[aldatu] Gernika
Gernika Bizkaian eta Euskal Herrian sinbolo inportantea izan da, bai bonbardaketa gertatu baino lehen eta baita bonbardaketa eta gero ere. Ohituraz, Bizkaiko Batzar Nagusiak bertoko harizpean elkartu izan dira, horiek 1876tik aurrera desegin baziren ere.
Politikoki, Gernika ikurra ere bazen, Bizkaiko foru-eskubideen etxetzat hartzen baitzen. Gerra Zibileko alde bietan zeuden Jeltzale zein karlistek eskatzen zuten foruen berrezarpena euskal herrialdeetan .
[aldatu] Orduko egoera militarra
1937ko udaberrian Emilio Molak zuzendutako armada matxinoak, Nafarroako errekete-tertzioek osatua, Iparraldeko frontea izeneko kanpainia hasi zuen. Saibigainen eta Intxortetan fronte-lerroa hautsi ondoren, matxinoek Bilbo defenditzen zuen Burdinazko Gerrikoa zuten jomuga. Bonbardaketaren egunean, Gernika leku estrategikoa zen Bilborako bidean Bizkaiko Lur Edegia kontrolatzeko. Abertzaleentzako balio sentimentalaz gainera, Euzko Gudarostearen erretreta-bidean zegoen, Urdaibain, Bizkaiko ipar-ekialdean .
Kondor Legioaren bonbardaketa baino lehen, Gernikak ez zuen borroketan parte hartu zuzenean. Hala ere, Euzko Gudarosteak 23 batailoi zituen Busturialde ekialdeko fronte-lerroan. Herrian bertan batailoi bi zeuden, baina aire-defentsa estatikorik gabe. Gainera, aire-armada errepublikarrak bere hegazkinak galdu berriak baitzituen, Euzko Gudarosteak ez zuen babesik zeruan
[aldatu] Azoka eguna
Gernikak, bere bost mila bizilagun inguruz gain, errefuxiatu asko ere bazituen, Bizkai ekialdetik eta Gipuzkoatik ailegaturik. 1937ko apirilaren 26an astelehena zen, azoka eguna Gernikan. Ohikoa legez, Busturialdeko baserritar eta erosle asko Gernikara joatekotan ziren salerosketak egiteko.
Astelehen jakin hartan azoka burutu zenetz gai eztabaidatua da historialarien artean. Alde batetik, Euzko Jaurlaritzak bonbardaketa baino lehen azoka guztien debekua agindu zuen errepideetan buxatzeak saihesteko eta jende-multzo handiak murrizteko. Azokak debekatzeko oroaginduaren ematea ukaezina izanagatik ere, bonbardaketa baino lehen Bizkaia osoan dagoeneko zabaldurik zenetz dudatan dago. Horrexegatik, historialari gehienek astelehen hura "..azoka eguna izan zatekeela" esaten dute.
[aldatu] Babesleku sarea eta alerta
Bonbardaketan izandako hildakoak hiribilduan eraikitako babesleku sareei esker murriztu ziren.
Gerra Zibilaren hasieran, Gernikako bizilagunentzat babesleku-sarea eraikitzen hasi ziren, 1936ko uztailaren 22ko Otxandioko bonbardaketak beldurtuta. Castor Uriarte udal-arkitektoa eta garai hartan Gernikan oporretan zegoen Manuel Cabañes ingeniari madrildarra izan ziren proiektuaren zuzendariak. 1937ko urtarrilerako dagoeneko hiru babeslekuk osatutako defentsa-zibil sistema martxan zegoen. hormigoizko lau galeriak Udaletxeko sotoetan, Santa Maria kaleko etxe batean eta Pasealekun zeuden. Babesleku publikoez gainera, baziren gutxienez beste zazpi babesleku pribatu zenbait txaletetako sotoetan.
"Talleres de Guernica", "Cuberterías Jypsa" eta "Armas Astra-Unceta y Cía" enpresetako eraikinek bere babesleku antiaereoak zituzten. Astrakoa oraindino zutik dirau eta kanoi-ganga itxurazko 30 metroko galeria du.
Babeslekuez aparte, Gernikako Udal Defentsa Batzarrak garatutako defentsa-zibil sistemak alerta-seinaleen sistema ere bazuen, sistema ikus-soinuduna. Kosnoaga mendiko tontorrean zegoen zelatariak bandera gorriak erabiliz, hegazkinak bazetozela jakinaren gainean jarri zuen Santa Maria elizako kanpandorrean zegoen beste zelataria. Honek ordara jo eta adarrak zituzten herriko industria guztiek jotzeari ekin zioten .
[aldatu] Bonbardaketa
Kondor Legioa guztiz armada matxinoaren aginduetara zegoenez gero, bonbardaketa egiteko agindua Salamancako Espainiako armada frankistaren kuartel nagusiak eman zion Wolfram Freiherr von Richthofen oberstleutnantari telegrama baten bidez .
[aldatu] Plangintza
Historialariek bonbardaketaren asmoari buruz egindako galderak 1970eko hamarkadan esplikatu ziren, misioaren komandante eta planifikatzailearen egunkariak argitaratu zirenean. Gernikako erasoa eskualdean matxinoen aurreratze zabalari laguntzeko egin zuten, bertan Emilio Molak hogeita bost batailoi zituelako.
Richthofenek, Gernikako balio estrategikoa eta errepublikarren erretretarako arazoak ulertuz, Renteria auzoko zubiaren eta errepideen aurkako erasoa agindu zuen . Zubia suntsituz eta herria bonbardatuz infanteriari lagundu nahi zioten, Markinako errepublikar posizioen aurkako erasoan. Bigarren mailako helburuak ziren errepublikarren trafiko eta hornikuntza murriztea eta obra-hondakinak erabiliz zubiaren konponketa eragoztea.
Helburuak betetzeko, Heinkel He 111 bi, Dornier Do 17 bat, hamazortzi Ju 52 Dreimotoren eta hiru Savoia-Marchetti SM.79 aukeratu zituen. Bonbardaketarako bonba leherkor goi-ertainak (250 kilokoak), bonba leherkor arinak (50 kilokoak) eta bonba su-eragileak (1 kilokoak). erabili zituzten. Guztira hogeita lau bonbaketariek hogeita bi tonako munizioa erabili zuten . Richthofenek beste bonbardaketa bat ere prestatu zuen apirilaren 27rako, Messerschmitt Bf 109 hegazkinak erabiliz hain zuzen ere. Richthofenek honela transkribatu zuen agindua apiriliaren 26ko bere egunkarian:
{{esaera2|Aldi bereko hasiera: A/88 eta J/88 bonbardaketa misio askea Markina-Gernika-Gerrikaitz gertuko kaleetan. K/88 (behin Gerrikaitzetik itzulita), VB/88 eta italiarrak Gernikako ekialdeko zubi eta kaleetan (tartean inguruak). Hantxe trafikoa gelditu behar dugu, azkenean etsaiaren aurkako tropa eta hornikuntzaren aurkako erabakia hartu nahi badugu. Vigonek Gernikako hegoaldean dauden kaleak blokeatzeko bere tropak mugitzea adostu du. Arrakasta izanda, etsaia Markina inguruan harrapatuta izango dugu.
[aldatu] Bonbardaketaren bost astinduetako lehendabizikoa
Gernikak jasan zuen lehendabiziko astindua arratsaldeko lau t'erditan izan zen . Hegoaldetik etorritako Dornier Do 17 batek hamabi 50 kiloko bonba leherkor edo bota zituen.
Hiru Savoia-Marchetti SM.79 italiarrak 15:30tan aireratu ziren Soriatik. Bere agindua bigarren astinduan "Gernikako ekialdeko zubi eta kalea bonbardatzea, etsaiaren atzera-egitea blokeatzeko" izan zen. Bere aginduetan argi eta garbi zegoen herria bera ez bonbardatzea . Iparraldetik hegoalderantz eginiko Gernikatik hirurogei segunduko joaneko pasatze batean, SM.79ek hogeita hamasei 50 kiloko bonba leherkor arinak bota zituzten. Vidalek momentu hartan herriaren oinazea "mugatu samarra... eraikin batzuetara murriztua", tartean San Juan eliza eta Izquierda Republicanako egoitza, zela esan zuen.
Hirugarren astindutik bostgarrenera gero etorri ziren, arratsaldeko seietan inguru bukatuak. Hirugarrena Heinkel He 111 batek egin zuen, Corrado Ricci kapitainak zuzendutako bost Fiat CR.32ek lagunduta. Laugarrena eta bostgarrena bi motorreko hegazkin alemaniarrek egin zuten. Vidalek esaten du:
[aldatu] Hurrengo bonbardaketak
Hori baino lehen, eguerdi inguruan, Kondor Legioaren Junkers Ju 52ek Gerrikaitz inguruan bete zuten misio bat. Berriro armatzeko lurreratu eta laster aireratu ziren Gernikako bonbardaketa burutzeko. Iparraldetik hegoalderantz eraso zuten, Bizkaiko golkotik etorrita eta Urdaibaiko norabidea jarraituz.
Kondor Legioaren lehenengo eta bigarren eskuadrila Burgosetik arratsaldeko lau t'erditan aireratu ziren, hirugarrena minutu batzuk geroago aterata. Lutzow eskuadrilako Fiat CR.32 eta Messerschmitt Bf 109Bek Gasteiztik aurrera eman zieten eskolta. Guztira hogeita bederatzi hegazkin ziren.
Arratsaldeko 18:30etatik 18:45etara, hiru bonbaketari-eskuadrilek Gernika eraso zuten. Formazioa osatzen zuten hiru Ju 52ek 150 metroko eraso-frontea sortu zuten. Aldi berean, eta bonbardaketa iraun bitartean eta hamabost minutu gehiago, Bf 109B eta Heinkel He 51 biplanoek kaleak metrailatu zituzten, zibil asko erailtzen .
[aldatu] Ondorioak
Bonbardaketak defendatzaileen eusteko borondatea txikitu zuen, matxinoen zanpaketa erraztuz. Izan ere, apenas aurkitu zuten erresistentzia apirilaren 29an herria okupatu zutenean . Erasoaldiek ia Gernika osoa suntsitu zuten: suteak eraikinen�%70a guztiz hondatu eta beste�%20a nahiko minduta utzi zituen. Suteak "Armas Astra-Unceta y Cía" eta "Talleres de Guernica" arma-lantegiak hondatu bazuen ere, apenas ez zuen Batzar Nagusien egoitza eta gertuko haritza ukitu. Richthofenek helburu nagusitzat adierazitako zubia ez zen ez suntsitua ezta ukitua ere. Horrexegatik huts egindako misiotzat hartu zuten, nahiz eta bonbardaketak anabasak zeharo murriztu zituen Euzko Gudarostearen mugimendua.
Bonbardaketa eta hiru egun geroago, apirilaren 29an, herria okupatu zutenean, matxinoek Gernikan sartu eta Santa Maria elizaren fitxategiak erre zituzten, era horretan hildakoen kontaketa eragotziz.
Matxinoen soldadu batzuek Gernikako Arbola ebakitzeko asmoa zutenez, batailoi karlista batek Batzar Nagusietarantz jo eta arbolari omenaldia egin zioten, baita foruen ikurra bezala ohorezko guardia jarri ere. Hala ere, Jaime del Burgo kapitainak zuzendutako erreketeak heldu baino lehen, Tetuango erregularren 1. batailoiko soldadu marokoarrek Gernikako Arbola eta Batzar Nagusiak babesteko goardia jarrita zegoen, Emilio Mola jeneral matxinoak bonbardaketaren berri izatean, suminduta, ikur foralak babesteko agindu zehatza eman zuen eta.
Euskal literaturak galera bat ere izan zuen. Estepan Urkiaga "Lauaxeta", EAJren komisario politiko ibili zela, Gernika bonbardatua bisitatzera zeramatzan kazetariekin batera atxilotu eta, Gasteizko espetxera eramana, ekainaren 25ean fusilatu zuten .
[aldatu] Heriotzak
Hildakoen zenbaki zehatza ez da inoiz ezaguna eta alde guztien propagandak aldatua izan da.
Raul Arias Ramosek "La Legion Condor en La Guerra Civil" bere liburuarentzat egindako ikerketaren arabera 250 hildako izan ziren; Joan Villarroya eta J.M. Sole i Sabatek "España en Llamas. La Guerra Civil desde el Aire" bere liburuan, berriz, 300 hildako . Iturri hauek Stanley Payne edo Antony Beevor bezalako historialariek edota BBC edo El Mundo komunikabideek erabiliak izan dira.
Emilio Molak zuzendutako Nafarroako Brigadak Gernika konkistatu zutenean ez zuten datu zehatzak eratzeko ahaleginik egin. Euzko Jaurlaritzak orduan egindako biktima kopuruen zenbaketaren arabaera gutxienez 1.654 hildako eta 889 zaurituak izan ziren. Ikerketa bakarra izanda, gatazka kanpoko ikerlariek ontzat eman zuten 1970eko hamarkadara arte. Hala ere orain ez dira onartuak.
Erresuma Batuko komunikabideek, bere aldetik, hildakoen kopurua gehitu zuten, hiru mila ere zirela esanez. Era horretan, Adolf Hitlerrek etorkizunean halako bonbardaketak errepikatzeko gai zelako irudia azaldu nahi zuten. Hugh Thomasek historialari britainiarrak ehun eta mila hildakoen artean izan zela adierazi zuen, litekeena mila hildakoa izatea onetsiz . "Gernikazarra" erakundeko Vicente del Palacio eta José Ángel Etxaniz historialariek, berriz, 126 hildako besterik ez zirela izan esan dute .
Batzar Frankistak hasieran gertatutakoaren bertsio faltsua eman eta euren balizko errugabetasuna aldarrikatzeko propaganda zabaldu zuten, sarraskia etsaiei haiei (errepublikarrei) leporatuz, Gernikakoa "gorriek eta separatistek eurek" egin zutela adieraziz. Bide hori jarraitu zuen Arriba egunkari frankistak1970eko urtarrilaren 30ean hamabi hildako baino ez zirela izan esan zuen.
[aldatu] Heriotzak beste bonbardaketekin konparatuta
Jatorrizko zenbaketaren zehaztasunari buruzko zalantzak Bigarren Mundu Gerrako bonbardaketa masiboen hildakoen kopuruen ikertzaileek sortu zituzten. Gernikan izandako sarraskia irregularra zen beste lekuetan izandakoa kontuan hartuta. Horrexegatik zenbakiak zertxobait harrotuak izan zirela esan zuten. James S. Corumek Gernikan berrogei tona bonba bota eta 1654 hildako izan baziren, bonba-tona bakoitzeko 41 hildako izan zirela adierazi zuen. 1945eko otsaileko Dresdeneko bonbardaketan, berriz, 3.431 tona bonba botata, bonba-tona bakoitzeko 7,2 — 10,2 hildako "baino" ez ziren. Corumen ustetan, Gernikan edo Rotterdamen ikusitako aldeak propagandak sortuak izan ziren. Bere ustez, "Herri txiki bat bonbardatua eta ehunka bakan batzuk erailak izan zirela esateak eta hiri bat bonbardatua eta ia 1.700 hildako izan zirela plazaratzeak ez zuten inpresio bera izango", horrexegatik Gernikan 300-400 hildako inguru izan zirela esan zuen .
[aldatu] Bonbardaketaren garrantzi militarra
Gernikako bonbardaketa gudaren lexikoan ‘bonbardaketa-terrore'aren adibidetzat hartu zuten. Kondor Legioak egindakoa ez dute oroitzen bakarrik onik atera zirenenek baizik eta euskaldun guztiek . Denbora pasa ahala, bonbardaketan sortutako zauriak ez zirelako ondo sendatuak.
[aldatu] Militarren asmoak
Espainiako Gerra Zibilean Luftwaffek izandako parte-hartzea Bigarren Mundu Gerrarako entrenamendua izan zela argi geratu zen Hermann Göring Reichsmarschallek Nurenbergeko epaiketetan adierazi zuen bezala:
Borroketan esperientzia lortzeaz gain, Luftwaffek lehendabizikoz ekintza estrategiko batzuk saiatu zuen Espainiako Gerra Zibilean . Bonbardaketa estrategikoaren teoriek lehendabizikoz 1937ko irailean saiatu zuen Asturiasko frontean "Tapizezko bonbardaketa" erabiliz. Gernikakoa ez zen Gerra Zibileko bonbardaketa bakarra ez Euskal Herrian ezta estatuan ere. Era berean ez zen latzena, adibidez, Hugo Sperrlek zuzendutako Aviazione Legionariak 1938ko martxoan hamahiru aldiz bonbardatu zuten Bartzelona bonba su-eragileak eta gasdunak erabiltzen hamaika hildako sortuz.
"Tapizezko bonbardaketa" teknikaren erabilera Kondor Legioaren ezaugarri bihurtu zen. James S. Corum historialari militarrak adierazi du 1938ko Kondor Legioaren txostenak honela zioela:
Matxinoen ikuspegian, Emilio Molak aurretik "Espainiako iparraldean gerra laster bukatzeko" mehatxuak eta gero Bilbon errepublikarren aurkako egindako mehatxuak bonbardaketarena estrategia argia zela adierazi zuen. Denbora pasa ahala, matxinoen estrategian bonbardaketak geroz eta inportanteago bihurtu ziren.
[aldatu] Beste teoriak
Vidalek bonbardaketari buruzko beste teoriak zirriborratu zituen:
[aldatu] Orduko erreakzioak
[aldatu] Ingelesezko komunikabide eta politikariak
Ingelesezko komunikabide batean Gernikako bonbardaketaren berria gertatu eta egun bi geroago agertu zen. George L. Steer kazetari britainiarrak bonbardaketaren lekuko izan zen, mundu mailan sinesgarritasunik handiena lortu zuena. "The Times" egunkarirako bildu zuen informazio baliotsua.
Steerren ikuspegiak geroko erreportaje guztietan eragina izan zuen. Steerrek Alemaniaren konplizitatea nabarmendu zuen Adler edo alemaniar arrano inperiala zuten hiru bonba-zorroek argi eta garbi adierazi zuten Espainiako Gerra Zibilean Alemaniak ofizialki agertutako neutraltasun-jarrera eta sinatutako ez parte-hartzeko ituna iruzurra besterik ez zela. Gero, erreportajea astebete batean zehar egunero izan zen argitaratua.
Steerren erreportajea New York Times egunkariak argitaratua ere izan zen, munduan zirrara zabalduz. New York Post bineta bat ergitaratu zuen, non Hitlerrek 'aire-bonbardaketa' etiketatutako ezpata odoltsu zuen eroritako zibilen meta baten gainean "the Holy City of Guernica" (euskaraz: "Gernikako hiri sakratua") izena zuena.
Estatu Batuetako Kongresuko Agirietan Gernikan gas-pozoia bota zutela esan zuen. Erresuma Batuko Legebiltzarreko debateetan berriz, Gernika oker aipatua izan zen "open city" (euskaraz: "hiri irekia") hitza erabiliz, hau da, militar helburuak ez zituena.
Oro har, Gernikako 1930eko hamarkadan eratutako bonbardaketekiko izua areagotu zuen, etortzekotan zegoen Bigarren Mundu Gerran hiriak mapetatik kendu zezakeen erasoaldia.
[aldatu] Espainiako komunikabide eta politikariak
Bonbardaketa eta gero, frankistek suntsipena "gorriek eta separatistek eurek" egin zutela esan zuten, lehen Irun edo Eibar erre zuten bezala. Izan ere, Irungo gudua eta gero sozialistek eta anarkistek Irun dinamitatu zuten, kiskalitako lurraren estrategia erabiliz. Gernika arma eta lehergaien biltegia izan zela ere esan zuten, sutea areagotu zuena. Ez zuten ezeztatu hiria bonbardatu izan zutela baina kazetarien erreportajeak propagandatzat jo zuten. Kanpoko zenbait kazetarik, tartean orduan Errepublikazalea zen Brian Crozier, esan zuen Euzko Gudarostearen hiria dinamitatzeak bonbardaketaren ondorioak areagotu zituela. Hala ere, gehienek Steerrek hasitako ikuspegia jarraitu eta benetan gertatutakoa azaldu zuten. Frankisten bertsio ofizialak gerra amaitu eta gero iraun zuen. George Steerren idatziak galaraziak izan ziren. Bonbardaketaren lehendabiziko aipamena 1949an "Ejército" aldizkarian herria okupatu zuen militar batek idatzi zuen. 1970eko hamarkadan azkenean bertsio ofiziala aldatu zen, nahiz eta Arriba egunkari frankistak 1970eko urtarrilaren 30ean hamabi hildako baino ez zirela izan esan, 1971eko Espainiako Armadaren Zerbitzu Historikoko Espainiako Gerra Zibilaren monografiaren "Vizcaya" liburukian gertatutakoa esan zuten.
Hildakoen kopurua murrizteaz gain, matxinoek Bilbotik etorritako suhiltzaileen atzerapenari egotzi zioten errua. Salaketa hau Vidalek ezeztatua izan zen .
[aldatu] Euskal komunikabide eta politikariak
Euskal politikoek bere laztura azaldu zuten Gernikan gertatutakoaren berri izan eta gero. Telesforo Monzon, bonbardaketaren lekukoa izan zena, honela zioen, Euzko Jaurlaritzaren Herrizaintza sailburua honako telegrama bidali zion Lehendakariari 1937ko apirilaren 27an:
Jose Antonio Agirre lehendakariak telegrama jaso eta honako adierazpena egin zuen:
Indalecio Prieto bilbotarrak, 1937ko maiatzean Errepublikako Defentsa Ministroa izandakoa, erbestean zegoela lotu zion frankisten bertsio faltsua deseustatzeari .
[aldatu] Ondarea
Steerren Gernikako bonbardaketaren kinka larriari buruzko erreportajea hain estimatua zen Gernikan non Udaletxeak bere omenez kale baten izena (George Steer kalea) eta brontzezko busto bat jarri baitzizkioten. Honela dio bustoaren inskripzioak:
Frankisten ahaleginak erreportajeen zabalkuntza murrizteko, Gernikako historia adibide bihurtu zen XX. mendeko historian.
[aldatu] Picassoren margolana
Pablo Picasso pintore espainiarrak, sarraskiak hunkiturik, 1937an bertan margotu zuen mundu mailan ezaguna den eta gerraren aurkako ikur bilakatu zen "Gernika" margolan ospetsua. Horretarako lehen egindako margolana egokitu zuen Parisko Nazioarteko Erakusketan Espainiako Bigarren Errepublikako Gobernua ordezkatzeko. Nahiz eta Picassok laster margolana bat egiteko eskakizuna onartu, ez zen etorria Gernikako historia entzun arte. Margolana hunkitu zituen munduko kontzientzia asko eta ikur bihurtu zen Frankismoaren aurkako borrokan . Egun jatorrizkoa Madrilgo Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofían dago eta tapizko kopia New Yorkeko NBEko egoitzan gudaren izua gogorazteko.
[aldatu] Gaztelaniazko literatura
Blas de Otero bilbotar idazleak eta Nobel saridun Gabriela Mistral txiletarrak "Guernica" eta "Árbol de Guernica" izeneko poemak, hurrenez hurren, idatzi zituzten.
[aldatu] Euskal artea
Nemesio Manuel Sobrevillak 1937an urtean bertan, "Gernika" 23 minutuko filma dokumentala egin zuen bonbardaketa eta geroko irudiak eta Bizkaitik ihes egitera behartutako umeak grabatuz .
1988an Kortatu musika taldeak "Azken guda dantza" albumean "Gernika 37-87" abestia argitaratu zuen .
2007an Bernardo Atxaga idazle gipuzkoarrak "Markak. Gernika 1937" saiakera-liburua kaleratu zuen , Gernikan gertatutakoari buruz gogoeta eginez eta orduko hainbat material jatorrizko berreskuratuz.
[aldatu] Alemaniaren barkamena
Kondor Legioaren ekintzagatik eta alemaniar herritarrek Gerra Zibilean egindakoaz lotsaturik, 1990eko hamarkadaren hasierako Alemaniaren bateratzean izan zuen eragina. 1997an, sarraskiaren 60. urteurrenean, Roman Herzog presidente alemaniarrak ekitaldi sinboliko batean barkamena eskatu zuen bere herrialdearen izenean, munduaren aurrean herrikideen parte hartzea aitortuz .
Adierazpen hau berresteko 1998an Bundestagek base militar alemaniar guztietatik Kondor Legioaren kideen izenak kentzea erabaki zuen.
[aldatu] Bonbardaketaren 70. urteurrena
2007an bonbardaketaren 70. Urteurrena zela eta, Eusko Legebiltzarraren presidentea zen Izaskun Bilbaok, Bakearen Nobel Saria irabazi zuen Adolfo Pérez Esquivel, Hiroshima, Volgogrado, Pforzheim, Dresden, Varsovia eta Oświęcimgo (Auschwitz) ordezkariak eta bonbardaketatik bizirik ateratako zenbait lagun hartu zituen Gernikan. Bileran bonbardaketaren irudiak ikusi, 250 hildako oroitu eta "Gernikako Bake Agiria" irakurri zuten, Gernika munduko bake hiriburu bihurtu zedila eskatuz

Summary: Gernikako bonbardaketa izan zen 1937ko apirilaren 26an Gerra Zibilean Gernika hiri bizkaitarrak pairatutako hegazkin-erasoa. Erasoak jende zibilaren sarraskia eta hiriaren suntsipena eragin zuen. Luftwaffe naziaren "Kondor Legioa" eta italiar faxistaren Aviazione Legionariako hegazkinak ziren erasotzaileak. Operation Rügen (euskaraz: "Rügen operazioa") izenekoan, hildakoak 120 eta 300 artean izan omen ziren; azken ikerketa sakonagoen arabera 126. Mendebaldeko herrialdeen begietara, Gernikakoa Luftwaffek egin zezakeen ‘bonbardaketa-terrore'aren adibidea izan zen, eta halako ekintzak egiteko prestatuta zegoelako froga zen . Bonbardaketa Pablo Picassoren gerraren aurkako margolan famatuaren gaia izan zen.


[aldatu] Historia
Antzinatik izan dira izarrak garrantzitsuak kultura gehienetan, denetan ez esatearren; bai arrazoi erlijioso edo/eta kulturalengatik, orientazio lanabes gisa, egutegiak zehazteko, ... Adibidez gaur egun munduan oso zabaldua den Gregoriotar egutegia, lurrak eguzkiarekiko duen posizio erlatiboan oinarritzen da.
Demokrito eta Epiriko greziar filosofoek izarrak beste eguzki batzuk zirela eta haien inguruan beste lur batzuk izan zitzaketela argudiatu zuten.
Tycho Brahe astronomoak izar berriak identifikatu zituen zeruan, zerua aldakorra zela ondorioztatuz.
Geminiano Montanari italiar astronomoak. Algol izarraren argitasun aldaketak behatu zituen 1667an.
Edmong Halleyk bi izarren arteko mugimenduaren lehen neurketak argitaratu zituen, Ptolomeo eta Hipparchus greziar astronomoen garaitik beraien posizioak aldatu egin zirela frogatuz.
Izar bateraino dagoen distantziaren lehen neurketa zuzena 1838an egin zuen Friedrich Besselek, paralaxia teknika erabiliz. Paralaxiak demostratu zuen izarren arteko distantzia zein handia den.
[aldatu] Izarren izenak
Zeruko izarrik distiratsuenek, planeta batzuk tartean direlarik, kultura ezberdinetako mitologia izenak dituzte, greziar, latin eta arabiarrak asko. Askok izen desberdinak dituzte munduan barrena, tokian tokiko izen propioak.
Azken 2000 urteetan 300 izar ingururi eman zaie izena, gehienak mitologiarekin zerikusia dutenak. Begi hutsez 4000 izar inguru ikus litezke lurreko hemisferio bakoitzean. Astronomia katalogoetan miloi batzuk badira. Gure Esne Bidean bilioi batzuk badaude eta unibertsoan dagoen izar kopurua infinitua da. Beraz astronomoak aurkitzen diren izar guztiak behar bezala sailkatzen saiatzen dira.
Johann Bayer alemaniar astronomoak konstelazio bakoitzean izarrei izena emateko greziar hizkiak erabiltzen zituen izendapena sortu zuen. Geroago, John Flamsteedek zenbakiak zerabiltzan sistema sortu zuen. Ordudanik sistema desberdin ugari erabili izan dira, izar katalogoak azaldu ziren arte. Gaur egun Nazioarteko Astronomia Elkartea da izar berriak izendatzeko gaitasuna duen erakunde bakarra.
Gerora izarra kokatzeko balio duen izena ematen diote astronomoek izarrari. Dauden konstelazioaren izenari greziar alfabetoko hizki bat jartzen zaio aurretik. Izarrik distiratsuenari alfa hizkia ematen zaio, hurrengoari beta... Adibidez: Betelgeuse, Orion konstelazioko izarrik distiratsuenari, Alpha Orionis ere deitzen zaio. Greziar alfabetoko hizkiak bukatzen direnean, zenbakiak erabiltzen dira.
Baina izar kopurua hain handia denez, Nazioarteko Astronomia Elkarteak sistema ezberdina darabil izar berrientzako: laburdura bat eta sinbolo batzuk. Laburdurak izar mota edo izarrari buruzko informazio duen katalogo bat adierazten du. Adibidez: PSR J1302-6350; PSRk pultsarra dela adierazten du; Jk ordea J2000 izeneko koordenatu sistema erabiltzen dela adierazten du eta zenbakiak koordenatuak dira.
Izar aldakorrei RR Lyrae edo TT Arietis izena ematen zaie; Lyrae eta Arietis konstelazio hauetan daudela esan nahi du, hasierako hizki bikoiztuak aurkitzen diren eran sailkatzeko balio duelarik; AA da konstelazio batean aurkitutako lehen izar aldakorra. ZZ hizkira iritsitakoan zenbakiak erabiliko lirateke.
[aldatu] Izarraren zatiak
Izar tipiko baten zati nagusiak nukleoa, barnealdea eta atmosfera dira. Nukleoan gertatzen dira izarraren energia iturburu diren erreakzio nuklearrak. Barnealdeak gainazalera garraiatzen du nukleoan sortutako energia. Garraio hori bi era ezberdinetan egiten da, horren arabera bi eremu bereiziz: barnealde erradiaktiboa eta barnealde konbektiboa. Atmosfera da izarraren kanpoaldean dagoen eremua; hiru zati ditu barnealdetik kanpora: fotosfera, kromosfera, eta koroa. Atmosfera da izarreko zatirik hotzena eta bertan gertatzen dira materia igortzen duten fenomenoak. Nahiz eta atmosfera izan izarreko zatirik hotzena, koroan tenperatura asko igotzen da, milioi graduraino gutxienez. Koroak dentsitate baxua du eta tenperatura altua izarraren eremu magnetikoan abiadura handiz mugitzen diren partikula ionizatuek ematen diote.
Bere bizitzan izarren eremuek tamainaz aldatzen dira, baita kokapenez ere. Batzuetan barnealde konbektiboa barnealde erradiaktiboa baino lehen egongo da, eta besteetan alderantziz. Nukleoak ere alda ditzake bere ezaugarriak eta tamaina.
[aldatu] Ezaugarriak
Izarren ezaugarri gehienak Nazioarteko Unitate Sistemak adostutako unitateetan ematen dira, CGS unitateak ere erabiliak izan arren.
Masa, argitasuna eta erradioa adierazteko ohikoa da eguzki unitateak erabiltzea:
Luzera handietarako, erraldoi baten erradioa adierazteko adibidez, Unitate astronomikoak ere erabiltzen dira, hau da, eguzkia eta lurraren arteko distantzia.
[aldatu] Adina
Izar gehienek mila milioi bat eta 10 mila milioi urte bitarteko adina dute. Batzuek 13,7 mila milioi urte dituzte, hau da, unibertso ezagunaren adina.
Izar handienak dira bizitza laburrena dutenak, erdigunean dagoen presio ikaragarriak hidrogenoa beste izarretan baino lasterrago erretzea eragiten baitu. Izar handienen bizitza milioi bat urte ingurukoa da, masa txikiena duten nano gorriak hidrogenoa motelago kontsumitzen dutenez ehun mila milioi urte iraun ditzaketelarik.
[aldatu] Metalikotasuna
Astronomian helioa baino pisutsuagoak diren elementuak metal elementu kontsideratzen dira, eta elementu hauen kontzentrazio kimikoari metalikotasuna deritzo. Metalikotasunak izarraren atmosferako burdin kopurua adierazten du orokorrean, burdina oinarrizko elementua denez neurtzen erraza baita. Izarrak etengabe supernoben leherketek igorritako elementu pisutsuz hornitzen direnez, burdin kopurua izarraren adina neurtzeko erabiltzen da. Elementu pisutsuen kopurua izarrak planeta sistema bat izan dezakeen jakiteko ere balio du.
Metalikotasunak, eremu magnetikoen sorrera, izarrak bere erregaia erretzeko behar duen denbora eta izar-haizearen indarra baldintzatzen ditu.
Izar zaharrek gazteek baino metalikotasun txikiagoa dute, sortu ziren lainoaren konposaketa dela medio.
[aldatu] Konposaketa kimikoa
Izar baten hastapenetan bere konposaketa, osagaien masa kontutan izanik, honako hau da:
Eguzkiak, helio eta hidrogenoa ez ezik, karbonoa, oxigenoa, nitrogenoa eta burdina ditu osagaiak. Bere metalikotasuna 0.02koa da, masaren�%2a dira beraz metal elementuak. Ezagutzen den burdin kopuru baxuena duen izarra HE 1327-2326 nanoa da, eguzkiaren 1/200.000 burdin kopurua duena.
[aldatu] Diametroa
Lurraren diametroa 12.756 kilometrotakoa da. Eguzkiaren diametroa 1.390.400 Km da eta beste izar batzuena, Antares eta Betelgeuse horien artean, 700 eta 800 eguzki-diametro dituzte.
Izarren diametroa ez da konstantea, beraien bizitza fasearen arabera aldatzen baita. Izar aldakor periodikoek masa aldakorra dute; RR Lyrae, Cepheides eta Mira adibidez.
Lurretik oso urruti daudenez eguzkia ez beste izarrak puntu soil bezala ikusten dira lurretik behatuta. Izarren kanpo diskoa txikiegia da teleskopio optiko arrunt batekin ikusi ahal izateko, interferometro-teleskopio bat behar delarik behaketarako.
Izar txikienak neutroi izarrak dira, kilometro gutxi batzuk dituztenak, eta handienak berriz supererraldoiak dira. Adibidez: Orion konstelazioan dagoen Betelgeusek eguzkiak baino 1.000 bider diametro handiago du: 1.390.400.000 kilometro gutxigorabehera.
[aldatu] Masa
Izarren masa 0,08 – 120 eguzki-masa bitartekoa da. Masak izarraren bizitza baldintzatzen du, izar handi baten bizitza oso laburra izango baita, oso argitsua izan arren.
Ezagutzen den izarrik handienetakoa Eta Carinae da, 100 – 150 eguzki-masakoa. Bizitza oso laburra du, milioika urte batzuk soilik.
[aldatu] Errotazioa
Izar guztiek egiten dute bere buruaren inguruan bira. Errotazio abiadura, zahartzen doan eran, txikitu egiten da, eta izarraren izaera - sinplea, bitar edo multiplea - baldintzatzen du
Izarra objektu solidoa ez denez diferentzial-errotazioa du, abiadura ezberdina dute latitude ezberdinetan dauden bi puntuek. Izar gazteen errotazioa ekuatorean 100 Km/s izan liteke. 300 Km/s kontsideratzen da izarra desegingo lukeen abiadura kritikoa. Eguzkiak 25-35 egunero biratzen du, ekuatore abiadura 1,994 Km/s duelarik. Achemar izarrak ordea 225 Km/s abiadura du ekuatorean.
Masa konpaktuko objektu izateraino eraldatzen diren izarrak, errotazio abiadura handitzen dute erradioa txikitzean, nahiz eta abiadura hau ez izan momentu angeluarraren kontserbazio legeak aurreikusi bezain handia. Izarraren momentu angeluar galera izarrarteko haizeak galarazitako masaren ondorio da hein handi batetan. Pulsar baten errotazioa oso altua izan liteke hala ere, erradiazio igorpena eta abiadura txikitzen joango delarik pixkanaka. Karramarroaren nebulosaren bihotzeko pulsarrak, adibidez, 30 bider segundoko errotatzen du.
[aldatu] Kolorea eta tenperatura
Begi hutsez begiratu ezkero zuriak dirudite izar gehientsuenek, baina urdinak, zuriak, gorriak eta horiak dira. Kolorea izarraren tenperaturarekin dago erlazionaturik.
Koloreak izarren espektro-mota ematen digu, izarra sailkatzeko baliagarria izango dena.
[aldatu] Tenperatura
Sekuentzia nagusiko izarren gainazalaren tenperatura erdigunean sortzen den energia eta erradioaren araberakoa da. Eguzkiak milaka gradu batzuk ditu. Izar handiek ordea 50,000 ºK ere izan ditzakete. Erraldoi handiek tenperatura baxuak dituzte, 3.600 ºK inguru, baina argitasuna handia izaten da azalera handia baitute.
Gainazaleko tenperatura izarra sailkatzeko erabiltzen da, bere magnitude eta espektro absortzio marrekin batera.
[aldatu] Argitasuna
Astronomian argitasuna izarrak denbora unitateko igortzen duen argi kopurua da. Erradioak eta izarraren gainazalak baldintzatzen dute izar baten argitasuna.
Ohikoa baino argitasun eta tenperatura baxuagoa duten izarreko guneei izar-lohiuneak deitzen zaie.
Eguzkia bezalako nano txikiek normalean lohiune gutxi batzuk dituen gainazal lauak dituzte. Handiagoak diren erraldoiek lohiune handiago eta nabarmenagoak dituzte.
[aldatu] Distira
Izarren distira magnitudea izeneko balore batekin adierazten da. Balore hau zenbat eta txikiagoa izan, orduan eta distiratsuagoa da izarra.
Magnitudea neurtzeko bi balore ezberdin erabiltzen dira:
Bi magnitudeak unitate logaritmikoak dira: Magnitude aldea unitate batekoa den bi izarren arteko argitasun aldea 2,5eko da. Beraz +1,00 magnitude duen izarra +2,00 magnitudea duen izarra baino 2,5 bider distiratsuagoa da eta +6,00 magnitudea duen izarra baino 100 bider distiratsuagoa.
Bi magnitude hauek desberdinak dira izar berean. Adibidez Eguzkiaren itxurazko magnitudea -26,7 da eta berezko magnitudea +4,83. Lurretik ikusita Sirius da zeruko izarrik distiratsuena, baina itxurazko magnitudea -1,44 du eta berezkoa berriz +1,41. Itxurazko magnitudeak lurretik ikusita izarrik distiratsuenak zein diren esaten digu, eta berezko magnitudeak berriz benetan izarrik distiratsuena zein den.
Begi hutsez ikuskorra den distira gutxieneko izarra +6,00 magnitude ingurukoa da.
2006ean ezagutzen den izarrik distiratsuena, LBV 1806-20 da eta -14,2 du berezko magnitudea. Izar hau eguzkia baino 38.000.000 bider argitsuagoa da. Distira gutxien duten izarrak NGC 6397 multzoan daude, eta berezko magnitudea +28 duen nano zuri bat topatu da bertan.
[aldatu] Eremu magnetikoa
Izar gehienek izar-haizearen araberako eremu magnetiko oso biziak dituzte, baita eguzkiak ere. Izar-haizea izarrek igorritako erradiazio eta partikulei deitzen zaie; eguzkiarenari eguzki-haizea deritzo.
Eguzkiaren eremu magnetikoaren intentsitate aldaketak jakiteko, eguzki-haizearen gorabeherei behatzen zaie, hau da, gainazaleko lohiuneen kopuru eta tamainei.
[aldatu] Eboluzioa
Izar baten bizia bere masak eta konposaketa kimikoak baldintzatzen dute. Masak bere iraupena eta heriotza baldintzatuko ditu.
Izar batek fase desberdinak igaroko ditu bere eboluzioan zehar. Lehenena nano edo sekuentzia nagusia izango da, bigarrena erraldoia, supererraldoia jarraian eta supernoba edo planeta nebula bat bukaeran.
[aldatu] Sorrera
Molekula-hodei batetan du jatorria izarrak eta grabitate ezegonkortasunak bultzatzen du bere sorrera. Ezegonkortasunaren jatorria supernoben leherketa edo bi galaxien arteko talkak eragiten du sarri. Gune horretan dentsitatea behar adina handia denean, Jeansen ezegonkortasuna, bere grabitate indarraren ondorioz kolapsatu egingo da.
Lainoa kolapsatzen den heinean, Bok globuloak izeneko hauts eta gasezko gorputz trinkoak eratzen dira. Hauek 50 eguzki-masatik gora izan ditzakete. Globulua kolapsatu eta dentsitatea handitzen doan eran grabitate indarra bero bilakatzen da eta tenperaturak gora egingo du. Proto-izarraren lainoak oreka hidrostatikoa lortzen duenean, proto-izarra sortzen da erdigunean. Sekuentzia nagusi aurreko izar hauek proto-planeta disko batek inguratzen ditu sarri. Grabitazio-kontrakzioak 10-15 milioi urte inguru irauten ditu. 2 eguzki masa baino txikiagoak direnei T Tauri izarrak deritzate eta handiagoei Herbi Ae/Be izarrak. Izar jaioberriek bere errotazio ardatzetik gas zorrotadak isurtzen dituzte, Herbig-Haro izenez ezagunak diren nebulosa txikiak sortuz.
[aldatu] Sekuentzia nagusia
Izarrek beren bizitzako denboraren�%90 inguru fusio bidez hidrogenoa helio transformatzen iragaten dute, prozesu horretan bero eta presio altuko erreakzioak sortuz. Fase honetan dauden izarrak sekuentzia nagusian daudela esaten da eta nano deitzen zaie. Izarraren sekuentzia nagusiak irauten duen denbora bere masa eta ‘argitasuna’k baldintzatzen dute. Eguzkiaren kasuan 10.000.000.000 urte duela aurreikusten da. Izar handiek erregaia oso azkar erretzen dute eta bizitza oso motza dute. Izar txikiek ordea, nano gorri deituak, erregaia oso poliki erretzen dute eta biziraupen oso luzea dute, ehunka bilioi urte. Beraien bizitzaren bukaeran argitasuna galtzen doaz poliki, nano beltz bilakatuz. Halere, nano beltzen biziraupena egun unibertsoari estimatzen zaion adina baino handiagoa denez, 13,7 bilioi urte, oraindik ez da halako izarrik dagoenik aurreikusten.
Izar guztiek sortzen dute izar-haizea, espaziorantz gas isurketa etengabearen iturburu. Izar gehienetan galdutako masa kopurua irrigarria da. Eguzkiak urtero 10-14 eguzki masa galtzen ditu, hau da, bere bizitza osoan zehar masa guztiaren�%0,01. Izar oso handiek 10-7 edo 10-15 masa inguru galtzen dute urtero, beraien eboluzioaren ondorio den jarioa. Beraien bizia 50 eguzki-masa baino gehiagorekin hasten duten izarrek masaren erdia ere galdu dezakete sekuentzia nagusian dauden bitartean.
Masa izan ez ezik, helioa ez den beste elementu pisutsuek, metalikotasunak, garrantzi handia dute izarraren bilakaeran.
[aldatu] Sekuentzia nagusiaren ondoren
0,4 eguzki-masa baino gutxiago duten izarrek erdiguneko hidrogenoa kontsumitzen dutenean, kanpo geruzak zabaldu eta hoztu egiten dira, erraldoi gorri bat sortuz. 5 milioi urte barru, eguzkia erraldoi handi bilakatzen denean, Artizarra eta Merkurio irentsiko dituela aurreikusten da.
Erraldoi gorri batetan fusioak nukleoa inguratzen duen geruza batetan jarraitzen du. Orduan nukleoa helioaren fusioa hasteraino konprimituko da, izarraren erradioa txikitu eta gainazaleko tenperatura igoaz. Izarrak nukleoko helioa kontsumitu ondoren, fusioak karbono eta oxigenozko nukleotik kanpo jarraituko du. Orduan izarrak hasierako erraldoi gorriaren antzeko garapena jasango du, baina gainazal beroagoaz.
[aldatu] Izar handiak
Helio erretze fasean, 9 eguzki-masa baino gehiago dituzten izarrek supererraldoi gorriak eratzeraino zabaltzen dira. Nukleoko erregaia erre ondoren, helioa baino pisutsuagok diren elementuak fusionatzen jarrai dezakete. Nukleoa konprimitu egingo da, tenperatura eta presioa igoaz, karbonoa fusionatzeko gai izan arte. Prozesuak jarraipena izango du, oxigenoa, neoia, silizioa eta sulfuroa erreaz. Bizitzaren bukaeran fusioa izarraren kanpo geruzetan gertatzen da. Geruza bakoitzak elementu bat erretzen du; kanpokoenak hidrogenoa, barrukoak helioa, eta abar.
Izarraren bizitzaren bukaera burdina sortzen hasten denean iristen da. Burdinazko nukleoa fusionatuz gero ez da energia igortzen, kontsumitu baizik. Izar oso handietan burdina pilatuko da nukleoan. Elementu pisu hauek kanpo geruzetara irten litezke, izarra inguratzen duten objektuak sortuz, Wolf-Rayet izar bezala ezagunak direnak eta kanpo atmosfera argitzen duen izar-haize trinkoa dutenak.
[aldatu] Kolapsoa
Tamaina ertaineko izar garatu batek, 1,4 eguzki-masa baino txikiagoa, planeta nebula bezala askatuko ditu kanpo geruzak. Kanpo geruzak askatu ondoren geratzen den objektu txikia ez da konpresio gehiago jasateko gai eta nano zuri deitzen zaio. Nano zuriaren barruko materiak ez du plasma izaten jarraituko, izarrak normalean plasmazko esfera kontsideratu arren. Nano zuriak nano marroi bilakatuko dira, eta azkenik nano beltz denbora epe oso luzean.
1,4 eguzki-masa baino gehiago dituzten izarretan, leherketaren ondoren burdinazko nukleoaren handitzeak bere masa jasateko gai ez den arte iraungo du fusioak. Nukleoa bat-batean kolapsatuko da, elektroiak protoien barrura bultzatuak direlarik, neutroi eta neutrinoak sortuaz. Bat-bateko kolapso honek sortutako uhin astinduak izar guztia supernoba eran leherraraziko du. Supernobak denbora labur batez izarraren jatorri-galaxia osoa argitzeraino dira distiratsuak. Izar berri bezala identifikatuak izan dira historian zehar esne bidetik at zeuden supernobak, begi hutsez ikusi zitezkeenak behintzat.
Supernoben leherketan materiaren gehiengoa kanpora jaurtikiko da eta erdigunean geratzen dena neutroi izar bilakatuko da, batzuetan pulsar edo X-izpi leherketa, baita zulo beltz ere 3 eguzki-masa baino gehiago dituzten izarretan. Neutroi-izar batetan materia ez da gehiago plasma izango.
Hiltzen ari diren izarrek kanporatutako geruzek izar berrien sorreran berrerabiltzen diren elementu astunak dituzte, planeten sorrera bideratuz. Izarrarteko materiaren eraketan garrantzi handia dute izar handien supernoba eta izar-haizeak.
[aldatu] Sailkapena
Espektro motaren araberako sailkapena letra batez adierazten da; O motatik, oso beroa, M motaraino, oso hotza, doana. Sailkatzeko erabiltzen diren hizkiak, berotik hotzera, honako hauek dira: O, B, A, F, G, K eta M. Espektro mota bereziek letra bereziak dituzte. Ohikoenak L eta T dira, masa txikiko hotzenak eta nano marroiak sailkatzen dituztenak.
Letra bakoitzak 10 azpi-maila ditu, zenbakiz adieraziak, 0 eta 9 bitartean beroenetik hotzenera. Mugarik beroenean sailkapenak ez du balio, O0 eta O1 motako izarrak ez baitira existitzen.
Batzuetan sailkapen honi izarraren argitasuna adierazten duen zenbaki bat gehitzen zaio. 0 hiper-erraldoientzako, III erraldoientzako, V sekuentzia nagusiko nanoentzako eta VII nano zurientzako. Izar gehienak sekuentzia nagusian daude kokatuak. Eguzkia sekuentzia nagusian dagoen nano hori bat da, G2V multzoari dagokiona.
Espektro kasu berezia duten izarrak adierazteko hizki txikiak erabiltzen dira. Adibidez e hizkiak igortze-marrak daudela esan nahi du; m hizkiak ezohikoa den metal kopuru handiak adierazten ditu; var hizkiek espektro motaren aldaerak adierazten ditu.
Nano zuriek D hizkiak hasten den multzo propioa dute, ondorengo azpimultzoetan banatua dagoena: DA, DB, DC, DO, DZ eta DQ. Azken hauek espektroko marra esanguratsuenen arabera. Jarraian tenperatura adierazten duen balore bat gehitzen zaio.

Summary:
Izar bat plasmazko gorputz biribil handia eta trinkoa da, bere erdigune beroan fusio nuklearra mantentzeko bezain handia. Fusioa da izarrek beren kanpo geruzetatik etengabe kanporatzen duten energiaren iturburu. Hidrogenoa eta helioa baino astunago den ia gai guztiak izarretako erdigunean sortzen dira.
Izar taldeek galaxiak sortzen dituzte eta unibertsoko argizagi nagusiak dira. Lurretik hurbilen dagoen izarra Eguzkia da eta Lurraren energia iturri nagusia, argia barne. Honek 1026 watt inguru (ehun koatrilioi watt) igortzen ditu.
Izar hitza Iruña-Veleia aztarnategian aurkitutako testuetan agertzen da (III-VI. mendeetan idatzita), VRDIN/X/ISAR (urdin izar�?) itxuran . Aurkikuntza ezeztatua dago, baina eztabaidagai da oraindik ere.


[aldatu] Atentatuak
[aldatu] Gertakarien denbora-lerroa
Ameriketako Estatu Batuetako Ekialdeko ordu eremuan daude denbora lerroko orduak.
[aldatu] Hegaldiak
[aldatu] Heriotzak
Hildakoak milaka zenbatu ziren, zehazki 2.973 pertsona, 246 bidaiariak kontuan hartuta. Horietatik 2.602 New Yorken hil ziren, dorreen barruan nahiz kanpoan, eta 125 Pentagonoko eraikinean. Biktimen artean 343 suhiltzaile, 23 New Yorkeko polizia eta New York eta New Jerseyko 37 portuko polizia. Gaur egun, oraindik ere 24 pertsona desagertuta daude .
Osasun Sailaren arabera, 247 hildako latinoamerikarrak ziren. Hauetatik 25 dominikar, 18 kolonbiar, 13 ekuadortar, 6 kubatar, 4 argentinar eta txiletar 1.
[aldatu] Bahitzaileak
19 gizon arabiar lau hegazkinetara igo ziren, bost bakoitzean United Airlinesen 93 hegaldian izan ezik, hemen 4 baitzeuden. Erasotzaileetatik 15 Arabia Saudikoak ziren, 2 Arabiar Emirerri Batuetakoak, 1 egiptoarra eta azkena Libanokoa .
Atentatuak burutu zituzten 19 gizon horiek Osama Bin Laden Al Kaidako buruzagiaren agindupean jardun zuten. Hona hemen atentatuen egileen izenak:
American Airlinesen 11 hegaldian:
United Airlinesen 175 hegaldian:
American Airlinesen 77 hegaldian:
United Airlinesen 93 hegaldia:
[aldatu] Antrax erasoak
9/11ko atentatuak gertatu eta aste betera, antrax bakterio hilgarria erabiliz hainbat atentatu terrorista gauzatu ziren. Terroristek antraxa erabili zuten, gutunen bidez kazetari, politikari edo funtzionarioei bidaltzeko asmoarekin; New Yorken, New Jerseyn, Washington Hirian eta Floridan hain zuzen. Guztira 22 pertsona kutsatu ziren antraxarekin eta horietatik 5 zendu ziren.
Eraso hauek herri-segurtasun falta indartu zuten eta beldurra nagusitu zen berriro, irailaren 11ko atentatuak geroztik.
Eraso hauen egileak ezin izan ziren inoiz identifikatu. Orduko AEBetako presidenteordeak, Dick Cheneyk, baieztatu zuen ez zitzaiola batere harrituko Osama Bin Laden eraso horien atzean egoteak .
Ameriketako Estatu Batuetako segurtasun indarrek ezin izan zituzten egileak identifikatu, baina John Ashcroft orduko Fiskal Nagusiak Steven Hatfill doktorea aipatu zuen "pertsona interesgarri" bezala, nahiz eta ez zen inoiz haren aurkako epairik egin.
[aldatu] Atentatuaren egiletza
FBIak Justizia Sailarekin batera 72 ordu baino gutxiagotan 19 bahitzaileak identifikatu zituen. Ondoren, FBIak 19 terroristen argazkiak argitaratu zituen, herritartasun eta ezizen datuekin batera. FBIak historiako polizia-operazio handiena gauzatu zuen 7.000 agenterekin. Operazioari PENTTBOM deitu zitzaion. Ikerketak amaitzean, Al Kaida eta Osama bin Ladeni egotzi zitzaien atentatuen egiletza. 2001eko irailaren 16ean, Bin Ladenek mezu hau eman zuen Al Jazeera telebista-katearen bidez:
Beranduago, 2001eko abenduaren 27an, Bin Ladenen bideo bat hedatu zuten honakoa esanez:
Osama bin Ladenek atentatuei buruzko azken erreferentzia 2007ko irailaren 11n egin zuen, 6 urte beranduago, "hegazkinetako pilotuak heroiak izan ziren" esanez.
 1.200 atzerritar inguru isilpean atxilotu edo kartzelaratu ziren, atentatuei buruzko ikerketekin zerikusia zutelakoan, nahiz eta AEBetako gobernuak ez duen inoiz zifra zehatzik eman .
2005eko irailaren 26ean, Espainiako Auzitegi Nazionalak, Baltasar Garzón epaileak zuzendutako operazio batean, Abu Dahdahri 27 urteko kartzela-zigorra jarri zitzaion atentatuetan partehartzeagatik. Al Kaidako beste 17 kideri ere 6 eta 12 urte arteko kartzela-zigorrak ezarri zitzaizkien .
[aldatu] Atentatuei erantzuna
[aldatu] Ameriketako Estatu Batuetan
Erasoak gertatu ondorengo orduetan, bilatze eta erreskate operazioa hasi zen, erreskaterako 350 txakur baino gehiago erabiliz . Bizirik oso pertsona gutxi aurkitu zituzten, eta ondorengo asteetan begien bistakoa zen ez zutela inor gehiago bizirik aurkituko. Gorpuen berreskuratze-lanek hainbat hilabetez luzatu ziren. Piztuta zeuden sute guztiak itzaltzeko asteak behar izan ziren; obra-hondakinak ez zituzten guztiz kendu 2002ko maiatzera arte.
Irailaren 11ko atentatuek ikaragarrizko efektua izan zuten biztanleriarengan. Erreskate eta laguntza lanetan lagundu zuten segurtasun indarrak, bereziki suhiltzaileak, heroi aldarrikatu zituzten. Herrialde osoko polizia eta erreskate-taldeetako kideak New Yorken bildu ziren gorpuen berreskuratze-lanetan laguntzeko. Odol-emailetza kopurua izugarri hazi zen erasoen ostean .
Politikari dagokionez, biztanleek gogorki babestu zuten gobernuaren lana terrorismoaren aurka. Horrela, George W. Bush presidentearen onespen-indizea�%86ra igo zen . 2001eko irailaren 20ean, erasoak gertatu eta 9 egunetara, George W. Bush presidentea herriari eta Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuari zuzendu zitzaien, egun hartako gertakariak kontatu eta bere erantzun-plana azaltzeko. New Yorkeko alkateak herrialde osoan txalotu zuten erasoen aurrean edukitako jarrerarengatik .
Segurtasunari dagokionez, erasoen ondoren 80.000 arabiar eta musulmanen hatz-markak erregistratu ziren eta 5.000 atzerritar atxilotu ziren, AEBetako Kongresuak terroristak atxilotzeko indar militarrak erabiltzeko baimena eman baitzuen . Baita ere, ministerio mailako agentzia federala sortu zen: Ameriketako Estatu Batuetako Segurtasun Nazionalerako Saila. Sail hori terrorismoaren aurka jarduteko birrantolatu zuten.
Hala nola Patriotic Act legea onartu zen, askatasun eta eskubide konstituzional batzuk kendu edo mugatzen zituena. Neurri hori hartu omen zen AEBetako barne-segurtasuna handitzeko asmoz. Halaber, Ameriketako Estatu Batuen aurkako Atentatu Terroristen Batzorde Nazionala (National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States) sortu zen gertakariak argitzeko intentzioarekin. Azken txostena 2004ko uztailaren 22an argitaratu zuten.
[aldatu] Nazioartean
Atentatuen ondoren, munduko gobernu askok terrorismoaren aurkako legeak ezarri edo zeudenak indartu zituzten, gehienbat islamiar terrorismoari begira. Hauen artean Erresuma Batua, India, Australia, Espainia, Frantzia, Alemania, Indonesia, Txina, Kanada, Errusia, Pakistan, Jordania, Maurizio, Uganda eta Zimbabwe . Hartutako neurrien ondorioetako bat izan zen Al Kaidarekin erlazioa zuten banku-kontu korrenteak deuseztea .
Hainbat herrialdetako segurtasun eta inteligentzia zerbitzuek (Italia, Malaysia, Indonesia, Filipinak...) atentatuen ondoren Al Kaidarekin hartu-emana zuten pertsona ugari atxilotu zuten . Atxiloketei dagokionez, Ameriketako Estatu Batuen Kubako Guantánamoko atxilotze-eremua ezaguna izan da, bertan "borrokalari ilegal" bezala izendatutako preso asko bertara eraman baitzituen atentatuen ondoren. Kartzela hori Amnesty International, Europar Batasuna edo NBE bezalako erakundeek gogorki salatu dute Giza eskubideak bortxatzeagatik.
[aldatu] Afganistango gerra
Ameriketako Estatu Batuek Terrorismoaren aurkako Gerran emandako lehen urratsa Afganistango inbasioa izan zen 2001eko urriaren 7an, NATO eta NBEn laguntzarekin. Inbasioa egin zuten herrialde hartako gobernuak Osama bin Laden ez zutelako amerikarren eskuetan utzi nahi.
2001eko azaroaren 13an, Kabul hiriburua, AEB/NATO eta Iparraldeko Aliantzaren eskuetan geratu zen. Ordutik Al Kaida eta talibanak gerrilla insurgente bezala antolatu ziren.
[aldatu] Irakeko gerra
Ameriketako Estatu Batuen bigarren urratsa Terrorismoaren aurkako Gerran, Irakeko inbasioa izan zen 2003ko martxoan. Ekintza militar hau AEB eta Erresuma Batuak burutu zuten Nazio Batuen onespenik gabe. Gainera Espainia, Italia eta beste herrialde batzuek ere militarrak bidali zituzten Irakera. AEBen arabera inbasioa nahitaezkoa zen bere ustetan "suntsipen masiboko armak" baitzeuden Iraken. Inbasioak gerra kausatu zuen eta Saddam Husseinen gobernuaren gainbehera, 2003ko apirilaren 9an. Beranduago gerra krimenengatik dekapitatua izan zena. Duela gutxiko txostenen arabera baieztatu da inoiz ez zegoela loturarik Hussein eta Al Kaidaren artean, eta George W. Bush presidenteak Irak Terrorismoaren aurkako Gerrarekin erlazionatzen saiatu zen .
Gaur egun ondorioak oso larriak dira Irakentzat. 34.000 zibilen heriotza (2006an bakarrik, NBEn arabera) eta milioi bat irakiarren desplazamendua izan dira kalte nagusiak. Halaber, 2007an armada estatubatuarraren heriotz kopurua 4.000ra igo izen, 2001eko irailaren 11ko atentatuen hildako kopurua handituz.

Summary:
2001eko irailaren 11ko atentatuak (9/11 edo 11-S bezala ezagunagoak), 2001. urtean Al Kaidako 19 kideek burututako atentatu suizidak izan ziren .
Atentatuetan 4 bidaiari-hegazkin bahitu zituzten. Bahitzaileak 4 taldetan banatu ziren, bakoitza pilotu batekin, hegazkina gidatuko zuena behin tripulazioa menderatu eta gero. Lehen bi hegazkinek World Trade Centerko Dorre Bikien aurka egin zuten talka, hirugarrenak Pentagonoaren aurka eta azkena Pennsylvaniako zelai batean erori zen, bidaiariek bahitzaileei aurre egin eta gero.
Atentatuak gauzatu zituzten 19 bahitzaileez gain, beste 2,973 pertsonak bizia galdu zuten eta oraindik beste 24 pertsonak desagertuta jarraitzen dute .


[aldatu] Oinarriak
[aldatu] Antiautoritarismoa
Gizabanakoen arteko menpekotasuna eta hierarkia ukatzen dute, berdintasunean oinarrituriko gizarte antolaketa sustatzeko. Askatasuna da balio gorenena. Guzti honen ondorioz Estatua, kapitalismoaren aberastasun metatzea eta erlijio hierarkiak desagerrarazi nahi ditu anarkismoak. Horiexek dira helburu nagusiak, baina ez bakarrak. Bizkitartean, anarko-kapitalistek ez dute kapitalismoaren aberastasun metaketa deuseztu nahi. Anarkismoak autoritate printzipioari uko egiten dio, bitartekoek eta helburuek bat egin behar baitute haien iritzian. Marxistek, aldiz, baliabide burgesak erabiltzea proposatzen dute (Alderdi politikoak eta Estatua), boterea konkistatu eta bertotik jendarte komunista eraikitzeko.
[aldatu] Humanismoa
Anarkista batzuen ustez, gizakia berez askea da edo askatasuna bilatzen du.
Haien iritziz, pertsonen arteko harremanetan autoritateak zapalketa eragiten du nahita nahi ez; eta ondorioz, ustelkeria zabaltzen da. Bestalde, erakunde autoritarioek lortutako boterea ustelkeriaren bitartez lortua dela diote; horregatik erakunde hauei uko egiten diete, giza harremanetan zapalketa erabiltzen dutelakoan. Hala, erakunde autoritariorik gabe eta giza harreman antiautoritarioen bitartez askatasuna lortzea errazten dela deritzote.
[aldatu] Ekintza zuzena
Anarkisten ustetan arazoak gainditzeko bidea ez da arazook beste inoren esku uztea, beste batzuek gu ordezka gaitzaten. Haien iritziz guk geuk zuzenean arazoak landu eta aurre egitea da bidezkoena. Kontzeptu honen esanahia askotan manipulatzen da "ekintza zuzena" "ekintza bortitzekin" lotuz, nahiz eta ekintza zuzenak ez duen zertan nahitaez bortitza izan behar.
[aldatu] Elkar laguntza
Talde anarkistek jarraitutako oinarrizko printzipioa da. Piotr Kropotkinek gizarteak printzipio honetan oinarrituta antolatu behar direla azaldu zuen bere lanetan, adibide ugari emanda (animalien jokaerak eta antzinateko kulturak aipatzen ditu, besteak beste). Kropotkinez gain, jende gehiagok defendatu izan du jarrera hau, nahiz eta haietako batzuk anarkistak ez izan.
[aldatu] Indarkeria eta indarkeria eza
Anarkismoaren iritziz gobernuak, edo boterean dagoen edozein erakundek, biolentzia sortzen du. Agintean dagoen gutxiengoak agintea eta bere abantailak mantentzearren gizartearen gehiengoari kalte egiten dio arlo askotan: egoera ekonomikoan, kulturan, askatasunean, etab.
Hala ere, estatuaren indarkeria horri eman beharreko erantzunean oinarritzen dira historian zehar anarkismoaren korronte ezberdinen artean sortutako eztabaida zabalak.
Horiek, ageriko bi korronte ezberdinetan bereizten dira: biolentziaren alde daudenak eta biolentziaren aurka.
[aldatu] Autoeraketa
Behin baino gehiagotan, zeren aurka dagoen Anarkismoa aipatzen da, baina garrantzi handiagokoa da zeren alde dagoen. Anarkismoa ez da Gizartea desegituratzearen aldeko joera hutsa. Alderantziz. Estatuaren aurkakoa da, baina beti ere gizakien autoeraketa bultzaturik, gizakien beharrak hasetzeko orduan behar horiek dituztenen inplikazio eta konpromiso zuzena bultzatuz.
Autoeraketa kontzeptu horren ondorioak dira, adibidez, demokrazia partehartzailearen oinarri kontzeptualak, baita ere Lankidetza edo Kooperatibismoa, Gizarte Ekonomia, etab.
Anarkismoa, beraz, mugimendu eraikitzailea da. Hasieratik (Proudhon) joera apurtzaile eta erreformistak nahastu dira mugimendu honen barruan. Momentu honetan, joera marxista edo estatisten krisialdi nabariaren ondoren, Anarkismoaren joera bi hauen berpizkunde kontzeptuala ikusten ari da, ezkerraren teoriko askoren aldetik.
[aldatu] Historia
Anarkismoaren barnean hainbat korronte bereizten ahal dira. Historian zehar esanguratsuena anarkosindikalismoa izan da, langile mugimenduan oinarritutako korronte anarkista. Horrela, anarkismoa hertsiki loturik egon da langileriarekin eta honen programa politikoarekin. Lehenengo Internazionalean komunistekin batera jardun ondoren, aurrerago banaketa gertatu zen tesi marxisten eta anarkisten artean, langile mugimenduaren barruan zatiketa sakona ekarriz. Anarkistek, hala ere, langile mugimenduan jardun zuten euren erakunde propioekin.
1970eko hamarkadatik aurrera, eta gizarte mugimendu berriak deitutakoen eragina dela eta, anarkismoak ekologismoaren, feminismoaren eta bakezaletasunaren eragin nabaria jaso zuen. Hori dela eta, korronte berezituak sortu ziren anarkismoaren izen zabalaren pean: anarkofeminismoa eta anarkoekologismoa, besteak beste.
Bestalde, anarkokapitalista izeneko tendentzia dago, egile askoren ustez anarkismoaren historiatik at kokatutako joera. Horrek muturreko kapitalismoa defendatzen du askatasunaren goreneko maila bezala. Joera hau, hala ere, testimoniala da eta anarkista deituriko mugimendu politikotik kanpora kokatzen da.
[aldatu] Erakunde anarkistak
Antolaketaren arloan, mota guztietako anarkistak daude. Oro har, autoantolaketaren eta federazioaren aldeko jarrera du anarkismoak eta, hori dela eta, erakunde indartsu eta zurrunak baino, talde dinamiko eta aldakorrak hobetsi ohi dituzte.
Anarkista batzuek antolaketaren aurkako jarrera dute, norbanakoen elkarketa puntuala defendatuz. Batzuetan, mota horietako jarrerak defendatzen dituztenei insurrekzionalistak deitu izan zaie, Italiako Federazio Anarkikoari (FAI) bezala, adibidez. Alabaina, anarkismoaren korronte nagusiak federazioetan antolatzeko hautua egin izan du, Iberiar Federazio Anarkista (FAI) bezalako antolakundeak sortuz.
Erakunde anarkista esanguratsuenak lan munduan jardun izan duten sindikatuak izan dira, anarkosindikalismoaren korronteari jarraiki.
[aldatu] Pedagogia libertarioa
Irakaskuntza eta jarrera anarkistaren oinarri garrantzitsua da. Heziketa anarkista gizabanako kritikoa sortzen saiatzen da. Bere inguruko munduarekiko jarrera konformista ez daukana, etorkizuneko gizarte libertarioa sortu ahal izango duena.
Langilerian analfabetatze-maila altua zenean, mende hasieran batez ere, ateneo libertarioetan irakurketa ikastaroak oso arruntak ziren. Irakurtzen jakiteak ematen zuen kulturak, norberak bere kabuz, jarrera kritikoa mantentzen laguntzen zuelako. Gaur egun, aldiz, kultura zabaltzeko beste motatako erak arruntagoak dira: aldizkariak, fanzineak, musika, literatura, bestelako arteak...
Beste alde batetik, anarkistek askotan defendatu dute ikasketa gizakien arteko harremanen osagai intrintsekoa dela. Horrek hezitzaile eta hezituen errolak ezabarazten ditu, edonork beti daukalako zeozer ikasteko eta irakasteko.
Honen arabera, pedagogo libertario askok defendatu dute eskolatzearen ezabatzea. Honek dauzkan boterearen eta hierarkiaren baloreak direla eta.
Historian zehar hainbat saiakera egon dira; betiere errepresio handia jasan dutelarik:
[aldatu] Anarkismoaren sinbologia
Anarkismoak ikur ugari dauzka, bere barnean existitzen den korronte aniztasunaren erakusle.

Summary:
Anarkismoa gobernu (estatua), hierarkia eta autoritate mota guztiak deuseztatzeko mugimenduen izen orokorra da. Beraien helburua, oro har, anarkia ezartzea da. Anarkisten ustez, gizartearen antolakuntza hobea lor daiteke gobernu barik, eta hura lortzeko era ugari proposatzen dituzte. Anarkisten ustetan, ezin da "harreman etikorik" izan gizarte bateko herritarren artean, beraien gogoz kontra eginez gero; hortaz, anarkismoak norbanakoen askatasun osoa bilatzen du.
Anarkismoa beste izen batzuekin ere izendatu izan da edo izendatzen da, esaterako: komunismo libertarioa, sozialismo libertarioa, anarkia, akrazia, etab.


[aldatu] Ezaugarriak
Hiruki aldekide perfektu batean inskribatzen da gaztelua; era sinbolikoan, etiopiar argi-emailearen estatuak leku geometrikoa markatzen du.
Hego-ekialdera dago orientatuta, itsasoari gibela emanik, landaredia eta fauna aberatsa duen 350 hektareako ordeka eder baten erdian. Diseinu poligonaleko erdiko atal nagusitik hiru hegal ateratzen dira, bakoitzak bere xede berezia duela:
Barneko dekorazioa eta altzariak orientalismoaren estilora lerratuak dira orobat, eta Anton Abbadiak bere txangoetatik bildutako objektu asko gordetzen ditu, gehienak ongi zainduak.
Eraikinak lau maila ditu: zerbitzurako sotoa, etxebizitzarako bi solairu, eta ganbara.
[aldatu] Sotoa
Lurzoruaren berezko malda dela eta, erdi lurperaturik dago, baina irekia iparraldean. Sukalde handia eta biltegia daude, etxe atal nagusian ezarririk, ingeles ohituraren arabera.
Ikatza hegoaldeko hegalean gordetzen zuten, eta egurra dorre zirkularrean. Janaria ekialdeko hegalean gordetzen zuten, zazpi upelategiekin batera. Hegal hori kaperan amaitzen da. Kaperaren azpian, sotoan beraz, dira ehortzirik Anton Abbadia eta Virginie Vincent de Saint Bonnet bere emaztea.
[aldatu] Beheko oina
Gazteluko sarrera nagusiaren ataritik antolatzen da bizigune osoa. Gune horrek biltzen ditu sarrerako atondoa, eskailera nagusia eta Antonen gelarako bidean den sala txikia.
Hegoaldeko hegalean, arabiar aretoa eta jangela daude, batetik bestera erretzeko gelatxotik igarotzen dela. Jangelaren alboan sukalondoa dago, zerbitzurako gelatxo bat, non mahaizainak sukaldetik zuzen hartzen baitzituen jakiak igogailu txiki baten bidez.
Jangela handia da, dekorazio sendo eta bakunekoa, bufalo larruzko panel handiek estalia, esmeralda koloreko belusezko zerrendak barne hartzen dituztela. Ehun bereko estalkiz hornitutako kadirak lerroan ezarririk daude hormaren luzera osoan. Bizkarrean karaktere kufikoz brodatu letra bana daukate aulki horiek. Guztiak ordena egokian emanik, desira hau irakur daiteke: Ez ahal da sekula traidore bat izanen mahai honen inguruan.
Ekialdeko hegalean, komunak eta zerbitzuko eskailera daude. Hegal horren luzapenak gela nagusia hartzen du, kapera eta sakristiarekin batera.
Ipar-mendebaldeko hegala Anton Abbadiari bereziki eskainia da, bertan jarri baitzuen behatokia. Alde autonomoa da hori, Antonek nahitara famili bizitzaren gunetik kanpo ezarria.
[aldatu] Lehen oina
Liburutegiak hartzen du, gehienbat, etxe atal nagusia. Hegoaldeko hegalak harrera funtzioa betetzen jarraitzen du, gonbidatuentzako hiru gela baitaude: Etiopiakoa eta Jerusalemekoa (zein bere bainugelaz hornitua), eta Enperadorearen gela.
Ekialdeko hegalean, kaperari begira, Virginieren gela ageri da, andre-gelatxo atsegin batez horniturik.
[aldatu] Bigarren oina
Gazteluaren teilatupean ganbarak daude, erdiko atalekoak, mirabeen egonleku gisa prestaturik.
[aldatu] Eskailerak
Hiru eskailera daude solairu batetik bestera ibiltzeko. Eskailera nagusia sarrerako ataritik ezkerrera abiatzen da, hormak fresko ederrez hornituta, eta ezkaratz buruan kanpoko argia ematen dion beirate margodun handi bat duela. Senar-emazteek eta haien lagunek soilik erabiltzekoa zen.
Bigarren eskailera sototik abiatzen da, ekialdeko hegalean, ipar fatxadako zerbitzuko atearen aurrean. Zerbitzuko eskailera zen; mirabeek, izan ere, ez zuten ikusgai izan behar. Zerbitzuko eskailera hori eraikuntzaren egiazko bizkarrezurra da: gazteluko oin guztien arteko lotura egiten du eta zerbitzuko aterako zein eskailera nagusirako bidea da.
Dorreak badu hirugarren eskailera bat, baina hori gela meridianoaren eta liburutegiaren arteko joan-etorrietarako baizik ez zen erabiltzen.
Hego eta iparraldeko hegaleko dorre txikietan zurubi bana dago, Erdi Aroko tradizioaren oroigarri.
[aldatu] Astronomia behatokia
Abbadiak bere gazteluan sortu zuen astronomia behatokia apala da neurrietan eta ahalmenean, baina garai hartan bakarra zen Euskal Herrian edo Frantzian, baita Europa ere, tresneria guztia sistema hamartarrean doitua zuenez.
Leiar meridianoa, leiar astronomiko hamartarra, erregulatzaile astronomiko siderala, erregulatzaile astronomiko hamartarra, zeru-globoa ezarri zituen behatokian. Baita ere, nadir bat ipintzeko hamar metroko zuloa eginarazi zuen, gazteluaren azpian, lurraren mugimenduak neurtzeko.
Errefrakzioaren konstantea gazteluko behatokitik ikertu nahi izan zuen Anton Abbadiak. Hartarako, pausodun teleskopioa zeru-lerroko punturik garaienera zuzendu behar zuen, hau da, Larrun mendiaren gailurrera. Behatokiaren aurkako norabidean dagoenez Larrun mendia, Abbadiak gazteluko horma guztiak alderik alde zulatzeko agindua eman zuen.
Esperimentuak ez zuen emaitza onik izan, difrakzioaren ondorioz argia guztiz galtzen baitzen horma lodietako zulo-segida hartan. Hutsegitea ezkutatu ordez, Anton Abbadiak bere hartan utzi zituen ageriko zuloak eta atariko horman, zuloaren inguruan, hitz hauek grabatu zituen: ez ikusi, ez ikasi.
[aldatu] Liburutegia eta bizitokia
Anton Abbadiak liburutegi handia bildu zuen bere gazteluan. Gai zientifikoak ziren nagusi, baina euskarazko nahiz euskarari buruzko liburu eta dokumentu asko zituen, baita ere. Bera hil eta handik urte batzuen buruan, Abbadiaren liburutegiko ale guztiak Pariseko Liburutegi Nazionalera eraman zituzten.
Sarrerako eta eskailera nagusiko hormetan, fresko handietan Etiopiako bizitzari buruzko irudiak ageri dira. Etiopiarrak oso era duin eta modernoan irudikaturik daude, Abbadiak estimu handitan baitzituen, haien lurretan hamabi urte igaro ondoren.
Gazteluan bisitari ospetsuak izaten zituen maiz Abbadiak, besteak beste eta Pierre Loti. Azken horrek, bere Ramuntcho eleberria Virginie Vincent de Saint Bonnet Abbadiaren emazteari eskaini zion («Virginie d'Abbadie andreari, bera hasi baitzitzaidan Euskal Herria ezagutarazten 1871ko udazkenean». )
[aldatu] Kapera
Zientzialari grinatua zen arren, sinesmen tinkoa zuen Abbadiak, eta bere gazteluaren hirugarren hegalean elizatxo edo kapera egitea deliberatu zuen. Kaperaren atzeko hormaren goiburuan, balkoitxo batez lotzen da eliza eta logela nagusia.
Kaperak San Antonioren adbokazioa du, eta usadioa zen igande goizetan meza egitea bertan, Abbadiaren lur saileko baserrietan bizi zirenentzat.
[aldatu] Idazkunak eta ikurrak
Bizitokiaren gela guztietan, baita liburutegian eta gazteluaren atarian ere, esaldiak idatzirik ageri dira 14 hizkuntzatan. Euskarazko bakarrak liburutegian dira.
Gazteluaren sarrerako atalburuan esaldi bat ageri da gaelikoz idatzita, hirustaz inguratuta, jabearen irlandar jatorria adieraziz: Cead mile failte (ongi etorri).
Gaztelu barruko horma zein habeetan irakur daitezkeen idazkun guztien artean berezi behar da Abbadiaren ikurburua, frantses zaharrean idatzia: Plus estre que paraistre (izana eta ez izena).
Ekialdeko hegaleko dorrean den gela nagusiko hormak urdinez dira apainduak, eta habeetan nahiz erlaitzetan Robert W. Buchanan ingeles olerkariaren bertso lerroak irakurtzen ahal dira: Izarrak, heda itzazue zuen izpi fresko eta leunak. O Ilargi, zabiltza bakean zure zilarrezko bidean (…) gau eta misterioaren ahotsa, kanta apalago. Hormetan, gau-urdinaren gainean izarrak irudi, AA (Anton Abbadia) eta VV (Virginie Vincent) monogramak ageri dira. Tximiniaren gainea, Abbadia eta Vincent leinuen ikurrekin batera, ohiko iturburua ageri da: Plus estre que paraistre; tximinia buruan, berriz, latinez: Transit vita sicut fumus (bizitza ihes doa kearen gisan). Gelaren sarreratik begiratuta, ezker horman ageri da lore-jokoak antolatzen zituen Donostiako Itz-Jostaldien Batzarrak 1881ean Anton Abbadiari emandako esker agiria; bertan ikus daiteke erakunde horren zigilua, «Bizi bedi euskara» Abbadiak lore jokoetarako asmatutako ikurburuaz.
Liburutegian dira gaztelu barruko euskarazko lau idazkun bakarrak, dirudienez Arnaud Oihenarten Atsotitzak eta neurtitzak liburutik hartuak. Horietatik bi dira bizitzaren eta izatasunaren inguruko irakaspenak:
Liburutegiko beste bi idazkunak erlijio kutsukoak dira:
[aldatu] Abdullah
Eskailera nagusiaren buruan, gazteluko sarrera nagusia zaintzeko eginkizuna balu bezala, Abdullahren irudi bat dago, zurez zizelkatua. Abbadia Etiopian bizi izan zelarik, Ras Ali agintariak Abbadiari eskaini esklabo txiki bat zen Abdullah.
Abbadia Euskal Herrira itzuli zenean, ez zuen haur hura bertan uzteko bihotzik izan; libre utzi eta berarekin eraman zuen.
Gazteluko bizitza lasaia ez zuen atsegin, eta Abbadia utzita Frantziako armadan sartu zen, turkoak deitu kanpotarren gudarostean. Adoretsua, bere herrikide guztiak bezala, balentria handiak egin zituen Magentako guduan.
Pariseko Komunan, 1871n federatuen lerroetan harrapatu zuten. Zergatik ulertu gabe, frantsesek fusilatu egin zuten. Alphonse Daudetek kontatu zuen historia hori bere Contes du lundi obrako Le turco de la Commune izenburuko narrazio laburrean.

Summary:
Abbadia jauregia Hendaiako (Lapurdi) itsaslabarren gainean dago, Santa Ana muturreko muinoan. Anton Abbadiak eraikiarazi zuen 1860 eta 1870 artean, Eugène Viollet-le-Duc eta haren jarraitzaile Edmond Duthoit arkitektoen zuzendaritzapean, estilo neogotikoan, eta Ingalaterran XIX. mendean egin ziren gazteluen eredura.
Anton Abbadiaren paperen arteko 1865eko aurrekontu batzuetan, gaztelua egiteko aurreikusiriko gastuen guztizko kopurua ageri da: 172.887 libera, altzariak kontuan hartu gabe.
Hil aurretik, Anton Abbadiak gaztelua eta lur sail osoa Frantziako Zientzia Akademiari utzi zizkion.


[aldatu] Biografia
Baionako Baiona Ttipia auzoko Trinket karrikako (orduan Maubec izena zeramana) 2. zenbakian jaio zen 1767an familia umil eta ugari (10 neba-arreba ziren) batean; bere aita Pierre Laffitte (1789an hila) arotza zen. Ikasketa laburren ostean 12 urterekin arotz-ikastun bihurtu zen bere aitarekin; gero bi urtez Baionako notario baten hirugarren idazkari aritu zen eta hamalaurekin hiri honetako Formalaguès izeneko tratulariaren zerbitzupean hasi zen.
[aldatu] Bankari ibilbidea
1788an, 21 urte zituela, Parisera jo zuen bere ugazabaren gomendatze-gutun batekin, Jean-Frédéric Perregaux bankariaren bulegoetan morroi aritzeko eskaeraz. Perregaux bankua "Salbamendu Publikoaren Komitearen" bankua bihurtu zen atzerrian zituen harremanengatik eta Brumarioaren 18az geroztik bere burua politikoki ondo kokatu zuenez Napoleon Bonaparteren finantza aholkularietakoa izan zen. Zortea lagun, lana bertan eman zioten eta berehala dohain handiak erakutsi zituen bankuen munduan aritzeko, bilakaera azkarrari hasiera emanez.
Perregauxek gero eta ardura handiagoak eman zizkion; 1790ean bere irabaziak 3000 liberakoak ziren eta II urtean Mont-Blanc Parisko auzoko bake-epailearen aholkularia izendatu zuten. Hala ere, IV urtean gorabehera bat izan zuen bere ugazabarekin; bere ustez Perregauxen konfiantza galdu eta bigarren mailako lanpostuan zokoratuta zegoenez, bankua utzi zuen . Horrek bere eragina izan zuen eta bankariak bere kide bihurtu zuen oraingoan, sortu berri zen Société Perregaux et Cie. delakoan; gainera bankariak osasun-arazo larriak zituenez 1807ko abenduaren 29an beste elkarte bat sortu zen hamar urterako, Perregaux, Laffitte et Cie.; bertan Laffittek kapital sozialaren�%50 zuen eta zuzendari kudeatzailea zen; Perregauxen semeak eta alabak�%25na zuten. Hamar urtez elkartearen kudeatzaile bakarra izan zen eta horren ondorioz Pariseko lehen bankua eta Europako indartsuenetakoa bihurtu zen.
1801eko maiatzan ezkondu zen Marine-Françoise Laeut (1783-1849) tratulari baten alabarekin. Bikote honek alaba bakarra izan zuen, Albine Étiennette Marguerite Laffitte (1881n hila).
1809ko urtarrilaren 19an Frantziako Bankuaren burua bilakatu zen Perregauxen heriotzaren ostean; 1831 arte egon zen karguan. Aldi berean Sena departamentuko Merkataritza Epaitegiko (1809tik) nahiz Merkataritza eta Industria Ganberako (1810etik) burua ere izan zen. 1814ko apirilaren 6an, Frantziako Lehen Inperioa jausi eta gero behin-behineko gobernuak Frantziako Bankuaren buru jarri zuen eta hala ibili zen 1820 arte.
Napoleon Bonapartek esan omen zion: «�Ezagutzen zaitut, Laffitte jauna, badakit ez duzula neure gobernua maite baina gizon ondradutzat zaitut�».
Esaldi hori egia zela frogatzeko aukerak izan zituen, ondorengo gobernuei fabore ugari egin baitzien. Lehen Berrezarpenean taxuzko diru-kopurua eskaini zuen Aliatuen gerra beharretarako eta Napoleon Elba uhartean lehorreratu zenean Luis XVIII.arentzat dirutza funtsezkoa lortu zuen. Hala ere, enperadore kortsikarrak erbesterako bidea hartu behar izan zuenean Laffitteren bankuan sartu zituen 6 miloi libera, berarekiko konfiantza osoa erakutsita. Waterlooko guduaren ostean behin-behineko gobernuak armadakoen soldatak ordaintzeko Frantziako Bankuari dirua eskatu zuenean, Laffittek horri ezetz esan eta bere funtsetatik atera zituen 2 miloi libera; egun batzuk beranduago Prusiak eskatzen zuen gerrarako beste ekarpen berri bat ere bere diruz estali zuen ia erabat. 1818an beste behin salbatu zuen Paris finantza-krisialditik, Burtsa bere likidazioari aurre egiteko gai ez zelarik 400000 liberako zorrak erosi eta ordaindu zituenean.
Garai honetan ondasun oso garrantzitsuen jabe (20-25 miloi liberatan kalkulatuta) zen; horrekin 1818an Maisonseko gaztelua erosi zuen Yvelines departamentuan. Beste gaztelu edo luxuzko etxe batzuk zituen Meudon (Senako Gainak), Breteuil-sur-Iton (Eure) eta Parisen.
Aipatu dugun guztiak XIX. mendeko finantza-gizonik inportanteenen artean kokatzen du baionesa.
[aldatu] Ibilbide politikoa
1815eko maiatzaren 8an Ehun Eguneko Ganberarako hautatu zuten merkataritza ordezkatuz Senan . Ez zuen tribunan hitz egin eta alderdi konstituzional liberalarekin bat egin zuen.
[aldatu] Aurkari aktibo eta errespetatua Berrezarpenean
1816ko urriaren 4an Senako hautesbarrutitik berrautatuta, ezkerraldean kokatu eta finantza-gaietan espezializatu zen; bere diskurtsoek eragina izaten zuten gobernuarengan, oposizioko kidea izanda ere. Gauzak horrela, Luis XVIII.ak Altxorraren arazoei aurre egiteko sortu zen batzordeko kidea izendatu zuen.
1817ko irailaren 20an diputatu berrautatuta , oposizioan segitu zuen eta prentsa askatasunaren alde jardun zuen. Askatasun publikoen defendatzaile, bilkura publikoen kontrako zapalkuntza kritikatu eta hauteskunde-sistema berriaren kontra bozkatu zuen.
Parisko 2. barrutian hautesleek 1822ko maiatzaren 9an diputatu berriro aukeratu zuten . Estatuaren egoera ekonomiko eta politikoaz emandako azalpenengatik nabaritu zen; Espainiarako espedizioaren kontra atera zen baina Villèle ministroari babesa eskaini zion errentak murrizteko bere operazioan, nahiz eta horrek bere kide politikoen haserrea piztu zuen. 1824ko otsailaren 25eko hauteskundeetan Parisko barruti berean gutxirengatik ez zuen lortu ordezkaritza berritzea , baina 1827ko martxoaren 29an berriro bihurtu zen diputatu, oraingoan Baiona jaioterriaren inguruko barrutia (Behe Pirinioetako departamentuko 3.a) ordezkatuz . Hurrengo azaroaren 17ko hauteskunde orokorretan aldi berean hautatu zuten bai Parisko 2. barrutian bai Behe Pirinioetan, bietan diferentzia nabariaz.
Parisko Guardia Nazionala desegin ondoren Laffitte oposizio parlamentarioko talderik aurreratuenaren eledun bihurtu zen eta ministroen kontra jotzeko eskatu zuen. 1828ko urtarrilaren 26an Albine bere alaba bakarra Napoléon Joseph Ney noblearekin ezkondu zen eta familia-aliantza horrek, herritarren artean ezagunago bihurtzeaz gain, burgesiarekiko hurbilpena ekarri zion.
1830eko uztailaren 12an Behe Pirinioetako 3. barrutitik berrautatuta Jules de Polignac buru zen gobernuaren kontra gogor aritu eta gero.
[aldatu] 1830eko Uztaileko Iraultzan eginkizun erabakiorra
Borboi leinuaren aurka publikoki guztiz agertu ez bazen ere, Luis Felipe I.a Orleans etxekoak koroa jasotzearen alde jo zuen lehenetakoa izan zen; proiektu honen alde zenbait urtez aritu zen eta Uztaileko Iraultzan Parlamentuan funtsezko egitekoa burutzeko prest agertu zen. Bere eraginagatik «�Warwick frantsesa�» deitu zioten eta horrela, pertsonaia historiko ingelesa bezala «�errege egiletzat�» jo zuten.
1830eko uztailaren 28an Breteuil-sur-Itonen zuen gazteluan sartu eta berehala, Luis Felipe I.a Orleansekoarekin harremanak izaten lehenetakoa izan zen. Parisko Errege Jauregian Oudard dukearen lehen mailako laguntzailearekin kontaktatu zuen eta horrek Laffittek bere alde baina bera konprometitu gabe lan egingo zuelako mezua transmititu zion. "Uztaileko Ordenantzak" deituko zirenen kontra altxatu ziren diputatuen artean zegoen, Saint-Cloudetik zetozen aginte horiek baionesa atxilotzea eskatzen zuten ia une berean.
Eguerdian beste zenbait diputaturekin batera Pierre-François Audry de Puyraveauren etxean egon zen; Georges Mouton eta Étienne Maurice Gérard generalekin nahiz François Mauguin eta Casimir Perier diputatuekin Tuileries jauregira joan zen arratsaldean, Auguste Marmont Ragusako dukeari odol isuriarekin ez segitzeko eskatzera. Marmontek onartu ez zuenean Laffittek kalean protestaka ari zirenekin bat egin zuen eta bere etxea altxamenduaren egoitza bihurtu zuen.
Uztailaren 29ko goiztirian Oudard Neuillyra bidali zuen bertan zegoen Orleanseko dukeari esateko ezinbestekoa zela berak jarrera argia erakustea; beste aldetik, bere etxean diputatuak eta kazetariak bildu zituen. Batzar honetan erabaki zen "behin-behineko udal batzordea" eratzea; bera ez zen partaide bihurtu, estatu mailako ardura bat hartzeko zain zegoelako.
Uztailaren 30ean berau izan zen Orleanseko dukeari erresumaren agintea hartzeko proposamena egin ziona; Palais-Bourbonen arratsalde horretantxe ospatutako diputatuen batzarrean eman zitzaion titulu hori. Adolphe Thiersen laguntzaz eta Charles-Maurice de Talleyranden konplizitateaz Laffitte izan zen Luis Felipe I.aren aldeko maniobraren burua. Bonapartisten partetik mehatxurik ez zegoela baina Karlos X.aren jarraitzaileen eskutik diputatuen artean oniritzia lortuko zuen balizko proposamen baten beldurrez, Orleanseko dukea bera heldu baino lehen egin zuten aldarrikapena. Le National agerkarian egin zen idazkia eta Paris osoan zehar ipini zen, biharamunean paristar guztiek ikusteko moduan.
Uztailaren 31n diputatuen beste batzar baten burua izan zen eta Errege Jauregira bidali beharreko eskutitza hitzartzea lortu zuen. La Fayetteko markesak erakusten zuen errepublika aldarrikatzearen aldeko jarreratik oso urrun egonda, hori ekiditearren dukeari Parisko Herriko Etxera joateko esan zion. Hankan zaurituta, dukearen segizioa lagundu zuen, herritarrek Luis Feliperekiko zein hurbil zegoen ikusten zuten bitartean.
Abuztuaren 3an diputatuek Casimir Perier aukeratu zuten presidente baina horrek Laffitteri pasatu zion funtzio hau betetzeko ardura. Beraz bere presidentziaren pean tronua bete gabetzat jo eta erresuma Luis Felipe I.ari eman zitzaion. Abuztuaren 7an berau izan zen errege berriari akta konstituzionala irakurri ziona eta 9an bera izan zen burua errege izendatu berriak zion egin zuen bilkuran.
1830an Le National agerkaria diruz lagundu zuen eta Les trois jours logia masonikoa sortu zuen Parisko Orient delakoan eta bere vénérable ("agurgarria") izan zen.
[aldatu] Gobernu-ardurak
1830eko abuztuaren 11n arlorik gabeko ministro sartu zen Luis Filipe I.aren lehen gobernuan. Hori dela eta hauteskundeetara aurkeztu behar izan zuen, baita arrakasta lortu ere . Kontseilu-bururik gabeko talde anitz hau laster batean zapuztu zen barne tirabirengatik . Laffitek bere burua eskaini zuen ministroak koordinatzeko kontseilu-presidente lanetarako eta horrek François Guizot eta Victor de Broglieren dimisioa ekarri zuen.
Luis Filipek, ordea, eskaintza onartu egin zuen eta ministro-talde berria sortzeko eskatu zion. Orduan hasi zen joko bitxi bat: baionesak nahiko inozo uste zuen erregea oso aldeko zuela , "mugimenduaren" alderditik hurbil zegoela eta bere ildotik joango zela; aldiz, Luis Feliperen kezka nagusia bai liberalismoa (Laffitte) bai errepublikazaletasuna (Odilon Barrot) neutralizatzea zen eta "doktrinarioen" zalea zen, haiek errege berriari "ia-zilegitasuna" aitortzen ziotelako eta espiritu demokratikoarekiko mesfidantza zuelako.
Ministro-taldea azaroaren 2an osatu zuen negoziazio luzeen ostean. Adolphe Thiers estatu-idazkariordea izendatu zuen eta berarentzat gorde zuen, presidente karguaz gain, finantza ministeritza.
"Mugimenduaren alderdiko" kide enblematikoa, Uztailaren Iraultzatik ateratako erregimena parlamentarismo eta demokraziarantz abiarazi nahi zuen; horretarako ez zien indar iraultzaileei aurka egin nahi, bere izaerarekin bat egiten zuen jokaera alegia: bere ospea ez galtzeagatik ez zuen neurri errepresiborik hartu gura. Baina horrela aritzea ez zitzaion erregeari komeni eta hau sekretupean ibili zen bere izen ona belzteko asmoz.
1830ko abenduan garatu zen Karlos X.aren ministroen kontrako prozesuak ere ez zuen asko lagundu bere agintaldian. Bizitza osorako kartzela zigorra jaso zutenean errebolta bat egon zen eta neurri zapaltzaileak hartu zituzten; hori dela eta ezkerra aldendu zitzaion baina eskuina ez zitzaion hurbildu. Gauzak horrela bai iritzi publikoa bai erregea kontra zituen.
1831ko martxoaren 8an Joseph Mérilhou Justizia ministroak dimisioa aurkeztu zuen; Parisen ia kontrolik gabeko egoeran bizi zen eta Laffitte ez zen gai izan gauza handirik egiteko. Erregeak dagoeneko beste gobernu bat zuen buruan, "ordenaren alderdiko" Casimir Perier buru izango zuena baina lehenago Laffitte kendu behar zuen erditik.
Italiako Batasuna ekarriko zuen prozesua izan zen aitzakia. Nicolas Joseph Maison marexalak Vienatik ohar bat bidali zuen Austria italiar altxamenduaren kontra aritzeko zorian zegoela aipatzen zuena; perspektiba hau erregearen gustukoa zen ; ohar hori italiarren aldekoa zen Laffitteri ez pasatzeko agindu zuen eta prentsaren bidez jakin behar izan zuen. Azalpenak eskatzera joan eta gero hurrengo egunean (martxoaren 9an) ministro-kontseilua bildu zuen baina bere gobernukide guztiak bere hausnarketen aurka agertu ziren. 1831ko martxoaren 13an Casimir Perier buru zuen gobernuari lekua utzia zion.
[aldatu] Luis Filiperi oposizio nekaezina
Dimisioarekin oposizioarekin berriro bat eginda agertu zen Biltzarrean. Baiona ordezkatuz beste behin diputatu atera zen 1831ko uztailaren 5ean eta berdin gertatu zen Parisko 2. barrutian ; Baiona aukeratu zuen. Boto bakar batengatik ez zuten ganberako presidente izendatu . Ezkerraldean kokatuta boterera heldu ziren gobernu guztien aurka gogotik aritu zen; Francesc Aragó eta Odilon Barrotekin batera erregearengana joan zen herriaren aldeko neurriak har zitzan eskatzera.
1834ko ekainaren 21ean irabazi ohi zituen bi barrutietan (Baiona aldekoa eta Parisko 2.ean) bozketak galdu bazituen ere, beste hiru lekutan irabazle suertatu zen: Behe Loirako (Bretainia) Reudied aldean, Behe Senako Erruan eta Vendée departamentuko La Roche-sur-Yoni zegokionean. 1837ko azaroaren 4an Parisen berriro galtzaile suertatu zen 2.ean baina 1838ko otsailaren 8an garaile atera zen 6.ean .
Legegintzaldi hauetan oposizio dinastikoarekin bat egin zuen eta Uztailaren Iraultzari lagundu izanaz damua erakutsi zuen behin eta berriro. 1844an Biltzarreko zabalpen-batzarrean adinez zaharrena izateagatik presidente izendatuta aipatu iraultzak egindako "promesak" betetzeko eskatu zuen aurkarien kexu zaratatsuen artean.
[aldatu] Zoritxarren garaia
Paradoxikoki , hainbeste desiratu eta lagundu zuen Luis Filipe I.aren botere hartzeak Laffitteren gainbehera politiko eta pertsonalen hasiera ekarri zuen.
Politikak gastu handiak suposatu zizkion; gainera finantza-porrotak jotako hainbeste industria eta elkarteri dirua mailegatu zien eta hori guztia ezin berreskuratu. Hori dela eta bere kuttunetakoa zen ondasun bat, Breteuilgo basoa, erregeari saldu behar izan zion 10 miloiren truke. Gobernua utzi zuenean ia erabat zorrak jana zegoen eta bere aurkari politikoek hitz jokoa eginez Jacques La Faillite ("Jacques Porrota") deitzen zioten. Bere bankua likidatzeko beharrean aurkitu zen 1831ko urtarrilaren 28an; porrot ekonomikoari oso estu ihes egin zion, Frantziako Bankuak emandako aurrerapen bati esker; bien bitartean bere emazteak diamanteak ere saldu behar izan zituen.
Aipatu aurrerapenarekin hobeto antolatu ahal izan zituen bere Parisko luxuzko etxearen eta Maisons-Laffitteko bere domeinuko parkearen zati baten salmentak. 1833an Maisons-eko parke handia zatitzeari ekin zion eta modelo ingelesari segituz herri hori paristar aberatsek erosten zituzten landa-etxeek osatutakoa bihurtu zuen. Bertako lehen zaldi-lasterketak ere antolatu zituen.
1836an bere likidazioa amaitu eta gero beste banku bat sortzea lortu zuen, enpresa industrialen garapenaren finantzazioari emana; formula horrek XIX. mendearen bigarren erdian arrakasta handia izan bazuen ere, berarenak ez zuen berebiziko emaitzik lortu eta bere heriotzaren ostean desegin zuten.
Parisen hil zen 1844ko maiatzaren 26an. Bere hileta-elizkizunetara 20000 lagun baino gehiago joan ziren eta ikasle batek, Francesc Aragó, Louis-Antoine Garnier-Pagès, Philippe Dupin eta abarrek mintzaldiak egin zituzten. Hiri honetako Père Lachaise hilerri ospetsuan dago lurperatuta .
[aldatu] Baionan eta beste gogoan
Baiona jaioterriak karrika bati bere izena ipini zion; Baiona Ttipia auzoko nagusietako da, kale zaharrago batzuk botatzearen ondorioa eta bertan, Frédéric Bastiat karrikarekiko kantoian Léon Bonnat museoa dago. Herria euskarazko nahiz La Semaine du Pays Basque frantsesezko astekarien egoitzak ere kale honetan kokatzen dira, besteak beste.
Parisen ere rue Laffitte izenekoa dago bere ohorean, 9. barrutian; hiri honetan izan zituen bizilekuetakoa bertan egon zen, 19 zenbakian (egun 27a da) Proventza kalearekiko kantoian; lehenago rue d'Artois zenari 1830ean aldatu zioten izena. Beste aldetik, Yvelineseko Maisons-sur-Seine zenari beragatik Maisons-Laffitte izena ipini zioten.
Agosti Xahok 1840an Lettre a Jacques Laffitte izenburuduna idatzi zuen.

Summary:
Jacques Laffitte, okzitaniera arautuan Lahita edo Lafita (1767ko urriaren 24a Baiona - 1844ko maiatzaren 26a Paris) bankari eta politikari baionesa izan zen.
Banka munduan igoera azkarra izan eta Frantziako Bankuaren gobernadorea bihurtu zen. Diputatu liberala, 1830eko Uztaileko Iraultzan esku hartu zuen eta frantses estatuko goreneko kargu politikoa okupatu zuen: Ministro-Kontseiluko presidentea izan zen, hau da Lehen ministro edo gobernu-buruaren orduko baliokidea. Luis Filipe I.arekin suertatu zen hori, bere 1. legegintzaldian. Charles Floquetekin batera kargu hau okupatu duen euskal herritar bakarra da.