[endre] Teoretisk grunnlag
Grunntrekka i Lenin og Stalin sin politikk for det nasjonale spørsmålet var lagt før oktoberrevolusjonen. Lenin la stor vekt på det nasjonale spørsmålet, og skreiv mykje om det. I det mest kjende verket Om nasjonenes rett til sjølbestemmelse frå 1915 skriv han «Fullstendig likerett for alle nasjoner; nasjonenes rett til sjølbestemmelse, enheten til arbeiderne av alle nasjoner». (Lenin 1977 s. 214).
RSFSRs folkekommisariat for utdanning ferda allereide i 1918 ut eit dekret som sa at alle nasjonalitetar var sikra rettar til å organisere opplæring, på sitt eige språk. SUKPs partikongressar i 1929-30 gjorde begge vektak om at arbeidet med å bygge opp ein nasjonal sosialistisk intelligensia gjennom allmenn skoleundervisning og alfabetiseringskampanjer.
Gjennomføringa av den leninistiske språkpolitikken kravde mykje av dei sovjetiske lingvistane. Dei kunne ikkje berre sitte og lage teoriar, dei måtte ut til folk, gjøre empiriske studiar av språk, og gå tilbake og lage skriftspråk for desse språka. Dei måtte ta stilling til kor store dialektskilnadene var, kor mange skriftspråk det var grunnlag for, og kva dialekt dei skulle legge til grunn for dei nye skriftspråka. I tillegg til alle Ivar Aasen sine problem hadde dei altså eitt viktig tilleggsproblem: Der Aasen tok utgangspunkt i riksgrensa når han avgjorde kor mange dialektar han skulle samle inn under same skriftspråk, måtte dei sovjetiske lingvistane samle i hop passande dialektknippe sjølv, på språkleg grunnlag.
Det var det fonemiske prinsippet som vart lagt til grunn for alfabetiseringa. Lingvisten N.F. Jakovlev laga ein matematisk formel for metodar for å halde talet på grafem nede, men likevel høgt nok til å gjennomføre eit fonemisk prinsipp. A.A. Reformatskij utvikla teoriar for utforminga av grafem: Vokal- og konsonantrepresenterande grafem skulle skilje seg frå kvarandre, som to grupper. (Isaev 1977). V.A. Artemov (1933) sette opp 5 prinsipp for nye alfabet:
Sovjetisk lingvistikk var som alt anna i Sovjetunionen svært revolusjonær på 20- og 30-talet. Den leiande lingvisten var N.Ja. Marr (1864-1934), som kombinerte språkvitskap og kommunistisk teori til noko av det verste verda har sett av vitskaplege teoriar. Marr såg språk som ei direkte spegling av produksjonsforholda i samfunnet, slik at det til urkommunistiske samfunn, slavesamfunn, føydalistiske, kapitalistiske, sosialistiske og kommunistiske samfunn høyrer kvalitativt ulike språk. Såleis har t.d. systemet med hjelpeverb i dei indoeuropeiske språka, som blir brukt til å uttrykke eigedomsforhold, vakse fram med undergangen til urkommunismen og utviklinga av eit slavesamfunn. Språket under kommunismen vil dermed bli eit heilt nytt språk, ikkje russisk, ikkje engelsk, men noko heilt anna. Marr var medlem av Komiteen for nye alfabet, og gjekk sterkt inn for latinifisering. Han såg det russiske alfabetet som knytta til Russlands kapitalistiske fortid, slik at den einaste vegen til ei sosialistisk framtid låg i det å ta i bruk det latinske alfabetet. Marr sine tilhengarar i Alfabetkomiteen omarbeidde i løpet av 30-talet marrismens syn til å bli eit forsvar for kyrillifisering. (Bjørnflaten 1982:141, Crisp 1989:31). I og med at vegen mot kommunismen gjekk via innføring av eit einskapleg språk for heile menneskeslekta, ville ei typografisk og terminologisk harmonisering på russiske premissar vere eit steg i rett retning. Dette betyr ikkje at marrismen er årsaka til omlegginga av politikken. Men når styresmaktene ville ha ei omlegging, kunne marrismen gje den vitskaplege grunngjevinga for eit slikt syn.
[endre] Praktisk gjennomføring, perioden fram til 1937
Den praktiske gjennomføringa varierte frå region til region, og det er her sett opp ei grov tredelinga, som fangar opp både geografiske skilnader (frå sør mot nord), skilnader i lokalt engasjement (prosessen starta i sør), og skilnader i utgangspunkt.
[endre] Utskiftinga av det arabiske alfabetet
Før oktoberrevolusjonen vart Det arabiske alfabetet brukt for alle muslimske folk i Sentralasia, dvs. både for språk frå svært ulike språkfamiliar (indoiransk, kaukasisk, tyrkisk) og for nært beslekta språk i same språkgruppe (dei ulike tyrkiske språka). Det faktum at det arabiske alfabetet i utgangspunktet ikkje har separate symbol for vokalar, og at det er relativt få symbol for friksjonslydar, gjorde det svært lite eigna som alfabet for dei fleste av desse språka. På grunn av dette var det fleire reformrørsler i sving allereide før revolusjonen, men utan at dei hadde oppnådd praktiske resultat.
Så tidleg som i 1917, i byrjinga av februarrevolusjonen, hadde den jakutiske lingvisten S.A. Novgorodov utvikla eit latinsk alfabet for jakutisk, bygd på det internasjonale fonetiske alfabetet (IPA). Novgorodov hadde kjennskap til IPA etter studiar hos L. V. Sjtsjerba og Jan Baudouin de Courtenay. Skriftspråket (som ikkje brukte store bokstavar og ikkje skiljeteikn) vart godkjent i 1921 og i bruk i over 10 år. (Crisp 1989:26, Slepcov 1986:112ff.
Initiativet til reformprosessen kom på eit møte i Baku i 1922. Seinare kom det resolusjonar frå lærarmøte o.l. til støtte for at alle arabisk-baserte skriftspråk skulle skifte alfabet. Den første all-union-kongressen for turkologar vart halden i Baku i februar 1926, og den kongressen gjekk inn for opprettinga av ein Sentralkomite for det nye tyrkiske alfabetet. Dette skjedde etter grundige diskusjonar der alle syn kom fram (t.d. var særleg delegatane frå Tatarstan for å halde fram med det arabiske alfabetet). (jfr. det stenografiske referatet frå kongressen, sitert i Crisp, op.cit.).
[endre] Rettskrivingsreformer i språk som allereie var skriftfesta
Sentralkomiteen for det nye tyrkiske alfabetet vart flytta frå Baku til Moskva i 1930, og samtidig delt opp i 4 sektorar: Kaukasisk, turko-tatarsk, finskugrisk, og ein teknografisk sektor. I 1935 hadde komiteen 35 lokale underkomitear, og han var involvert i danninga av 70 nye skriftspråk.
Dei fleste store ikkjeslaviske språka i Volgaområdet hadde allereide kyrilliskbaserte skriftspråk før revolusjonen. Av desse fekk komi og udmurtisk latinske skriftspråk, mens dei mariske og mordvinske språka heldt på sine kyrilliske alfabet. Den kyrilliske ortografien til språk som marisk og mordvinsk vart forbetra i tida fram mot 1937. Etter 1937 vart dei ortografiske prinsippa endra til meir russiske prinsipp, og dermed mindre eigna til språka dei var berekna for.
[endre] Skriftfestinga av nye språk
Før revolusjonen sat fleire kommunistar i fengsel i Sibir, noko som i fleire tilfelle resulterte i lingvistiske arbeid: V:I.Jokhelson om korjakisk, jukagirsk og aleutisk, V.G. Bogoraz-Tan om tsjuktsji, itelmensk og lamutisk, og Lev Jakovlevitsj Shternberg om giljakisk og ainu. På initiativ frå Bogoraz-Tan og Shternberg vart det sett i gang undervisning i nordlege språk ved det nordlege fakultetet ved universitetet i Leningrad i 1926. (Isajev)
Etter den 10. partikongressen vart det nordlege fakultetet ved Leningrads institutt for austlege saker grunnlagt. Seinare, da arbeidet med å lage nye skriftspråk vart intensivert rundt 1930, vart Institut Narodov Severa (INS) oppretta. INS var ein sentral institusjon i arbeidet med å gjennomføre den sovjetiske språkpolitikken, i løpet av 1930-talet arbeidde det ca. 300 personar ved INS med skriftfesting av språk, og utarbeiding av skolebøker og anna litteratur.
[endre] 1937 og overgangen til kyrillisk skrift
I 1937 gjekk Sovjetunionen over til å bruke kyrillisk i staden for latinsk for alle dei språka som hadde fått nye alfabet etter revolusjonen (eldre skriftspråk vart ikkje skifta ut). I vest er det dessverre denne hendinga som er best kjend, sjølv om det å i det heile tatt analysere og skriftfeste så mange språk var det som verkeleg var ein bragd. Her er det Isajev seier om saka:
Og korfor var no det så viktig? Isajev startar eit kapittel i boka si med overskrifta The conversion to the Russian script as a factor promoting convergence among Soviet peoples. (s. 255). Han siterer og partirapportar frå 1936 som kritiserer den pågåande latinifiseringa (rapport til SK SUKP om den austsibirske regionkomiteen i Kommunistpartiet):
11. februar 1937 vedtok Sovjetunionens sentrale eksekutivkomites nasjonalitetsråd ein resolusjon om ein overgang til det russiske alfabetet for alle språka til dei nordlege folka. (Isaev 1977:252). Det er likevel ingenting i dei samtidige kjeldene som avslører slike hemmelege planar om å gå over til russisk etter ei stund allereide frå starten av. Tvert imot er det vanskeleg å tolke den veldige entusiasmen for arbeidet som noko anna enn ærlege planar, for alle dei som var involverte i det.
[endre] 1937–1960
Sjølv om skriftspråkspolitikken vart lagt om frå kyrillisk til latinsk, og sjølv om lånord vart importert frå russisk i stor skala (på same måten som norsk får lånord frå engelsk i dag) låg hovudtrekka i den sovjetiske språkpolitikken fast fram til ca. 1960, dvs. fram til Khrustsjov. Minoritetane fekk skoleopplæring på morsmålet sitt. Unntaka var dei deporterte nasjonalitetane, elevar som budde utanfor dei nasjonale områda «sine», visse folk i grenseområda mot vest, som kildinsamane, og minoritetar med færre enn ca. 1000-2000 talarar.
[endre] 1960 fram til slutten av Sovjetperioden
Det som gjer at 1960 er eit sentralt skilje er at Khrusjtsjov kom med nye skolelovar. Khrusjtsjov si maktovertaking resulterte i ei markant omlegging av den sovjetiske språkpolitikken, til ein meir russiskdominert politikk. Dette kjem klart fram i eit sitat frå paragraf 19 i den nye skolelova (her sitert etter Yaroslav Bilinsky, 1962):
For å forstå innhaldet i denne paragrafen gjeld det å tolke begrepet «valfridom» rett. I den gamle lova hadde skolen plikt til å gje undervisning på morsmålet til barna. Etter den nye lova kunne barna «friviljug» velje russisk. Valfridommen var med andre ord fridom for planleggarane til å bruke russisk, og ikkje fridom for individet til å velje sjølv. Resultatet av den nye lova kom umiddelbart, nye læreplanar vart gjennomførte i tidsrommet 1960-63. Effektane av lova ser vi i den russiske skolen i dag. Berre to nasjonalitetar (tatarane og basjkirane) har morsmålet sitt som opplæringsspråk gjennom heile skoletida, mens alle andre enn dei aller minste nasjonalitetane hadde opplæring på morsmålet sitt før 1959. For alle dei andre minoritetane, også for dei finskugriske folka, er det i beste fall opplæring på eige morsmål berre i småskolen. For dei små folka i nord er det ikkje opplæring på morsmål i det heile tatt.
[endre] Litteratur
Denne artikkelen er rekna som ein god artikkel på nynorsk Wikipedia.

Summary:
Sovjetisk språkpolitikk, språkpolitikken til Sovjetunionens kommunistiske parti, representerte eitt av dei mest omfattande språkplanleggingsprosjekta verda har sett. Målet med denne politikken var å gje alle dei ca. 140 språka i Sovjetunionen eigne skriftspråk, og byggje opp skoleverk som kunne gje alle opplæring på eige språk. Det einaste skriftfestingsprosjektet som er samanliknbart med det sovjetiske eksperimentet er misjonærorganisasjonane sitt prosjekt for å omsetje Bibelen til alle verdas språk.
Den sovjetiske språkpolitikken kan delast inn i tre ulike periodar:


[endre] Historie
Komi-området vart ein del av Russland i 1472, då den russiske ekspansjonen austover tok fart.
Sovjetunionen danna Syrjenaranes autonome område i 1921. Komis autonome sosialistiske sovjetrepublikk vart danna i 1936. Komi vart undervist i grunnskolen under Stalin, men frå og med innstramminga i den sovjetiske språkpolitikken under Khrusjtsjov vart undervisninga i komi forbode frå og med slutten av 1950-talet.
I Stalin-tida fans det fleire fangeleirar som var ein del av gulag-systemet i republikken. Byen Vorkuta i nordaust oppsto rundt eit av dei største kompleksa av fangeleirar i den europeiske delen av Russland, bygd opp rundt kolgruvedrift. Det er anslått at ein million fangar var innom leirane her. Eit fangeopprør i Vorkuta i 1953 vart slått ned av den raude armeen med maskingevær og stridsvogner.
Etter at Sovjetunionen vart oppløyst utferda Komi Autonome Sosialistiske Rådsrepublikk ei sjølvstendeerklæring, men republikken vart likevel verande ein del av den russiske federasjonen. Komi og Russland skreiv i 1996 under på ein avtale som gjev regjeringa i Komi høve til å utvikle republikken relativt sjølvstendig.
Sidan 2002 har Vladimir Torlopov vore president i republikken Komi. I 2005 vart han nominert til fire nye år som president av Vladimir Putin og parlamentet i Komi stadfesta dette samrøystes 7. desember 2005.
[endre] Geografi
Komi består for det meste av lågland med låge kollar. I den austlege delen av republikken er Uralfjella, det høgaste fjellet i Komi og Uralfjella er Narodnaja, 1�894 m.o.h.). Andre høge fjell er Telpos, 1�617 m.o.h. og Halmer-Ju, 1�363 m.o.h.. Langs dei nordvestre og sentrale delen av republikken går Timan-ryggen eller Timan-fjella, det høgaste punktet er 463 m.o.h.
Den største elva er den 1�809 kilometer lange Petsjora, som har kjeldene sine i den søraustre delen av republikken, i Ural. Petsjora renn gjennom Komi inn i Nenetsia. Nedfallsområdet er 322�000 kvadratkilometer, og dei viktigaste bielvene er Usa og Izjma. I sør finst også Vytsjegda-elvas nedfallsområde. Vytsjegda sine viktigaste sideelvar er Vym og Sysola, som renn saman med Vytsjegda i Syktyvkar.
Det nordlege barskogsbeltet, taigaen, dekker 72,7 prosent av republikken sitt areal. I tillegg er 9,8�% av arealet dekt av myr. Av barskog er det i Komi m.a. furu og gran) og 20 lauvtreslag (m.a. osp, bjørk, rogn og vidje). I skogen er det hare, ekorn, rev, bjørn, ulv, elg, fuglar m.a. tiur, orrhane, and og gås. I den sørlege delen av republikken er det også gaupe, villsvin og kronhjort. Dei mest utbreidde fiskeslaga er laks, sik og harr.
Den nordlegaste delen av republikken høyrer til tundraen. Heilt i nord er det trelaus tundra, fem prosent av arealet. Mellom den trelause trundraen og barskogbeltet ligg skogtundrabeltet, som dekker 4,5 prosent av arealet. På tundraen veks det mose, lav og myrgras, og dvergbjørk og vidje. Av dyr finst det rein, lemen og fjellrev. I tillegg hekkar det gås, svane og and og mykje småfugl, som kjem etter dei store flokkane av mygg og knott.
Gjennomsnittstemperatur i januar er i nordaustdelen av republikken i Vorkuta -20,4 Celsius og i sør i Syktyvkar -17,1 ˚C. Gjennomsnittstemperatur i juli er +11,7 ˚C i Vorkuta og +16,6 ˚C i Syktyvkar.
Dei største nasjonalparkane i Komi er Petsjora-Ilytsj-området langs Petsjoras breidder og Jugyd Va nasjonalpark aust i republikken, i Ural. Jugyd Va-området vart i 1995 erklært som verdsarvstad av UNESCO.
[endre] Folkesetnad
Folketalet i Komi er996 400 (2005). Av folkesetnaden er 57,3 prosent russarar, 23,3 prosent komiar , 8,5 prosent ukrainarar, 2,1 prosent kviterussarar, 2,1 prosent tatarar, 1 prosent tyskarar og 5,7 prosent andre (til saman 64 etniske grupper).
Dei største byane er hovudstaden Syktyvkar (227�700), Vorkuta (184�000), Ukhta (98�700), Petsjora (57�400), Izjma, Sosnogorsk og Mikun. 74,2 prosent av folket i Komi bur i byar.
[endre] Administrativ inndeling
Administrativt sett er Komi delt inn i 12 krinsar og åtte byar som står rett under republikkadministrasjonen.
Store byar og tettstader (1. januar 2005)
[endre] Økonomi
Komi har rike naturressursar, det finst steinkol, olje, jordgass, skiferstein, asfalt, bauxitt, bergsalt, diamantar, halvedelsteinar, kvarts og mange ulike malmslag, m.a. gull. Dei viktigaste industrigreinene er olje-, energi-, skog-, bergverks-, maskin-, treforedling- og næringsmiddelindustri. Dei viktigaste er olje- og energiindustrien, som står for 64�% av republikkens industriproduksjon. Olje- og gassindustrien er konsentrert til Ukhta sentralt i republikken, og steinkolproduksjonen til nordaust i Vorkuta. Andre viktige industrisentra er Syktyvkar, Petsjora og Izjma.
Jordbruket er konsentrert til kvegdrift. Sør i republikken er det storfe, og i nord er det rein, I tillegg driv dei fiskeri og pelsdyroppdrett og -jakt. I sør dyrkar dei dyrefor, grønnsakar og potetar.
[endre] Kommunikasjon
Den viktigaste vegen går frå sørenden av republikken via Syktyvkar til Ukhta. Jernbanenettet er bygd opp rundt Kotlas-Vorkuta-jernbanen, ein bane som går frå sørvest i republikken til heilt oppe i nordaust, til det Jamalo-Nenetsiske området. Ut frå denne banen går det mange andre banar, m.a. frå Mikun til Syktyvkar, frå Mikun til Vendenga, frå Sosnogorsk til Troitsko-Petsjorsk og frå Synja til Usinsk. I løpet av dei siste 30 åra har jernbanenettet i republikken vorte dobbelt så langt. I tillegg er det planar om å bygge ein jernbane frå Syktyvkar via hovudstaden i det Permjakiske området Kudymkar til Perm. Dei største elvene i republikken, Petsjora og Vytsjegda er også viktige for båttrafikken.
[endre] Politikk
Komi har eit parlament med 180 medlemmar. Presidenten heiter frå 15. januar 2002 Vladimir Aleksandrovitsj Torlopov og utanriksministeren Aleksandr Okatov. Før Torlopov var Jurij Spiridonov president.
[endre] Religion
Fleirtalet av innbyggjarane i republikken Komi høyrer til ortodoks kristendom. I tillegg kan det vere nokre som praktiserer eller prøver å revitalisere den førkristne religionen til komiane. Komiane skil seg likevel frå dei andre uralske folka i Russland ved å ha vorte kristna tidleg og grundig, og er dermed kanskje det uralske folket der kristendommen står sterkast. I den seinare tida har det vore misjonsverksemd frå jehovas vitne, adventistar, pinsevener og lutheranerar.
[endre] Utdanning
Det er ca. 450 grunnskolar i republikken Komi. I Syktyvkar ligg Komi statlege universitet (grunnlagt 1972), ulike avdelingar av vitskapsakademiet, eit pedagogisk institutt og eit skogsteknisk institutt. I Ukhta ligg Ukhtas Tekniske universitet og i Vorkuta ligg det eit skogbruksøkonomiske institutt.
[endre] Bakgrunnsstoff
[endre] Kjelder
Ei sentral kjelde til denne artikkelen er den finske wikipedia-artikkelen om Republikken Komi.
Denne artikkelen er rekna som ein god artikkel på nynorsk Wikipedia.

Summary: Komi, eller Den komiske republikken (på komi Komi Mu eller Komi-landet), er ein delrepublikk i den europeiske delen av Russland, på vestsida av Uralfjella, i hovudsak innafor Petsjora-elva sitt nedslagsfelt. Komi er ei føderal eining i den russiske føderasjonen, og ein av dei tretten medlemmene av Barentsregionen. I nord grensar Komi mot Nenetsia, i nordaust mot Jamalo-Nenetsk, i aust mot Khanty-Mansia, i søraust mot Sverdlovsk-provinsen, i sør mot Perm-provinsen, i sørvest mot Kirov-provinsen og i vest Arkhangelsk-provinsen. Hovudstaden i republikken er Syktyvkar.


[endre] Generelt om manatar
[endre] Evolusjon
Gruppa Trichechines, eller verkelege manatar, skilde seg ut frå Dugonginidane i midten av miocentida, truleg i Sør-Amerika. Då fekk dei den karakteristiske utskiftinga av tannsettet. Først seinare, i pliocen eller pleistocen, vandra dei nordover og tversover Atlanterhavet til Afrika. Nyare analyse av arvematerialet stadfestar at amerikamanaten og senegalmanaten skilde lag etter at amazonasmanaten skilde seg ut som ein eigen art .
Oppdelinga av amerikamanaten i to underartar er omdiskutert. Denne oppdelinga er særleg tufta på skilnader i skallen. Analyse av arvematerialet speglar ikkje denne skilnaden, men viser i staden skilnad på dyr frå nord- og sørsida av deltaet til Orinocoelva og dei små Antillane.
[endre] Anatomi og fysiologi
Ein manat kan bli opptil 4,5 meter lang, avhengig av art, hoa er større enn hannen. Bortsett frå det er einaste ytre skilnad på kjønna at hannens ytre kjønnsorgan sit framme ved navlen (midt på buken), mens hoa har sitt bak ved anus (ved halerota). Skjelettet er særs massivt, beinmerg finst berre i brystbeinet og ryggvirvlane. Han har ikkje baklemmer, men det finst restar av bekkenbein i muskulaturen på bakkroppen. Framme har han sveiver. Skinnet er frå grått til brunt, med ujamn overflate og noko hårvekst. Han manglar ytre øyre. Overleppa er fleksibel, med vêrhår. Dyret nyttar sveivar og lepper til å føre maten inn i kjeften.
Lungene er flate, opp mot ein meter lange og ligg på ryggsida av dyret. Om lag 90�% av lufta i lungene blir skifta ut ved kvar pust. Langsetter kroppen ligg to mellomgolv. Desse går frå ryggvirvlane ut mot kvar side på dyret. Desse mellomgolva skil lungene frå tarmane. Kvar lunge ligg altså i sitt eige lukka rom. Dyra kommuniserer under vatn med lydar i området 6-8 KHz.
Eit særtrekk ved manatane er seks virvlar i halsryggsøyla, i staden for sju som er vanleg hos pattedyr. Eit anna særtrekk er at tennene blir kontinuerleg skifta ut bakfrå og framover, i staden for periodisk, og nedanfrå og oppover. Tennene blir altså slitne ned framme, og skifta ut med tenner som veks opp lengst bak i kjeven og vandrar framover.
[endre] Reproduksjon
Av di det er usikkert korleis ein fastslår alder på manatar, veit ein ikkje når dei blir kjønnsmogne. Truleg skjer det mellom seks og ti års alder. Paringa kan skje både under vatn og ved overflata, og ei ho kan pare seg med meir enn ein hann. Svangerskapet varer mellom tolv og tretten månader, som regel har dei berre ein kalv. Kalven er om lag 120 cm lang og veg 30 kg. Han blir født i vatnet, og diar få timar etter fødselen. Han diar i eit år, men kan gå med mora i to år.
Hoa har eggløysing fleire gonger i året, kanskje så ofte som kvar månad. Dei får kalvar med frå to til fem års mellomrom.
[endre] Ernæring
Manaten kan ete eit vidt spekter av planter i og ved vatn. Dei har berre ein mage, men ein utvida tolvfingertarm som er nesten like stor. Dei har og tynn- og tjukktarm, begge opp mot 20 meter lange hos eit velvakse individ. Nedbrytinga av cellulose skjer hovudsakleg i tjukktarmen, ved gjæring. Dette er ein prosess som frigjer store mengder metangass. Denne meltingsprosessen liknar den ein finn hos t.d. hestar.
[endre] Dykking
Nasebora på manaten blir lukka med klaffar under dykking. Når store manatane kviler kan dei vera under vatn i opp til tjue minutt. Er dei aktive er tida kortare, i snitt to til tre minutt. Det er ikkje sikkert om dei har den typiske forseinka hjarterytmen (bradykardi) som andre sjølevande pattedyr har under dykking. Forsøk med dukking av manatar gjev bradykardi, mens forsøk der dei dykkar friviljug ikkje viser dette.
[endre] Jakt
Ein drap tidlegare manatar fleire plassar, for å bruka feitt, kjøt, skinn og knoklar, men dyra er no rettsleg verna dei fleste plassar. Alle manatartane er rekna som sårbare dyreartar i raudlista til Verdas naturvernunion, men det er uvisst kor mykje talet på dyr aukar eller minskar.
[endre] Dei ulike artane
[endre] Senegalmanat
Senegalmanaten (Trichechus senegalensis) er òg kalla West African manatee på engelsk. Av dei nolevande sjøkyrne er det senegalmanaten ein veit minst om. Ein trur at han lever i dei same områda no som tidlegare, men at populasjonane minkar og at enkeltpopulasjonar i området forsvinn.
Han liknar amerikamanaten, men er noko mindre rund, og har ein annleis snuteform. Det ser ut til at nedre grense for vasstemperatur er 18�°C. Han har same levevis, men det er funne muslingar i vomma på slakta dyr, han kan altså ete noko animalsk føde.
Denne tabellen er sett opp på grunnlag av data frå 1980-talet dersom ikkje anna er skrive.
[endre] Amazonasmanat
Amazonasmanat (Trichechus inunguis, peixe-boi på portugisisk) er den minste av manatane. Det lengste individet som er dokumentert var 2,8�meter langt, eit anna vog 480�kg. Amazonasmanaten skil seg frå dei andre manatartane ved mellom anna at han har glatt skinn etter nyfødttida, kvite eller rosa flekkar på buken, lengre og smalare snute, og ikkje negler.
Den største skilnaden mellom amazonasmanaten og dei andre manatartane, er at han lever berre i ferskvatn; i Amazonaselva, samt elvar og sjøar i samband med ho. Dei lever helst i «kvitt vatn», altså vatn med normal pH. Dette i motsetnad til «svart vatn», som er kjenneteikna av låg pH. Dei føretrekk kanalar og flomsjøar, og ein temperatur i vatnet mellom 25°�C og 30°�C.
Dei lever i flokkar på fire til åtte dyr, tidlegare blei dei observerte i større flokkar. Dei kan vera under vatn i opp til fjorten minutt. I motsetnad til dei andre manatartane tyder mykje på at amazonasmanaten har årstidsvariasjonar i ernæringa. I fangenskap et dei 9 til 13�kg planter om dagen. I naturen ser det ut til at dei fastar i tørkesesongen, då vasstanden kan søkke med opp til 10-15�meter, og dyra kan bli isolert i område utan grøne vekstar. Truleg kan dei leve på feittreservane i opp til 200 dagar. Dei har eit lågt stoffskifte året rundt, men dette gjeld også til ein viss grad dei andre manatane. I tillegg skjer det meste av kalvinga i perioden februar - mai, då vatnet stig att etter tørketida. I fangenskap er kalvane om lag 80�cm lange når dei kjem til verda, og aukar vekta med om lag ein kilo i veka. Lengda aukar med 1,4�cm i veka. Dei et seks liter mjølk i veka og diar i eitt år.
Mens dei andre manatane i liten grad er bytte for rovdyr, jagar både haiar, jaguarar og kaimanar på amazonasmanaten. I tillegg blei amazonasmanaten utsett for intensiv jakt i tida frå 1780-talet til 1954, då både skinn og kjøt var eksportartiklar. På toppen av dette kom ei særs kraftig tørke i 1963 som sette bestanden kraftig attende.
Korleis situasjonen er no, er uviss. I Brasil er det gjort forsøk med utsetjing av manatar i ein kunstig innsjø etter vassdragsregulering (ved Santarém). Ny genforsking visar at det er mogeleg at talet på amazonasmanatar aukar.
[endre] Amerikamanat
Amerikamanat (Trichechus manatus) blir på engelsk kalla Caribbean eller West Indian manatee. I 1934 blei det gjort framlegg om at amerikamanaten hadde to underartar. At det faktisk er to underartar, blei slege fast av Domning og Hayek i 1986 , på grunnlag av skilnader i skjeletta, særleg skallane. Floridamanaten lever i Florida i USA, i tillegg sporadisk frå Texas til Virginia. Antillmanaten lever frå nord på Atlanterhavskysten i Mexico til Bahia i Brasil, og på dei karibiske øyane. Floridastraumen mellom Florida og Cuba skil dei to underartane.
[endre] Floridamanat
Floridamanaten (Trichechus manatus latirostris) er den manatarten ein veit mest om. Han kan bli 3,9 meter lang og vega rundt 1,5 tonn. Gjennomsnittleg storleik for ein vaksen manat er tre meter og 500 kg. Til skilnad frå amazonasmanaten har han tre eller fire negler på sveivene. Livslengda er truleg over 50 år.
Desse manatane blir kalla halvsosiale. Kalv og mor utgjer ei eining, ut over det dannar dei ikkje faste einingar. Rundt eggløysinga kan ei ho likevel vera omgjeven av fleire hannar. Fleire manatar kan òg samle seg rundt kjelder for varmt vatn om vinteren.
Floridamanaten lever både i salt- og ferskvatn. Dyr er ofte observert når dei flokkar seg rundt ferskvasskjelder for å drikke, men det er uvisst om dei kan leva berre i saltvatn (som t.d. selar og kvalar), eller om dei er avhengige av desse ferskvasskjeldene.
Floridamanaten lever i yttergrensa for manatens naturlege miljø, han migrerer når temperaturen i vatnet søkk under 20�°C. På heilårsbasis lever han i Florida, opp til Georgia, men han streifar opp til Virginia på varme somrar. Vestover finn ein dyret i Everglades nasjonalpark, sporadisk heilt til Louisiana. Om vinteren samlar manatane seg gjerne nær kraftverk og naturlege varme kjelder som varmar vatnet rundt seg. Fleire kraftverk er i ferd med å verta stengde, og den amerikanske staten ved U.S. Fish and Wildlife Service prøver nå å finne andre måtar å varma vatnet på for manatane. Når floridamanaten er truga er det særleg fordi naturlege leveområde forsvinn, og fordi dei blir skadd i kontakt med båtar og liknande.
Talet på dyr er (2001) over 3�200, dette var det høgste talet som blei talt . Kor mykje over er usikkert. Funn av daude manatar aukar, i perioden 1976 til 1990 auka det med 5,3�% i året, frå noko over 50 til 216.
[endre] Antillmanat
Antillmanaten (Trichechus manatus manatus) er lik floridamanaten av utsjånad. Populasjonen er ujamt fordelt i området der han lever. Dette kjem truleg av tilgangen på høvelege habitat, dyra treng tilgang både på ferskvatn og riktig mat. Ein manglar både historiske data, og godt oversyn over korleis situasjonen er no, men truleg minskar talet på antillmanatar.
Denne tabellen er sett opp på grunnlag av data frå før 1989 dersom ikkje anna er oppgjeve.

Summary:
Manatar (Trichechus) er ei slekt store pattedyr som lever i salt- og ferskvatn. Manatane er planteetarar, og bruker det meste av tida si til å beita. Dei held til i grunne, sumpaktige kystområde og elvar i tropiske og subtropiske strok rundt Atlanterhavet, i både fersk- og saltvatn.
Trichechus (manatar) er einaste slekta i familien Trichechidæ. Saman med dugongfamilien utgjer manatane ordenen sjøkyr (Sirenia). Manatane skil seg frå dugongane ved at hovudet er meir avrunda og ved at halen er forma som ei stor, rund padleåre, medan dugonghalen deler seg i to.
Det finst tre artar manatar :
Det er funne hybridar mellom amazonasmanat og amerikamanat ved munninga av Amazonaselva .


[endre] Biografi
[endre] Barne- og ungdomstida
Nick Drake blei fødd i 1948 inn i ein velståande engelsk familie som budde i den britiske kolonien Burma, der faren var tilsett som ingeniør. Familien flytta til den engelske landsbyen Tanworth-in-Arden i Warwickshire, nord i England, i 1950. Drake hadde ei søster, Gabrielle Drake, som seinare blei ein kjend tv- og filmskodespelar i Storbritannia. I ung alder vart Drake oppmuntra av mora til å spele piano.
I 1957 byrja Nick Drake på ein internatskule som ikkje låg langt vekke frå London. Fire år seinare byrja han på Marlborough College der han blei interessert i sport og i ein periode var kaptein på skulen sitt rugbylag.
Drake spelte piano i skuleorkesteret, og lærde seg også å spele klarinett og saksofon. I 1964/1965 starta han bandet «The Perfumed Gardeners» med fire skulekameratar, der han spelte piano og nokre gonger saksofon eller var vokalist. På denne tida vart Drake dårlegare på skulen fordi han prioriterte musikken føre skulearbeidet. I 1965 kjøpte Nick Drake sin første gitar.
[endre] Cambridge
I 1966 kom Drake inn på Fitzwilliam College ved Universitetet i Cambridge, der han skulle studere engelsk litteratur. Før han byrja der bestemte han seg for å tilbringe seks månader på Aix-Marseille-universitetet i Frankrike. Her øvde han mykje på å spele gitar, og for å tene pengar brukte han å jobbe som gatemusikant saman med vener. Det var på denne tida Drake byrja å røyke cannabis, og på våren 1967 reiste han på ferie i Marokko med vener for å røyke «særs god» cannabis.
Då han kom tilbake til England flytta han inn i søstra si leilegheit i London, før han byrja på Cambridge i oktober 1967. Der møtte han medstudenten Robert Kirby, som skulle medverke tungt på Drake sine to første album. På denne tida hadde Drake oppdaga både den britiske og amerikanske folkrocken, og han hadde blitt påverka av musikken til mellom anna Bob Dylan, Josh White og Phil Ochs. Han byrja å opptre på klubbar og kaffihus i London. I 1968 vart han oppdaga av Ashley Hutchings, eit av medlemane i folkrockgruppa Fairport Convention.
Hutchings sette Drake i kontakt med Joe Boyd, eigaren av produksjonsselskapet Witchseason Productions, som var lisensert til Island Records. Joe Boyd var mannen som hadde oppdaga Fairport Convention. Boyd og Drake kom godt overeins, og Boyd var ein mentorfigur for Drake gjennom heile karriera hans. Boyd tilbaud Drake ein kontrakt etter å berre ha høyrt litt av ein av Drake sine songar. Drake var så sikker på at han no skulle få gjennombrotet sitt at han bestemte seg for å ikkje fullføre det siste året på Cambridge.
[endre] Five Leaves Left
Drake byrja på debutalbumet Five Leaves Left våren 1969 med Joe Boyd som produsent. Innspelinga av albumet føregjekk i London, så Drake måtte ofte stå over skuletimar. Både Drake og Boyd var misnøgd med strenginstrumentist Richard Hewsons innsats, fordi dei følte at lyden var for mainstream for Drake sine songar. Derfor foreslo Drake å hente inn venen Robert Kirby. Boyd var først skeptisk til å la ein person utan noko studioerfaring få være med, men etter å ha sett kor dyktig Kirby var blei han tilsett.
Albumet fekk middels meldingar då det kom ut, og det at Drake sjeldan lot seg intervjue og nærast aldri spelte konsertar gjorde at albumet selde dårleg. Det har derimot fått fleire gode kritikkar seinare, og kom på 283. plass då magasinet Rolling Stone kåra dei 500 beste albuma gjennom tidene.
[endre] Bryter Layter
Drake slutta på Cambridge berre ni månader unna fullføring av studiene, og hausten 1969 flytta han permanent til London for å fokusere på musikken. Faren Rodney Drake skreiv lange brev til Nick der han peikte ut ulempene ved å forlate Cambridge. Viss han haldt fram studiane sine ville han i det minste ha eit tryggleiksnett, men Nick skreiv tilbake at eit tryggleiksnett var den siste tingen han ville ha. I den første tida i London dreiv Drake frå plass til plass, nokre gongar sov han i leilegheita til søstera, men som oftast sov han på sofaen eller golvet til venene sine. Etter ei stund flytta han inn i si eiga leilegheit.
I august 1969 opna Drake for Fairport Convention på Royal Festival Hall i London, og hadde konsertar på folk-klubbar i Birmingham og Hull. Konsertane vart ikkje suksessar, mellom anna fordi Drake var for sjenert til å kommunisere med publikum.
Sjølv om Five Leaves Left fekk lite presseomtale og ikkje blei ein suksess var Boyd ivrig etter å lage enno eit album. Bryter Layter var ei meir jazzinspirert plate. Drake og Boyd var einige om at dei skulle bruke bass og trommer på Bryter Layter. Også på denne plata medverka medlemar av Fairport Convention. Folkmusikaren John Cale medverka på songane «Fly» og «Northern Sky». Cale brukte på denne tida heroin, og ein eldre ven til Drake mistenkte at han gjorde det same. Boyd var sikker på at dette albumet skulle bli ein suksess, men albumet selde mindre enn tre tusen kopiar og fekk veldig varierande kritikkar. Også dette albumet har fått strålande kritikkar i nyare tid. Det britiske musikkmagasinet Q plasserte Bryter Layter på 23. plass då dei skulle kåre dei hundre beste britiske albuma gjennom tidene.
2008, og på 245. plass da Rolling Stone kåra dei 500 beste albuma gjennom tidene. Stutt tid etter utgjevinga av plata selde Boyd Witchseason til Island Records og reiste til USA for å jobbe for filmselskapet Warner Brothers. Dette, kombinert med det dårlege platesalet gjorde at Drake blei svært deprimert, han var lei av å bu aleine, og på dei få konsertane han spelte virka han veldig nervøs og utilpass.
I 1971 klarte familien å tvinge han til å gå til ein psykiater som avgjorde at han skulle byrje med antidepressivar. Drake var veldig flau og prøvde å skjule at han brukte antidepressivar for venene sine.
[endre] Pink Moon
Island Records ville at Drake skulle promotere Bryter Layter gjennom intervju og konsertar. Drake, som ifølge Kirby røykte utrulege mengder cannabis på denne tida og viste teikn på psykose, nekta. Vinteren 1970 hadde han isolert seg i leilegheita si i London. Han var svært skuffa over at Bryter Layter heller ikkje vart ein suksess og slutta å ha kontakt med vener og familie. Dei få gongane han forlet leilegheita var det anten for å spele ein konsert eller for å kjøpe dop. I følge søstera sa Nick til ho at det var på denne tida alt byrja å gå galt.
Sjølv om Island Records verken forventa eller ønskte eit nytt album, kontakta Drake lydteknikaren John Wood i oktober 1971 for å arbeide på det som skulle bli den siste utgjevinga hans, Pink Moon. Innspelinga av albumet føregjekk med berre Drake og Wood til stades og tok to dagar.
Dei elleve dystre songane på Pink Moon er korte og albumet er berre 28 minuttar langt. Ei lengd Wood skildra som «akkurat passe, ein vil verkeleg ikkje at det skal vere lenger.» I kontrast til Bryter Layter spelar Drake aleine på alle songane på Pink Moon bortsett frå ein liten piano-overdub på tittelsongen.
Da plata var ferdig, la han henne på resepsjonsbordet i lokala til Island Records, der ho låg til ho blei oppdaga seinare neste veke. Pink Moon selde enno dårlegare enn sine to forgjengarar, sjølv om ho fekk nokre gode meldingar. Nick byrja på denne tida å snakke om å slutte som artist og heller skrive songar for andre artistar eller velje ein karriere innan eit anna yrke.
[endre] Dei siste åra
Dei neste månadane vart Drake enno meir distansert frå dei som sto han nær. Han flytta heim til foreldra, noko han akseperte som nødvendig grunna helsetilstanden hans. «Eg likar meg ikkje heime, men klarar meg ikkje nokon andre stader» sa han ein gong til mor si. Drake sin tilbakekomst var ofte vanskeleg for familien, som søstera hans Gabrielle forklarte slik: «Gode dagar for foreldra mine var gode dagar for Nick og dårlege dagar for foreldra mine var dårlege dagar for Nick.»
Han kunne ofte vere borte i mange dagar, nokon gangar vitja han vener utan varsel. Han var vanskeleg å kommunisere med og var fjern. Robert Kirby skildra eit typisk besøk: «Han kunne sitte heilt stille utan å seie noko, høyre på musikk, ta ein drink og sove, to – tre dagar seinare var han borte, og tre månadar seinare var han tilbake igjen.»
Han kunne låne mora sin bil og berre køyre rundt i timesvis til han gjekk tom for bensin og måtte ringe heim. Utsjånaden hans hadde endra seg, håret var ustelt og neglene var lange. Tidleg i 1972 hadde Drake eit nervøst samanbrot og låg på sjukehus i fire veker.
I juli 1974 kontakta Drake John Wood og sa at han ville byrje på eit fjerde album. Boyd var tilbake i England på denne tida og blei einig i å delta på innspelinga av albumet. I sjølvbiografien sin skreiv Boyd at han blei overraska over Drake sitt sinne og bitterheit. Drake var i så dårleg form at han ikkje kunne synge og spele gitar samtidig. Returen til studio gjorde at Drake såg lysare på ting. Mor hans hugsa at familien var i ekstase fordi han var glad, det hadde ifølge henne ikkje vore noko glede i Drake på mange år.
[endre] Død
Grunna Drake si dårlege helse hadde innspelinga av det fjerde albumet hans stoppa opp og han var no berre i kontakt med sine næraste vener og familien. Han hadde prøvd å halde kontakten med Sophia Ryde, som han hadde møtt i London i 1968. Ryde er blitt skildra som det næraste Drake nokon gang hadde ein kjæraste, men ho nytter sjølv nemninga «beste jenteven». I eit intervju i 2005 fortalte Ryde at ei veke før han døydde hadde ho sagt at ho trengde litt tid for seg sjølv. Dei såg aldri kvarandre igjen.
Tidleg om morgonen måndag 25. november 1974 døydde Nick Drake 26 år gammal grunna ein overdose av amitriptylin, ein type antidepressiva. Han hadde lagt seg tidleg kvelden før etter å ha vore på besøk hos ein venn heile føremiddagen. Rundt solnedgang høyrte foreldra han gå bortover gangen mot kjøkenet, dei gjekk ut i frå at han skulle ete frukostblanding. Kort tid etterpå returnerte han til rommet sitt og tok nokre piller som skulle hjelpe han å sove. Drake hadde ofte problem med å sove så han brukte å sitte oppe heile natta og høyre på musikk, for så å sove til langt ut på morgonen. Mora brukte ikkje å forstyrre han, men klokka var tolv neste morgon og ho meinte at det var på tide å stå opp. Det første ho la merke til når ho kom inn på rommet hans var dei lange beina hans, og at han låg sidelengs i senga. Det var ingen sjølvmordsbrev der, men det blei funne eit brev skrive til Sophia Ryder. Det blei fastslått at Drake tok livet sitt, men dette har ein del familiemedlemar tvilt på. Rodney Drake skildra dødsfallet til sonen som uventa og uvanleg, han har likevel innrømt at dei gøymde aspirin og forskjellige piller for han. Søstra, Gabrielle, føretrekk å tru at han tok sjølvmord, i staden for at han døydde på grunn av eit tragisk uhell. Den 2. desember 1974 vart Nick Drake kremert. Han ligg gravlagd under eit eiketre på kyrkjegarden til St. Magdalena-kyrkja i Tamworth-in-Arden. Det var om lag femti personar til stades då urna vart sett ned 14. januar 1975.
[endre] Etter Drake sin død
Det var ingen avisnotisar, dokumentarar eller samlealbum etter Drake sin død, og den offentlege profilen hans heldt fram med å vere låg. I 1975 byrja foreldra hans å få besøk av fleire tilhengarar av Drake. I 1979 ga Island Records ut alle Nick Drake sine songar frå dei tre albuma ut på eit samlealbumet Fruit Tree, som hadde dårlege salstal. På midten av 1980-talet sa mange suksessrike artistar at Nick Drake var ei inspirasjonskjelde og på slutten av tiåret blei han ofte nemnd i musikkpressa. I 1992 blei dokumentaren A stranger among us – in search of Nick Drake sendt på BBC2, og i 2000 blei dokumentaren A Skin Too Few: The Days Of Nick Drake gjeve ut. Avisa The Guardian kåra albumet Bryter Layter til det beste alternative albumet som nokon gong har blitt gjeve ut. I 2000 brukte Volkswagen songen «Pink Moon» til ei reklame i USA, som førte til kraftig auka sal av Nick Drake sine album. Albumet Pink Moon var ei stund det femte mest selde albumet på Amazon.com. Sidan slutten av 1990-talet har Nick Drake sin musikk blitt brukt i ein rekkje hollywoodfilmar, inkludert Hideous Kinky (1998), Serendipity (2001), The Royal Tenenbaums (2001) og Garden State (2004). Dei siste åra har fleire artistar sett på Nick Drake som ei inspirasjonskjelde, inkludert Lucinda Williams, Badly Drawn Boy og Lou Barlow.
[endre] Diskografi
Utdjupande artikkel: Nick Drakes diskografi
Studioalbum

Summary:
Nicholas Rodney Drake (19. juni�1948–25. november�1974), kjend som Nick Drake var ein britisk musikar og låtskrivar rekna for å ha hatt stor innverknad på folkrocken på slutten av 1900-talet.
Han skreiv og komponerte alle songane sine sjølv, ei original blanding av roleg rock og britisk folkemusikk, svært melankolsk og ofte dyster, men aldri aggressiv. I løpet av sitt korte liv gav han ut tre album, og trass i svært gode kritikkar blei ikkje nokre av albuma hans store suksessar medan han levde.


[endre] Historie
[endre] Før første verdskrigen
I krigane mellom Hellas og Persarriket i 499–448 f.Kr. og dei peleponnesiske krigane vart det brukt landgangsoperasjonar. Den første amfibiske operasjonen ein kjenner til er då grekarane, ifølgje Homer i Iliaden, sette styrkar i land på stranda nær Troja. Det første kjende åtaket på ei strand var i slaget ved Maraton i 490 f.Kr.. Persarane etablerte eit bruhovud i eit forsøk på å invadera Hellas. Dei hadde modifiserte skip med ramper for hestane, ein forgjengar til moderne landgangsfarty.
Romarane tok Kartago med ein landgangsoperasjon i 202 f.Kr., og Julius Cæsar gav jamvel styrkane sine særskilt trening i landgangar før han invaderte England i 55 f.Kr.[manglar�kjelde]. Engelskmenna vart òg slegne av Vilhelm Erobraren etter ein landgang ved Hastings i 1066[manglar�kjelde].
Mongolane freista å ta Japan med en invasjonsflåte på 1200-talet, men lukkast ikkje[manglar�kjelde]. Japanarane invaderte Korea seint på 1500-talet men vart slegne attende to gonger av flåten til den koreanske admiralen I Sun-sin[manglar�kjelde].
Under den amerikanske revolusjonen i 1776 storma amerikanske styrkar Britisk Bahamas[manglar�kjelde]. Skipskanoner gjorde no at flåten kunne stø soldatane som gjekk i land, men samstundes vart det utvikla kystartilleri, som var eit trugsmål mot flåten. Krigsskip måtte no byrja å eskortera handelsskipa som kom med menn, utstyr og forsyningar. Under den amerikanske borgarkrigen sette nordstatsmarinen gong på gong små styrkar i land både langs kysten og oppover elvane. Sørstatsgeneralen Robert E. Lee uttalte at «Kvar flåten enn kan sendast kan me ikkje stå imot landsetjingane... Me har ingenting som kan stå imot det tunge skytset hans.»
Under den spansk-amerikanske krigen utvikla marinen i USA nye taktikkar for landsetjingar. Dei mest kjende trefningane er då 650 marineinfanteristar tok Guantánamo Bay og 16�000 soldatar vart landsette ved Santiago på Cuba, sjølv om den sistnemnde styrken stort sett mislukkast i krigsmåla sine[manglar�kjelde].
[endre] Første verdskrigen og mellomkrigstida
Under første verdskrigen var moderne amfibisk krigføring enno eit ungt felt. Både taktikk og utstyr var enkelt og ofte improvisert.
Under denne perioden var britiske Royal Marine Light Infantry (RMLI) stort sett i bruk som militærpoliti og kanonmannskap ombord på krigsskip. Dei vart i 1914 slegne saman med divisjonen Royal Naval Division, som var sett opp av Royal Navy. Meininga var at dei skulle kjempa på land. Trass i dette måtte hærstyrkar utgjera hovudtyngda av kampstyrkane i landgangsoperasjonar gjennom krigen. RMLI vart på 1920-talet slege saman med Royal Marine Artillery til Royal Marines.
Den første landgangen i første verdskrigen var i 1914 og enda i katastrofe. Ein større styrke frå den den britisk-indiske hæren vart sende for å gå i land ved byen Tanga i det som då heitte Tysk Austafrika. Tyskarane der oppdaga dei britiske førebuingane og rakk å førebu seg på invasjonen. Resultatet var at dei britisk-indiske styrkane måtte trekkja seg ut med store tap og utan det tyngre utstyret sitt[manglar�kjelde].
Den allierte invasjonen mot Det osmanske riket i slaget om Gallipoli i 1915 var ein enno større katastrofe enn Tanga. Soldatar rodde i land i opne kvalbåtar eller vart frakta inn med slepebåtar. Dei uerfarne allierte soldatane vart praktisk talt slakta ned av dei osmanske forsvararane. Mange kom seg ikkje eingong ut av båtane. Ved den andre landgangen ved Suvla i august var dei utstyrte med føregjengaren til moderne landgangsfarty, den pansra «Beetle» (engelsk: Billa). 489�000 soldatar vart sette inn på alliert sida, og av desse vart 252�000 drepne, skadde eller sjuke. Tala for dei tyrkiske forsvararane var rundt ein halv million mann i forsvar, og rundt halvparten av desse drepne, skadde eller sjuke[manglar�kjelde].
I mellomkrigstida utvikla USA spesialisert utstyr for landgangar. Nye landgangsfarty og amfibiske køyrety vart prøvde ut. Skipa vart lasta slik at ein kunne lossa dei på ein føremålstenleg måte; ikkje slik som tidlegare, då ein berre la vekt på å få med seg mest mogleg. I 1910 hadde marinekorpset etablert skulen for amfibiekrigføring som dei hadde i New London i Connecticut. Under general John Lejeune utvikla dei ein ny doktrine, publisert i 1934 som Tentative Landing Operations Manual, ein manual som til ein viss grad er aktuell den dag i dag.
[endre] Andre verdskrigen
I løpet av stillehavskrigen vart det gjennomført eit utal landgangsoperasjonar, først under den japanske ekspansjonen, deretter under den allierte «øyhoppinga» for å driva japanarane attende. Japanarane lot dei amfibiske styrkane sine svinna vekk etter framgangen dei hadde hatt fram til 1942, og førebudde seg heller på statisk forsvar av områda dei hadde vunne[manglar�kjelde]. I mellomtida perfeksjonerte marinekorpset og hæren til USA landgangsoperasjonar. På grunn av den avgrensa storleiken til marinekorpset hadde hæren både fleire landgangsoperasjonar og fleire skip enn marinekorpset. På denne tida tok ein òg i bruk luftborne åtak bak strandlinja i samspel med landgangen.
Presis nærstønad både frå skipsartilleri og fly frå hangarskip hjelpte angriparane i å overvelda forsvararane. Samvirket mellom dei amerikanske våpengreinene sette standarden også for ettertida.
I Europa innsåg dei allierte etter det mislukka Diepperaidet i 1942 at vidareutvikling av amfibisk krigføring var heilt naudsynt før ein kunne setja i verk ein invasjon av det europeiske fastlandet. Ein av dei direkte følgene av dette var at det vart utvikla mange spesialkøyrety, særleg for amfibiske operasjonar. Først av desse var Amtrac (kort for Amphibious Tractor), eit amfibisk pansra køyrety. Marineinfanteriet hadde no eit visst vern i den sårbare perioden fram til dei kom opp på stranda. Amfibielastebilen GMC DUKW, kalla Duck ('and') til vanleg, vart òg teken fram og mykje brukt. Stridsvogner vart også tilpassa symjing eller spesielle oppdrag på stranda. Dette inkluderte «teppelegging» for å betra underlaget for andre køyrety, fylling av grøfter med røyrbuntar (fascine), minerydding og berging av andre køyrety.
Dei nye køyretya spelte ei viktig rolla då invasjonen av det europeiske kontinentet endeleg vart sett i verk gjennom den største landgangsoperasjonen i historia, den allierte landgangen i Normandie. To arméar, ein britisk og ein amerikansk, vart sette i land. Frå 6. juni til slutten av månaden hadde dei allierte fått i land 850�000 mann og 150�000 køyrety på det europeiske fastlandet[manglar�kjelde]. Andre kjende landgangar under andre verdskrigen var operasjon Torch i Nordafrika i 1942, landgangen på Sicilia i 1943 og landgangen ved Anzio i 1944.
[endre] Nyare tid
Etter andre verdskrigen vart amfibiske operasjonar mindre viktige, men ikkje uaktuelle. Framleis var det nyttig å halda fienden på tå hev gjennom å kunna trua kystlinene hans. Berre USA oppretthaldt amfibiske styrkar i same skala som under andre verdskrigen, men fekk berre brukt dei til éin stor operasjon i etterkrigstida, nemleg ved Inchon i 1950 under Koreakrigen. Der vart 70�000 mann sette i land bak nordkoreanske liner, noko som letta trykket på SN-styrkane i Pusan og var eit vendepunkt i krigen[manglar�kjelde]. Etter dette hadde US-amerikanske flåtar marineinfanteri klåre med utstyret sitt på skip i Stillehavet og Middelhavet. Det vart brukt ein eller fleire forsterka bataljonar på rundt 1�800 mann per flåte.
Amfibiske styrkar leia operasjonar i Den dominikanske republikken i 1965[manglar�kjelde], i Suez-krisa i 1956[manglar�kjelde] og under Falklandskrigen i 1982[manglar�kjelde].
Under Golfkrigen deltok ein landsetjingsstyrke på 43 skip med 18�000 marineinfanteristar frå USA[manglar�kjelde]. Denne styrken batt opp mellom sju og elleve irakiske divisjonar som førebudde seg på ei landsetjing som aldri kom.
Under heile den kalde krigen hadde Warszawapakta ståande amfibiske styrkar for å truga Noreg og landa rundt Austersjøen, Svartehavet og Middelhavet. NATO hadde sine styrkar ståande klåre for mottrekk i de same områda. Amfibiestyrkane vart spådd ei kort framtid under heile etterkrigstida, men finst enno.
[endre] Amfibiske operasjonar
Amfibiske operasjonar vert delte inn i fleire typar, oftast desse fire: Amfibisk landsetjing, amfibisk tilbaketrekking, amfibisk demonstrasjon og amfibisk raid.
Amfibiske styrkar vert òg brukte til andre oppgåver, til dømes evakuering av sivile frå krigssoner og elveoperasjonar. Dette siste har vorte mykje brukt dei siste 20 åra, fordi amfibiske styrkar ofte er dei som eignar seg best til denne typen operasjonar. Eit døme frå nyare tid er då USA, Frankrike og Storbritannia henta ut om lag 4�000 sivile frå Elfenbeinskysten i november 2004[manglar�kjelde]. Eit anna døme er Operation Assured Response, der USA henta ut 2�440 sivile frå Monrovia i Liberia mellom april og juni 1996[manglar�kjelde].
Under planlegging av amfibieoperasjonen skal ein koordinere sjøstyrkar, landstyrkar og luftstyrkar. Dette er eit av dei vanskelegaste punkta, og det finst fleire historiske døme på at det kan gå gale. Ulike metodar vert praktiserte, men ein utnemner vanlegvis ein maritim styrkesjef og ein landstyrkesjef. Før styrkane er sette i land er det ofte den maritime styrkesjefen som har kommandoen over landstyrkane.
I planleggingsfasen tek ein høgd for ein del ulike faktorar i tillegg til vanlege militære operasjonar. Nokre av desse er:
[endre] Amfibisk landsetjing
Amfibisk landsetjing vert rekna for å vera den vanlegaste forma for amfibieoperasjon. Det er ein operasjon gjort frå sjøen mot eit fiendtleg område.
I samband med landsetjingsoperasjonar vert det ofte landsett styrkar frå lufta, bak fienden sine linjer. Dette er for å sikra eigne styrkar for motåtak og for generelt å skapa kaos for fienden. Operasjonen vert nesten alltid understøtta av fly i taktiske og strategiske operasjonar, for å oppretta eit luftherredøme over landgangsområdet.
Konseptet har vore i bruk sidan før Kristi fødsel, og romarane gjorde til dømes bruk av det i eit åtak på Storbritannia i 1. århundre f. Kr[manglar�kjelde].
I moderne tid vert troppar som skal føreta sjølve landgangen transporterte til kysten av større skip (til dømes eit amfibisk åtaksskip), for deretter å gå ombord i mindre båtar eller amfibiske køyrety, som kan gå heilt inntil landingsstaden. I dei tilfella der helikopter vert brukte, er dette for å gje sikring til sjølve landgangen eller som ein mindre, avgrensa redningsoperasjon. Det finst òg spesialbygde skip som kan transportera utstyret og soldatane direkte til landingsstaden. USA, Storbritannia og Russland brukar i stor grad luftputefarty i slike operasjonar, av di dei har høg fart og kan brukast også på land (og slik landsetja styrkane eit godt stykke inn på stranda), i tillegg til «konvensjonelle» skip.
[endre] Døme på landsetjing av US Marine Corps
United States Marine Corps er den dominerande amfibiestyrken i verda i dag. Mange andre nasjonar brukar metodar dei har utvikla, men då i mindre skala enn i dette dømet. Dømet skildrar ein Marine Expedionary Force (MEF) i eit tenkt åtak på en forsvart kyst i moderne tid. Ein MEF er på storleik med ein divisjon, og vert frakta på over 60 skip, med over eit dusin krigsskip som eskorte.
Styrken som nærmar seg den fiendtlege kysten har planlagt operasjonen minst ei veka på førehand. Før dei forlet det amerikanske fastlandet har dei ein travel periode. Skipa som skal brukast kjem dit i tilfeldig rekkjefølgje, men alt utstyret må pakkast på best mogleg måte for landgangsoperasjonen. Viss det er tid gjer divisjonen ein øvingslandgang saman. Det er sjeldan øvingar på divisjonsnivå, så om styrken kan øva saman før den skarpe operasjonen kan ein kanskje unngå dyre og fatale feil. I mellomtida jobbar etterretningsstyrkane hardt for å kartleggja fienden sine posisjonar og moglege mottrekk.
På veg mot kysten gjer flåten forsøk på å anten unngå å verta oppdaga eller å skjula føremålet sitt for fienden. Den samla flåten ynskjer å bruka berre ein dag eller to på å nå den fiendtlege kysten, eit tidsrom som gjev tid for avleiingsmanøvrar, men som likevel gjer tida brukt på sjøen så kort som mogleg. Når styrken nærmar seg kysten går fly frå hangarskipa i gong med åtaket på fienden.
Rundt 40 kilometer frå stranda går skipa ut i åtaksformasjon. I teorien er det då berre nokre få timar til heile åtaksstyrken er på land. To tredelar av soldatane skal landsetjast over stranda – den siste tredelen med helikopter. Minesveiparar har rydda ein serie leier (tilkomstvegar) mot stranda, kvar av dei ein kilometer brei. Sjølve bruhovudet på stranda er rundt fire kilometer breitt. På kvar sida av desse leiene ligg eit kontrollskip. Det eine inneheld den primære kontrolloffiseren og staben hans. Dei ligg fire kilometer ut; utanfor rekkjevidda til maskingeværa, men ikkje utanfor artilleriet si rekkjevidda.
Dei to regimenta som skal setjast i land over stranda lastar opp to av dei tre bataljonane sine, klåre til å gå inn i den første angrepsbølgja. Desse to bataljonane sender inn to kompani kvar. Av ein styrke på 54�000 mann er det om lag to dusin LVTP7 landgangskøyrety med rundt 700 passasjerar som er den første angrepsbølgja. Den første bølgja brukar rundt 25 minutt på å koma i land. Med intervall på to minutt kjem dei neste bølgjene inn, følgd av stridsvognene, støtteavdelingar og anna personell. I løpet av åtte minutt har 3�000 mann og meir enn 150 pansra køyrety og artilleri kome i land. I bakre lina ligg seks jagarar og to kryssarar. I lufta er opp til 400 kampfly klåre.
Det tredje regimentet har i mellomtida vorte sette i land med helikopter. Dei har landa 10 til 30 km inne i landet, godt hjelpne av jagarbombarar og kamphelikopter. Den første bølgja er samansett av 65 helikopter som bér ein infanteribataljon og eit batteri med artilleri. Somme gonger er det fleire landingsområde.
Målet no er å rydda stranda og få kopla saman dei ulike bruhovuda. Kamphandlingar føregår til ein har teke eit stort nok bruhovud. Det må kunna romma ein flyplass og eit drivstofflager utanfor rekkjevidda til fiendtleg artilleri. Ein flyplass er på plass i løpet av eit par-tre dagar, og då trekk hangarskipet seg attende. Flyplassen er viktig fordi transporten av forsterkningar og forsyningar over stranda fører til stor slitasje på utstyret. Tap på grunn av mekaniske feil er like store sakn som tap i kamp.
[endre] Amfibisk tilbaketrekking
Ved ei amfibisk tilbaketrekking tek ein ut eigne styrkar frå ein fiendtleg kyst eller ein kyst ein reknar med er fiendtleg. Dette gjer ein for å evakuera slagmarka, flytta styrkane raskt til ein annan stad eller rett og slett for å henta ut styrkar som har gjennomført oppdraget sitt.
Ein kompliserande faktor her kan vera at styrkane ein hentar ut ikkje er trena i amfibiestrid, noko som gjer jobben til marinestyrkane vanskelegare.
Den mest kjende operasjonen av denne typen er tilbaketrekkinga frå Dunkerque i 1940, der britane måtte mobilisera så å seie alt som kunne flyta på kanalkysten for å henta ut slegne britiske og allierte styrkar frå Dunkerque under åtak frå tyske styrkar.
[endre] Amfibisk demonstrasjon
Dette er ein villeiande operasjon for å forvirra fienden. Han kan gjennomførast for å maskera føremålet sitt eller storleiken på sine eigne styrkar. Gjennomføringa kan vera ved å segla styrken mot ein annan stad enn der landsetjinga skal finna stad, eller å setja i land mindre styrkar.
I Golfkrigen i 1991 praktiserte USA denne taktikken i stor skala, og batt opp nesten ein firedel av styrkane Irak hadde i området[manglar�kjelde].
[endre] Amfibisk raid
Et amfibisk raid eller strandhogg er ein operasjon som utnyttar skjul og snøggleik for å overraska motstandaren. Målområdet vert berre okkupert mellombels, og operasjonen vert følgd av ei rask planlagd tilbaketrekking.
Denne taktikken vart praktisert av norske vikingar frå seint i jarnalderen. I nyare tid vart det utført ein del raid på norskekysten av britiske og norske kommandosoldatar under andre verdskrigen. Det mest kjende er kanhende Måløyraidet[manglar�kjelde].
[endre] Teknologi
[endre] Farty
Det har alltid vore trong for spesialfarty ved amfibieoperasjonar. Eit tidleg døme på dette er langskipa til vikingane. Kombinasjonen av god framdrift både med segl og årer og flat botn gjorde dei godt eigna til landsetjing.
I nyare tid var andre verdskrigen perioden der farty for amfibiekrigføring hadde størst utvikling. Det er mange ulike typar og kategoriar. Ein kan dela dei grovt inn i større farty som er eigna for oversjøisk fart og mindre farkostar som vert brukte til å føra i land folk og materiell frå dei større fartya.
Større amfibiske farty kan delast inn i åtte kategoriar:
Moderne landgangsfarkostar kan delast inn i tre hovudgrupper; LCU, LCAC og LCVP.
[endre] Køyrety
[endre] LVT-/AAVP-serien
USA har utvikla ein serie av amfibiske køyrety for å ta infanteriet relativt verna opp på stranda. Den siste inkarnasjonen er AAVP7A1. Den første forgjengaren var Roebling Alligator, utvikla mellom 1932 og 1937. Farten i vatnet var først om lag 4 km/t, noko som var lite praktisk. Med større maskinar gjekk det litt fortare, og etterfølgjaren Crocodile kom i 1940 og kunne nå om lag 15 km/t i vatn og 40 km/t på land.
LVT-1 var ein kopi av Crocodile, bortsett frå at han var laga i stål i staden for aluminium. Han var difor tyngre, og hadde litt dårlegare yteevne. Dei var ikkje væpna, og vart i byrjinga berre brukte til å føra fram forsyningar. Ved slaget om Tarawa vart panserplater bolta på og ein del .30 kaliber mitraljøser hengde på. LVT-1 var i produksjon frå 1941 til 1943.
Neste generasjon var LVT-2, i produksjon frå 1942 til 1945. Dei vart produserte i ei rekkje variantar og vart seinare oppdaterte og var i teneste til midt på 1950-talet.
Seinare kom LVT-3, LVT-4 og LVT-5, og midt på 1950-talet kom den nye LVTP5-serien. Etter den kom LVTP7, som skifta namn til AAVP7, som er den versjonen som er i teneste i dag.
[endre] Andre køyrety
Sovjetiske pansra personellkøyrety var i etterkrigstida tradisjonelt amfibiske. Dette vart hovudsakleg gjort for å letta elvekryssingar, men då Sovjetunionen oppretta marineinfanteriet sitt att i 1961 utnytta dei òg eigenskapane til desse køyretya. BTR-60 var i teneste frå 1961, og den nye og betre varianten BTR-60PB vart standardkøyrety for marineinfanteriet. Dette køyretyet og seinare variantar (BTR-70 og BTR-80) har åtte hjul, med styring på dei to fremre akslane, både på land og i vatn. Ein vassjet sørgjer for framdrifta i vatnet. BTR-ane opererte saman med den amfibiske lette stridsvogna PT-76 i landsetjingsfasen, men vart forsterka med konvensjonelle stridsvogner og andre kampkøyrety så snart som mogleg.
Ei rekkje andre lettare pansra køyrety, både i Vesten og austblokka, er òg amfibiske, men dette har som regel vore for at dei skal kunna ta seg over elvar og vatn. Amfibiske upansra køyrety eksisterer òg, til dømes Hägglunds Bv206 som er i bruk mellom anna av det norske forsvaret.
[endre] Kjende amfibieavdelingar
[endre] Kjende amfibiske operasjonar
[endre] Bakgrunnsstoff
[endre] Kjelder
Denne artikkelen er rekna som ein god artikkel på nynorsk Wikipedia.

Summary:
Amfibisk krigføring innebèr åtak på landbaserte mål med militære styrkar frå skip. Amfibisk krigføring krev landgangsfarty eller helikopter for å transportera soldatar til land frå skipa som har ført dei til området.
Målet med å setja soldatar i land frå skip er å avslutta konfliktar. Rein sjøkrig har sjeldan ein avgjerande effekt, og marsj over land er ikkje alltid eit alternativ. Mange land har eigne styrkar med marineinfanteri for dette føremålet. For tida er USA sitt United States Marine Corps det største, og det einaste med eige flyvåpen. Halvparten av marineinfanteristane i verda høyrer heime i denne avdelinga.
Eit amfibisk åtak er ein av dei mest vanskelege militære operasjonane. Det krevst koordinering av eld frå skip og luftfarty, medan bakkestyrkane skal setjast i land på ei kystlina som er kontrollert av fienden – som ofte har ein enorm fordel på grunn av det opne landskapet på dei fleste strender.
Invasjonen av Normandie, Slaget om Iwo Jima og Falklandskrigen er nokre av dei mest vidgjetne amfibiske operasjonane i historia.
Ei planlagd militær landsetjing som går føre seg utan kamphandlingar vert kalla ei administrativ landsetjing.


[endre] Patriot og verdsborgar
Wergeland markerte seg tidleg i arbeidet for å gjera 17. mai til nasjonal festdag og var til stades og merkte seg ut i samband med det såkalla «Torgslaget» i Kristiania 17. mai 1829. Han heldt den første offentlege 17. mai-tala i Kristiania i 1833 då avdukinga av Krohgstøtta fann stad, vårt første nasjonalmonument. Det var òg han som skreiv den første nasjonalsongen for born: «Vi ere en Nation, Vi med,/ Vi smaa en Alen lange». Engasjementet for feiring av nasjonaldagen 17. mai gjorde at han fekk tilnamnet 17. maikongen alt medan han levde. Sjølv kalla han seg Grunnlovas 6 år eldre bror.
Sjølv om Wergeland tykte godt om Grunnlova, meinte han ikkje at ho var utan plett og lyte. Han arbeidde for religiøs toleranse og laga eit godt grunngjeve framlegg til grunnlovsendring for å få vekk den delen av §�2 som stengde truande jødar ute frå Noreg.
Han arbeidde òg for at språket skulle bli meir norsk, og oppmuntra diktarar til å laga «Smykker» av det språket dei hadde teke i arv frå forfedrane. Noreg hadde mist sitt eige skriftspråk på 1500-talet. Han underviste sjølv bondegutar slik at dei skulle bli betre skikka til å ta del i det politiske livet og fekk i stand folkeboksamlingar. Han oppretta «Sogneselskab» og verka for kommunalt sjølvstyre. Han ville ha oppretta dagheimar for born der dei kunne ha det godt og vera trygge når foreldra var ute i arbeid, og han ønskte meir humane straffeinstitusjonar. Gjennom den langdryge saka mot prokurator Praëm fekk han meir enn vanleg innsyn i koss småfolk levde. Halvdan Koht såg det slik: «Me kann ikkje fortelja framvoksteren til mest ei einaste norsk sak, utan me lyt nemna Henrik Wergeland i upptake.»
Gjennom diktinga si engasjerte han seg òg i frigjeringskampar ute i verda (t.d. i Irland, Polen, Brasil). Han såg langt ut over Noregs grenser, og tematikken var ikkje sjeldan universell.
[endre] Liv og dikting
[endre] Barndom
Wergeland var son av eidsvollsmannen, politikaren og teologen Nicolai Wergeland og kona Alette Dorothea Wergeland, fødd Thaulow. Namnet Henrik Arnold fekk han etter morfaren Henrik Arnold Thaulow som var byskrivar i Kristiansand. Forfattaren Camilla Collett, fødd Wergeland, var søster til Henrik Wergeland. Elles hadde Henrik tre søsken til, Harald, Augusta og Oscar. Faren fylgde den franske tenkjaren Jean-Jacques Rousseau sine prinsipp om ei fri, naturleg barneoppseding.
Familien flytta frå Kristiansand til Eidsvoll då Henrik var 9 år. Då han kom i framslengsåra, vart han send til Katedralskolen i Kristiania, og samstundes tok han til å skrive dikt og små skodespel. Han var 13 år gamal då han fekk trykt «Blodstenen», ei stutt forteljing i «den mystisk-gyselige Stil, som karakteriserer de tyske Ridderromaner fra en vis Periode». Han fekk fleire småstykke på prent i guteåra som han hadde samarbeidt med syskenbarnet sitt, Jens Aubert, om.
[endre] Stormande ungdomsår
Som så mange unge gutar forelska Henrik Wergeland seg fleire gonger i ungdomsåra. Han sverma på fråstand for jenter som han etter kvart skreiv dikt til og nemnde med namn. Den eine, som vart trulova med ein av venene hans, døydde allereie 18 år gamal. I dei sjølvbiografiske skissene han skreiv rett før han døydde, fortel han at ånda til denne jenta sidan vart som ei god fylgje (verneånd) for han (jamfør Hassel-Nødder.) To jenter han må ha kjent mykje for, var Hulda Malthe, dotter av futen i Ullensaker, og Elise Wolff. Til Hulda og mor hennar, som må ha hatt større forståing for den gåverike guten, skreiv han fleire brev. Då han ikkje kom nokon veg med Hulda, prøvde han i eit stort, interessant brev å fri til den noko eldre, språkkunnige Elise Wolff, men vart venleg avvist. Ho vart sidan trulova med søskenbarnet hans, Johan Aubert, som var konrektor ved katedralskulen. Han døydde alt i 1832, før han fekk høve til å gifte seg med Elise. Henrik Wergeland skreiv minnedikt. Den ideale kvinneskapnaden han kalla «Stella» (namnet tyder stjerne), voks fram i diktarens fantasi på grunnlag av desse ungdomssvermeria. Mange dikt er skrivne til og om Stella. Somme gonger er ho ei ungjente som held diktaren på fråstand, andre gonger er ho ei ånd som han held bryllup med i himmelen etter at dei båe er døde:
Stella er ei kjelde til dikterisk inspirasjon, ei slags muse. Ho er sentral i den første diktsamlinga hans, Digte, første Ring (1829). Når han i eitt av dikta nemner «Huldblomstens sjel», er det nok minnet om Hulda som gøymer seg i teksten.
Meir og meir vart kjærleiken eit sentralt motiv i diktinga hans og løyste ut ein trong til å finne svar på verdsgåtene. 22 år gamal gav han ut det kosmologiske diktet, Skabelsen, Mennesket og Messias (1830), det største diktverket som nokon gong var kome ut i Norden. Det er sidan skrive fleire doktoravhandlingar om dette verket som Halvdan Koht karakteriserer som «eit hovudverk i bokheimen vaar, for di me der finn grunnlaget for heile livsgjerninga hans».
[endre] Henrik og Siful
Meir eller mindre parallelt med at Skabelsen, Mennesket og Messias vart til gjorde Henrik Wergeland også mykje anna. Han skreiv seks skodespel, ei mengd med einskilddikt, studerte og fullførte teologistudiet (1826-29) og las botanikk og historie. Han engasjerte seg i kampen for feiring av 17. mai mot kong Karl Johans vilje, og mellom to eksamensdagar stilte han opp til avhøyr for granskingskommisjonen som vart nedsett for å ta seg av klagene etter «Torgslaget». Det strøymde inn klager over den måten kavaleri og fotjegarar hadde gått fram på for å splitte fredelege folk som hadde samla seg på torget i Kristiania om kvelden 17. mai 1829. Wergeland sjølv fekk eit sabelrapp over ryggen då han var på veg heim.
Tidleg i august 1829 kom Wergelands diktarkommentar til Torgslaget i eit eksperimentelt skodespel (ein farse) som han kalla «Phantasmer», signert Siful Sifadda. Debuten som lyrikar kom innan augustmånaden var slutt.
Siful Siffadda var Wergelands pseudonym. Det er Siful som er ansvarleg for dei mange fantasifulle og ofte satirske scenestykka som ofte har djupt seriøse undertonar. Siful kan vera både vilter, frekk, ondskapsfull og, ikkje minst, «genialsk»; men i blant bryt og poesien igjennom også i Sifuls produkt. Tilhøvet mellom Siful og Henrik er treffande skildra i den siste skissa i «Hassel-Nødder».
[endre] hic habeo
Wergeland fullførte teologisk embetseksamen i mai-juni 1829. Dei skriftlege prøvene måtte den gongen skrivast på latin. Eksamensresultatet peikte mot laudabilis ('rosverdig') etter dei skriftlege prøvene; han gjorde det godt i kyrkjesoge til munnleg, men då han etterpå vart eksaminert i dogmatikk, kom han i disputt om dei evige helvetes-straffene. Desse trudde den unge teologen Henrik Wergeland ikkje på, og den endelege karakteren vart haud illaudabilis, det vil seia 'ikkje urosverdig'. Halvdan Koht har skrive om Wergelands embetseksamen i Historisk tidsskrift 1918. Koht kjem og inn på korleis Wergeland svara då han var oppe i dogmatikk til munnleg eksamen i «Unge evner»: «Han våga seg til å segje at han trudde ikkje på ævelege helvetesstraffer, og då so professoren spurde kva han bygde denne trua på, svara han at han ikkje kunne finne grunnane i den Heilage Skrifta: men, sa han og la handa på hjarta, her har eg dei – hic habeo! Og det er det kvar mann med geni må svare når ein spør kvar han har det ifrå: hic habeo!, – eg har det inni meg, det ligg i sjela mi, og det er mi gåve til menneskja.»
[endre] Frå verdsdikt til folkeopplysning
Skabelsen, Mennesket og Messias er eit kosmologisk dikt som kom ut 6. juli 1830. Det tek for seg verdssoga frå verda vert skapt til talsmannen for sanning, fridom og kjærleik, Jesus Messias, står fram. Han vert krossfest, gravlagd, står oppatt og talar til heile menneskja, så folk frå alle kantar av verda endelig skjønar kva det vil seia at kvar er sin eigen konge og sin eigen prest. Verket er religiøst og filosofisk prega. Det slår røtene attende til Bibelen og antikken samstundes som det er knytt til tankegods frå høgromantikken og den franske revolusjonen. Han ønskte å setja ideane i verdsdiktet ut i livet, mellom anna gjennom å opplyse folket.
I 1830 skreiv Wergeland til selskabet for Norges Vel og ba dei hjelpe han med å få sendt ut opplysningsskrift til «allmugen». Skriftet For Almuen tok til å koma i 1830 og heldt fram i fleire år. Han ønskte at bonden skulle gå som fri og opplyst mann bak plogen. Her finn ein mellom anna ei heil lita pedagogisk avhandling om kva ville planter kunne nyttast til, også medisinsk, og kven som var giftige. Frå 1839 til 1845 gav han ut bladet For Arbeidsklassen. Her polemiserte han mot utvandring, fyll og religiøst svermeri, han gav praktiske, kvardagslege råd og han oppmoda folk til å skaffe seg jord for å få røysterett. Wergeland hylla revolusjonar - i utlandet. Heime tok han avstand frå klassekamp, han meinte arbeidarane burde finne sin plass i «fedrelandssamfundet».
[endre] Wergelands posisjon
Henrik Wergeland er den einaste norske diktaren som kan kallast høgromantikar. Samstundes hadde han ein fot i opplysingstida.
Wergelands dikting var starten på ein eigen norsk diktarkunst. Han er ikkje av dei mest lesne norske diktarane, somme har jamvel karakterisert sentrale delar av diktinga hans som uforståeleg, og av hans veldige produksjon er berre ein liten del kjend blant folk flest. Likevel har ingen andre lyrikarar i Noreg nådd ein tilsvarande posisjon. Den danske litteraturhistorikaren Aage Kabell kalla han «Norges eller Nordens største digter», noko Edvard Beyer sa seg samd i i Norges litteraturhistorie.
Henrik Wergeland skreiv store og små einskilddikt, ei lang rekkje skodespel (farsar, syngjespel, sørgjespel), novellistiske skisser, preiker, ei mengd med brev og embetsskriv, rettsinnlegg, essay, historiske avhandlingar, folkeopplysingsskrift og flygeblad. Trass i at han berre vart 37 år gamal, har han ein enorm produksjon som spenner frå det episk-lyrisk-dramatiske diktverket Skabelsen, Mennesket og Messias, til dikt for born, som «Jeg aldri mer vil Hunden slaae». Fleire av verka hans kombinerer prosa, lyrikk og dialog. Det kunstfilosofiske eventyret Jan van Huysums Blomsterstykke (1840) er eit godt døme på genreblandinga hans og eit høgdepunkt i diktinga. Som den første kjende forfattaren i Noreg skapte han lyrikk for born. Han skreiv òg for scena og lét etter seg ein stor, variert dramatisk produksjon med sceniske utfordringar som nokre meiner vår tid truleg har betre føresetnader for å nytte ut enn samtida hans hadde.
Sjølv om norske litterturhistorikarar set det beste av diktinga hans i verdsklasse, er Wergeland lite kjend utanom Norden.
[endre] Kulturstrid på 1830-talet
Henrik Wergeland møtte òg motbør for diktinga si. Johan Sebastian Welhaven hadde eit klassisistisk stilideal og dyrka den reine genren. Han lika dårleg at Wergeland braut med dei reglane for form og stil som han sjølv var lært opp i. Di meir arbeidde Wergeland snøggare enn Welhaven. Welhaven gjekk til åtak på Wergeland då han hadde gjeve ut Skabelsen, Mennesket og Messias. Litt over ein månad seinare, 15. august, stod diktet «Til Henrik Wergeland» i Morgenbladet, rett nok anonymnt, men Wergeland skjøna nok kven som hadde skrive det. Det tok til med orda «Hvorlænge vil du rase mod Fornuften?» Det la grunnlaget for «Stumpefeiden» som frå først av gjekk føre seg seg i den handskrivne avisa i Studentersamfunnet frå hausten 1831. «Stumper» var satiriske strofer som ikkje berre Welhaven og Wergeland sende ut mot einannan. Også andre i studentmiljøet tok del. Striden spreidde seg til det offentlege og toppa seg då Welhaven sende ut ei heil lita bok i 1832 om Wergelands poetiske «Dødssynder». Wergeland fekk hjelp av far sin, Nicolai Wergeland, som skreiv ei roleg og fagleg sterk imøtegåing av Welhaven-boka i 1833.
Wergeland og Welhaven vart forgrunnsfigurar for kvar si gruppering innan kultur og politikk på 1830-talet.I 1834 gav Welhaven ut sonettesyklusen Norges Dæmring, som inneheldt mange finter mot patriotane. Det førte til ein strid, der frontfiguren var Nicolai Wergeland. Henrik Wergeland skreiv eit morosamt skodespel, Papegøien (1835) som har mange referansar til konfliktane med Welhaven og hans krins, mellom anna til den såkalla «Dæmringsfeiden».
Wergeland ønskte at Noreg skulle byggje opp ein sjølvstendig norsk kultur og utvikle eit eige skriftspråk. Han tok opp særnorske ord i skriftspråket, og skreiv òg nokre dikt på ulike bygdemål. Welhaven var konservativ og heldt på kultursambandet med Danmark. Wergeland heldt seg til dei radikale «patriotane», medan Welhaven var sentral i «Troppen» eller «Intelligenspartiet». Patriotane kalla Troppen for «danomanar».
Konflikten nådde eit nytt høgdepunkt i Campbellerslaget i 1838, då Troppen organiserte seg for å pipe ut Wergelands syngjespel Campbellerne som vart framført på Christiania Theater på nyåret. Klapparane sigra over piparane, men Troppen heldt fram med å forfølgje Wergeland i avisa Den Constitutionelle. Mellom anna vart det skrive at Wergelands diktarevne eller «Genius» låg «drept i hans egen Barm».
Hartvig Lassen skriv: «Og efter hver af disse Fordømmelsesdomme gik hans Digtning frem med usvækket Friskhed, kun bestandig med større Renhed og Harmoni. Havde han ikke Ret da han sammenlignede sig med Gjeden, der trives jo mere man bander den, eller med Løvetanden, der voxer jo mere den trædes under Fødder».
Wergeland og Welhaven representerte ulike syn på dikting og kulturpolitikk, men båe ønskte at landet skulle utvikle ein nasjonal kultur. Dei var båe romantikarar, men dei representerte kvar sin romantikk.
[endre] Ekteskap og kongeleg stødnad
[endre] Amalie Sofie
Inntekta frå den siste framføringa av Campbellerne gjorde at Wergeland kunne skaffe seg ei hytte i Grønlia under Ekebergåsen, beint ovanfor Akershus festning. For å koma lett inn til byen laut han ro over Bjørvika, og fekk lov til å setja årer og segl hjå småhandlar Bekkevold i Skippergata. Slik var det han møtte den nitten år gamle dottera til Bekkevold, Amalie Sofie, som han vart forelska i, og som han gifte seg med etter tre kvart år. Kjærleiken førte òg til at han tok til å skrive nye kjærleiksdikt, samlinga Poesier frå 1839. Denne samlinga og andre dikt han skreiv til Amalie Sofie, representerer somme av dei vakraste kjærleiksdikta som finst i norsk litteratur. Amalie Sofie døydde i 1889, og då fekk ho ein einaste nekrolog som sluttar med desse orda: «og saa er ingen, som hun, besunget i norsk Poesi.»
[endre] Opposisjonspolitikk
Henrik Wergeland tok teologi praktikum i 1833. Han var ei tid hjelpeprest hjå far sin på Eidsvoll, og vikarierte i hans stilling då faren og søstera Camilla, var i utlandet frå juni til oktober 1834. I tillegg til at han preikte i Eidsvoll kyrkje, heldt han nokre vellukka preiker i Kristiania. I hovudstaden preikte han i Akershus slottskirke, Opslo kirke (dvs. Gamlebyen kirke) og i Gamle Aker kirke.
Wergeland søkte prestekall fleire gonger, men fekk aldri noko. Han var ein omstridd person som vikla seg inn i endelause rettssaker og dreiv opposisjonspolitikk, mellom anna i bladet Statsborgeren som han redigerte i åra 1835-37. Han studerte medisin i innpå 2 år frå 1834-36, men andre oppgåver pressa på, så han fullførte ikkje. Men medisinstudiet sette spor i diktinga hans. Jf. t.d. diktet «Pigen paa Anatomikammeret», eit dikt med skarp sosial tendens.
I 1836-40 var han annanamanuensis (bibliotekar) ved Universitetsbiblioteket, men løna var skral.
[endre] Hoffpensjonist og riksarkivar
Kong Karl Johan, som Wergeland høgakta for innsatsen i 1814, var skeptisk til Wergelands politikk og 17.�mai-arbeid. Men kongen baud han likevel eit lite gratiale frå eiga kasse, ein strategi Karl Johan brukte for å få kontroll med brysomme skribentar. Wergeland tok i mot og såg på pengane som løn for folkeopplysningsarbeid. Det var denne løna som sette han i stand til å gifte seg. Men mange gamle vener vende seg frå han, og oppfatta han som «hoffpensjonist». Wergeland tok dette svært tungt.
Først hausten 1840 vart han utnemnd til eit embete, ikkje som prest, men som riksarkivar. Han tok til i stillinga ved nyttår 1841. Det stod strid rundt utnemninga av Wergeland, og denne striden kom til å prege både tilhøvet til hans overodna i Finansdepartementet, og tilhøvet til somme av dei tilsette. Når ettertida til dels har vurdert han som ein svak riksarkivar, er nok desse vurderingane prega av det motstandarane hans har fått fortelje. Dei hadde ikkje same synet som Wergeland på at Riksarkivet måtte bli eit arkiv som tente heile folket. Tidlegare riksarkivar, professor John Herstad skriv: «Riksarkivet ble en annen institusjon under Wergelands ledelse. Han førte selv Riksarkivets journal, kopibok og andre protokoller med en flid som få – om noen – riksarkivarer har gjort ham etter. Han var saksbehandler, avskriver, kontorsjef, personalsjef og riksarkivar i en og samme person. Dessuten gjorde han bruk av dokumenter i Riksarkivet i egen forskning og som formidler av historisk stoff gjennom store deler av sin embetstid, inkludert den tiden han var syk og sengeliggende. Samtidig fortsatte han sin betydelige litterære virksomhet.»
Som riksarkivar kom han òg i kontakt med unytta historiske kjelder, og vart historikar på høgt nivå. Jamfør til dømes Norges Konstitutions Historie som kom ut heftevis i 1841-43 og skriftet om bondeføraren Christian Lofthus.
At han var blitt embetsmann såg radikale tidlegare vener på som eit nytt svik mot den gamle republikanske saka. Diktaren kjende seg einsam og utstøytt. Men han heldt seg oppe og arbeidde like iherdig som før. At han hadde fått ein heim der kjærleiken blømde, hadde mykje å seia, jamfør dikta «Min Hustru» og «Min Vivs Hjemkomst».
Skaparverket, «Guds Digt» , var òg - som alltid - ei kjelde til helsebot og trøyst for Wergeland. Jamfør til dømes «Mig selv» (1841) der det mellom anna heiter: «Klag ikke under Stjernerne over Mangel på lyse Punkter i dit Liv.»
[endre] Jødesaka
Den siste store saka Wergeland tok opp, var kampen for at jødar skulle få rett til å busetja seg i Noreg. Han ville ha endra siste passus i § 2, og utforma i 1839 eit grundig grunngjeve framlegg for å få sletta den såkalla 'jødeparagrafen'. Diktsamlingane Jøden (1842) og Jødinden (1844) var vigde til jødesaka. Arbeidet for å oppheve grunnlovsforbodet mot jødane heldt han fram med også då han var vonlaust sjuk. Wergelands grunnlovsframlegg var oppe i Stortinget i 1842, og etter at Wergeland var død, i 1845 og 1848 utan å få 2/3 fleirtal, slik det krevst for å gjera endringar i Grunnlova. Jødeparagrafen vart først sletta i 1851, seks år etter at diktaren var død.
[endre] Dødslægjet, «min Himmels Foraarsveir»
I byrjinga av mai 1844 fekk Wergeland lungebetennelse. Han vart sengeliggjande i eit par veker, men meinte han måtte vera ute og til stades på nasjonaldagen same år. Camilla søstera hans møtte han på veg til feiringa, «mager og bleeg som døden, men med søttendemajsblikke». Etter dette tok sjukdomen seg opp att, og no var det ikkje råd å koma seg att. Wergeland sleit med sjukdommen i 14 månader, og døydde natt til 12. juli 1845, trettisju år gammal. Det er vanleg å seia at han døydde av tuberkulose og lungebetennelse, men sjukdommen kan òg ha vore lungekreft. Diktet «Paa Sygeleiet», prologen til samlinga Jødinden, tek til med denne strofa:
Medan han låg sjuk, heldt Wergeland fram med å skrive. Han omarbeidde Skabelsen, Mennesket og Messias og kalla verket Mennesket. Han dikta til og korta ned. Mellom anna fekk verket ein ny slutt som han kalla «Jesu aandige Opstandelse». Dei to versjonane av verdsdiktet supplerer einannan. Han skreiv skodespel, livsskisser (Hassel-Nødder) og brev. Han heldt fram med folkeopplysningsskriftet For Arbeidsklassen. Det siste nummeret inneheld preikesamlinga Fattigmands-Postil. Han følgde og opp arbeidet for å få fjerna den såkalla «jødeparagrafen» i Grunnlova: «Man friest være maa i Tro/ thi bør forandres § 2» Nokre av dei best kjende dikta hans, som t.d. «Sidste Reis», «Til Foraaret» og «Til min Gyldenlak» vart òg til på dødslægjet.
Det siste større einskilddiktet han skreiv, «Den smukke Familie», kom på trykk 2. juni 1845. Enno ein gong har diktarsynet gjesta han som ei forunderleg og uventa gåve; han er full av takk, takk for synet og for det løftet han har fått om at alt han har elska her på jorda, det vil han finne att på hi sida:
Det siste han skreiv er datert 11. juli 1845. Han døydde natt til 12. juli mellom eitt og to. Pastor Niels Biørn forretta ved gravferda. Biørn sa mellom anna: «Neppe vil Nogen, der er uhildet af Fordomme, frakjende ham Navnet: «Norges første Digter! En skjønsommere Efterverden vil maaskee kalde ham Nordens største Digteraand». Han la òg stor vekt på arbeidet hans for å «lindre Fremmed Nød». Eilert Sundt kalla han mellom anna «Frihedens kaarede Skjald» då han tala vegner av Det Norske Studentersamfund. . Eilert Sundt var mellom dei som såg livsverket sitt som eit framhald av arbeidet til Wergeland.
Då Wergeland vart gravlagd på Vor Frelsers Gravlund, var gravfølgjet det største som til den tid var sett i Kristiania. Om han aldri fekk nokon kyrkjelyd som prest, hadde han vunne ein stor og trufast «kyrkjelyd» mellom dei han hadde arbeidt for som folkeopplysar og sosialarbeidar. Desse strøymde no til frå by og bygd. Grava vart ståande open heile dagen til langt på kvelden, og folk fylte ho med blomar.
[endre] Ettermæle
Henrik Wergeland skreiv i diktet «Til en ung Digter» at «Seerens Sang er et foranskudt Lyn». Det høver òg på han sjølv. Sigmund Skard, lyrikar, professor og omsetjar mellom anna av Dante, kallar Wergeland «det veldigaste stykkje menneske som vårt vesle folk har fått nåde til å sjå mellom seg.»
Wergeland inspirerte generasjonar av seinare politikarar, kulturarbeidarar og diktarar, både dei som skreiv bokmål og dei som nytta nynorsk, som Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson. Jonas Lie, Nils Collett Vogt, Per Sivle, Anders Hovden, Olav Nygard, Olav Aukrust, Olaf Bull, Nordahl Grieg, Olav Duun, Gunnar Reiss-Andersen, Halldis Moren Vesaas og Ingeborg Refling Hagen. Av nolevande diktarar kan ein nemne til dømes Edvard Hoem og Jan Erik Vold. Alle desse, og fleire til har òg gjeve Wergeland takk og ære i dikt og på prosa.
I diktet «De hundrede Aar» seier Olaf Bull at Wergeland levde i ei respektabel og «drømmesyk» tid. Ho var «nærsyntklar og taktfuldt selvtilfreds … Man drev og tygget lidt romantisk drøv» og produserte ein god del «aandfullt støv». Wergeland derimot såg vidare og lengre enn samtida.
 Vestlandsdiktaren Olav Nygard lovprisa diktaren sitt geni i diktet «Wergeland»:
Edvard Hoem skreiv eit tilsvar til Wergelands verdsdikt som han framførte i Universitetets Aula 31. januar i samband med den offisielle opninga av Wergelandåret 2008, trykt i Klassekampen 2. februar. Her siterte han Wergelands eigne ord, mellom anna frå «Følg Kaldet» og «Jesu aandige Opstandelse», profetiane i Mennesket. Hoem avslutta slik:

Summary:
Henrik Arnold Wergeland (17. juni�1808–12. juli�1845) var ein norsk forfattar og samfunnsdebattant. Som lyrikar har han ein eineståande posisjon i norsk litteraturhistorie, med ein enorm produksjon som spenner frå det kosmologiske diktet Skabelsen, Mennesket og Messias, til dikt for born, som «Jeg aldri mer vil Hunden slaae». Fleire av verka hans kombinerer prosa, lyrikk og dialog. Han skreiv òg ei mengd med brev og embetsskriv, rettsinnlegg, essay, historiske avhandlingar, folkeopplysingsskrift og flygeblad.
Henrik Wergeland verka òg som bibliotekar og redaktør og vart den første riksarkivaren i Noreg. Han ville omsetja dei poetiske ideane sine i praktisk arbeid, og var ein aktivist i ei tid då ein i Noreg enno ikkje hadde funne fram til ein eigen kulturprofil.
Gjennom eiga dikting, ved å ta opp språkspørsmålet, ved å krevje demokratisk utvikling og kulturell frigjering frå København bidrog han mykje til å gjera den unge statsnasjonen til ein kulturnasjon. Wergeland er neppe den mest lesne av dei norske diktarane, men han vart ståande som eit nasjonalt symbol.


[endre] Danning
Snø vert vanlegvis danna når vassdamp går gjennom deposisjon høgt i troposfæren ved temperaturar under 0°C. Dei enkelte snøfillene festar seg til kvarandre, og når snøflaka er tunge nok fell dei ut av skya. Om lag all nedbør (utafor tropiske strøk) vert danna som snø. Er det kaldt nok i luftlaga under skya vil nedbøren falle til bakken som snø, men er temperaturen høg nok vil snøen smelte og bli regn. Smelteprosessen trekk derimot latent varme ut av lufta omkring, slik at lufttemperaturen minkar og sjansen for at etterfølgjande snø skal nå bakken vert større.
Den ideelle temperaturen for snø er omkring og litt under 0�°C, og ikkje kaldare. Dette kjem av at jo varmare lufta er jo meir fukt kan ho innehalde. Fuktig luft kan danne større snøflak enn tørr luft, og dette aukar sjansen for at snøen skal falle til bakken. Temperatur rundt frysepunktet fører òg til at snøflaka kan smelte, fryse igjen, og feste seg saman med andre snøflak og danne større flak på veg ned frå skya. I slike situasjonar vil sjølv små temperaturvariasjonar føre til at nedbøren kan gå over frå snø til regn, eller omvendt, og det kan derfor vere ganske vanskeleg for meteorologar å varsle nøyaktig.
Snø kan også lagast ved hjelp av snøkanonar, sjølv om partiklane dei lagar liknar meir på hagl.
[endre] Utbreiing
Snøfall varierer med tid og stad, inkludert geografisk breiddegrad, høgd over havet og andre faktorar som jamt over påverkar vêret. På breiddegrader nærare ekvator, er det mindre sjans for snø, 35 °N og S vert ofte rekna som ei grov grense. Vestkystane på dei store kontinenta har høgare snøgrenser enn elles.
Nokre fjell, sjølv nær ekvator, har permanent snødekke på toppane, inkludert Kilimanjaro i Tanzania. Motsett har mange regionar i Arktis og Antarktis lite nedbør, og dermed lite snø, trass i den bitre kulden. Dette kjem av at kaldare luft ikkje kan halde på så mykje vassdamp som varmare luft.
Det største registrerte snøfallet gjennom ein sesong som nokon gong er målt i verda, var på Mount Baker i Washington i USA vinteren 1998-1999 då dei målte 28,96 meter. Dette var meir enn den førre rekorden som var halden av Mount Rainier i Washington, USA som i 1971–1972 fekk 28,5 meter med snø. Dagsrekorden er frå Silver Lake i Colorado i USA med 1,93 meter i 1921. I Noreg er det Ålfotbreen på Vestlandet som har den største målte snømengda, om lag 15 meter snø fell der kvart år.
[endre] Snø og samfunn
[endre] Nytte og glede
Snø kan føra med seg fordeler og ulemper for menneske. Snø har ein isolerande effekt som kan hindra at det set seg tele i jorda, og slik verna avlingar mot kulda over snødekket. Tettpakka snø kan brukast til bustadmateriale i form av igloar, snøborger eller snøholer.
Snøen kan hjelpa ein til å koma fort fram, både for transport og leik. Ein kan til dømes nytta ski, slede, spark eller pulk for å koma seg fort fram på snø, men desse kan like gjerne nyttast til fornøying. Andre fargreier som snøbrett og akebrett blir hovudsakleg brukt til leik og idrett.
Sidan snø kan formast kan han brukast til å laga snøfigurar, særleg snømenn, og snøballar, som ein både kan dekorera og leika snøballkrig med. I snørike område har ein ei rekke andre snøleikar, som snøvasking eller å lage snøenglar.
Dersom det er for lite snø, men temperaturen likevel er låg nok, kan ein nytte snøkanonar til å lage snø til mange snøleikar.
[endre] Ulemper
Store mengder snø og snøstormar kan forstyrre infrastruktur og tenester sjølv i regionar som er vant til det. Han kan hindre eller forsinke trafikk og sette grunninfrastruktur som elektrisitet og telefon ut av funksjon, særskilt dersom leidningane går over bakken. Fleire stadar har ein «snødagar» der mykje snøfall gjer at ungane ikkje treng å gå på skulen. Kor mykje som skal til for å få ein slik dag, varierer gjerne med kor vant ein er med snø i regionen. Snødagar og anna kaos grunna snøfall vert ofte latterleggjort av folk i snørike regionar. Eit døme er tromsøværingar som synest at oslofolk klagar mykje meir over snøen enn det som burde vere naudsynt.
Store mengder snø, og då spesielt i fjellområde, kan føre til snøras. Snøras som ikkje er skapt av menneske oppstår ofte i samband med store temperaturendringar når laus og lett nysnø har lagt seg oppå eldre og hardare snø eller skare.
[endre] Geometri
Store, velutvikla snøflak er relativt flate og har seks tilnærma identiske armar, slik at snøflak nesten har den same vinkelsymmetrien, eller seks symmetriaksar, som ein sekskant eller eit heksagram. Denne symmetrien oppstår som følgje av den sekskanta krystallstrukturen til vanleg is (òg kjend som is Ih). Den faktiske forma til eit snøflak vert påverka av temperaturen og fuktforholda i lufta det oppstår i. Ein sjeldan gong, i temperatur rundt -2�°C kan ein få danna snøflak med tre symmetriaksar — trekanta snøflak. Snøflak er aldri heilt symmetriske, noko ein som regel lett kan sjå med det blotte auget, men dei vert som regel teikna symmetriske sidan dette rett og slett ser betre ut.
Snøflak har mange forskjellige former, inkludert søyler, nåler, klossar og plater (med eller utan «dendrittar» — «armane» til snøflaka). Dei forskjellige formene oppstår etter kva temperatur og vassinnhald lufta har, i tillegg til enkelte andre faktorar. Isroser med seks armar veks i luft mellom 0�°C og -3�°C. Vassdropar frys til is rundt støvpartiklar. I temperatur mellom -1�°C og -3�°C vil snøflaka danne flak med seks armar eller isroser med seks blad. Ved lågare temperaturar, mellom -5�°C og -10�°C, vil krystalla danne nåler eller hole søyler eller prismer. Ved enno lågare temperaturer frå -10�°C til -22�°C vert det igjen danna isroser og under -22�°C igjen prismer. Om snøflaket byrjar å utvikle seg rundt -5�°C, og så kjem inn i varmare luft, kan det vekse ut isarmar i kvar ende av søyla som opphavleg vart danna.
Det er hovudsakleg to mogeleg forklaringar på symmetrien til snøflak. Den første er at det er ein slags kommunikasjon eller overføring av informasjon mellom armane, slik at veksten i kvar arm påverkar veksten i alle dei andre armane. Overflatespenning eller fononar er måtar slik informasjon kan overførast på. Den andre forklaringa, som ser ut til å vere det rådande synet, er at armane til snøflaket veks sjølvstendig i luft med temperatur, fukt og andre atmosfæriske eigenskapar som varierer hurtig. Ein reknar med at lufta rundt eit enkelt snøflak er så pass homogen (har like eigenskapar) at kvar enkel arm i snøflaket vert utsett for dei same endringane i lufta samstundes, og at ein arm derfor alltid vil ha dei same vekstvilkåra som dei fem andre armane, på liknande måte som at nærliggande tre som veks under tilnærma identiske forhold alltid får nesten identiske treringar. Sidan det er større avstand mellom kvart snøflak enn mellom armane til eit enkelt snøflak, vil lufta rundt forskjellige snøflak, sjølv mellom to nærliggande snøflak, vere litt forskjellig og snøflaka vil sjå forskjellige ut.
Det vert ofte sagt at ingen snøflak er like. Strengt tatt er det særs usannsynleg at to makroskopiske lekamar i universet skal få ein identisk molkylstruktur, men det er likevel ingen vitsakpelege lover som hindrar dette. I praksis kan to snøflak sjå identiske ut om dei oppstod i nær identiske luftforhold, anten fordi dei oppstod svært nær kvarandre, eller rett og slett på slump.
[endre] Tettleik
Snøtettleiken varierer stort, sjølv for nysnø. Typisk tettleik for nysnø er rundt 12�% av vasstettleiken. Derfor seier ein ofte at 1 cm nysnø tilsvarar 1 millimeter regn. Snø vil derimot presse seg saman under vekta av seg sjølv til tettleiken om lag blir 33�% av vasstettleiken. Ein djupt snølag kan derimot presse seg så mykje saman at tettleiken om lag blir 50�%, særleg seint på våren.
Kor store vassmengder som ligg i eit snølag er ofte til stor interesse innan kraftproduksjonsindustrien. Veit ein denne mengda kan ein ofte med stor tryggleik vite kor mykje vatn som vil smelte og renne ned i vassmagasina når snøen smeltar om våren.
[endre] Typar snø og snøvêr
Litt lett snøvêr med små snøflak vert gjerne kalla ei snøbye. Dersom det snør tettare, gjerne med større og tyngre snøflak, kan ein kalle det snøkav eller snøkave. Dersom det blæs kraftig samstundes som det snør, kallar ein det gjerne snøstorm, men dette omgrepet har ikkje ein fast definisjon i Noreg.
Snø i form av små ispartiklar kallar ein hagl, sjølv om hagl vert danna på anna vis enn snø.
Ein har mange forskjellige omgrep for snø og snøvêr:

Summary: Snø er nedbør i form av krystallinsk vassis og kjem ned i store mengder snøflak. Ettersom snøen er sett saman av små, grove partiklar, er det eit granulært materiale. Snø har ein open og dermed mjuk struktur, dersom han ikkje er pakka saman av trykk utanfrå.