståing.
[endre] Det fyrste ekteskapet
I 1863 vart ho konfirmert, og på same tid møtte ho den ni år eldre skipsføraren Bernt Ulrik August Müller. Kort tid etter faren si reise vart ho forlova med han. I 1864, då ho var knapt 18 år gammal, gifte ho seg med han. Dette hende truleg etter press frå mora, for familien til Müller hadde høg status, noko ho meinte var svært fordelaktig. Amalie vart ikkje lenge etter med mannen sin på ei lang reise til mellom anna Mexico og Jamaica. Då dei kom heim att, busette dei seg i Bergen igjen. Den fyrste sonen deira, Jacob, vart fødd i 1866, medan den andre, Ludvig August, kom til verda to år seinare. Amalie vart igjen med mannen sin på reise, og denne gongen var òg dei to ungane med. Reisa gjekk rundt heile jorda og varte frå 1869–1871. Ho greidde seg godt, sjølv om sjølivet tider var hardt.
Etter at dei kom heim att til Bergen i 1871, vart Amalie radikalisert og gav opp det kristne livssynet sitt. Ho vart også med i eit amatørteater og skreiv den fyrste bokmeldinga si. Denne vart utgjeven anonymt i Bergens Tidende i 1877 og omhandla boka Fru Marie Grubbe av den naturalistiske forfattaren J.P. Jacobsen. Avstanden til ektemannen vart større og større. Ho søkte skilsmisse frå han fordi han hadde vore utru, men svigerfamilien hennar prøvde å presse henne til å la vere, grunna den store oppsikta ei skilsmisse ville ha vekt på denne tida. Dette førde til at ho fekk nervesamanbrot, og difor vart lagd inn på Gaustad asyl i desember 1877. Ho var der berre i om lag eit år, men ho flytta ikkje heim att til Bergen etter at ho vart utskriven. I staden budde ho hjå dei to brørne sine, fyrst hjå Wilhelm i Kragerø og deretter hjå Ludvig i Fredrikshald. Seinare flytte ho til Kristiania. På denne tida skreiv ho ei rekkje litteraturmeldingar, spesielt av den nye naturalistiske litteraturen.
[endre] Det andre ekteskapet
I 1882 møtte Amalie Alver den danske forfattaren Erik Skram i 50-årsdagen til Bjørnstjerne Bjørnson på Aulestad i Oppland. Etter dette reiste dei til Kristiania og var der nokre dagar. Problemet var at Amalie budde i Kristiania og Erik i København. Dei møttest difor svært sjeldan før Amalie i 1884 gifte seg med den eitt år yngre Erik og flytte til København. På denne tida skaut karrieren til Amalie fart. Ho debuterte som romanforfattar med Constance Ring i 1885 i kommisjon hjå Huseby & co. i Kristiania. Boka skulle opphavleg utgjevast på Gyldendal i København og var ferdig trykt hjå dei då forleggjaren ville at ho skulle stryke nokre avsnitt som han meinte var støytande. Dette ville ho ikkje, og måtte difor betale trykkjeutgiftene sjølv hjå Huseby & co. Ho fekk dermed ein vanskeleg start på forfattarkarrieren, og det var ikkje før med Professor Hieronimus i 1895 at ho fekk ei bok utgjeven på det prestisjetunge Gyldendalske Boghandels Forlag i København.
Amalie og Erik Skram delte det økonomiske ansvaret for familien og levde på mange måtar eit moderne liv. I 1889 fekk dei dottera Johanne. Amalie var då 43 år gammal. Erik var ein god støttespelar for Amalie og ekteskapet deira hadde utan tvil mange gode periodar, men var også prega av mistru grunna Amalie sin sjalusi. I 1894 lét ho seg difor leggje inn på Kommunehospitalets 6te Afdeling i København. Motvillig, men med tilråding frå legane og godkjenning frå mannen, vart ho etter kvart flytt til sinnssjukehuset Sct. Hans Hospital ved Roskilde. Det var frå desse to opphalda ho henta inspirasjonen til dei to sinnssjukehusromanane, Professor Hieronimus og På Sct. Jørgen, begge frå 1895.
Då ho kom ut att frå Sct. Hans Hospital flytte Amalie tilbake til København, men ikkje til Erik. Ho flytte inn på ein liten kvisthybel nokre meter frå huset til Erik. Der byrja ho igjen å skrive på nye romanar. Samtidig vart samlivet med Erik vanskelegare og vanskelegare, både fordi han hadde hatt eit anna forhold medan ho var innlagt og fordi han tidlegare hadde vore utru mot henne. I 1899 flytte dei difor frå kvarandre og tok ut separasjon.
[endre] Dei siste åra
Etter separasjonen frå Erik vart Amalie buande saman med dottera si. I 1899 skreiv ho òg ein artikkel i Verdens Gang, der ho uttrykte at ho var skuffa over den dårlege mottakinga som forfattar i Noreg og difor kalla seg ein «dansk forfattar». To år etter fekk ho diktargasje frå Danmark etter avslag på fleire søknader til den norske staten. Amalie Skram følte seg så avvist i Noreg at ho ynskte seg, og fekk, påskrifta «dansk Borger, dansk Undersaat og dansk Forfatter» på urna si. Likevel er det i Noreg ho i ettertid har fått mest merksemd for litteraturen sin, medan ho i dansk litteraturhistorie har ei langt mindre rolle. Ho døydde i 1905 med verket Mennesker ufullført.
[endre] Forfattarskapen
[endre] Tema
Amalie Skram var naturalist og oppteken av klasseskilnad, kvinneundertrykking og dobbeltmoral. Ho ville mellom anna klarkleggje om psykologiske problem kom av arv og miljø, og om korleis den moderne legevitskapen kunne misbrukast. Den såkalla medkjensle-estetikken («medlidenhetens estetikk») står sentralt i mykje av det ho har skrive. Skram har òg skrive om ungar, mellom anna om kor avhengige dei er av dei vaksne rundt seg og korleis skilnader i gute- og jenteoppseding fører til ulike kjønnsroller.
Forfattarskapen hennar er i sterkare grad enn hjå andre diktarar frå 1880- og 1890-åra prega av ein djup pessimisme. Denne pessimismen har likevel med seg eit klart kritisk perspektiv, der kritikken mot tingleggjering, umenneskeleggjering og kvinneundertrykking i det framveksande kapitalistiske samfunnet står sentralt. Samtidig viser ho ei gjennomgåande medkjensle for dei ho fortel om i bøkene sine, og det er nettopp dette som er sagt å vere den fremste litterære haldninga hennar. I eit brev mot slutten av livet sitt skreiv ho: «Jeg synes saa Synd i os alle sammen … Er vi ikke alle Produkter, som er og maa være, som vi er?» Amalie Skram oppfordra også til å «Arbejde, Arbejde for at lindre».
[endre] Ekteskapsromanane
Ho debuterte i 1882 med novella «Madam Høiers Leiefolk», og fekk gjennombrotet sitt tre år seinare då Constance Ring blei utgjeven. Denne forteljinga danna etter kvart det vi kan kalle starten på ekteskapsromanane i forfattarskapen, saman med Lucie, Fru Inés og Forraadt. I desse romanane set Amalie Skram ekteskapet, og særleg seksualiteten sin plass i samlivet, under debatt. Ho skildrar følgjene av den store ulikskapen mellom menn og kvinner når det gjeld seksuell erfaring. Generelt er kvinnene ho skildrar uvitande om seksualiteten, medan mennene som kvinnene giftar seg med er eldre og har hatt erotiske erfaringar før ekteskapet. Skram kritiserer dobbeltmoralen i samfunnet der det er sosialt akseptabelt at mennene er utru medan kvinnene vert plasserte på sidelinja.
I Constance Ring (1885) møter ein den unge embetsmannsdottera Constance. Ho innleier forhold til tre ulike menn (ein forretningsmann, ein lege og ein musikar). Constance er heilt uvitande om seksualitet og reagerer avvisande på dei erotiske framstøta frå desse mennene. Livet vert etter kvart meiningslaust for henne, når ho finn ut at alle tre har ei anna elskarinne, og dette leier henne til sjølvmord. Kompleksiteten i boka har gjeve rom for mange ulike tolkingar av rolla Constance spelar. Det generelle temaet i boka er den mindreverdige rolla og mangelen på rettar kvinnene hadde i samtida til Amalie Skram. Boka gav henne ein vanskeleg økonomisk start på forfattarskapen, i og med at ho måtte betale trykkjeutgiftene sjølv.
Lucie (1888) kan seiast å ha ei enklare romanform. Hovudpersonane er advokaten Theodor Gerner og kona hans Lucie. Ho var ei attraktiv og seksuelt erfaren kvinne som hadde vore dansarinne og elskarinna til Gerner før dei to gifte seg. Gerner er eldre enn Lucie, og er ein rik enkjemann. Klassebakgrunnen, erfaringane og forhistoriene deira gjer det vanskeleg for dei å møte kvarandre. Gerner sin sjalusi mot fortida til Lucie er ei drivkraft gjennom romanen. Korleis livskrafta hennar vert undertrykt er eit anna motiv. Etter ein krangel rømmer ho frå heimen, og vert overfallen og voldteken ute i byen. Då ho seinare i barselseng føder eit barn som har den same føflekken som valdtektsmannen, vert ho hysterisk og døyr fire døgn seinare. Romanen er ei tematisering av klasseskilje, og av seksualmoraldebatten i samtida hennar, som mellom anna var komen til uttrykk i romanen Albertine av Christian Krohg to år tidlegare.
Fru Inés (1891) handlar om Inés, som er spansk og gift med ein «rik, brutal og pervers gammel svenske» med namn von Ribbing; paret bur i Konstantinopel. Inés søkjer å forstå sin eigen feminitet og seksualitet, særleg hennar manglande evne til seksuell nyting. Romanen vert karakterisert som «den dristigste og også dystreste utforskningen av frigiditetens årsaker og av den kokette kvinnens følelsesliv». Eit forhold som ho innleier til ein ung engelskmann fører henne ikkje vidare, men endar tvert imot med at begge døyr. Selv om det finst skjematiske trekk ved romanen, rekna Skram han sjølv blant det finaste ho hadde skrive. Fru Inés fekk lita merksemd i samtida til Skram, men har seinare fått fornya aktualitet.
Forraadt (1892) har vorte skildra som den kunstnarisk beste romanen til Amalie Skram. Denne handlar også om eit ulukkeleg ekteskap, denne gongen mellom barnebruda Aurora, kalla Ory, som 17 år gammal giftar seg med den 32 år gamle skipskapteinen Riber. Store delar av handlinga i boka går føre seg til sjøs. Ory er uvitande om den seksuelle sida ved ekteskapet, og sjokket då ho oppdagar denne gjer at ho hemnar seg ved stadige utspørjingar av mannen om det tidlegare livet hans. I byrjinga er det Ory lesaren får medkjensle med og oppfattar som offer, men etter kvart som Ory si utspørjing av mannen vert meir og meir nådelaus, ser ein også ulukka hans. Riber vert søvnlaus, fortvila og byrjar å drikke. Etter kvart mistar han kontrollen. Det heile endar med at han kastar seg over bord med ein møllestein om halsen.
[endre] Hellemyrsfolket
Det ho i ettertid er mest kjent for, er slektsromanane om Hellemyrsfolket – Sjur Gabriel, To Venner, S.G. Myre og Afkom. Her skildrar ho ein familie frå Nordhordland i fleire generasjonar, og lausriv seg frå eigne erfaringar og opplevingar som bakgrunn for skrivinga. Føremålet med verket skriv ho om i eit brev til Bjørnstjerne Bjørnson frå 1898: «Jeg vilde prøve at vise hvordan det i det virkelige liv kunde gå til at nogle blev tyve og lovovertrædere mens så mange ikke blev det.» Romanane om Hellemyrsfolket følgjer den konsekvent naturalistiske haldninga hennar og er i likskap med ekteskapsromanane djupt pessimistiske. Det som kjem spesielt fram i desse bøkene er miljøet sin determinerte verknad på enkeltmenneska. Ho stiller spørsmål om personane ville ha hatt andre og betre liv om dei hadde handla eller valt annleis, eller om dei er heilt determinerte.
Den fyrste av dei fire bøkene, Sjur Gabriel (1887), skildrar livet til det fattige gardbrukarparet Oline og Sjur Gabriel i 1820-åra på garden Hellemyren, rett nord for Bergen. Oline har eit høgt alkoholforbruk og er ofte full, og familien slit dag og natt. Då Oline må på sjukehus og Sjur Gabriel må passe ungane heime, utviklar han eit spesielt forhold til yngstesonen Vesle-Gabriel. Då denne sonen døyr etter ei tids sjukdom, tek også Sjur Gabriel til å drikke. Boka sluttar med setninga «Fra den dag av drakk både mann og kone på Hellemyren.»
I To Venner, som kom ut seinare same år, følgjer lesaren det eldste barnebarnet til Oline og Sjur Gabriel, Sivert. Handlinga i romanen går føre seg i byrjinga av 1850-åra og tek opp Sivert si skam over bestemora Oline som no går rundt i bergensgatene under namnet «Småfylla». Han er ein sjøroman, sidan mesteparten av handlinga går føre seg til sjøs, då Sivert dreg ut med barken «To Venner» for å kome seg vekk frå den drikkfeldige Oline.
Handlinga i den tredje boka, S.G. Myhre (1890), går føre seg nokre år seinare. Også i den følgjer lesaren Sivert, som no er komen heim att og arbeider som handelsbetjent. Men etter kvart mistar han jobben hjå kjøpmann Munthe fordi han har vore for nærgåande med dottera. Han får då hjelp til å starte opp sin eigen butikk, mot at han giftar seg med Petra Frimann. Sivert vert seinare vitne til at bestefaren Sjur Gabriel døyr. For å unngå eit pinleg opptrinn med Oline/«Småfylla», slår han henne, slik Sjur Gabriel pleidde å gjere. Dette vart eit døyeleg slag for bestemor til Sivert, men det vert ikkje oppdaga.
Afkom (1898), det fjerde og siste bindet i serien om Hellemyrsfolket, handlar om ungane til Sivert, Fie og Severin. Handlinga går føre seg i 1870-åra og tek opp kontrasten mellom familien Myre og den rike konsulfamilien Smith. Særleg sterkt får ungane til Sivert oppleve denne skilnaden, gjennom omgang med konsulfamilien. Severin tek livet sitt etter å ha vorte oppdaga medan han stel frå den beste venen sin, medan Fie vert gifta bort til ein mann ho hatar. Men heller ikkje familien Smith lever problemfrie liv. Dei mistar nemleg den kjæraste dottera si.
Skram skal òg ha byrja å skrive på eit femte bind som ho kalla Afkoms Afkom, men dette vart aldri fullført.
[endre] Sinnssjukehusromanane
Endeleg stiller også dei to romanane som skildrar psykiatriske lidingar og psykiatriske institusjonar ei gruppe innanfor forfattarskapen. Professor Hieronimus og På Sct. Jørgen er banebrytande for norsk litteratur. For fyrste gong stiftar lesaren kjennskap med dei psykiatriske forholda i samtida. Romanane er sagt å vere svært sjølvbiografiske fordi ho tek utgangspunkt i si eiga tid på sinnssjukehus i 1890-åra. Målet med bøkene er fyrst og fremst å setje fokus på moglegheita legar har til å misbruke makt og autoritet. Professor Hieronimus vart utgjeven på det velrenommerte Gyldendalske Boghandels Forlag i København og gav dermed Amalie Skram eit mykje større publikum enn tidlegare.
I Professor Hieronimus (1895) møter lesaren kunstnaren Else Kant som oppsøkjer den kjende professor Hieronimus. Ho er nær eit samanbrot grunna presset med å vere både hustru, mor og kunstnar. I staden for å få den hjelpa ho ynskte, vert ho lagd inn på lukka avdeling på eit sinnssjukehus. Modellen for Hieronimus er Amalie Skram sin eigen lege, Pontoppidan.
På Sct. Jørgen som vart utgjeven same år er eit direkte framhald av Professor Hieronimus og handlar om tida då Else Kant var innlagd på sinnssjukehuset Sct. Jørgen og korleis ho prøver å få legane til å forstå at ho ikkje er sinnssjuk og difor ikkje har noko der å gjere.
[endre] Andre verk
Utover dei mest kjende verka av Amalie Skram, må det nemnast at ho var ein svært produktiv skribent. Romanar, noveller og forteljingar var hovudengasjementet hennar, men ho var også ein dyktig kritikar og litteraturmeldar, spesielt før ho fekk det verkelege gjennombrotet sitt med Constance Ring.
Amalie Skram vart sterkt gripen av Den bortkomne Faderen av Arne Garborg, og ho omsette boka til dansk.
Amalie Skram heldt fram med å skrive heilt til ho døydde i 1905, 58 år gammal. Dei siste åra gav ho heftevis ut det som skulle verte den siste romanen hennar, Mennesker. Denne står som det siste og ufullførde verket hennar. Tonen er langt lysare enn det ein kunne vente av ei aldrande, sjuk og deprimert Amalie Skram.
[endre] Ettermæle
I 1949 vart det avduka ein statue av Amalie Skram i bronse. Denne står i Klosterhagen på Nordnes i Bergen og er laga av Maja Refsum.
Feminismen i 1970-åra gav diktinga til Amalie Skram ein renessanse. I tiåret som følgde vart alle verka hennar utgjevne på nytt. Interessa førde til ei revurdering av både av ekteskaps- og sinnssjukehusromanane og dei mindre kjende tekstane hennar. Dette hadde samanheng med det sosiale engasjementet i samtida, og fordi Amalie Skram med stor sosial og psykologisk innsikt synleggjorde sider ved livet som andre forfattarar tidde om. Slik kan ein seie at Amalie Skram hadde ein sterkare posisjon som sentral norsk forfattar mot slutten av 1900-talet enn ho hadde ved byrjinga.
Gunnar Staalesen har i to omgangar dramatisert delar av Hellemyrsfolket for Den Nationale Scene: Hellemyrsfolket i 1992, etter det fyrste bindet i verket, og Sivert Skuteløs i 1994 etter To Venner.

Summary:
Amalie Skram (22. august�1846–15. mars�1905) er rekna for å vere ein av dei fremste naturalistiske forfattarane i Noreg. Skram var fødd i Bergen, men budde frå 1884 til ho døydde i København.
Ho er rekna for å vere ein av dei fremste forfattarane i «det moderne gjennombrotet», saman med mellom andre Alexander Kielland og Jonas Lie. I romanane sine gav ho fyrst og fremst ei kritisk framstilling av dei sosiale tilhøva i samtida si, men ho skreiv også om det indre livet. I det mest kjende verket hennar, Hellemyrsfolket (1887–1898), gjev ho klart uttrykk for den naturalistiske haldninga si, men i seinare verk som Sommer frå 1899 kjem det fram ein meir stemningsfull uttrykksmåte.
Frå ho debuterte i 1885 til ho døydde i 1905, gav ho ut om lag 20 verk. Det meste er romanar, men noko er også noveller og skodespel. I tillegg skreiv Skram ei rekkje litteraturmeldingar i arbeidet sitt som kritikar. Nokre av verka hennar er også filmatiserte.


[endre] Generelle eigenskapar
[endre] Fordamping/sublimasjon
Når eit vassmolekyl forlèt ei overflate, seier vi at det har fordampa. Kvart vassmolekyl som vert til vassdamp tar med seg litt energi i form av varme i ein prosess som blir kallar fordampingsavkjøling. Kor mykje vassdamp det er i lufta avgjer kor mange molekyl som vil gå tilbake til overflata, slik at når ein har ei netto fordamping, vil vatnet få ei netto avkjøling på grunn av vassmengda det mistar. Andre forhold i atmosfæren kan derimot avgrense denne fordampingsavkjølinga.
Mengda av vassdamp i lufta vert kalla fukt. Ein kan måle vassdampinnhaldet i lufta med eit hygrometer. Målingane vert uttrykt som spesifikk fukt eller relativ fukt. Temperaturen i atmosfæren og vassdampen avgjer vassdampen sitt likevektstrykk eller mettingstrykk. 100�% relativ fukt har ein når partialtrykket frå vassdampen er likt likevektstrykket til vassdampen. Ein seier då at lufta er metta.
Ei anna form for fordamping er sublimasjon, der is går direkte over til vassdamp, utan å verte flytande vatn først. Her gjeld dei same prinsippa som ved fordamping frå vatn. Når isen har høgare temperatur enn omgivnadane så vil det oppstå sublimasjon. Det er sublimasjon som fører til at is og snø sakte kan forsvinne sjølv om temperaturen er for låg til å kunne smelte dei.
[endre] Kondensasjon
Vassdamp vil berre kondensere på ei anna overflate viss temperaturen til overflata er lågare enn temperaturen til vassdampen, eller om lufta er overmetta på vassdamp. Når vassdamp kondenserar på ei flate skjer det ei netto oppvarming av flata fordi vassmolekylet tar med seg varme. Derfor vil lufttemperaturen under kondensasjonsprosessen falle litt. I atmosfæren fører kondensasjon til skyer, tåke og nedbør, men vanlegvis berre viss vassdampen har ei lita kjerne å fordampe på. Temperaturen lufta må avkjølast til for at kondensasjon skal oppstå vert kalla doggpunktet.
Kondensasjon av vassdamp på ei flate vil altså oppstå visst temperaturen til flata er under eller like stor som doggpunkttemperaturen i atmosfæren. Deposisjon er ein type kondensasjon, der vassdamp går direkte frå vassdamp til iskrystallar utan å kondensere til vatn først. Rim og snø er døme på denne prosessen.
[endre] Tettleik
Vassdamp er lettare, eller har mindre tettleik, enn luft. Dette fører til at under like temperaturforhold vil vassdampen stige i forhold til lufta.
[endre] Utrekning av tettleik ved 0°C
Den molekylære massen, eller vekta av vatn, er 18,02�g, som er rekna ut frå summen av atommassen til kvart atom. Luft består normalt av 78�% nitrogen, 21�% oksygen og 1�% andre stoff. Medelsmolekylærvekta til tørr luft er om lag 28,57�g ved standard temperatur og trykk (STP). Ved å bruke Avogadro si lov og tilstandslova for gass, vil både vassdamp og luft ha eit molekylært volum på 22,414�l/mol ved standard temperatur og trykk. Dermed er tettleiken til vassdamp 0,804�g/l som er mykje mindre enn tørr luft som er 1,27�g/l ved standard temperatur og trykk.
Merk at for STP-forhold er temperaturen lik 0�°C, og då er fordampingsevna til vatnet svært avgrensa, sidan luft inneheld lite vassdamp ved 0�°C. Mengda aukar derimot ein god del med temperaturen. Tilstandslova for gass kunne like gjerne vore brukt ved 100�°C, men det ville framleis ha vore ein tettleiksskilnad.
Vassdampen medverker meir til det totale lufttrykket når mengda aukar. Partialtrykket til vassdampen aukar óg, og partialtrykket til dei andre atmosfæriske gassane minkar sidan det totale lufttrykket må vere konstant (Dalton si lov).
[endre] Verknadar mellom luft og vassdamp med lik temperatur
Ei luftsøyle utan vassdamp har større tettleik og er tyngre enn ei luftsøyle som inneheld vassdamp, så lenge begge søylene har same temperatur. Så tørr luft vil synke om ho kjem inn i eit volum med luft som inneheld vassdamp. På same måte vil luft som inneheld vassdamp stige visst ho blir blanda inn i eit volum med tørr luft.
[endre] Generelt
Atmosfæren inneheld den mengda vassdamp han gjer på grunn av avgrensingar i forhold til partialtrykket og temperaturen. Doggpunkttemperatur og relativ fukt er retningslinjer for vassdampprosessen i vasskrinslaupet. Tilført energi, som sollys, kan føre til meir fordamping frå havoverflata eller meir sublimasjon frå is og snø. Balansen mellom kondensasjon og fordamping gjev vassdampen sitt partialtrykk (forkorta til vassdamptrykket).
Det maksimale partialtrykket (mettingstrykket) til vassdamp i luft varierer med temperaturen til lufta og vassdampblandinga. Det finst mange empiriske formlar for denne storleiken og den mest brukte referanselikninga er Goff-Gratch si likning for vassdampen sitt mettingstrykk over flytande vatn:
der T temperaturen i fuktig luft, gjeve i eininga Kelvin, og p er trykket gjeve i hPa. Formelen gjeld frå −50 til 102�°C, men det finst svært få målingar av vassdamptrykket over vatn som er underkjølt.
Under spesielle forhold, som når vatn byrjar å koke, vil det skje ei netto fordamping under standard atmosfæriske forhold uansett kva den relative fukta er. Denne prosessen vil spre store mengder vassdamp inn i ein kjøligare atmosfære.
Med kroppstemperatur er utanda luft nesten heilt i likevekt med vassdamp. I kald luft vil den utanda dampen raskt kondensere, og vise seg som ei lita sky av små vassdropar som kondenserar eller frys på overflater.
[endre] Vassdamp i atmosfæren
Det er vanlegvis rundt 1-4�% vassdamp i atmosfæren, men dette varierer stort. Det meste av han finn vi i troposfæren.
Sjølv om det er relativt lite vassdamp i lufta, er han likevel ein svært viktig del av atmosfæren. Vassdamp står for det meste av Jorda sin naturlege drivhuseffekt, som varmar planeten. Vassdamp kan òg kondensere til skyer, som kan både varme og kjøle ned jorda. Vatn i atmosfæren og vêret er begge svært avhengige av, og påverkar, kvarandre.
Tåke og skyer vert danna ved at vassdamp kondenserar på ein kondensasjonskjerne. Utan kondensasjonskjerner må det mykje lågare temperatur til for at kondensasjon skal oppstå. Med vedvarande kondensasjon eller deposisjon kan skydropar eller snøflak dannast, og når desse vert store og tunge nok fell dei ned til overflata som regn eller snø.
Den gjennomsnittlege tida vassdamp held seg i troposfæren er rundt ti dagar. Vassdampen forsvinn frå atmosfæren som regn, vert ført tilbake ved fordamping frå hav, innsjøar og elvar og transpirasjon frå planter og andre biologiske og geologiske prosessar.
Den årlege medla globale konsentrasjonen av vassdamp ville gjeve eit lag på 2,5�cm flytande vatn over heile jorda om alt hadde kondensert på ein gong. Den midla årlege nedbøren på jorda er derimot om lag 1�meter, noko som tyder på rask omsetting av vatnet i lufta.
[endre] Radar- og satellittbilete
Sidan vassmolekyl absorberer mikrobølgjer og andre radiobølgjefrekvensar, vert radarsignal svekka av vatn i atmosfæren. I tillegg vil atmosfærisk vatn reflektere og refraktere signala på forskjellige måtar avhengig av om det er damp, flytande vatn eller is.
Generelt vil radarsignal kontinuerleg miste styrke jo lenger dei går gjennom troposfæren. Forskjellige frekvensar vert svekka forskjellig, slik at enkelte luftkomponentar stoggar enkelte frekvensar, men slepp andre gjennom. Radiobølgjer som vert brukt til kringkasting og anna kommunikasjon vert til dømes svekka av denne effekten.
Vassdamp reflekterer radar mindre enn flytande vatn og is. Når ein har dropar og iskrystallar fungerer vatnet som eit prisme.
[endre] Kjelde til lyn
Vassdamp har ei nøkkelrolle i danning av lyn i atmosfæren. Skyer genererer statisk elektrisitet i atmosfæren, men evna skyer har til å halde på store mengder elektrisk energi er direkte avhengig av vassdampmengda i skya.
Vassdampen styrer permittiviteten i lufta. Når lufta har låg fukt, oppstår det raskt ei utlading av statisk elektrisitet. Når fukta aukar skjer det færre utladingar, men permittiviteten og kapasitansen fører til at lufta kan produsere større elektriske ladningar før dei vert utlada som lyn.
Etter at ei sky har starta å generere lyn fungerer vassdampen som eit stoff (eller ein isolator) som motverkar utladinga av den elektriske energien. Visst skya held fram med å generere statisk elektrisitet, vil ikkje vassdampen lenger klare å hindre ei utlading. Energien vert utlada mot eit lokalt, motsett lada område, i form av eit lyn. Styrken på kvar utlading er direkte tilknytta permittiviteten og kapasitansen til atmosfæren i tillegg til kjelda til utladinga.
Sjå òg Van de Graaff-generator.
[endre] Utanomjordisk vassdamp
Det klåre lyset frå ein komethale kjem stort sett frå vassdamp. Når ein komet nærmar seg Sola, vil isen mange kometar er bygd opp av sublimere til vassdamp, som så reflekterar lyset frå sola. Når ein veit avstanden frå sola til kometen, kan astronomar rekne ut vassinnhaldet i kometen ut frå kor sterkt han skin. Lyse halar frå ein komet langt borte tyder på sublimasjon av karbonmonoksid.
Forskarar som studerer planeten Mars meiner at om det er vatn i rørsle på planeten, vil det vere vassdamp. Det meste av vatnet på Mars er i form av is på den nordlege polen. Under Mars sin sommar sublimerar denne isen til vassdamp og skapar kanskje massive stormar som transporterar vassdamp mot ekvator.
[endre] Sjå òg
[endre] Bakgrunnsstoff
Denne artikkelen er rekna som ein god artikkel på nynorsk Wikipedia.

Summary: Vassdamp er gassfasen til vatn. På jorda er vassdamp ein av fasane i vasskrinslaupet i hydrosfæren. Vassdamp vert danna ved at flytande vatn fordampar eller ved at is sublimerer. Under normale atmosfæriske forhold vil vatn heile tida fordampe, medan vassdampen kondenserar. Det er ikkje mogeleg å sjå vassdamp direkte med det blotte auget, men ein kan sjå han indirekte, til dømes som bobler i kokande vatn.


[endre] Historie
Den første personen som klassifiserte skyer var Luke Howard, ein farmasøyt og amatørmeteorolog frå London. Han skreiv ei bok kalla The Modifications of Clouds og gav latinske namn til dei største skygruppene etter kva form dei hadde. Han brukte ordet «hår» for cirrus, «haug» for cumulus, «lag» for stratus og «regnberande» for nimbus. Seinare la han til alto og fracto, som tyder «midlare» og «oppstykka». Uttrykka vart godt teke imot i det meteorologiske fagmiljøet og vert framleis nytta den dag i dag.
Meir presise klassifiseringar dukka opp i fleire land på 1800-talet og i München i 1891 avgjorde Den internasjonale meteorologiske konferansen eit eins klassifiseringssystem. I 1896 kom første utgåva av International Cloud Atlas.
Ei internasjonal gruppe meteorologar for «Studiet av Skyer» vart oppretta i 1921 og dei gav ut International Atlas of Clouds and of Types of Skies i 1932 med nye skykodar til nytte i observasjonar. Eit nytt International Cloud Atlas vart gjeve ut i to bind i 1956 av Verdas meteorologiorganisasjon.
[endre] Skydanning
Skyer vert danna når usynleg vassdamp i lufta kondenserer til synlege små vassdropar eller små iskrystallar. Det kan skje på to måtar:
1. Lufta vert avkjølt til doggpunktet sitt. Dette skjer når luft kjem i kontakt med ei kald overflate eller ei overfate som er avkjølt ved stråling, eller ved at lufta vert avkjølt ved adiabatisk heving. Dette kan skje:
2. Lufta endrar ikkje temperatur, men absorberer meir vassdamp til lufta vert metta
Skyer er tunge. Vatnet i ei typisk sky kan ha ein masse på fleire millionar tonn. Men volumet er tilsvarande høgt og netto tettleik av vassdampen er faktisk låg nok til at luftstraumar under og i skya klarar å halde oppe dei små dråpane. I tillegg er ikkje tilhøva inne i ei sky statiske; små vassdråpar vert konstant danna og fordampa. Ein typisk skydråpe har radius i storleiksorden 1�x1�10-51�m og ein terminalfart på 1-21�cm/s. Dette gjev desse små dråpane god tid til å fordampe når dei fell ned i den varmare lufta under skya.
Dei fleste vassdropar vert danna når vassdamp kondenserer rundt ein kondensasjonskjerne, ein liten partikkel av røyk, støv, oske eller salt. Under overmetta tilhøve kan vassdråpen òg fungere som kondensasjonskjerne.
Vassdropar som er store nok til å falle til overflata vert danna på to måtar. Den viktigaste prosessen vert kalla Bergeronprosessen etter Tor Bergeron som sette fram teorien. I denne prosessen kjem underkjølte vassdråpar og iskrystallar i ei sky i kontakt med kvarandre og gjev ein rask vekst av iskrystallar, som så fell frå skya og smeltar på vegen ned. Denne prosessen skjer vanlegvis i skyer der skytoppen er kaldare enn -15�°C. Den nest viktigaste prosessen er kollisjons- og kjølvatnprosessar, som skjer i skyer med varmare skytoppar. Der kolliderer stigande og fallande smådropar og produserer større og større dropar som til slutt vert så store at luftstraumane ikkje lenger kan halde dei oppe, og dei fell til bakken som regn. Når ein dråpe fell gjennom eit område med mindre dråpar rundt, vert smådråpane dregne inn i «kjølvatnet» av den større dråpen, kolliderer med den og aukar med det storleiken på dropen. Denne metoden å produsere regndråpar på skjer hovudsakleg i låge stratiforme skyer og små cumulusskyer i tropiske område. Regndråpane som vert produsert på denne måten er som regel smådråpar som yr.
Kva type sky ein får er avhengig av styrken på oppdrifta og luftstabiliteten. Ved ustabile tilhøve er det konveksjon som dominerer, og det vert danna skyer som kan ha stor vertikal utstrekking. Stabil luft produserer horisontalt utstrekte og jamne skyer. Oppdrift i samband med frontar skapar ulike skyer alt etter om det er ein varm- eller kaldfront. Orografisk heving kan også skape ulike skyer avhengig av stabiliteten til skyene, men skyer som «hetteskyer» (cap clouds) og bølgjeskyer vert berre danna pga. orografiske effektar.
[endre] Skyklassifisering
Skyer er delt inn i to hovudkategoriar: Lagdelte og konvektive. Lagdelte skyer vert kalla stratusskyer (eller stratiforme skyer, det latinske ordet stratus tyder 'lag') og er kjenneteikna ved å ha lita vertikal utstrekning, samtidig som dei kan strekke seg horisontalt utover svært store område. Konvektive skyer vert kalla cumulusskyer (cumulus tyder 'opptårna' på latin), og er kjenneteikna ved å ha større vertikal ustrekning og mykje mindre horisontal utstrekning enn lagdelte skyer. Desse to skytypane er igjen delt inn i fire eller fleire grupper etter kva høgde dei oppstår i. Skyer er klassifiserte ved hjelp av skybasen, ikkje skytoppen, slik at høge skyer referer til skyer som ligg høgt i atmosfæren (cirrusskyer) og ikkje den vertikale utstrekkinga til skya (cumulus). Dette systemet vart føreslått av Luke Howard i 1802 i eit føredrag for Askesian Society. Høgda skyene kan oppstå i (bortsett frå nattlysande skyer og perlemorskyer) varierer frå 18 km i tropane, 14 km på midlare breidder og 8 km i polområda.
[endre] Høge skyer (Type A)
Desse skyene vert danna over 5�000 m (16�500 fot) i kalde områder av troposfæren. I polare område kan dei derimot oppstå så lågt som i 3�000 m høgde (10�000 fot). Dei vert angjevne med forstavinga cirro- eller cirrus. I denne høgda er om lag alt vatn frose til is, så skyene består av iskrystallar. Desse skyene er ofte tynne og gjennomsiktige.
Skyer av type A inkluderer:
[endre] Mellomhøge skyer (Type B)
Desse vert utvikla mellom 2�000 og 5�000 m (6�500 og 16�500 fot), og er angjeve med forstavinga alto-. Skyene er danna av vassdropar, og er ofte underkjølte.
Skyer av type B inkluderer:
[endre] Lave skyer (Type C)
Desse oppstår opp til 2000 m (6500 ft) og inkluderer stratusskyene (tette og grå). Når stratusskyer er i kontakt med overflata vert det kalla tåke.
Skyer av type C inkluderer:
[endre] Konvektive skyer (Type D)
Desse skyene kan ha kraftige vertikale luftstraumar og strekke seg langt over skybasen, og kan oppstå i fleire ulike luftnivå.
Skyer av type D inkluderer:
[endre] Artar
Små variasjonar i utsjånaden og den indre strukturen til skyer har ført til ei vidare underinndeling av dei nemnde gruppene over (t.d. Altocumulus lenticularis). Altostratus og nimbostratus er dei einaste skyene ein ikkje nyttar denne vidare underinndelinga på.
[endre] Variantar
Forskjellar i utsjånad og kor gjennomsiktige skyer er har ført til ei gruppe av variantar som òg vert nytta. Til dømes kan ein sky som har ei bølgjeform verte kalla undulatus (t.d. altocumulus undulatus), som tyder «bølgjande»
[endre] Andre skyer
Enkelte skyer vert danna over troposfæren, som perlemorskyer og lysande nattskyer. Perlemorskyene oppstår i stratosfæren, medan dei nattlysande skyene oppstår i mesosfæren.
[endre] Skyfargar
Fargen på ei sky kan seie mykje om kva som føregår inne i skya.
Skyer vert danna når vassdamp stig, vert avkjølt, kondenserer og dannar mikrodråpar. Desse små vasspartiklane er relativt tette, og sollys kan ikkje trenge langt inn i ei sky før det vert reflektert ut att. Dette gjev skyene den karakteristiske kvite fargen. Når ei sky vert eldre kan smådråpane gå i saman til større dråpar, som igjen kan gå saman og danne dropar store nok til å falle ned til overflata som regn. I denne akkumuleringsprosessen vert avstanden mellom dråpane større og større, og lyset kan trenge lenger inn i skya. Dersom skya er stor nok, og dropane inne i skya har stor nok avstand, kan det hende at lite av lyset som går inn i skya vert reflektert ut igjen før det vert absorbert. (Difor kan ein sjå mykje lenger i kraftig regn enn i tåke). Denne refleksjons-/absorpsjonsprosessen er årsaka til at fargen i ei sky kan variere frå kvit til grå og nesten svart. Dette er også årsaka til at undersida av store skyer har ulike grå tonar og at overskya vêr er grått; lite lys vert reflektert og sendt tilbake til personen som oberverer.
Andre fargar oppstår naturleg i skyer. Den blågrå fargen kjem av at lyset vert spreidd inne i skya. I det synlege spekteret er blå og grøn i den korte enden av den lyset synlege bølgjelengda til lyset, medan gul og raud er i den lange enden. Dei korte strålane har lettare for å verte spreidde av vassdråpar og dei lange strålane har lettare for å vere absorberte. Den blåaktige fargen viser at det er dropar store som regndråpar som sprer lyset.
Ein meir truande farge kan ein ofte sjå i samband med uvêrsskyer. Dersom ei sky har ein grønaktig farge vert sollyset spreidd av is. Ei cumulonimbus-sky med grøn farge er eit sikkert teikn på at det snart kan oppstå kraftig regn, hagl, kraftig vind, og til og med tornadoar.
Gulaktige skyer er sjeldne, men kan oppstå seint på våren og tidlig på våren i område med stor skogbrannfare. Den gule fargen kjem av røyk.
Raude, oransje og lilla fargar oppstår nesten berre ved soloppgang/solnedgang, og kjem av at spreiinga av sollyset skjer i sjølve atmosfæren. Skyene i seg sjølv har ikkje desse fargane, men rett og slett reflekterer (ikkje spreier) solstrålene. Dette kan samanliknast med å skine eit raudt lys på eit kvitt laken. I kombinasjon med store og velutvikla toreskyer, kan dette produsere blodraude skyer. Ein kveld før ein tornado trefte byen Edmonton i Alberta i 1987, vart det observert ei slik sky — heilt svart på den mørke sida og med ein intens raudfarge på solsida.
[endre] Global dimming
Global dimming, minka innstråling frå sola til jorda, er eit fenomen som først har fått fokus den siste tida. Ein meiner årsaka kjem av endringar i reflektiviteten til skyer pga ein auke i talet på kondensasjonskjerner og andre partiklar i atmosfæren.
[endre] Skyer på andre planetar
Alle planetar i solsystemet vårt som har ein atmosfære, har òg skyer. Skyene på Venus består av svovelsyredråpar. Mars har høge, tynne skyer av vassis. Både Jupiter og Saturn har eit ytre skylag som består av ammoniakk, eit mellomliggande skylag av ammoniumhydrosulfid og eit indre skylag av vassdråpar. Uranus og Neptun har atmosfærar som er dominert av metanskyer.
Saturn sin måne Titan har skyer som ein trur består av flytande metan. Romsonden Cassini-Huygens har oppdaga bevis på væskekretsløp på Titan, med m.a. flytande elver på overflata av månen.
[endre] Sjå også
[endre] Bakgrunnsstoff
[endre] Kjelder
Denne artikkelen er rekna som ein god artikkel på nynorsk Wikipedia.

Summary:
Ei sky er ein synleg masse av kondenserte dråpar eller iskrystallar i jordatmosfæren eller på ein annan planet.
På jorda er det vassdamp som kondenserer og dannar små vassdråpar (typisk 0,01 mm) eller iskrystallar. Ein slik dråpe eller krystall saman med millionar av andre er for oss synleg som skyer. Som regel vert skyene danna i samband med vertikale luftrørsler, som konveksjon, luft som vert tvunge over eit høgareliggande terreng eller storskala luftrørsler i samband med vêrfrontar.
Skyer reflekterer og spreier alle bølgjelengder av synleg lys likt og er som regel kvite, men dei kan vere grå eller til og med svarte dersom dei er så tjukke eller tette at sollys ikkje kan passere gjennom dei.
Bortsett frå enkelte skytypar, som nattlysande skyer og perlemorskyer, samt enkelte høge cirrus i den lågare stratosfæren, finn ein dei fleste skyene i troposfæren


[endre] Historie
Opphavleg stod stavkyrkja — Garðar kirkja — på den gamle kyrkjegarden, 500 meter sørvest for den noverande Gol kyrkje på Leikvollen i Golreppen. Årringsdateringar tyder på at delar av bygningen er oppførte etter 1216, men ho har òg element som er frå så tidleg som 1157.
Mange trekk ved kyrkja liknar Hegge stavkyrkje i Valdres; truleg har same byggmeister leia bygginga av begge. Ho stod truleg i den opphavlege utforminga si heilt til 1600-talet, med svalgang omkring skip og kor. Takryttaren vart fornya i 1694. Samtidig vart det lagt inn ei himling over skipet, og i same periode vart det sett inn to vindauge på sørveggen i midtrommet i skipet. Omkring 1730 vart det bygd eit galleri på nordsida av skipet. Noko seinare vart kor og apsis rivne, og eit nytt lafta kor sett opp. Men dei gamle materiala vart attbrukte til himling i det nye koret, og slik overlevde veggmåleria slik at dei kunne restaurerast i samband med flyttinga.
I 1802–03 vart kyrkja utvida slik at den «tilforn altfor lille Kirke for en saa talrig Almue (var blitt) merkelig større, saa den rummer en Gang til saa mange Tilhørere som tilforn». Svalgangane rundt skipet vart rivne, og nye ytterveggar av bordkledd reisverk vart sette opp omtrent der svalgangsveggane hadde stått. Framfor vestportalen vart det reist eit våpenhus med saltak. Kyrkja fekk då den utsjånaden ho hadde då J. N. Prahm teikna henne i 1846.
[endre] Flytting og atterreising
Mot slutten av 1870-åra ville kyrkjelyden i Gol ha ei større og meir tidsmessig kyrkje. Fortidsminneforeningen oppfordra til å bevare stavkyrkja på staden, men kyrkjelyden ville rive henne og selje materiala. Det enda med at foreininga kjøpte dei opphavlege delane til kyrkja for 200 kroner, på det vilkåret at ho vart fjerna når den nye stod ferdig.
Foreininga hadde inga tomt til kyrkja, men tidleg i 1881 vart kong Oscar II sine historiske samlingar — verdas fyrste friluftsmuseum — etablert på Bygdøy kongsgard. Kongen stilte tomt til disposisjon for atterreisinga midt i sitt planlagde bygningsmuseum. Inntekta av Fortidsminneforeningen si pengeinnsamling til formålet vart berre 387 kroner, medan totalkostnadane var anslått til minst 6500 kroner. I mars 1884 redda kongen prosjektet ved å ta på seg dei utgiftene som foreininga mangla dekning for. Eigedomsretten til kyrkja vart overdregen frå foreininga til den regjerande monarken i Noreg.
På grunn av fleire snøfattige vintrar vart demonteringa og transporten til Kristiania utsett til vinteren 1884. Oppmålingsteikningar vart i mellomtida utarbeidd av arkitekten Thorolf Prytz vinteren 1882–1883. Prytz vart oppteken med andre oppdrag, så arkitekt Waldemar Hansteen overtok ansvaret for atterreisinga på Bygdøy med byggmeisteren til kongsgarden, Torsten Torstensen, som utførande arkitekt. Kyrkja vart demontert i januar 1884. I mars var sledeføret godt nok til å frakte materiala til Krøderen stasjon. Derifrå fekk dei gratis skyss med jernbanen og kom uskadde fram til Bygdøy stasjon. Dei opphavlege delane var ferdig oppsette i slutten av juli 1884, og kyrkja sto ferdig som midtpunkt i Kong Oscar sitt friluftsmuseum sommaren 1885. Som museumskyrkje vart ho så godt besøkt at ho måtte haldast open kvar dag, ikkje berre på sundagar, slik som dei andre bygningane i samlinga til kongen.
Dei store endringane gjennom 1700-talet og utvidinga i 1805 gjorde det umogleg å gjenreise kyrkja slik ho stod, men det var det heller ingen som kunne tenkje seg den gongen. Kyrkja vart restaurert til det som ein trudde var opphavleg form. Med støtte i bevarte spor og gamle materiale vart skip, kor og apside rekonstruert. For å kunne halde seg ståande, måtte stavkyrkjene stivast av med eit «magebelte» av andreaskrossar som gjekk rundt heile kyrkja, boger eller «kne» mellom søylene i kyrkja og i tillegg svalgang rundt heile bygningen. Takryttar med spir var vanleg på stavkyrkjer og middelalderkyrkjer. Dei fann det difor sannsynleg at skipet hadde vore omgjeve av ein svalgang og hatt ein takryttar, og desse delane vart gjenskapte med Borgund stavkyrkje som modell. Gode førebilete til detaljar som vindskia fann ein ikkje i Borgund, så dei vart laga etter mønster av vindskia i Hopperstad stavkyrkje.
Kong Oscar sine samlingar vart overdregne til Norsk Folkemuseum i 1907, etter at museet hadde kjøpt nabotomta til friluftsmuseumet sitt i 1898. Stavkyrkja vart likevel verande i kongeleg eige, men ho vert forvalta av museet.
[endre] Kyrkjebygningen
Då kyrkja vart flytta og attreist, ynskte ein berre å ta vare på og restaurere delane frå mellomalderen. I det ytre er kyrkja difor hovudsakleg ein rekonstruksjon frå 1880-åra av nye materiale. Men store delar av hovudkonstruksjonen i skipet er tekne vare på, dette gjeld grunnstokkane, svillene, stavane, ein stor del av veggtilet og stavlegjane. Mesteparten av det heva midtrommet og avstivingssystemet er òg teke vare på. Kyrkja er av typen med heva midtrom med omgang i eit rektangulært skip. Ho har eit litt smalare kor som vert avslutta med ein apside. Dei konstruktive delane av kor og apside forsvann ved utvidinga i 1802-03, og det måtte lagast nye ved atterreisinga.
[endre] Eksteriør
Kyrkja har svalgang som er laga med Borgund stavkyrkje som modell. Ein tidlegare svalgang rundt skipet vart riven ned ved utvidinga i 1802–03. Kyrkja har òg truleg alltid hatt takryttar. Ein takryttar av mellomaldersk type med to klokker vart omtala i rekneskap frå 1600-talet. Han vart fornya i 1694. Den nye vart truleg ståande heilt til flyttinga, men hjelmen fekk skifer i staden for bordtekking i 1821. Denne kan ein sjå på Prahm si teikning frå 1846. Den noverande er ein rekonstruksjon frå 1880-åra med Borgund stavkyrkje som modell. Taka var opphavleg spontekte og tjærebreidde, men vart i 1820-åra tekte med skifer.
[endre] Portalar
Vestportalen er for det meste slik han opphavleg var. Han er dekorert med kjempande drakar og bladranker. Nærast opninga har han to halvsøyler med basar og kapitel. Søyleskafta er dekka med planteornamentikk, og i mønsteret er det innarbeidd krona mannshovud. Drakar og bladranker spring ut av to dyremunnar nedst inntil halvsøylene. Ornamentikken er samansett av ein midtdrake, to toppdrakar og to mindre drakar på kvar sideplanke. Dørbladet har mellomalderske smijernsbeslag. Som i mange andre stavkyrkjer vart det hengsla om frå innslåande til utslåande etter brannen i Grue kyrkje, og då vart portalplankane sterkt nedhogne. Sørportalen i skipet vart fjerna ved utvidinga i 1802–03, men delar av han vart brukt i det nye våpenhuset og kunne brukast som haldepunkt for arkitekt Hansteen sin rekonstruksjon. Sørportalen i koret var delvis teke vare på og vart rekonstruert ved atterreisinga. Han er sett direkte inn mellom to profilerte veggplankar.
[endre] Interiør
Kyrkja har alltid hatt tregolv. Langs veggane i skipet har det truleg vore låge benkar, og desse vart rekonstruerte ved atterreisinga. Avstivingssystemet med sjølvgrodde bogekne og med utskorne andreaskrossar mellom tenger er òg teke vare på. Stavane rundt midtrommet er avslutta øvst med utskorne groteske masker av same type som ein kjenner frå fleire kyrkjer i Hallingdal og Valdres.
Ved atterreisinga vart benkane, preikestolen i hjørnet i søraust og galleriet på nordsida av skipet sløyfa. Korbogen er ein rekonstruksjon utan sikre haldepunkt.
[endre] Inventar
På grunn av ynskjet om å ta vare på og atterskape ei mellomalderkyrkje, vart alt etterreformatorisk inventar fjerna, og ho mangla difor benkar, preikestol og døypefont. I staden sette kong Oscar inn ein utskoren benk frå Heddal stavkyrkje. Men den måla dekoren frå 1652 i koret og apsiden overlevde flyttinga og restaureringa. På veggen til apsida er det ei framstilling av nattverden, på nordveggen i koret dei fire evangelistane, og sørveggen er inndelt i felt dekorert med blad, blomar og frukt, og namn på alle som betalte for utsmykkinga. Over korportalen hang det tidlegare eit krusifiks som kom frå Veum stavkyrkje i Telemark og er datert til om lag 1300.
[endre] Kopiar
Det er laga fleire kopiar av stavkyrkja. To er av same storleik som den opphavlege kyrkja. Kopien på Gol vart reist i 1980-åra og vigsla i 1994, og står nær Gol sentrum, langt frå der den opphavlege kyrkja stod. Denne kyrkja vart bygd i tilknyting til Pers hotell i tettstaden, og er del av Middelalderparken der ho er omkrinsa av rekonstruerte vikingtidshus. Den andre kopien av kyrkja i full storleik står i Scandinavian Heritage Park i Nord-Dakota og vart bygd i 2000-åra.
Ein forminska kopi av kyrkja vart bygd til den norske paviljongen i EPCOT i Walt Disney World i 1988, og bygningssnikkaren Magnus Stensland har laga ein kopi i Savjord i Beiarn i Nordland.

Summary:
Koordinatar: 59°54′29″N 10°40′59″E
Gol stavkyrkje er ei stavkyrkje frå Gol i Buskerud frå rundt 1200 som no står på Norsk Folkemuseum på Bygdøy i Oslo. Kyrkja var i vanleg bruk på Gol i fleire hundre år, men vart gradvis så nedsliten og fullstappa at kyrkjelyden fekk bygd ei ny. Stavkyrkja skulle rivast, men vart redda av Fortidsminneforeningen og kong Oscar II, som fekk henne flytta til Bygdøy og restaurert til slik ein meinte ho hadde vore før reformasjonen.
Kyrkja har sidan 1884 vore eigedommen til den regjerande monarken i Noreg, men folkemuseet held ho ved like. Det er laga fire kopiar av henne, to i Noreg og to i USA.