[edytuj] Wstęp
[edytuj] Operacja RJAN
Wydarzenie, które w największej mierze przyczyniło się do lęku przed wojną związanego z Able Archerem, miało miejsce dwa lata wcześniej – było to spotkanie oficerów KGB w maju 1981, podczas którego Leonid Breżniew i Jurij Andropow ogłosili, iż Amerykanie skrycie przygotowują atak jądrowy na ZSRR. Aby przeciwstawić się zagrożeniu, jak ogłosił Andropow, KGB i GRU rozpoczęły operację RJAN. RJAN (ros. РЯН) to rosyjski akronim oznaczający "Rakietowy Atak Nuklearny" (Ракетное Ядерное Нападение).
Była to największa i najbardziej wszechstronna prowadzona w czasie pokoju operacja wywiadowcza Związku Radzieckiego. Zagranicznym agentom nakazano monitorowanie osób mających zadecydować o rozpoczęciu ataku jądrowego, personelu technicznego, który by odpowiadał za jego przeprowadzenie i obiektów, z których by go przeprowadzano. Prawdopodobnie głównym celem Operacji RJAN było odkrycie pierwszego zamiaru rozpoczęcia ataku jądrowego i zapobieżenie mu .
Bodziec, który doprowadził do rozpoczęcia operacji RJAN, wciąż jest nieznany. Oleg Gordijewski przypuszcza, że był to efekt nałożenia się "sowieckiej paranoi" i "reaganowskiej retoryki", a Breżniew i Andropow, którzy "byli bardzo, bardzo staromodni i podatni na wpływy komunistycznych dogmatów", naprawdę wierzyli, iż Ronald Reagan byłby w stanie nacisnąć atomowy guzik i zredukować Związek Radziecki do postaci "kupki popiołu historii" . Historyk Benjamin B. Fischer wymienia kilka okoliczności, które mogły doprowadzić do RJAN-a. Wśród nich pierwsze miejsce przypisuje faktowi rozpoczęcia operacji psychologicznej PSYOP krótko po objęciu prezydentury przez Reagana.
[edytuj] PSYOP
Operacje psychologiczne rozpoczęły się w połowie lutego 1981 i wciąż trwały w 1983. Składały się na nie potajemne manewry morskie na Morzu Norweskim, Morzu Barentsa, Morzu Czarnym i Morzu Bałtyckim, w trakcie których okręty NATO-wskie demonstrowały, jak skrycie i jak blisko mogą podejść do kluczowych radzieckich baz morskich. Uczestniczyły w tym także amerykańskie bombowce, które wysyłano w kierunku radzieckiej przestrzeni powietrznej, by wycofywały się w ostatniej chwili. Zdarzały się okresy, w których robiono to kilka razy na tydzień. Poczynania te miały na celu zarówno sprawdzenie wrażliwości radzieckich radarów, jak i pokazanie możliwości amerykańskich sił zbrojnych w zakresie prowadzenia wojny atomowej .
Dr William Schneider, były podsekretarz stanu, który miał okazję oglądać tajne raporty z akcji lotniczych, wspominał, iż "to naprawdę do nich docierało. Nie wiedzieli, o co w tym chodziło. Eskadra leciała prosto w kierunku radzieckiej przestrzeni powietrznej, radary się rozświetlały, jednostki stawiano w gotowości bojowej. I wtedy, w ostatniej minucie, eskadra odbijała i wracała do domu" .
[edytuj] KAL 007
O ile akcje w ramach PSYOP-u były ściśle tajne, o tyle atak radzieckiej obrony powietrznej na koreański samolot pasażerski 1 września 1983, który Ronald Reagan nazwał "aktem barbarzyństwa", stał się wielkim wydarzeniem medialnym, a stosunki między obu supermocarstwami gwałtownie się pogorszyły, skutkując między innymi zakazaniem Aerofłotowi wykonywania lotów na terytorium USA. Zdarzenie to silnie wiąże się też z ćwiczeniami Able Archer 83.
Po pierwsze, Sowieci – prawdopodobnie wskutek operacji PSYOP – uważnie strzegli własnej przestrzeni powietrznej. Po drugie, ich systemy rozpoznania satelitarnego były bardzo nieefektywne i nie mogły ani odróżnić samolotu cywilnego od wojskowego, ani wykryć i zapobiec amerykańskiemu uderzeniu jądrowemu. Poza tym incydent ten ujawnił, że są w ZSRR ludzie, którym łatwo przychodzi wydanie decyzji o otwarciu ognia. Reagan pisał w swoich pamiętnikach: "Jeśli, jak spekulowali niektórzy, radzieccy piloci zwyczajnie pomylili samolot pasażerski z wojskowym, czy trzeba było wiele wyobraźni, by pomyśleć o radzieckim wojskowym z palcem blisko atomowego guzika popełniającym jeszcze tragiczniejszy błąd?"
[edytuj] Wyścig zbrojeń
23 marca 1983 Reagan przedstawił propozycję Strategicznej Inicjatywy Obronnej, którą media przezwały Gwiezdnymi Wojnami. O ile jednak amerykański prezydent uważał Inicjatywę za zabezpieczenie przed wojną jądrową, o tyle przywódcy ZSRR postrzegali ją jako zdecydowane odejście od polityki równowagi sił i rozpoczęcie militaryzacji przestrzeni kosmicznej w ramach wyścigu zbrojeń. Andropow oskarżył Reagana o "tworzenie planów rozpoczęcia wojny nuklearnej w najlepszy sposób, z nadzieją na zwycięstwo" .
Pomimo protestów radzieckich w sprawie programu "Gwiezdnych Wojen", największe zagrożenie podczas Able Archera 83 spowodowało zatwierdzenie przez NATO w 1979 zainstalowania w Europie Zachodniej rakiet balistycznych średniego zasięgu Pershing II, co miało być odpowiedzią na sowieckie rakiety SS-20, również średniego zasięgu i rozmieszczone wzdłuż zachodnich granic ZSRR. Pershingi stanowiły poważne zagrożenie dla Sowietów, gdyż były w stanie niszczyć "twarde cele", takie jak podziemne silosy rakiet balistycznych czy bunkry dowodzenia. Co więcej, odpalane z RFN, mogły osiągnąć swoje cele w zaledwie cztery do sześciu minut. To doprowadziło radzieckich dowódców do przekonania, iż jedynym sposobem na przetrwanie uderzenia Pershingów jest uprzedzenie go. Ta obawa, zdaniem Benjamina B. Fischera, jasno łączyła się z operacją RJAN .
[edytuj] Ćwiczenia Able Archer 83
I tak 2 listopada 1983, kiedy radziecki wywiad starał się wykryć oznaki wrogiego uderzenia atomowego, NATO rozpoczęło symulację. Ćwiczenia, ochrzczone kryptonimem Able Archer, objęły całą Europę i symulowały zachowanie europejskich dowództw i systemów komunikacyjnych podczas wojny jądrowej. Prawdopodobnie skorzystano tu z opracowanego przez Pentagon planu SIOP (Pojedynczy Zintegrowany Plan Operacyjny, ang. Single Integrated Operational Plan), w którym wymieniono dwadzieścia pięć tysięcy celów wojskowych, piętnaście tysięcy celów przemysłowych i pięćset celów związanych z radzieckim dowództwem. Niektórzy tamtejsi dowódcy, ze względu na wydarzenia poprzedzające ćwiczenia oraz ich realistyczną naturę, wierzyli – w zgodzie z radziecką doktryną – iż Able Archer to przykrywka dla prawdziwego ataku . Oto jak telegram KGB z 17 lutego opisywał jeden z prawdopodobnych scenariuszy:
17 lutego 1983 KGB przydzieliło swoim agentom zadanie monitorowania prawdopodobnych oznak ataku jądrowego. Miały być nimi wszelkie zachowania ludzi powiązanych z przygotowywaniem i wykonywaniem decyzji odnośnie uderzeń jądrowych, personelu technicznego wyrzutni, systemów łączności itd . Ponieważ Able Archer symulował warunki wojny jądrowej, prawdopodobnym jest, iż brali w nich udział także pracownicy zaplecza technicznego, których wymienia wspomniana nota. Co więcej, aktywnie (choć nie jednocześnie) uczestniczyli w tych ćwiczeniach premier Margaret Thatcher i kanclerz Helmut Kohl. Planowany był udział także prezydenta Reagana, wiceprezydenta George'a Busha i sekretarza obrony Caspara Weinbergera. Robert McFarlane, od dwóch tygodni doradca ds. bezpieczeństwa narodowego, zapobiegł jednak temu, aby uniknąć możliwych konsekwencji .
Kolejny "zwiastun" wojny zapewne dostrzeżony przez radzieckich analityków to wzrost ilości szyfrowanych wiadomości płynących między Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi. Według ich wywiadu "tak zwane konsultacje nuklearne w NATO są prawdopodobnie jednym z etapów bezpośrednich przygotowań wroga do RJAN-u" . Dla Sowietów tak wielki przepływ komunikatów na miesiąc przed początkiem Able Archera mogło sprawić wrażenie takiej właśnie "konsultacji". W rzeczywistości miał on jednak związek z amerykańską inwazją na Grenadę – wyspę, której nominalną władczynią była królowa Elżbieta II .
Kolejna zaskakująca dla agentów KGB kwestia miała związek z komunikacją NATO podczas ćwiczeń. Nota z 17 lutego 1983 zawiera następującą treść:
Sowiecki wywiad wydawał się potwierdzać te podejrzenia, przedstawiając raporty, iż NATO w istocie używało nigdy wcześniej niewidzianych procedur oraz formatów wiadomości znacznie bardziej skomplikowanych niż podczas poprzednich ćwiczeń, co wskazywać miało na bliskość ataku nuklearnego .
Podczas ćwiczeń Able Archer 83 siły NATO symulowały przejście przez wszystkie stopnie alarmu, od DEFCON 5 do DEFCON 1. Mimo że były one symulowane, agenci KGB omyłkowo uznali je za prawdziwe. Według radzieckiego wywiadu doktryna NATO brzmiała: "Gotowość operacyjna nr 1 ogłaszana jest, kiedy są oczywiste oznaki przygotowywania do rozpoczęcia operacji wojskowych. Uważa się, że wojna jest nieunikniona i może się zacząć w każdej chwili."
Dowiedziawszy się, że amerykańska aktywność jądrowa odzwierciedlała tę, której spodziewano się podczas hipotetycznego pierwszego uderzenia, moskiewskie dowództwo KGB 8 lub 9 listopada rozesłało swoim rezydenturom telegram mylnie donoszący o alarmie w amerykańskich bazach i gorączkowo dopytujący się o dalsze informacje odnośnie amerykańskiego ataku. Alarm dokładnie zbiegł się z siedmio- do dziesięciodniowym okresem, na jaki szacowano odstęp między pierwszymi decyzjami NATO a atakiem .
ZSRR, wierząc, że jedyną szansą przetrwania NATO-wskiego uderzenia jest wyprzedzenie go, przygotował własny arsenał jądrowy. CIA odnotowała aktywność w Bałtyckim Okręgu Wojskowym oraz w Czechosłowacji i stwierdziła, iż zdolne do przenoszenia broni jądrowej samoloty w Polsce i Niemczech zostały postawione "w stan wysokiej gotowości" . Były analityk CIA Peter Vincent Pry posunął się jeszcze dalej w swoich podejrzeniach, twierdząc, iż samoloty te były zaledwie czubkiem góry lodowej, a silosy z międzykontynentalnymi rakietami balistycznymi również były gotowe do odpalenia .
Sowieckie obawy skończyły się wraz z ćwiczeniami Able Archer dnia 11 listopada. Dowiedziawszy się o nich za pośrednictwem podwójnego agenta pracującego dla MI6, Olega Gordijewskiego, Ronald Reagan stwierdził: "Nie wiem, jak mogli w to uwierzyć, ale jest to coś do przemyślenia."
[edytuj] Reakcja Związku Radzieckiego
Podwójny agent Oleg Gordijewski, rezydent KGB w Londynie, jest jedynym radzieckim źródłem publicznie dostępnych informacji na temat Able Archera 83. Oleg Kaługin i Jurij Szwiec, agenci KGB, w swoich publikacjach odnieśli się tylko do Operacji RJAN . Trzeba też zaznaczyć, że Gordijewski i inni agenci wywiadów państw Układu Warszawskiego nie wierzyli w możliwość amerykańskiego ataku. Niemniej jednak, donosili o tym, co kazano im obserwować, a nie o swoich przypuszczeniach odnośnie tych obserwacji. Ta skaza radzieckiego systemu wywiadowczego – przezwana przez Gordijewskiego mianem cyklu wywiadowczego – napędzała strach przed amerykańską agresją jądrową .
Żaden prominentny radziecki polityk nigdy publicznie nie wspomniał o Able Archerze 83. Marszałek Siergiej Achromiejew, w 1983 szef głównego dyrektoriatu operacyjnego Sztabu Generalnego, powiedział historykowi Donowi Oberdorferowi, iż nigdy nie słyszał o Able Archerze . Brak publicznej odpowiedzi ze strony ZSRR na temat ćwiczeń skłonił niektórych historyków, wśród nich Fritza W. Ermartha, do przedstawienia wniosku, iż Able Archer 83 nie stworzył bezpośredniego zagrożenia dla Stanów Zjednoczonych .
[edytuj] Reakcja Stanów Zjednoczonych
W maju 1984 specjalista CIA Fritz W. Ermarth napisał "Implikacje ostatnich radzieckich aktywności militarno-politycznych", w której to pracy stwierdził: "głęboko wierzymy, iż radzieckie działania nie są inspirowane autentycznym zagrożeniem nieuchronnego konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi, a radzieccy przywódcy takiego zagrożenia nie dostrzegają." Robert M. Gates, zastępca dyrektora ds. wywiadu podczas Able Archera 83, opublikował swoje przemyślenia na temat tych ćwiczeń, przedstawiając w nich następujący wniosek:
[edytuj] Następstwa
Able Archer 83 był ostatnim przypadkiem bezpośredniego zagrożenia nuklearnym konfliktem zbrojnym w czasie zimnej wojny. W 1983 roku USA pod przywództwem Ronalda Reagana były w trakcie intensywnego zbrojenia, które trwało aż do drugiej połowy lat 80. W Związku Radzieckim pogarszający się stan zdrowia Sekretarza Generalnego Konstantina Czernienki doprowadził do objęcia najwyższego stanowiska w państwie przez Michaiła Gorbaczowa w 1985. Jego polityka wewnętrzna i programy reformatorskie – zwłaszcza Głasnost i Pieriestrojka – stały się motorem napędowym wydarzeń, które ostatecznie doprowadziły do rozpadu ZSRR w 1991.

Summary:
Able Archer 83 to kryptonim obejmujących Europę NATO-wskich ćwiczeń trwających od 2 listopada 1983 przez dziesięć dni i mających symulować zmasowany atak jądrowy . Uwzględniono w nich użycie nowego formatu szyfrowanej komunikacji, zarządzano ciszę radiową i symulowany alarm DEFCON 1. Aktywny udział wzięły głowy europejskich państw.
Realizm tych ćwiczeń w połączeniu z pogarszającymi się wówczas stosunkami pomiędzy USA a ZSRR i spodziewaną instalacją w Europie pocisków balistycznych Pershing II, sprawił, iż niektórzy w Związku Radzieckim uwierzyli, że Able Archer 83 to prawdziwy atak jądrowy . W odpowiedzi Sowieci postawili w stan gotowości własne siły jądrowe, a także jednostki lotnicze w NRD i Polsce . Istnieją historycy, którzy uważają, iż poprzez ten incydent świat znalazł się najbliżej III wojny światowej od czasu kryzysu kubańskiego w 1962 roku . Kryzys zakończył się jednak wraz z końcem ćwiczeń w dniu 11 listopada .


[edytuj] Odkrycie dokumentów na brzozowej korze
O istnieniu na Rusi dokumentów na korze brzozowej archeolodzy wiedzieli, zanim ta wiedza została potwierdzona przez wykopaliska archeologiczne. W klasztorze św. Sergiusza Radonieżskiego, jak podaje Iosif Wołocki, "księgi pisano nie na kartach, lecz na korze brzozowej". Według Walentego Janina, w muzeach i archiwach zachowały się dokumenty, a nawet całe kodeksy napisane na korze brzozy z XVII-XIX stuleci. Etnograf Sergiusz Maksimow pisał, że widział w połowie XIX wieku taką księgę u staroobrzędowców w Mezeniu. Na brzegu Wołgi, w pobliżu Saratowa, chłopi podczas kopania kompostownika w 1930 roku znaleźli złoto-ordyńską kartę praw na korze brzozowej .
Pierwszy dokument na korze brzozowej odkryto w Wielkim Nowgorodzie. W sprawozdaniach nowogrodzkiej ekspedycji archeologicznej w latach trzydziestych XX wieku pod kierunkiem Artiemija Arcichowskiego figurują wzmianki o równo przyciętych płatach kory brzozowej. Znalezisko utwierdziło Arcichowskiego w przekonaniu, że ekspedycja natknęła się na dokument piśmienniczy. Odkryto również rylce, zaostrzone metalowe bądź kościane patyki, znane dotąd jako narzędzia do pisania na woskowej powierzchni. Przed odkryciem dokumentów na korze brzozowej rylce błędnie identyfikowano z gwoźdźmi, szpilkami do włosów lub określano jako "przedmioty o nieznanym przeznaczeniu". Wykopaliska przerwała Wielka Wojna Ojczyźniana. Prace zostały wznowione dopiero pod koniec lat czterdziestych.
26 lipca 1951 roku na stanowisku archeologicznym w nerewskiej dzielnicy Nowogrodu Wielkiego znaleziono dokument nr 1. Na treść dokumentu składał się wykaz powinności na korzyść niejakiego Fomy. Tekst został wyskrobany na korze bez użycia atramentu i pozostawał czytelny. Na cześć znaleziska z 1951 roku w Nowogrodzie ustanowiony został Dzień Dokumentu Na Brzozowej Korze – 26 lipca. Ekspedycja z 1951 roku odkryła również dziewięć innych dokumentów, które zostały opublikowane w prasie dopiero w 1953 roku. Przyczyną takiego opóźnienia była ideologiczna kontrola władzy nad historią .
[edytuj] Liczba znalezionych dokumentów
Na obszarze dawnej Rusi dokumenty na brzozowej korze odnajdywano przypadkowo podczas wykopalisk archeologicznych. W sierpniu 2007 roku znaleziono pierwszy dokument w Niżnym Nowogrodzie, w Moskwie – drugi i trzeci. Moskiewski dokument na korze brzozowej nr 3, tzw. Wielka gramota moskiewska, zawiera spis mienia, tekst zachował się w całości. Dokumenty moskiewskie nr 2 i 3 oraz znaleziony wcześniej nr 1 są jedynymi dotąd znanymi zapisanymi za pomocą atramentu. Ogólna liczba odkrytych dokumentów wynosiła w 2007 roku 1068, przy czym najwięcej ich znaleziono w obwodzie nowogrodzkim - w miastach Nowogród Wielki i Stara Russa - 94,6% .
[edytuj] Ogólna charakterystyka
Dokumenty pisane na korze brzozowej rozprzestrzeniły się na Rusi nie wcześniej niż w pierwszej połowie XI stulecia. Najstarsze odkryte gramoty są datowane na 1050 rok i pochodzą z Nowogrodu Wielkiego. Zachowało się jedenaście takich dokumentów. Z użycia wyszły dopiero w połowie wieku XV, kiedy na wschodzie Europy upowszechniono tani papier. Najmłodsze dokumenty pochodzą z Nowogrodu Wielkiego i Moskwy i są datowane na drugą połowę XV wieku. Zachowało się dwa takie dokumenty . Korę uważano za nietrwały i nieprzydatny do długiego zachowania materiał piśmienniczy. Używano jej do prywatnej korespondencji, osobistych notatek oraz sporządzenia brudnopisów. Oficjalne dokumenty i listy pisano na pergaminie. Przykładem niedoceniania kory brzozowej jest dokument nr 831, będący brudnopisem skargi do funkcjonariusza. Pod tekstem znajduje się wyraźne polecenie przepisania go na pergaminie i wysłania do adresata .
Większość dokumentów na brzozowej korze wyrzucano w momencie, kiedy spełniły swoje zadanie. Znaleziska archeologiczne nie są więc związane z odkryciem dawnego archiwum, urzędu bądź kancelarii. Wyjątek stanowi pałacyk E na Trojeckim Przedmieściu Nowogrodu Wielkiego – w miejscu pałacyku znajdował się w XII wieku wspólny budynek sądu księcia i namiestnika .
Nieliczne gramoty przechowywano. Do nich należy kilka dokumentów o pokaźnych rozmiarach, zawierające teksty literackie. Są to dokument nr 17, znaleziony w Torżku, nr 893 z Nowogrodu, zachowany we fragmentach, oraz dwie książeczki – dokument nr 419 z zapisem modlitwy i nr 930 z tekstem zaklęcia przeciw gorączce.
Najczęściej odnajduje się dokumenty zwinięte w rulon, tylko nieliczne są rozprostowane. Tekst jest wydrapany na wewnętrznej stronie zwoju, rzadziej na obu, mieści się w jednej linijce, w większości wypadków nie jest podzielony na słowa, na wzór średniowiecznych dokumentów słowiańskich . Większa część dokumentów zachowała się we fragmentach – niszczały pod ziemią wraz z upływem czasu. Spotyka się również celowo pocięte bądź rozerwane gramoty. O praktyce celowego niszczenia korespondencji na korze brzozowej wspomina Cyryk z Nowogrodu w XII-wiecznym dziele Pytania, w którym rozważał kwestię: czy jest grzechem chodzenie po pociętych gramotach? Obecnie lingwiści i historycy potrafią rozszyfrować ogólną treść dokumentu, jednak niekiedy brak liter na brzegach utrudnia odczytanie tekstu.
[edytuj] Datowanie gramot
Dokumenty na brzozowej korze są datowane przede wszystkim metodą stratygraficzną – podstawą badania jest słój ziemi, w którym znaleziono gramotę. Ważną rolę przy ustalaniu daty pochodzenia dokumentu odgrywa również dendrochronologia – w tym przypadku porównuje się dokument z pozostałościami drewnianych budowli. W Nowogrodzie Wielkim, gdzie znaleziono najwięcej dokumentów na korze brzozowej, obiektem badań dendrochronologicznych są drewniane nawierzchnie ulic, wymieniane średnio co trzydzieści pięć lat.
Niektóre gramoty są datowane na podstawie wymienionych w tekście postaci historycznych, które znane są naukowcom z kronik. Ta metoda została zastosowana przy badaniu szeregu dokumentów, zawierających imiona bojarów nowogrodzkich z rodu Miszyniczów, którzy przez sześć pokoleń piastowali urząd namiestnika miasta.
Wraz ze zwiększeniem liczby dokumentów na brzozowej korze powstają nowe sposoby datowania gramot na podstawie cech niezwiązanych z stratygrafią. Do takich sposobów należą przede wszystkim metody paleograficzna i lingwistyczna; zaczął je stosować Andriej Zalizniak do dokumentów, których daty pochodzenia nie dało się określić przy pomocy stratygrafii .
[edytuj] Treść dokumentów
Treść dokumentów ma zazwyczaj lakoniczny charakter, zawiera najważniejszą informację bez żadnego kontekstu, co utrudnia niekiedy interpretację. Znalezione gramoty można podzielić na kilka kategorii:
[edytuj] Gramoty jako źródło historyczne
Historyczną wartość dokumentów na brzozowej korze dostrzegł już w latach trzydziestych Artemij Arcichowski. Tematem gramot zajmowali się również Lew Czerepnin i Walenty Janin, autorzy prac monograficznych.
Dokumenty są zarówno źródłami archeologicznymi, jak i historycznymi: miejsce ich znalezienia jest równie ważne jak ich treść. Niekiedy dzięki gramotom można nazwać miejsce wykopalisk archeologicznych: dwór nieznanego mieszkańca Nowogrodu Wielkiego został zidentyfikowany jako posiadłość XII-wiecznego malarza Oliseja Greczyna, któremu przypisuje się autorstwo nowogrodzkiej wersji Acheiropoietosu. Na podstawie tekstu można odtworzyć wygląd budynku, dla przykładu, nowogrodzki sąd według opisu miał arkady. Wymieniane w gramotach imiona książąt, feudałów, kupców, urzędników, wzmianki o pieniądzach, nazwy geograficzne pomagają naukowcom odtworzyć historię danego miejsca, społeczeństwa, gospodarki, stosunków politycznych.
Dzięki dokumentom stworzone zostało drzewo genealogiczne rodów bojarskich Republiki Nowogrodzkiej, tym zagadnieniem zajmował się Walenty Janin. Aleksy Gippius na podstawie porównania treści nowogrodzkich kronik i gramot określił polityczną rolę niektórych postaci historycznych, na przykład, Piotra-Pietroka Michałkowicza, przedstawiciela nowogrodzkiej bojarskiej oligarchii XII wieku .
Z dokumentów na korze można dowiedzieć się o dzierżawach ziemi, kontaktach ekonomicznych Nowogrodu Wielkiego ze Pskowem, Moskwą okresu władzy bojara Kuczki , Połockiem, Suzdalem, Kijowem a nawet z ziemią obdorską na Syberii. Prośby chłopów, akta kupna, testamenty z XIV-XV wieku wzbogacają wiedzę o rozwoju ustroju feudalnego, biurokracji sądowej, rzemieślnictwie, konfliktach wojennych i zewnętrznej polityce Nowogrodu Wielkiego. Gramoty podają szczegóły życia codziennego i polityki, których nie sposób szukać w dokumentach oficjalnych i kronikach.
Dokumenty na korze brzozy zawierają szereg wiadomości o historii cerkwi. Gramoty potwierdziły hipotezy o czasie powstania niektórych elementów liturgii. Kilka z nich zawiera informacje o stosunkach między duchowieństwem a wiernymi. Dokument z trzeciej ćwierci XI wieku zawiera wzmiankę o świętych Borysie i Glebie, kanonizowanych w 1071 roku.
Gramotami interesują się badacze życia codziennego dawnej Rusi. Są one potwierdzeniem tezy o wysokim procencie ludzi piśmiennych. Zarówno mężczyźni jak i kobiety z niższych warstw społecznych od dzieciństwa uczyli się czytać i pisać. Listy pisali sami, jednak istniała również profesja skryby, który jednocześnie pełnił funkcję gońca. Rodzinna korespondencja mieszkańców Nowogrodu Wielkiego świadczy o wysokiej pozycji kobiety, która mogła wysyłać mężowi polecenia i samodzielnie zarządzać finansami. Dokumenty są źródłem informacji na temat odżywiania, ubioru, stosunków międzyludzkich, gościnności, przyjaźni, miłości, na przykład, XI-wieczna gramota nr 752 jest listem miłosnym nowogrodzkiej dziewczyny .
[edytuj] Język dokumentów
Tekst większości dokumentów, znalezionych na terytorium średniowiecznej Republiki Nowogrodzkiej, napisany jest w dialekcie staronowgorodzkim, który odróżniał się od języka staroruskiego fonetyką, morfologią, częściowo leksyką. Poniekąd do dialektu nowogrodzkiego można włączyć dialekt staropskowski, który posiadał jednak szereg własnych cech fonetycznych. Lingwiści wiedzieli o istnieniu tych dwóch dialektów z fragmentów, wstawianych niekiedy do tekstów, pisanych w językach oficjalnych Nowogrodu Wielkiego – staro-cerkiewno-słowiańskim i staroruskim. Na podstawie dokumentów na korze brzozy można prześledzić stopniowe oddziaływanie na siebie dialektów i języków oficjalnych.
Wszystkie gramoty były pisane przy pomocy systemu graficznego, dostosowanego do potrzeb użytkowych. Polegał on na tym, że stałe pary dźwięków mogły występować wymiennie, na przykład ъ–о и ь–е. Słowo конь (koń) mogło być zapisane jako къне. Przed znalezieniem gramot na korze brzozowej podobna pisownia była spotykana w tekstach kodeksów i dokumentów pergaminowych, które zawierały błędy ortograficzne.
W latach 1950-1970 językiem gramot zajmowali się lingwiści Roman Jakobson, Wiktor Borkowski, Aleksander Mieszczerski, Lidia Żukowska. Mimo że ilość odkrytych dokumentów była już pokaźna, a naukowcy posiadali spore doświadczenie w zakresie badań ich słownictwa, gramatyki, ortografii i paleografii, oboczności w tekście były traktowane przez nich jako błędy słabo wykształconych skrybów i cudzoziemców. Takie podejście powodowało niewłaściwe odczytywanie niezrozumiałych wyrażeń.
W latach osiemdziesiątych Andrzej Zalizniak, autor monografii, poświęconych językowi dokumentów na korze, udowodnił, że gramoty zawierają systematyczną gramatykę i ortografię. Ponad 90% dokumentów napisano bezbłędnie. Istnieją jedynie dwa teksty, które zawierają odstępstwa od reguły: występują w nich na zmianę spółgłoski dźwięczne i bezdźwięczne. Ta cecha jest charakterystyczna dla grupy języków bałtyckofińskich, choć równie prawdopodobnie może to być język słowiański z substratem fińskim. Skutkiem badań Zalizniaka było przewartościowanie wszystkich dotychczasowych poglądów na temat języka gramot. Obecnie przy odczytywaniu tekstów bierze się pod uwagę wiadomości, dotyczące dialektu nowogrodzkiego i ortografii użytkowej.
Dokumenty na korze brzozy dostarczają informacji o ewolucji języka ruskiego. Dzięki nim można prześledzić chronologię i zasięg niektórych zjawisk językowych, na przykład, redukcja głosek, zanik miękkości dźwięków szypiących, ewolucję kategorii rzeczowników ożywionych, etymologię i czas pojawienia się niektórych słów. W gramotach naukowcy odkryli wiele słów niespotykanych dotąd w żadnym dokumencie średniowiecznym. Należą one do słownictwa użytkowego i praktycznie nie mogły trafić do średniowiecznych tekstów literackich. Leksyka do użytku codziennego dokumentów na korze brzozowej uzupełnia luki w słownikach języka staroruskiego. Język pisany gramoty bezpośrednio odzwierciedla żywą mowę Rusi i nie zawiera śladów celowego wygładzania stylu, morfologii i syntaktyki .
Przykładem języka potocznego jest datowana na rok 1100 gramota nr 109 – list Żyznomira do Mikuły o zakupie przez woja ukradzionej niewolnicy. W tekście pojawiają się jery twarde ъ, nie ma natomiast miękkich. Jer twardy występuje w roli zarówno etymologicznego ъ, czytanego jako krótkie о, jak również w roli jera miękkiego ь, czytanego jako krótkie е, na przykład, słowa Плъскове, чъто zapisane są zamiast ПльсковѢ, чьто, a w miejsce Ѣ na końcu wyrazu pierwszego występuje е.
Dokumenty na brzozowej korze, niepochodzące z Nowogrodu Wielkiego, dostarczają informacji do analizowania dawnych gwar i dialektów, jednak ich ilość nie pozwala na razie na pełne badania lingwistyczne. Wśród zasobu odkrytych w Nowogrodzie Wielkim gramot istnieją dokumenty nie tylko w dialekcie staronowogrodzkim, lecz również pisane po łacinie, grecku, niemiecku i karelsku – dokument nr 292, zawierający zaklęcie przeciw błyskawicy. W Smoleńsku znaleziono gramotę, pisaną runami skandynawskimi. Szereg dokumentów jest zapisanych po staro-cerkiewno-słowiańsku. Gramoty w językach zachodnich są źródłami historycznymi dla badaczy stosunków międzynarodowych Nowogrodu Wielkiego i Smoleńska. Jeden z dokumentów zawiera podręczny rusko-karelskich słownik zwrotów użytecznych dla poborcy podatkowego .
[edytuj] Wulgarne słownictwo w dokumentach na korze brzozowej
Do 2005 roku odkryto cztery gramoty, zawierające w tekście wulgarne słownictwo:
[edytuj] Publikowanie gramot
Dokumenty na brzozowej korze zaczęto publikować w serii Новгородские грамоты на бересте из раскопок… годов od 1953 roku. Dotychczas ukazało się jedenaście tomów, które zawierają teksty dziewięciuset piętnastu gramot nowogrodzkich, dokumentów ze Starej Russy i Torżka, a także nowogrodzkie teksty pisane na drewnianych tabliczkach – przeważnie z informacją o dłużnikach, i pieczęciach cylindrycznych, tabliczkach woskowych, staroruskich graffiti oraz nowogrodzkich dokumentach ołowianych. Teksty na wszystkich tych nośnikach wykazują podobieństwo językowe i reprezentują ten sam typ piśmiennictwa. Przed wydaniem w serii każda nowo odkryta gramota jest wydawana i omawiana w periodyku naukowym Вопросы языкознания.
W ciągu ostatniego półwieku praca nad odczytaniem i zrozumieniem dokumentów na korze brzozowej rozwija się dynamicznie: do pierwszych odczytań i tłumaczeń z lat pięćdziesiątych wnoszone są liczne poprawki. Drugie wydanie monografii Andrzeja Zalizniaka Древненовгородский диалект z 2004 roku reprezentuje aktualny stan wiedzy w zakresie starorusycystyki.
Od roku 2006 zdjęcia, odpisy, tłumaczenia większości gramot oraz bibliografia do nich zostały zdigitalizowane .
[edytuj] Piśmiennictwo na korze brzozowej w innych kulturach
Kora brzozy była wykorzystywana jako materiał piśmienniczy w mezolicie i neolicie. W Indiach przed naszą erą używano do pisania, obok kory, cienkich włókien drzew . W Bajram-Ali odnaleziono pisane na korze brzozowej teksty buddyjskie w sanskrycie . Artemij Arcichowski pisał:
Wzmianki o pisaniu na korze brzozy można odnaleźć w indiańskich podaniach o Hiawacie . W Tallinnie znajduje się gramota z 1570 roku pisana po niemiecku, w Szwecji – z XV wieku. Na terytorium Tuwy znaleziono tybetański średniowieczny dokument na korze brzozowej .

Summary:
Gramoty na brzozowej korze (ros. Берестяные грамоты, białorus. Берасцяныя граматы, ukr. Берестяні грамоти) – teksty spisane na korze brzozy, zabytki piśmiennictwa Rusi i jej spadkobierców od XI do XV stulecia. Są najstarszymi zachowanymi źródłami pisanymi do badań zarówno dziejów Rusi, jak i historii średniowiecznego społeczeństwa oraz życia codziennego, a także historii języka ruskiego, a później również języka rosyjskiego.
Dokumenty na brzozowej korze były znane ludności szeregu kultur, m.in. Rusinom i Finom. Odnaleziono także buddyjskie teksty w języku gāndhārī, sporządzone na korze brzozy, zamknięte w glinianych słojach. Mimo że ten typ piśmiennictwa był wykorzystywany w różnych kulturach, termin gramoty na brzozowej korze jest charakterystyczny jedynie dla ziem ruskich, ponieważ były znane na obszarach, których zasięg określają od północy miasto Nowogród Wielki, od zachodu - Psków, od południa - Mścisław i od wschodu - Niżny Nowogród.


[edytuj] Budowa chemiczna
Struktura chemiczna ACEI powoduje, że enzym konwertujący angiotensynę (ACE) łączy się z nimi, zamiast ze swoim naturalnym substratem – angiotensyną. Dzieje się tak na skutek podobieństw w budowie do angiotensyny. ACEI zawierają ugrupowanie wiążące cynk, którym może być grupa sulfhydrylowa, grupa karboksylowa lub reszta kwasu fosfinowego. Możliwość związania jonu Zn2+ jest niezbędna dla prawidłowego działania tych leków, cynk bierze bowiem udział w fizjologicznym wiązaniu angiotensyny do ACE.
Pierwsze ACEI powstały z wyekstrahowania z jadu żmii Bothrops jararaca BPF5 (bradykinin potentiating factor), peptydu zawierającego sekwencję tryptofan-alanina-prolina (kolor czerwony na grafice). Zarówno BPF, jak i wyizolowana sekwencja były bardzo niestabilne, dlatego głównym celem prowadzonych badań było ustabilizowanie struktury cząsteczki. Cel ten osiągnięto poprzez wprowadzenie kwasu bursztynowego czy pochodnych kwasu glutarowego (zielony kolor na grafice).
[edytuj] Mechanizm działania
Działanie polega na hamowaniu enzymu konwertazy angiotensyny, który przekształca angiotensynę I (AT I) w angiotensynę II (AT II) i tym samym na zmniejszaniu poziomu AT II we krwi. W warunkach fizjologicznych, angiotensyna II podnosi ciśnienie tętnicze krwi, głównie na skutek wazokonstrykcji oraz przez stymulację wydzielania aldosteronu w układzie renina-angiotensyna-aldosteron (RAA). Zahamowanie wydzielania aldosteronu powoduje zablokowanie resorpcji zwrotnej jonów Na+ w kanaliku dalszym nerki, i co za tym idzie, zwiększanie ich wydalania razem z wodą, czyli działanie moczopędne i hipotensyjne. Hamowanie syntezy AT II powoduje zatem spadek ciśnienia tętniczego. Wtórnie do mniejszego stężenia AT II obserwuje się również zmniejszenie stężenia amin katecholowych i wazopresyny.
Równocześnie zwiększa się poziom AT I, która w dużych stężeniach powoduje zwiększenie rozkurczającego wpływu tlenku azotu na naczynia krwionośne. Zwiększone uwalnianie NO warunkuje również działanie przeciwmiażdżycowe i ochronne na naczynia. NO, sam będąc wolnym rodnikiem wykazuje działanie "wymiatacza wolnych rodników", co ma znaczenie w patomechanizmie miażdżycy (hamowanie aktywności makrofagów, wytwarzanie białek adhezyjnych).
Działanie ACEI powoduje również zahamowanie rozkładu bradykininy (wykazującej działanie rozszerzające naczynia) do nieaktywnych metabolitów.
W ostatnich badaniach sugeruje się również wpływ ACEI na fibrynolizę, poprzez hamowanie syntezy i wydzielania PAI-1 , oraz zmniejszanie stosunku molarnego PAI-1/tPA.
Blokowanie syntezy AT II, zwiększanie syntezy NO i prostacykliny powoduje działanie antyagregacyjne ACEI.
Sugeruje się również, że ACEI mogą działać modyfikująco na aktywność niektórych genów odpowiedzialnych za onkogenezę, hamować proliferację i inwazję komórek nowotworowych, migrację komórek śródbłonka, angiogenezę, spowalniać wzrost guza i powstawanie przerzutów .
[edytuj] Historia
W 1949 roku Maurício Rocha e Silva odkrył, że z osoczowej globuliny, przy udziale proteaz zawartych w jadach żmij brazylijskich, tworzy się substancja silnie rozszerzająca naczynia krwionośne i powodująca skurcz mięśniówki gładkiej. Substancję tę nazwał bradykininą . Jego uczeń, Sérgio Henrique Ferreira, podczas pobytu na stypendium w Londynie w 1965 roku ustalił, że po podaniu do izolowanych płuc świnek morskich wyciągu z jadu żmii Bothrops jararaca bradykinina nie ulega w nich dezaktywacji. Ów nieznany czynnik zawarty w jadzie nazwał bradykinin potentiating factor (BPF) . Wydzielił potem z niego najaktywniejszą formę�–�BPF5 (pentapeptyd zawierający prolinę). John Vane odkrył później, że również in vivo krążenie płucne zawiera układ enzymatyczny niszczący bradykininę, który jest unieczynniany przez BPF. Został on nazwany enzymem konwertującym angiotensynę (ACE�–�angiotensin converting enzyme). ACE został po raz pierwszy odkryty w surowicy w 1956 roku przez Leonarda T. Skeggsa. Mick Bakhle, przy współudziale Vane'a i Ferreiry, ustalił, że BPF nie tylko hamuje rozpad bradykininy, ale także powoduje dezaktywację konwersji angiotensyny I do angiotensyny II, jest więc inhibitorem ACE .
Miguel Ondetti ze współpracownikami z firmy Squibb w 1971 roku wyodrębnił z jadu żmii nonapeptyd zawierający prolinę o aktywności ACEI (teprotyd) . W 1974 roku podano go po raz pierwszy choremu na nadciśnienie tętnicze . Pierwszym doustnym ACE inhibitorem został kaptopryl (1975). Został on zaaprobowany przez Food and Drug Administration w 1981 roku. Dwa lata później zsyntetyzowano pierwszy ACEI niezawierający grupy sulfhydrylowej�–�enalapryl. Do czasów dzisiejszych wypuszczono na rynek kilkanaście różnych ACEI, różniących się budową i właściwościami farmakokinetycznymi.
[edytuj] Stosowanie
ACEI są lekami pierwszego rzutu w leczeniu niewydolności krążenia. Powodują zmniejszenie śmiertelności ogólnej , częstości hospitalizacji i rehospitalizacji. Poprawiają tolerancję wysiłku i hamują aktywację neurohormonalną. Szczególnie zaleca się je w terapii osób z objawową niewydolnością serca z dysfunkcją skurczową lewej komory (a także w przypadku bezobjawowej niewydolności u osób z frakcją wyrzutową < 40–45%). Leczenie powinno się rozpoczynać od minimalnej dawki, a następnie zwiększać ją do maksymalnej tolerowanej.
Są podstawowymi lekami w terapii nadciśnienia tętniczego, zwłaszcza ze współistniejącą niewydolnością krążenia i cukrzycą. Istotą ich działania hipotensyjnego jest zmniejszanie oporu obwodowego. Powodują również hamowanie przerostu lewej komory serca, cofanie się przebudowy naczyń, poprawę czynności tętnic wieńcowych. Zmniejszają częstość hospitalizacji i zgonów spowodowanych niewydolnością krążenia wtórną do nadciśnienia tętniczego. Zaleca się stosowanie preparatów długodziałających, jednak w przypadku dużych dawek wskazany może być podział na dwie dawki.
W terapii stabilnej choroby niedokrwiennej serca poprawiają tolerancję wysiłku oraz zmniejszają prawdopodobieństwo wystąpienia zawału serca i niestabilnej dławicy. Efekt ten osiągają poprzez swoje działanie hipotensyjne, przeciwdziałanie powstawaniu blaszki miażdżycowej, zmniejszenie obciążenia wstępnego i następczego, działanie antyagregacyjne i przeciwarytmiczne, zapobieganie przebudowie serca. ACEI mają szczególne zastosowanie w leczeniu zawału serca ściany przedniej ze współistniejącą niewydolnością krążenia. Należy je włączyć w terminie do 36 godzin od wystąpienia zawału. Zapobiegają postępowi niewydolności, poszerzeniu lewej komory i przebudowie mięśnia serca. Poprawiają klasę czynnościową. Zmniejszają śmiertelność.
ACEI są skuteczne w leczeniu nefropatii nadciśnieniowej i cukrzycowej. Obniżają ciśnienie tętnicze, zmniejszają białkomocz, zwalniają zwiększanie kreatyninemii i opóźniają wystąpienie schyłkowej niewydolności nerek. Powodują również obniżenie ciśnienia śródkłębuszkowego, zmniejszenie przepuszczania kłębuszków, hamowanie proliferacji mezangium, opóźnianie stwardnienia tętniczek nerkowych a także uszkodzenia cewek i tkanki śródmiąższowej. ACEI należy włączać do terapii już na etapie nieznacznego uszkodzenia czynności nerek.
W przypadku cukrzycy hamują rozwój powikłań sercowo-naczyniowych i nerkowych poprzez działanie przeciwmiażdżycowe, kardio- i nefroprotekcyjne oraz korzystny wpływ na funkcję śródbłonka. Powodują również zwiększenie wrażliwości na insulinę, hamowanie wątrobowego klirensu insuliny, zwiększają przepływ krwi przez trzustkę, działają przeciwzapalnie. Dzięki temu mogą zapobiegać rozwojowi cukrzycy oraz odgrywają istotną rolę w leczeniu zespołu metabolicznego.
Wśród innych zastosowań ACEI wymienia się również leczenie miażdżycy zarostowej tętnic (poprzez działanie przeciwmiażdżycowe), prewencję pierwotnego udaru mózgu u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym , zmniejszanie częstości występowania migotania przedsionków (zwłaszcza na tle niewydolności krążenia). Próbuje się również stosować je w terapii nadciśnienia płucnego i choroby Raynauda. Trwają również badania nad zastosowaniem ACEI w prewencji i leczeniu raka sutka i nowotworów żeńskich narządów rodnych .
[edytuj] Rejestracja
W Polsce zarejestrowanych jest obecnie w terapii (stan na 2008 rok) dwanaście ACEI.
[edytuj] Dzieci i młodzież
U dzieci wskazaniami do stosowania ACEI są: nadciśnienie tętnicze u pacjentów w prawidłową filtracją kłębuszkową, przewlekła niewydolność krążenia i przewlekłe choroby nerek (z nadciśnieniem lub bez).
Głównymi przyczynami nadciśnienia tętniczego u dzieci są choroby nerek i naczyń nerkowych. W okresie dorastania zaczyna przeważać nadciśnienie pierwotne. ACEI są lekami pierwszego rzutu, zarówno jako preparaty hipotensyjne, jak i nefroprotekcyjne. Najlepiej przebadanymi ACEI u dzieci są kaptopryl i enalapryl . U noworodków preferowany jest kaptopryl z uwagi na krótki czas półtrwania (niebezpieczeństwo przedłużonej hipotonii i rozwoju ostrej niewydolności nerek przy dłuższym zablokowaniu układu RAA). Początkowa dawki wynosi 1�mg/kg mc, maksymalna 6�mg/kg mc w 2–4 dawkach. U niemowląt i młodszych dzieci nadal dominują choroby nerek jako przyczyna nadciśnienia tętniczego. ACEI są lekami z wyboru w przypadku śródmiąższowych chorób nerek (w tym nefropatii refluksowej). Dzięki większej dojrzałości układu RAA względem noworodków, nie dochodzi do przedłużonej hipotonii, ale częściej obserwowano infekcje układu oddechowego związane z przedłużonym kaszlem. Najczęściej stosuje się kaptopryl i enalapryl. W przypadku koarktacji aorty u dzieci operowanych dowiedziono, że stosowanie enalaprylatu zmniejsza okres pobytu na oddziale intensywnej opieki . U dzieci starszych przeważa nadciśnienie pierwotne, a ACEI są również lekami pierwszego wyboru.
ACEI w chorobach nerek u dzieci są polecane jako leki obniżające ciśnienie, działające protekcyjnie na nerki oraz mające działanie antyproteinuryczne. Efekt nefroprotekcyjny uwidacznia się poprzez obniżenie ciśnienia wewnątrzkłębuszkowego i hamowanie działania endoteliny oraz TGFβ1 powodujące zmniejszenie białkomoczu i zwolnienie postępu niewydolności nerek . ACEI działają nefroprotekcyjnie nawet przy niedostatecznym obniżeniu ciśnienia tętniczego, samo zmniejszenie białkomoczu wywiera taki wpływ. Lepsze efekty osiąga się przy jak najszybszym włączeniu leku do terapii. Często stosuje się połączenia ACEI z sartanami . Obecnie uważa się, że leczenie nefroprotekcyjne powinno się utrzymywać nawet u dzieci z przewlekłą niewydolnością nerek w stadium 5. Pozwala to na zachowanie szczątkowej funkcji nerek zapewniającej prawidłowy wzrost. Ograniczeniami w stosowaniu ACEI u dzieci z przewlekłymi chorobami nerek są: możliwość zwiększenia stężenia potasu i nadmiernego zmniejszenia GFR (zwłaszcza u pacjentów z zespołem hemolityczno-mocznicowym), zmniejszenie sekrecji erytropoetyny i nasilenie niedokrwistości. ACEI mają także ograniczone zastosowanie w uszkodzeniach cewki proksymalnej (np. zespół Fanconiego) przebiegających z białkomoczem, w związku z dużym ryzykiem hipotensji.
ACEI są podstawowymi lekami stosowanymi w kardiologii dziecięcej. Znajdują zastosowanie w leczeniu przewlekłej niewydolności serca, a zwłaszcza kardiomiopatii rozstrzeniowej. Wykazano także korzystny wpływ w przypadku kardiomiopatii będącej powikłaniem leczenia cytostatycznego (antracykliny) .
[edytuj] Działania niepożądane
Najczęstszym objawem ubocznym stosowania ACEI jest kaszel o charakterze przewlekłym, suchym, nieproduktywnym . Szacuje się częstość jego występowania na 10–20% . Jego wystąpienie jest niezależne od dawki leku. Ustępuje po zaprzestaniu podawania ACEI (zwykle po około miesiącu). Częściej występuje u pacjentów leczonych ACEI z powodu niewydolności serca niż nadciśnienia tętniczego . Bardziej narażone są kobiety oraz przedstawiciele rasy czarnej i żółtej . Kaszel po podaniu ACEI jest wynikiem zwiększenia stężenia bradykininy i substancji P w drogach oskrzelowych na skutek zmniejszenia aktywności konwertazy angiotensyny (ma ona podobną budowę do kininazy II, która rozkłada bradykininę), chociaż niektórzy autorzy kwestionują znaczenie tych substancji w wywoływaniu kaszlu . Zwiększenie stężenia bradykininy powoduje bezpośrednią indukcję kaszlu poprzez podrażnienie włókien C (powodują również nasilenie produkcji śluzu), oraz pośrednią – dzięki zwiększeniu syntezy prostaglandyn, pobudzeniu mastocytów do produkcji histaminy i substancji chemotaktycznych. Powoduje to powstanie reakcji zapalnej w drzewie oskrzelowym. Substancja P jako neurotransmiter we włóknach C może indukować skurcz oskrzeli. W przypadku braku możliwości stosowania ACEI na skutek uporczywego kaszlu sugeruje się zamianę na sartany. W niektórych przypadkach korzyść stosowania ACEI przeważa nad ich działaniem ubocznym. Tradycyjne leki przeciwkaszlowe w terapii kaszlu wtórnego do ACEI są nieskuteczne. Niektóre badania dowodzą przydatności kromonów (a zwłaszcza nedokromilu sodu), jako leków stabilizujących błonę mastocytów. Próbuje się również stosować baklofen (zmniejsza spastyczność mięśni szkieletowych, hamuje uwalnianie substancji P), teofilinę (hamowanie uwalniania substancji P, działanie przeciwzapalne), sulindak i indometacynę (poprzez hamowanie aktywności cyklooksygenazy – zmniejszenie wydzielenia bradykininy), inhibitory syntazy tromboksanu (pikotamid) , suplementację żelaza .
Innym działaniem niepożądanych stosowania ACEI jest niedociśnienie. Szczególnie zagrożeni są pacjenci z ciężką niewydolnością krążenia, zwężeniem tętnicy nerkowej, hiponatremią, hipowolemią, wyjściowo niskim ciśnieniem tętniczym, dużą aktywnością reninową osocza, leczonych diuretykami i lekami rozszerzającymi naczynia, w podeszłym wieku. Stosunkowo niewielkie ryzyko niedociśnienia występuje w przypadku stosowania peryndoprylu . W przypadku znacznego spadku ciśnienia mogą występować bóle dławicowe czy zaburzenia rytmu serca, a u chorych ze znacznym ryzykiem – zawał serca czy udar mózgu.
ACEI mogą nasilać niewydolność nerek lub powodować ostrą niewydolność nerek poprzez zmniejszenie filtracji kłębuszkowej. Inhibitory konwertazy angiotensyny należy podawać szczególnie ostrożnie u pacjentów odwodnionych, z ciężką, zastoinową niewydolnością krążenia, obustronnym zwężeniem tętnic nerkowych lub zwężeniem tętnicy nerkowej jedynej czynnej nerki (w obu tych przypadkach ACEI są przeciwwskazane).
Hiperkaliemia może być objawem postępującej niewydolności nerek, a także wynikać z jednoczesnego stosowania ACEI oraz leków zatrzymujących potas w organizmie (spironolakton, eplerenon, amiloryd, triamteren) lub samego potasu.
Groźnym dla życia objawem ubocznym ACEI może być obrzęk Quinckego. Występuje zazwyczaj w pierwszych miesiącach stosowania leku. Jest spowodowany zwiększeniem stężenia bradykininy i hamowaniem inhibitora składowej C1 dopełniacza. Wystąpienie obrzęku krtani jest stanem zagrożenia życia. Genetyczna predyspozycja do wolniejszej degradacji bradykininy może zwiększać ryzyko obrzęku Quinckego .
Stosowanie ACEI jest przeciwwskazane u kobiet w ciąży z uwagi na ich teratogenne działanie. Wykazano, że podawanie leku w trakcie II lub III trymestru zwiększa częstotliwość występowania u płodu wad ośrodkowego układu nerwowego , niewydolności nerek, dysgenezji nerek, małowodzia, przetrwałego przewodu tętniczego, zahamowania wzrostu, zaburzeń układu kostnego czy hipoplazji płuc . Wyniki badań odnośnie stosowanie ACEI w pierwszym trymestrze ciąży są niejednoznaczne , aczkolwiek ostatnio przeważa opinia, że również w tym okresie należy unikać ich stosowania .
Do innych rzadkich działań ubocznych należą: zaburzenia żołądkowo-jelitowe, męczliwość, znużenie, zaburzenia równowagi, zaburzenia snu, szum w uszach, bóle i zawroty głowy, kurcze mięśniowe, reakcje skórne, nadwrażliwość na światło, zaburzenia smaku, uczucie suchości w ustach, zaparcia, biegunki, zapalenie jamy ustnej i języka, wyciek z nosa, zapalenie oskrzeli, eozynofilowe zapalenie płuc, duszność, ginekomastia, zaburzenia czynności wątroby, zapalenie trzustki, fałszywie dodatni wynik testu na ANA, przyspieszenie OB, zapalenie stawów i mięśni, gorączka, zapalenie naczyń, eozynofilia, a w przypadku kaptoprylu neutropenia (odnotowano też spadek pozostałych elementów morfotycznych krwi – pancytopenia), białkomocz.
Inhibitory konwertazy angiotensyny w przeciwieństwie do leków przeciwnadciśnieniowych takich jak blokery kanałów wapniowych, nieselektywne beta-blokery czy diuretyki, nie powodują zaburzeń erekcji .
[edytuj] Przeciwwskazania
Do bezwzględnych przeciwwskazań stosowania ACEI należą: obustronne zwężenie tętnic nerkowych (lub zwężenie tętnicy nerkowej jedynej czynnej nerki), obrzęk angioneurotyczny, uczulenie, ciężka hiperkaliemia w przebiegu zaawansowanej PNN, ciąża, schyłkowa niewydolność nerek (przy GFR<15 ml/min). Niedociśnienie, łagodna hiperkaliemia czy hiperkreatyninemia nie są bezwzględnymi przeciwwskazaniami (konieczność prowadzenia stałego monitoringu). Uważa się również, że nie należy stosować ACEI przy zwężeniu aorty.
Należy zachować ostrożność w stosowaniu ACEI u kobiet w wieku rozrodczym niestosujących antykoncepcji . Część ACEI może przenikać do kobiecego pokarmu, dlatego u matek karmiących piersią należy zachować szczególną ostrożność w podawaniu leków (niezbędna jest konsultacja lekarska przed wprowadzeniem leku).
[edytuj] Podział
W zależności od struktury chemicznej ACEI można podzielić na:
Ze względu na farmakinetykę ACEI dzieli się:
Inhibitory ACE występują również w formie naturalnej jako produkty rozpadu kazeiny i serwatki (kazokininy i laktokininy). Ich rola w kontroli ciśnienia tętniczego jest nieznana . Wykazano, że tripeptydy Val-Pro-Pro i Ile-Pro-Pro wytwarzane przez probiotyk Lactobacillus helveticus mają aktywność ACEI .
[edytuj] Farmakokinetyka
Farmakokinetyka poszczególnych przedstawicieli grupy ma praktyczne znaczenie w terapii. Dostępność biologiczna zwykle nie ulega zmniejszeniu w zależności od przyjmowanego pokarmu. Wyjątkami są kaptopryl i moeksypryl, których wchłanianie z przewodu pokarmowego zostaje dość istotnie zaburzone w obecności pokarmu. Zaleca się podawanie ich na pusty żołądek. Większość ACEI jest wydalanych przez nerki. W przypadku ich niewydolności należy zmodyfikować ich dawkowanie. Fozynopryl, zofenopryl i trandolapryl są wydalane również przy udziale wątroby, należy unikać ich stosowania przy niewydolności tego narządu (lekami wtedy zalecanymi są kaptopryl czy lizynopryl, które nie wymagają aktywacji w wątrobie). Najszybciej z ustroju eliminowany jest kaptopryl, ma najkrótszy czas działania. Najwolniej – trandolapryl, czy perindopryl.
Metabolitów ACEI nie należy podawać doustnie z uwagi na ich niską wchłanialność z przewodu pokarmowego. Po podaży dożylnej powodują szybki efekt hipotensyjny. Jedynym zarejestrowanym preparatem jest enalaprylat.
Ostatnio podnosi się różnice w powinowactwie poszczególnych ACEI do osoczowej i tkankowej frakcji konwertazy angiotensyny. Sugeruje się, że leki wykazujące większą aktywność w stosunku do frakcji tkankowej posiadają szersze spektrum działania i lepsze działanie hipotensyjne. Wydaje się, że stosunkowo największe powinowactwo do konwertazy tkankowej wykazuje chinapryl .

Summary:
Inhibitory konwertazy angiotensyny (ang. Angiotensin Converting Enzyme Inhibitors, ACEI)�–�grupa leków stosowanych w terapii nadciśnienia tętniczego, niewydolności serca, choroby niedokrwiennej serca, nefropatii cukrzycowej i nadciśnieniowej oraz cukrzycy i zespołu metabolicznego. Pierwszym ACEI wprowadzonym na rynek był kaptopryl. Od tego czasu w terapii znalazło miejsce kilkunastu przedstawicieli tej grupy. Mechanizm ich działania polega na hamowaniu aktywności enzymu konwertującego angiotensynę, a przez to wykazują działanie hipotensyjne, nefroprotekcyjne (hamują białkomocz i postęp niewydolności nerek), przeciwmiażdżycowe. Najczęstszym efektem ubocznym jest kaszel, rzadziej występują: niedociśnienie, hiperkaliemia, niewydolność nerek, obrzęk naczynioruchowy. ACEI są przeciwwskazane u kobiet w ciąży z uwagi na ich teratogenne działanie (kategoria D).
Obecnie leki te są stosowane na szeroką skalę, a skuteczność ich działania została potwierdzona w wielu badaniach klinicznych.


[edytuj] Geografia
Miasto położone jest nad jeziorem d’Enghien.
Gmina sąsiaduje z miastami Enghien-les-Bains, Soisy-sous-Montmorency, Andilly, Domont, Saint-Brice-sous-Forêt, Groslay oraz Deuil-la-Barre.
[edytuj] Historia
[edytuj] Początki
Nazwa miasta pochodzi od łacińskiej nazwy Mons Maurentius, czyli Góra Maurencjusza. Miejsce było zasiedlone już w neolicie. Wg legendy rodu de Montmorency nazwa pochodzi od zawołania ich przodka: Mon-Maure-occis (Zabiłem mojego Maura), wygłoszonego w czasie walki u boku Karola Młota.
[edytuj] Średniowiecze
Strategiczne położenie miejscowości, na skalnym wzniesieniu, dominującym nad rzymską drogą do Rouen, spowodowało, że już w IX w. wzniesiono tu drewniany zamek. Od 997 r. zamek stał się własnością barona Boucharda Brodatego, założyciela jednego z najbardziej znanych rodów w historii Francji (zwanego od XII w. de Montmorency).
W XII w. zbudowano kamienny zamek oraz mury obronne wokół miasta, które stało się ważnym regionalnym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym. W 1257 osiedlili się tu templariusze. Wojna stuletnia przyniosła miastu duże zniszczenia, w ruinę popadł zamek, którego nigdy nie odbudowano.
[edytuj] Odrodzenie i XVII w.
W XVI w. w okolicach rozwijała się uprawa winorośli i sadownictwo. Wojny religijne przyniosły jednak zniszczenia i masakry ludności protestanckiej. W 1632 wygasł ród de Montmorency, a miasto stało się własnością Burbonów.
W XVII w. miasto liczyło około 1500 mieszkańców i zaczęło się specjalizować w uprawie lokalnej odmiany czereśni. Stało się miejscem letniskowym dla finansistów i artystów dworskich. Uwieczniła je w swoich listach Madame de Sévigné, a Charles Le Brun zbudował tu wspaniałą posiadłość (dziś już nieistniejącą).
[edytuj] XVIII w.
W 1702 bogaty finansista Pierre Crozat kupił opuszczoną posiadłość Le Bruna i nie tylko odnowił ją, lecz także wybudował nowy pałac. Zamieszkał w nim marszałek de Montmorency-Luxembourg, protektor Jan Jakub Rousseau. Zamek, opuszczony w czasie rewolucji, stopniowo niszczał, aż został wyburzony w 1817.
Około 1788 wzniesiono kolejny pałac w stylu neoklasycznym, który od 1906 stał się ratuszem Montmorency.
Najsłynniejszym gościem w Montmorency był w XVIII w. Jan Jakub Rousseau, który zamieszkał w latach 1756-1762 najpierw u Louise d'Épinay, a następnie u marszałka de Montmorency-Luxembourg. W posiadłości marszałka mieszkał w niewielkim domu, zwanym Montlouis, gdzie napisał Nową Heloizę, Umowę społeczną i Emila. Musiał opuścić to miejsce na skutek skandalu, wywołanego publikacją Emila i pośpiesznie uciekać do Szwajcarii.
Podczas rewolucji francuskiej, w 1793 decyzją Konwentu zmieniono nazwę Montmorency na Émile, ku czci dzieła Rousseau pod tym samym tytułem. W 1794 wystawiono trumnę ze zwłokami tego filozofa na placu miejskim, podczas uroczystego przenoszenia zwłok z pierwotnego miejsca pochówku w Ermenonville do Panteonu w Paryżu.
[edytuj] XIX w.
Montmorency stało się miejscowością wypoczynkową dla zamożnych paryżan oraz wielu znakomitości takich jak księżna de Berry, rodzina Bonapartów, François-Adrien Boïeldieu, Rachel Félix, Louis Blanc, Jules Michelet, Richard Wagner.
W 1866 miasto otrzymało linię kolejową, łączącą je z Enghien-les-Bains.
Wojna francusko-pruska w 1870 pozostawiła smutne wspomnienie prawie rocznej okupacji miasta przez wojska pruskie, które wymogły na mieszkańcach okup 400 000 franków, zanim wycofały się z miasta.
[edytuj] Zmiany nazwy miasta
W ciągu swojej historii, miasto zmieniło nazwę 9 razy na:
[edytuj] Sławni Polacy w Montmorency
Po upadku powstania listopadowego w 1830, wielu znanych Polaków-uciekinierów z powstania znalazło schronienie w Montmorency, przyciągniętych z pewnością związkiem tego miasta z Janem Jakubem Rousseau. Wiele pomników i tablic w miejscowej kolegiacie, jak również wiele grobów na cmentarzu zaświadcza o obecności Polaków w tym mieście. Na cmentarzu Champeaux był pochowany w 1855 Adam Mickiewicz, jego szczątki pozostały tu do 1890, kiedy zostały przeniesione do Katedry Wawelskiej w Krakowie. Na cmentarzu w Montmorency są także pochowani Julian Ursyn Niemcewicz oraz Cyprian Kamil Norwid . W XX wieku pochowano tutaj m.in. Romana Palestra (1989).
[edytuj] XX w.
Od początku XX wieku liczba ludności zwiększyła się czterokrotnie. Mimo to nie zwiększyła się znacząco gęstość zabudowy miejskiej. W przeciwieństwie do wielu innych okolicznych miast, nie zbudowano także żadnych dużych zespołów mieszkalnych. Urbanizacja dokonywała się przez budowę domów, przeważnie wolnostojących, w miejsce dziewiętnastowiecznych posiadłości. Śródmieście zostało częściowo przebudowane, ale zachowało swój zabytkowy charakter, z centralnym placem i otaczającymi go stromymi i krętymi uliczkami. Jedynym obszarem, który doświadczył urbanizacji na dużą skalę jest względnie odizolowany od pozostałej części miasta płaskowyż Champeaux, położony na północ od centrum. W latach 1960. i 1970. powstała tam sporych rozmiarów dzielnica domków jednorodzinnych oraz domów wielorodzinnych, jednak o niewielkich rozmiarach. Pomimo bliskości Paryża miasto zachowało prowincjonalny wygląd, na który dodatkowo wpływa górzysta rzeźba terenu, względnie trudny dojazd oraz duża liczba parków i sadów na jego obrzeżach. Miasto pozostaje jednym z najbardziej pożądanych miejsc do zamieszkania, ceny nieruchomości są najwyższe ze wszystkich gmin departamentu (z wyjątkiem sąsiedniego Enghien-les-Bains). Wiejski charakter miasta zakłóca jedynie hałas powodowany przez samoloty lądujące i startujące z portu lotniczego Paryż-Charles de Gaulle oraz projektowana budowa drogi szybkiego ruchu, która ma poprawić dojazd do miasta i sąsiednich gmin.
[edytuj] Demografia
Po szybkim wzroście liczby ludności, który zachodził od początku XX wieku, a w szczególności w latach 1946�-�1968, kiedy ludność zwiększyła się z 11 000 do ok. 19 000, liczba mieszkańców pozostaje stabilna pomimo wybudowania nowych mieszkań. Stabilizacja ta jest wynikiem praktycznie całkowitego zajęcia przez budownictwo terenów na terenie gminy, co ogranicza budowę nowych mieszkań, a także ogólnej tendencji zmniejszania się średniej liczby osób w gospodarstwach domowych panującej we Francji.
Struktura wiekowa gminy jest podobna do obserwowanej na terenie regionu, z kilkoma różnicami. Gmina, podobnie jak cały region Île-de-France, doświadczyła spadku ludności w młodym wieku między latami 1990 i 1999. Udział młodzieży poniżej 15 lat w ogóle ludności zmniejszył się o 0,5% w stosunku do średniej regionalnej, ale spadek dotyczy jedynie dziewcząt, liczba chłopców w Montmorency zwiększyła się w tym samym czasie o 0,6%. Bardziej wyraźny jest spadek udziału mężczyzn w wieku 15�-�29 lat – o 4% wobec 2% w całym regionie. Zmiana udziału kobiet w tym przedziale wiekowym jest podobna do obserwowanej w regionie – spadek o 2%. W przedziale 30�-�44 lata zanotowano w regionie spadek o 0,7% (kobiety) i 1,3% (mężczyźni), podczas gdy w Montmorency było to odpowiednio 1,9% i 2,3%. Poza globalną tendencją spadkową liczby ludności poniżej 45 lat, przyczyną są również wysokie ceny mieszkań, oraz niewystarczająca ilość lokali socjalnych, ograniczające młodym ludziom możliwość osiedlenia się w mieście.
W przedziale wiekowym ponad 45�lat, lokalne tendencje nie wykazują odchyleń od regionalnych. Jedyna różnica występuje wśród osób powyżej 60�lat, których udział w ogóle ludności przekracza średnią regionalną o 1,3% w przypadku mężczyzn w wieku 60 a 74�lat (o 2% w przypadku mężczyzn w przedziale 75�-�94;lat i stanowi 200% średniej regionalnej w przypadku mężczyzn starszych niż 95�lat) oraz o 1,9% w przypadku kobiet w wieku 60�-�74 lat (o prawie 4% w przypadku kobiet w wieku 75�-�94 lat i stanowi 300% średniej regionalnej w przypadku kobiet powyżej 95%lat). Nadreprezentacja osób powyżej 60�lat jest prawdopodobnie spowodowana istnieniem na terenie gminy wielu domów spokojnej starości.
Podsumowanie: odsetek osób poniżej 15�roku życia jest podobny do średniej regionalnej, niższy od średniej regionalnej jest udział osób w przedziale 15�-�44�lata a wyższy (i wciąż powiększający się) jest udział osób powyżej 45�lat .
[edytuj] Zmiany liczby ludności w XX wieku
[edytuj] Podział administracyjny i władze lokalne
Montmorency była siedzibą władz jednego z trzech arrondissement departamentu Val-d’Oise od 1968. W marcu 2000 podjęto decyzję o przeniesieniu podprefektury (czyli arrondissement) do Sarcelles, a zmiany ostatecznie weszły w życie w kwietniu 2004. Obecnie miasto jest siedzibą kantonu Montomorency, w skład którego wchodzi również miejscowość Groslay. W listopadzie 2001 utworzono wspólnotę aglomeracyjną Communauté d'agglomération de la Vallée de Montmorency, którą zamieszkuje 101,9 tys. osób (1999).
W skład rady miasta wybranej w 2001 wchodzi 35 radnych :
Na terenie Montmorency mieści się również wiele urzędów administracyjnych i sądowych: sąd rejonowy, sąd pracy, krajowy urząd ds. zatrudnienia (ANPE), urząd skarbowy, centrum opieki i ubezpieczeń społecznych, etc.
[edytuj] System podatkowy i budżet
Wysokość lokalnych podatków mieści się w średniej departamentu dla gmin o podobnej liczbie mieszkańców.
Montmorency jest jedną z gmin departamentu Val-d'Oise, która inwestuje najwięcej: 314 € na mieszkańca, przy średniej 191 € w departamencie. Inwestycje w wysokości 4 700 000 € (w 2005), przeznaczone są w 52% na infrastrukturę miejską i ochronę środowiska, w 20% na oświatę i kształcenie zawodowe i w 13% na sport i młodzież. Oszczędności netto wynosiły 2 300 000 € w 2004. Obsługa zadłużenia to 76 € na mieszkańca, przy średniej 117 € na mieszkańca departamentu. Miasto jest więc zarządzane prawidłowo i ma dużą zdolność do samofinansowania .
[edytuj] Bezpieczeństwo
Wskaźnik przestępczości w Montmorency w 2005 wynosił 52,24 przestępstw na 1000 mieszkańców (sumaryczny wskaźnik liczby przestępstw i wykroczeń, obejmujący również sąsiednie gminy Soisy-sous-Montmorency, Andilly i Margency podlegające komisariatowi w Montmorency) . Wskaźnik ten był najniższy w całym departamencie Val-d'Oise i zdecydowanie niższy od średniej krajowej (83/1000) i departamentalnej (88,15/1000). Wskaźnik wykrywalności sprawców przestępstw wynosił 28,18% i był nieco niższy od średniej krajowej. W sąsiednich okręgach policyjnych wskaźniki przestępczości są wyższy i wynoszą odpowiednio: 66,26/1000 w Ermont, 81,11/1000 w Deuil-la-Barre, 107,37/1000 w Sarcelles oraz 137,75/1000 w Enghien-les-Bains (najwyższy wskaźnik w departamencie) .
[edytuj] Merowie miasta
[edytuj] Gospodarka
Montmorency słynęło w średniowieczu w całym regionie z cotygodniowego jarmarku. Odbywa się on do dziś, na placu Rogera Levanneur, w środy i niedziele rano, ale utracił swoje dawne znaczenie.
Od XVII wieku miasto pełni głównie funkcje mieszkalne i nie posiada rozwiniętego przemysłu i usług. Do końca XIX wieku liczne cegielnie używały gliny z płaskowyżu Champeaux, w północnej części miasta, później eksploatacja tego surowca została zarzucona. Na płaskowyżu istniał później przemysł wytwarzający dachówki, w latach 80. XX wieku również ta działalność została zakończona. Tym niemniej gmina uzbroiła i zagospodarowała na tym obszarze trzyhektarową strefę z przeznaczeniem na działalność rzemieślniczą. Władze miasta starają się przyciągnąć do strefy przedsiębiorstwa z sektora usług oraz zaawansowanych technologii. Przykładem jest firma BALT Extrusion specjalizująca się w produkcji cewników oraz sond do pomiaru drożności żył. Od niedawna jest to jedno z najbardziej dynamicznych francuskich przedsiębiorstw, osiągające 80% całkowitego przychodu z eksportu, będące światowym liderem w swojej dziedzinie .
Miejski szpital jest największym pracodawcą na terenie gminy, zatrudniającym 2700 osób (włącznie z oddziałem w Eaubonne). Ponadto na terenie gminy ma siedzibę 11 domów spokojnej starości, dwie kliniki (ogólna i psychiatryczna). Przychodnia Ermitage zatrudnia 89 pracowników i w roku 2002 osiągnęła przychody 382�tys�€
W roku 1999, jedynie 18,6% aktywnych zawodowo mieszkańców miasta było zatrudnionych na terenie gminy . Większość osób pracowała poza doliną Montmorency, w której występuje niedobór ofert zatrudnienia, to jest w aglomeracji Cergy-Pontoise, oraz, w przypadku większej części osób, w departamencie Hauts-de-Seine i w Paryżu.
Działalność handlowa na terenie gminy jest niewielka, nie występują wielkie centra handlowe. Istnieje jeden sklep średniopowierzchniowy (Intermarché) na zachodnich obrzeżach miasta, oraz jeden dyskont (Franprix) w centrum miasta (rue de Pontoise). Handel i usługi skupione są w przeważającej większości wokół historycznego centrum.
Poziom bezrobocia w 2005 r. wynosił ok. 9% czyli nieco mniej niż średnia krajowa. Średni roczny dochód przypadający na gospodarstwo domowe wynosi ok. 36,9�tys�€ (średnia krajowa: 20,4�tys�€).
Kadry z wykształceniem wyższym stanowią aż 27,7% (przy 13,1% średniej krajowej). Kadry z wykształceniem zawodowym stanowią 29,2% aktywnych zawodowo (przy 23,1% średniej krajowej). Przy tym robotnicy stanowią zaledwie 10,9% osób aktywnych zawodowo w gminie (przy 25,6% we Francji) . Liczba ludności z wykształceniem wyższym stanowi 32,4%, przy 18,1% średniej krajowej we Francji kontynentalnej . Ludność miasta jest ogólnie bardziej wykształcona i zamożniejsza niż średnia krajowa i regionalna.
[edytuj] Transport
W XIX wieku Montmorency było słabo dostępne pod względem komunikacyjnym. W 1866 powstała linia kolejowa o długości 3 km łącząca miasto z dworcem w Enghien-les-Bains. Dworzec w Montomorency został zamknięty w 1954. Obecnie miasto obsługiwane jest przez linie autobusowe nr 12, 13, 15M i 16 sieci autobusowej VALMY oraz linię nr 95-02 łączącej miasto z portem lotniczym Paryż-Charles de Gaulle . Komunikacja miejska jest stosunkowo słabo rozwinięta, co wynika z niewielkiej liczby linii autobusowych oraz ograniczonej liczby kursów. Część mieszkańców miasta przy granicy z Enghien-les-Bains może korzystać z dworca kolejowego w tym mieście.
Do miasta można również dojechać autostradą A15 od zachodu, wykorzystując drogę N 170, tworzącą tzw. Boulevard Intercommunal du Parisis, oraz od wschodu drogą krajową RN 1.
[edytuj] Parki i ogrody
Miasto posiada pięć publicznych parków i ogrodów miejskich:
Poza tymi terenami zielonymi warto jeszcze wymienić ogród przy muzeum Rousseau oraz park przy pałacu książąt Dino (własność miasta, jednak niedostępna dla publiczności). W mieście wyznaczono siedem szlaków pieszych. Na północ od miasta znajduje się rozległy kompleks leśny Las Montmorency zajmujący powierzchnię 2,2 tys. ha.
[edytuj] Znane osoby związane z Montmorency
[edytuj] Zabytki i atrakcje turystyczne
[edytuj] Kultura
W mieście znajdują się:
[edytuj] Środki przekazu
Miasto posiada jedną gazetę lokalną, magazyn Vivre Montmorency ukazujący się co dwa miesiące.
[edytuj] Wydarzenia kulturalne i sportowe
[edytuj] Montmorency w literaturze
Liczni pisarze odwiedzali Montmorency, w szczególności w XIX wieku. Najbardziej znanym pisarzem umieszczającym w swoich dziełach był Jan Jakub Rousseau.
W IX księdze Confessions (pl. Wyznania), Rousseau opisuje swoje przenosiny do Ermitażu, do Louise d'Épinay: Im dłużej oglądałem tę uroczą posiadłość, tym bardziej dochodziłem do wniosku, że jest dla mnie stworzona. To miejsce, bardziej samotnia niż odludzie, przenosiło moje myśli na krańce świata. Były tam te piękne, wzruszające rzeczy, których nie znajdzie się prawie nigdy w miastach, i w żadnym razie, czując się przeniesionym w jednej chwili, nie można się domyślić że jest się cztery ligi od Paryża.
[edytuj] Heraldyka
[edytuj] Edukacja
W mieście działają cztery przedszkola, pięć szkół podstawowych, dwa gimnazja, liceum ogólnokształcące i liceum zawodowe.
Gmina podlega pod Akademię w Wersalu. Szkoły w mieście są zarządzane przez Generalny Inspektorat Ministerstwa Edukacji Narodowej. Montmorency należy do regionu edukacji i kształcenia w Enghien-les-Bains .
Dwa gimnazja- Charles-Le-Brun (3, rue Le Laboureur) i Pierre-de-Ronsard (4, chemin du Mont-Griffard), znajdują się: pierwsze w centrum, drugie na północy, w dzielnicy des Champeaux . Dwa licea znajdują się w centrum miasta: liceum ogólnokształcące Jean-Jacques Rousseau (20, rue de Jaigny) i liceum zawodowe Turgot (3, place au pain) .
[edytuj] Sport
W Montmorency jest osiemnaście stowarzyszeń i klubów sportowych .
Najważniejsze kluby to: FC Montmorency (piłka nożna) , l’Olympique Groslay Enghien Montmorency (OGEM) (rugby) i Centrum boksu francuskiego
Montmorency FC zakwalifikował się do mistrzostw w 2006/2007 we wszystkich kategoriach .
[edytuj] Obiekty sportowe
Obiekty sportowe w Montmorency zajmują powierzchnię około piętnastu hektarów.
Regionalne centrum pływackie (1–5, rue Henri-Dunant) ma dwa baseny o powierzchni 700 m², o wymiarach (25�×�15�m�; 15�×�15�m) oraz 1000 m² tarasów.
Stadion Butte-aux-Pères (chemin de la Butte-aux-Pères) był budowany od 1977 i zawiera salę do lekkkoatletyki, salę ogólnosportową, salę do gry w kulki (boule), salę wielofunkcyjną, tereny zewnętrzne, trzy o nawierzchni trawiastej i dwa o nawierzchni utwardzonej (piłka nożna, rugby), korty tenisowe, skatepark i teren do łucznictwa.
Kompleks sportowy Gallerands (rue des Gallerands) zawiera korty tenisowe, teren do łucznictwa i salę lekkoatletyczną.
Lekkoatletyka Ferdinand-Buisson (avenue de la I Armée-Française) jest najbardziej wyspecjalizowana w sztukach walki i w gimnastyce.
Stadion Fort specjalizuje się w rugby.
[edytuj] Służba zdrowia
Szpital w Montmorency istnieje od 1207, kiedy powstał tzw. Maison-Dieu o dwunastu łóżkach. Maison-Dieu był zarządzany przez fundację świecką, utworzoną przez Matthieu II de Montmorency. W XV w. Maison-Dieu przekształcono w szpital (Hôtel-Dieu). Został on gruntownie przebudowany w latach 1970. Ostatnio otrzymał nazwę Szpital Simone Veil, po połączeniu placówek w Eaubonne i Montmorency. W 1992 miał 459 łóżek. Od czasu połączenia zatrudnia ponad 2700 pracowników .
[edytuj] Miejsca kultu
Kościół rzymskokatolicki. Nabożeństwa odbywają się w kolegiacie św. Marcina w Montmorency. Kościół św. Franciszka z Asyżu został wzniesiony w 1971 dla wiernych z Champeaux (20, avenue des Tilleuls). Obie parafie należą do diecezji Pontoise.
Kościół protestancki. Nabożeństwa odbywają się w kościele w Enghien-les-Bains, w pobliżu Montmorency (155, avenue de la Division-Leclerc).
Synagoga. Ośrodek wspólnoty żydowskiej znajduje się w Montmorency (9, rue de Pontoise). Synagoga mieści się na ulicy de Malleville w Enghien, za budynkiem uzdrowiskowym.
[edytuj] Miasta partnerskie
[edytuj] Miejscowe specjalności kulinarne
Czereśnia z Montmorency. Miasto od XVII w. słynie z kwaskowatych czereśni, o zabarwieniu od różowo-pomarańczowego do jasnoczerwonego. Rozsławiła je Madame de Sévigné.
Wiśnie (Prunus cerasus) z Montmorency. Kwaśne, przeznaczone głównie do produkcji wódek. Niegdyś przyjeżdżano na osłach, aby zbierać te wiśnie w sadach, otaczających miasto. Jednak z powodu rozbudowy miasta i zanikania upraw, są one bardzo rzadko spotykane.
[edytuj] Montmorency… gdzie indziej
Nazwę miasta odnajdujemy w wielu miejscach we Francji oraz w innych krajach.
Miejscowość w departamencie Aube nazywa się Montmorency-Beaufort, była posiadłością François de Montmorency, pana z Bouteville. W Burgundii, znajduje się parking i miejsce odpoczynku Montmorency na autostradzie A6. Osada koło Arcachon w departamencie Gironde nosi nazwę Montmorency. Marka wina z tego departamentu nazywa się zresztą petit clos de Monmorency – lecz t zniknęło z nazwy. Przedmieście Mondeville, na obrzeżach Caen również nosi nazwę Montmorency.
Hrabstwo Montmorency istnieje w USA, w stanie Michigan, a miasto na przedmieściach Melbourne w Australii także nosi tę nazwę. Istnieje również Wodospad Montmorency, znajdujący się na wschód od miasta Québec w Kanadzie. Ma wysokość 83 metrów i jest najwyższym wodospadem Québecu. Znajduje się przy ujściu rzeki Montmorency, która zimą zamarza i staje się popularną ślizgawką. W Québecu istnieje również las Montmorency.

Summary:
Współrzędne: 49°00'N 2°19'E / 49, 2.317
Montmorency – miasto i gmina we Francji, w regionie Île-de-France, stolica kantonu w departamencie Val-d’Oise. Montmorency znajduje się około 13 km na północ od obwodnicy Paryża i 21 km od portu lotniczego Paryż-Charles de Gaulle. Montmorency liczy około 21 381 mieszkańców (dane z 2007 roku).
Montmorency stała się w XVII wieku znaną miejscowością wypoczynkową, która przyciągała wiele sławnych postaci. Pobyt Jana Jakuba Rousseau od kwietnia 1756 do czerwca 1762 na długi czas naznaczył miasto i uczynił je celem pielgrzymek.
Po upadku powstania listopadowego w 1830, wielu znanych Polaków zamieszkało w Montmorency. Na miejscowym cmentarzu zostali pochowani: Adam Mickiewicz, Julian Ursyn Niemcewicz, Cyprian Kamil Norwid, Olga Boznańska, Tadeusz Makowski, Klaudyna Potocka, Maria Kasterska.


[edytuj] Historia
W latach osiemdziesiątych XIX stulecia opracowano wiele ciekawych rozwiązań broni palnej. Wprowadzenie prochu bezdymnego do masowego użycia spowodowało zmniejszenie kalibrów broni i w wielu krajach wprowadzono na uzbrojenie karabiny powtarzalne mniejszych kalibrów.
Chociaż armia norweska od końca 1884 używała karabinu powtarzalnego Jarmann M1884, wkrótce stało się jasne, że jest to rozwiązanie tymczasowe. Ole Krag, kapitan armii norweskiej i dyrektor państwowej fabryki broni Våpenfabrikk w Kongsberg, prowadził od 1866 badania nad bronią ręczną. Niezadowolony z rurowego magazynka karabinu Jarmann i swojej poprzedniej konstrukcji, będącego od 1876 w uzbrojeniu marynarki norweskiej karabinu Krag-Petersson, zwrócił się z prośbą o pomoc w opracowaniu nowej broni do mistrza rusznikarstwa Erika Jørgensena. Razem opracowali nowy magazynek o kształcie kapsuły „owiniętej” dookoła zamka i mieszczącej 10 nabojów. Magazynek ten używano z przerobionym karabinem Jarmann, chociaż mógł on być zaadaptowany także do innych karabinów powtarzalnych .
W 1886 Dania postanowiła przyjąć zmodyfikowany karabin na wyposażenie wszystkich rodzajów sił zbrojnych. Jeden z prototypów trafił do Danii, gdzie po przetestowaniu zyskał bardzo przychylne opinie. Wyrażono również chęć wspierania jego rozwoju, ale zażyczono sobie zmniejszenia masy karabinu. W tym celu zmniejszono o połowę magazynek, mieszczący teraz tylko 5 naboi zamiast dziesięciu . Przez następnych kilka miesięcy obaj konstruktorzy pracowali nad połączeniem wszystkich zalet konkurencyjnych karabinów i swoich własnych rozwiązań w nowej konstrukcji. Długi wyciąg zapożyczono z karabinu Jarmann, natomiast sposób wprowadzania naboju i usuwania łuski zaczerpnięto prawdopodobnie z karabinów Mausera. Już po wprowadzeniu karabinu na uzbrojenie armii duńskiej eksperymentowali też z zamkiem ryglowanym czterema ryglami, ale ponieważ amunicja, którą strzelał karabin nie wymagała aż tak solidnego ryglowania, zaniechano tego rozwiązania.
Wszystkie wyprodukowane przed II wojną światową karabiny posiadały dodatkową funkcję odcięcia magazynka, dzięki czemu strzelec mógł używać karabinu jako jednostrzałowego podczas strzelania na długie dystanse, zachowując wciąż pełny magazynek umożliwiający skuteczniejszą walkę podczas walki na małe odległości. Funkcje odcięcia magazynka realizował zamontowany po lewej stronie broni przełącznik. Funkcję odcięcia magazynka posiadały także karabiny, które zastąpiły w służbie Krag-Jørgensena - Springfield M1903 i SMLE.
[edytuj] Duńskie karabiny Krag-Jørgensen
Po dokładnym przetestowaniu broni 3 lipca 1889 Dania przyjęła na uzbrojenie karabin Krag-Jørgensen. Różnił się on od wcześniejszych wersji, w które wyposażono armie Stanów Zjednoczonych i Norwegii. Pokrywa magazynka otwierała się w kierunku przodu broni, a nie ku dołowi, a karabin miał strzelać amunicją kalibru 8�x�58�mm�R z wystającą kryzą . Brak możliwości szybkiego załadowania magazynka przy pomocy łódki lub ładownika powodował, że w armii duńskiej Krag-Jørgensen był używany jako karabin jednostrzałowy (z nabojami w odciętym magazynku jako rezerwą). Karabin Krag-Jørgensen był przepisową bronią żołnierzy duńskich do 9 kwietnia 1940 – do inwazji niemieckiej na Danię.
[edytuj] Wersje duńskich karabinów Krag-Jørgensen
Istnieje wiele wzmianek o mnogości odmian karabinów Krag-Jørgensen używanych przez siły zbrojne Danii , ale dowiedzenie ich prawdziwości jest trudne, wiadomo jednak, że produkowano następujące odmiany tej broni:
[edytuj] Amerykańskie karabiny Krag-Jørgensen
U schyłku XIX wieku, jak wiele innych armii, także Armia Stanów Zjednoczonych poszukiwała nowego karabinu. Do konkursu przedstawiono karabiny takich konstruktorów jak James Parris Lee, Ole Krag, Ferdinand Mannlicher, Paul i Wilhelm Mauser, Rudolf Schmidt i 40 innych zarówno wojskowych, jak i cywilnych projektów. Próby przeprowadzono na Governors Island w stanie Nowy Jork. Pomimo protestów krajowych producentów broni (Russell i Livermore pozwali rząd USA), rząd Stanów Zjednoczonych wybrał karabin Krag-Jørgensen jako następcę jednostrzałowego Springfielda. W latach 1894-1904 w fabryce Springfield Armory w Massachusetts powstało około 500�000 karabinów, popularnie nazywanych Krag. Broń ta pozostała na wyposażeniu armii od 1894 do 1903, kiedy to została zastąpiona przez karabiny Springfield�M1903 zasilane nabojami o podobnej charakterystyce balistycznej .30-03. Amerykańskie Kragi zostały użyte bojowo w wojnach amerykańsko-hiszpańskiej i amerykańsko-filipińskiej
Amunicja do amerykańskich karabinów Krag-Jørgensen nosiła oznaczenie 30-40 typowe dla amunicji czarnoprochowej „kaliber-ładunek prochu” – kaliber .30 (7,62�mm) i 40�gran (3�g) prochu bezdymnego (był to pierwszy typ amunicji karabinowej elaborowanej prochem bezdymnym używany przez armię amerykańską). Inna nazwa nowej amunicji to .30 Army.
[edytuj] Wersje amerykańskich karabinów Krag-Jørgensen
W Stanach Zjednoczonych produkowano co najmniej dziewięć modeli karabinów Krag-Jørgensen.
[edytuj] Norweskie karabiny Krag-Jørgensen
W 1891 rozpoczęła pracę szwedzko-norweska komisja do spraw uzbrojenia. Jednym z jej pierwszych zadań było znalezienie najlepszego kalibru dla nowej broni i w konsekwencji wyłonienia naboju kalibru 6,5 mm, znanego jako 6,5�x�55�Scan, 6,5�x�55�Mauser, 6,5�x�55�Swedish" lub 6,5�x�55�Nor. Była to ta sama amunicja produkowana przez różnych wytwórców, nieróżniąca się niczym z wyjątkiem norweskiego pocisku, który był o 0,15 mm dłuższy. Ze względu na różną interpretację wymiarów komór karabinów, niewielki odsetek nabojów produkowanych w Norwegii wymagał mocniejszego wpychania do komory w szwedzkich karabinach.
Po rozwiązaniu problemów z amunicją Norwegia rozpoczęła poszukiwania nowoczesnej broni strzelającej tymi nabojami. Zorganizowany na sposób amerykański konkurs obejmujący celność strzelania na różne odległości, strzelanie uszkodzonymi nabojami, strzelanie na czas, odporność na korozję i łatwe rozkładanie i składanie broni, wyłonił trzy karabiny:
W 1893 około 50 egzemplarzy karabinu Krag-Jørgensen przekazano żołnierzom w celu przetestowania w warunkach polowych. Testy przebiegły pomyślnie i po wprowadzeniu małych modyfikacji w 1894 parlament norweski postanowił o wprowadzeniu karabinów Krag-Jørgensen do uzbrojenia armii norweskiej. Szwecja natomiast wprowadziła w 1896 do uzbrojenia swojej armii zmodyfikowany karabin Mausera. Ogólnie wyprodukowano w Norwegii ponad 200 000 karabinów. Karabiny i karabinki Krag-Jørgensen w różnych wersjach wyparły karabiny i karabinki innych typów, zwłaszcza Jarmann M1884, Krag-Petersson i Remington M1867 i czarnoprochowe karabiny i karabinki typu kammerlader.
[edytuj] Wersje norweskich karabinów Krag-Jørgensen
Karbiny Krag-Jørgensen były produkowane w Norwegii przez bardzo długi czas i w wielu odmianach. Główne typy wojskowe to:
Większość wersji była produkowana także na rynek cywilny. Po II wojnie światowej wyprodukowano niewielką liczbę karabinów Krag-Jørgensen tylko na rynek cywilny.
[edytuj] Produkcja dla Niemiec podczas II wojny światowej
Podczas okupacji Norwegii przez wojska hitlerowskie (od 9 kwietnia 1940 do 8 maja 1945), Våpenfabrikk w Kongsberg była zobligowana do produkcji broni dla okupanta. Zamówiono dużą partię karabinów Krag-Jørgensen, pistoletów Colt M1914 (licencyjnie produkowanego Colta M1911 i armaty przeciwlotnicze kalibru 40 mm. Ze względu na działania sabotażowe pracowników fabryki, z 13�450 zamówionych karabinów dostarczono tylko od 3�350 do 3�800 egzemplarzy.
Na początku produkowano standardowy model M1894, później przebudowano karabin, nadając mu wygląd podobny do niemieckiego Mausera Kar98k. Eksperymentowano też z niemiecką amunicją 7,92 mm Mauser.
Trudno znaleźć informacje na temat opinii Wehrmachtu o karabinach Krag-Jørgensen, przypuszczalnie dlatego, że używano ich w jednostkach na tyłach, gdyż w jednostkach frontowych przydatniejsze były karabiny o ujednoliconym kalibrze amunicji. Broń ta znalazła się także w uzbrojeniu Hird – zbrojnego skrzydła Nasjonal Samling (NS, Jedność Narodowa), narodowo-socjalistycznej partii i marionetkowego rządu Vidkuna Quislinga. Eksperymenty z niemiecką amunicją kalibru 7,92 mm mogą jednak świadczyć, że Niemcy zamierzali szerzej wykorzystać karabiny Krag-Jørgensen.
[edytuj] Produkcja powojenna
Po wojnie mała liczba karabinów Krag-Jørgensen została złożona z pozostałych części i sprzedana na rynek cywilny. Ze względu na brak planów przezbrojenia armii norweskiej w nową broń, postanowiono dostosować istniejące karabiny Krag-Jørgensen do strzelania nowocześniejszą i mocniejszą amunicją .30-06 i 7,62 mm NATO. Oceniono jednak że koszt konwersji starych karabinów do nowej amunicji byłby porównywalny z kosztem produkcji nowocześniejszego karabinu. Ostatnim produkowanym w latach 50. XX wieku modelem karabinu Krag-Jørgensen był karabin na renifery m/1950. Sprzedano w 470 egzemplarzy.
[edytuj] Specjalne karabiny i karabinki Krag-Jørgensen oraz osobliwości
Karabin Krag-Jørgensen był produkowany w Norwegii przez prawie 60 lat. W tym czasie powstało wiele odmian specjalnych i prototypów. Niektóre z nich powstały w poszukiwaniu prostszych sposobów produkcji albo na specjalne życzenia, ale przeważnie w celu zwiększenia siły ognia broni.
[edytuj] Karabiny modelowe
Karabiny modelowe produkowano jako wzorce po zaaprobowaniu danego typu do produkcji i jako wzór do produkcji. Modelowe karabiny i karabinki były specjalnie wytwarzanymi egzemplarzami ukazującymi jak powinien wyglądać produkt finalny. Były numerowane i składowane oddzielnie i wykonywano po kilkanaście sztuk takich karabinów.
[edytuj] Karabin harpun
Niewielką liczbę karabinów Krag-Jørgensen przerobiono na harpuny, analogicznie jak to robiono wcześniej z karabinami Jarmann M1884. Przerobienie karabinów Jarmanna było jednak tańsze, dlatego zrezygnowano z tej wersji. Nie wiadomo ile egzemplarzy broni przerobiono.
[edytuj] Karabin Krag-Jørgensen zmodyfikowany do zasilania taśmowego
W fabrycznym muzeum uzbrojenia w Kongsberg prezentowany jest interesujący prototyp karabinu M1894 zmodyfikowanego do zasilania z taśmy amunicyjnej. Chociaż nie zachowała się żadna dokumentacja, wiadomo, że było to wczesne stadium projektu karabinu używającego tej samej taśmy amunicyjnej co ciężki karabin maszynowy Hotchkiss używany w armii norweskiej w tym samym czasie. Ruch zamka powodował przesuwanie taśmy i ładowanie nowego naboju do komory. Choć rozwiązanie to było niepraktyczne w polu walki, mogło znaleźć zastosowanie na stanowiskach strzeleckich w fortyfikacjach.
[edytuj] „Szybkoładowacz” porucznika Tobiensena
W 1923 pracujący w fabryce broni w Kongsberg porucznik Tobiesen zaprojektował szybkoładowacz do karabinów powtarzalnych. Była to kolejna próba zwiększenia siły ognia karabinu Krag-Jørgensen, tak samo jak próba konwersji do zasilania z taśmy. Modyfikacja ta polegała na zmianie pokrywy magazynka w taki sposób, aby umożliwiała dołączenie magazynka z lekkiego karabinu maszynowego Madsen 1902. Na pokrywie był zamontowany przełącznik umożliwiający strzelcowi wybranie 5-strzałowego magazynka wewnętrznego lub 25-strzałowego dołączonego.
Choć rozwiązanie to było dość obiecujące, wyprodukowano i przetestowano tylko 8 prototypów. Podczas testów ujawniono dwie wady dyskwalifikujące to rozwiązanie z użycia w warunkach bojowych. Broń z magazynkiem była nieporęczna, a poza tym jego ciężar powodował przechylanie się broni na bok.
W 1926 grupa myśliwych polujących na foki zwróciła się do fabryki w Kongsberg w sprawie magazynków do polowań z małych łodzi, jednak koszty produkcji były tak duże, że transakcja nie doszła do skutku.
[edytuj] Zmodyfikowany karabin samopowtarzalny Krag-Jørgensen
Po wprowadzeniu na uzbrojenie armii norweskiej karabinu maszynowego Hotchkiss spróbowano przerobić karabin Krag-Jørgensen na samopowtarzalny, w założeniu pozwalający na uzyskanie większej siły ognia wyposażonej w niego piechoty. Większość konstruktorów podejmujących to wyzwanie nie posiadała odpowiedniej wiedzy na temat broni, dlatego tylko dwóch konstruktorów uporało się z projektem, a jeden prototyp zbudowano.
[edytuj] Karabin automatyczny Sunngaarda
W 1915 sierżant Sunngaard zaproponował przerobienie karabinu Krag-Jørgensen na samopowtarzalny. Projekt ten okazał się jednak całkowicie bezwartościowy, ponieważ osiągnięcie odpowiednich ciśnień koniecznych do przeładowania było nieosiągalne bez gruntownego przekonstruowania karabinu bazowego. Projekt pozostał na papierze, nie zbudowano żadnego prototypu.
[edytuj] Urządzenie samoładujące SNABB 38
W 1938 pojawiło się interesujące szwedzkie rozwiązanie. SNABB umożliwiał konwersję każdego karabinu powtarzalnego na samopowtarzalny, pozwalając zaoszczędzić pieniądze przeznaczone na konstrukcję nowej broni samopowtarzalnej od podstaw. Urządzenie to wykorzystywało energię gazów prochowych do przeładowania, jednak jego konstrukcja okazała się zbyt skomplikowana. Konieczny był osobny chwyt pistoletowy a sam karabin bazowy wymagał gruntownych modyfikacji.
Pod koniec 1938 zbudowano prototyp i testowano go przez kilka miesięcy z umiarkowanym sukcesem, jednak koszty badań trzykrotnie przekraczające założone spowodowały przerwanie dalszych badań ze względu na brak pieniędzy.
[edytuj] Amunicja
Karabiny Krag-Jørgensen były produkowane dla różnych typów amunicji. Poza różnymi kalibrami broni cywilnej, produkowano go także do zasilania różnymi nabojami wojskowymi:

Summary:
Krag-Jørgensen – karabin powtarzalny zaprojektowany przez norweskich konstruktorów Olego Hermana Johannesa Kraga i Erika Jørgensena pod koniec XIX wieku. Broń ta została przyjęta do uzbrojenia armii Danii, Stanów Zjednoczonych i Norwegii.
Najbardziej wyróżniającą cechą karabinu Krag-Jørgensen był magazynek – integralna część broni trwale połączona z komorą zamkową i posiadająca otwieraną pokrywę z prawej strony broni. Naboje były wkładane pod pokrywę magazynka i dosyłane do komory zamkowej przez popychającą je sprężynę.
Takie rozwiązanie posiadało zarówno wady i zalety. Najpoważniejszą wadą w porównaniu do magazynków pudełkowych była niemożność używania dostępnych systemów szybkiego ładowania np. łódek. Z drugiej strony, w przeciwieństwie do innych karabinów ładowanych „od góry”, w rozwiązaniu Krag-Jørgensen, aby załadować broń nie było konieczne otwieranie zamka. Ponadto ze względu na małą złożoność i prostotę karabinu został on przyjęty na uzbrojenie wielu krajów.
Obecnie karabin Krag-Jørgensen jest cenioną bronią przez kolekcjonerów na całym świecie.