[wysig] Taalverwantskap
Fins behoort tot die Fins-Oegriese tale in die Oeraalse taalfamilie. Terwyl die meeste tale wat in Europa gepraat word tot die Indo-Europese taalfamilie behoort, sluit die Fins-Oegriese tale benewens Fins slegs die Estniese, Samiese en die Hongaarse tale in, sowel as 'n aantal tale wat in die Europese deel van Rusland en in Noord-Siberië gepraat word.
Die verwantskap tussen die lede van die onderskeie tale wat aan die familie behoort kan dikwels aan die taalstruktuur waargeneem word terwyl die woordeskat dikwels weinig ooreenkoms toon, buiten die telwoorde van een tot ses (vanaf sewe is alle telwoorde aan ander taalfamilies ontleen) en 'n aantal begrippe uit die basiese woordeskat. So is die oervorme van Fins en Hongaars reeds etlike duisende jare geskei en is die verwantskap geensins nader as tussen Indo-Europese tale soos Duits en Persies nie.
Die Fins-Oegriese tale vorm saam met 'n klein groepe Samojeedse tale die Oeraalse taalfamilie. Tesame met Estnies, Ingries, Karelies, Lyfs, Võro, Wepsies en Woties vorm Fins die Oosseefinse tale groep.
[wysig] Geskiedenis
[wysig] Vroeë geskiedenis
Die Oeraalse tale word deur taalkundiges tot 'n gemene Oeraalse oertaal teruggespoor wat later in die Samojeedse en die Fins-Oegriese oertale verdeel het. Later het laasgenoemde verder onderverdeel in die Fins-Permiese en die Oegriese oertale. Die Fins-Permiese oertaal het deur verdere ontwikkeling tot die vroegste oervorm van Oosseefins gelei waaruit die Samiese taal weer ontwikkel het.
Dit is moeilik om te bepaal oor hoeveel tyd hierdie ontwikkelinge, waarvan die rekonstruksie hoofsaaklik berus op die analise van die woordeskat en taalstruktuur van hedendaagse tale, plaasgevind het. Daar word nogtans aangeneem dat die afsondering van die Samiese taal van vroeë Fins op die laatste omstreeks 1000 v.C. voltooi is. Fins was reeds in prehistoriese tyd met Germaans en Baltiese tale in kontak en het talle leenwoorde uit die tale opgeneem.
Alhoewel die inwoners van die huidige Finland deurgaans Fins-Oegries gepraat het, het 'n gemene Fins taal eers in die moderne era ontwikkel. In die voorafgaande tydperk is die inwoners van Finland in werklikheid in drie hoofstamme verdeel wat taalgewys en kultureel beduidend van mekaar verskil het. In die suidweste het die bevolkingsgroep gewoon wat as die "ware Finne" (varsinaissuomalaiset) bekend gestaan het. In hierdie gebied het Germaanse immigrante uit Skandinawië met die bevolking versmelt en talle Germaanse leenwoorde saamgebring. In die ooste is die Kareliërs aangetref en in die binnelandse woude die Hämeers, wat aanvanklik waarskynlik nog nie sterk van die Same onderskeibaar was nie. Deur 'n vermenging van die laasgenoemde bevolkingsgroepe het die Savo-dialekte later, maar wel voor die Middeleeue, ontstaan.
[wysig] Ontwikkeling van 'n skryftaal
In die Middeleeue het Finland deel gevorm van Katolieke Swede. Fins was 'n spreektaal, die saketaal was as gevolg van die invloed van die Hanseverbond Middelnederduits, die taal van administrasie was Sweeds, en godsdiensaktiwiteit is in Latyn bedryf, wat Finne met weinig geleentheid gelaat het om hulle moedertaal te gebruik behalwe in hulle daaglikse take.
Die ontwikkeling van 'n enkele Finse taal, veral die Finse skryftaal, is deur die Protestantse Hervorming ondersteun. Die Sweedse koning Gustaf Wasa het in 1524 betrekkinge met die Katolieke Kerk opgeskort en die aanneming van die Lutherse skool beveel. Volgens die Protestantse Lutherse tradisie sou die Woord van God in die taal van die plaaslike bevolking verkondig moes word. Gevolglik het leraars begin om die noodsaaklike liturgiese tekste op skrif te stel.
Die publikasie van die eerste gedrukte teks in die Finse taal is gegrond op die werk van die latere biskop Mikael Agricola. Dié volgeling van Martin Luther het reeds as student begin met die vertaling van godsdienstige tekste, in besonder die Nuwe Testament. Die eerste gedrukte Finse boek, wat op die laatste in 1543 gedruk is, is die ABC-boek Abckiria, wat op geestelikes gerig is en wat bedoel is om die basiese beginsels van lees en skryf in Fins uiteen te sit. Dit het ook 'n kategismus ingesluit. Die Finse vertaling van die Nuwe Testament het in 1548 verskyn.
Agricola het sy spelwyse gegrond op Latyn, Duits en Sweeds en het die grondslag gelê vir die Finse skryftaal. Hy het hoofsaaklik die dialek gebruik wat in Turku, destyds die hoofstad van Finland onder Sweedse heerskappy, gepraat is wat daarmee as basis van die gemeenskaplike Finse taal gevestig is.
[wysig] Van boeretaal tot kultuurtaal
Selfs na die skep van 'n Finse skryftaal het die gebruik van Fins as skryftaal honderde jare lank beperk gebly. Vanaf die 16de eeu is wette ook gedeeltelik in Fins geskryf, maar van 'n Finstalige kulturele lewe was daar egter nog nie sprake nie: In die Finland wat toe aan Swede behoort het, was Sweeds die taal van die administrasie, opvoeding en kultuur.
Eers nadat Finland in 1809 as Groothertogdom onder die heerskappy van die Russiese Tsaar gekom het, het 'n Finse nasionale bewussyn begin ontwikkel. 'n Beweging wat as die "Fennomane" bekend gestaan het, het gevorm wat die Finse taal tot kultuurtaal wou ontwikkel. Aan die begin van die 19de eeu het die taal egter steeds gebrek gely aan sommige voorwaardes tot die ideaal. Die grammatika was nog nie stelselmatig uiteengesit nie en die woordeskat het die alledaagse lewe van die landelike kleinboerbevolking weerspieël en het bykans geen woorde gehad wat vir administrasie- en kultuurdoeleindes nodig was nie.
Die publikasie in 1835 deur Elias Lönnrot van die nasionale epiese verhaal Kalevala het bygedra tot die verhoging van die status van die Finse taal. Deur die bedrywighede van die Fennomane het 'n Finse letterkunde en pers ontstaan. Talle opgevoede Finne van die hoër stand, wie se moedertaal meestal Sweeds was, het bygedra tot die verdere ontwikkeling van die Finse taal. Teen die agtergrond is baie woorde geskep wat tot op daardie stadium nie in Fins bestaan het nie. In die nastreef van die Finse nasionalisme van die tyd is nuwe woorde byna sonder uitsondering nie deur leenwoorde geskep nie, maar as geheel en al nuwe woorde, dikwels deur variasies op ou Finse woorde.
Die ontwikkeling van 'n Finstalige onderwysstelsel in die tweede helfte van die 19de eeu het beteken dat daar teen die begin van die 20ste eeu 'n opgevoede Finstalige bevolking gevestig was. Teen die tweede dekade van die 20ste eeu het Fins tot 'n volwaardige kultuurtaal ontwikkel wat in wese ooreenkom met die huidige Finse taal.
[wysig] Spelwyse en uitspraak
As gevolg van die ontstaansgeskiedenis van die Finse skryftaal is die Finse alfabet identies aan dié van Sweeds. Dit bestaan uit die 26 letters van die Latynse alfabet met die spesiale karakters å, ä en ö wat daarby gevoeg is. Met alfabetiese sorterings, bv. in woordeboeke, word die letters met deeltekens in bostaande volgorde aan die einde van die alfabet geplaas, nie soos in Duits waar dit by a en o gehou word nie. Die letter w, wat veral in ouer tekste dikwels met die gelykklinkende letter v uitgeruil word, word daarteenoor in sortering nie van laasgenoemde onderskei nie.
Die letters c, q, w, x, z en å kom nie in Finse woorde voor nie, maar word soms vir vreemde woorde gebruik. Die letters b en f kom slegs in leenwoorde voor. By leenwoorde met die klank [ʃ] word daar tot 'n mate 'n S met 'n háček (š) gebruik gemaak. Dit kan egter ook deur sh of sommer net s voorgestel word (Byvoorbeeld: šakki, shakki of sakki "Skaak"). Nog seldsamer is die stemhebbende ž wat in geografiese terme soos Fidži voorkom.
Fins het 'n byna volkome fonetiese ortografie, d.i. die afbeelding van foneme (klanke) en grafeme (letters) is eenduidig. Leenwoorde word konsekwent volgens die Finse ortografie aangepas (byvoorbeeld: filosofia "Filosofie"). Die uitspraak van letters in Fins word hieronder met Afrikaans vergelyk:
Onder die min uitsonderings in die kongruensie tussen letters en klankwaardes geld die letterkombinasies nk en ng, wat as [ŋk] en [ŋː] uitgespreek word. Verder word 'n n wat voor 'n p staan deurgaans as m uitgespreek (byvoorbeeld: in kunpa uigespreek as kumpa, maar ook in haen pallon uitgespreek as haem pallon). Na spesifieke soorte woorde kom daar by die uitspraak van die volgende woord of woorddeel 'n verdubbeling van die aanvangskonsonant voor, so byvoorbeeld na woorde wat met -e eindig (tervetuloa, uitgespreek as tervettuloa) of na ontkennende woorde (en juo maitoa, uitgespreek en juom maitoa). As die volgende woord met 'n vokaal begin, vind 'n glottisslag [ʔ] eerder as konsonantverdubbeling plaas.
In Finse uitspraak speel die onderskeid tussen lang en kort klanke 'n sentrale rol. Hierdie onderskeid word konsekwent in die skryfwyse weerspieël deurdat lang klanke deur dubbelletters voorgestel word. Dit het betrekking op vokale sowel as op konsonante (tuli "vuur“; tulli "doeane"; tuuli "wind"). Die lang klank is in die reël presies dubbel so lank soos die enkelklank. Verder is die kwaliteit van die vokale onafhanklik van hulle hoeveelheid. Anders as in Afrikaans word o byvoorbeeld steeds as [ɔ] uitgespreek ongeag of dit lank of kort is. Die verlenging van die konsonante k, p en t geskied op 'n wyse waarvolgens die onderskeie geslote toestand vir 'n kort rukkie gehandhaaf word.
In Fins word die eerste lettergreep van 'n woord altyd beklemtoon. Verder word van die derde lettergreep af elke tweede lettergreep effens beklemtoon met die laaste lettergreep wat onbeklemtoon bly. Die lang vokale is onafhanklik van klem.
[wysig] Fonologie
[wysig] Foneme
Fins beskik oor agt vokale (aangegee in IFA-Klankskrif):
Daarnaas het Fins 16 diftonge, wat as foneme beskou word: ai [ɑi̯], au [ɑu̯], ei [ɛi̯], eu [ɛu̯], ie [iɛ̯], iu [iu̯], oi [ɔi̯], ou [ɔu̯], ui [ui̯], uo [uɔ], yi [yi̯], yö [yœ], äi [æi̯], äy [æy], öi [œi̯] en öy [œy]. Fins beskik oor 14 selfstandige konsonantfoneme. Vier ander konsonante (in die onderstaande tabel tussen hakies aangedui) kom slegs in leenwoorde voor.
Fins is met slegs 14 konsonantfoneme 'n konsonantarm taal. In 'n Finse teks kom daar vir elke 100 vokale gemiddeld 96 konsonante voor (Ter vergelyking: in Duits is die ekwivalent 177) .
Daar is geen kontras tussen stemhebbende en stemlose klanke in Fins nie. Die klank [d] neem as die enigste stemhebbende eksplosief 'n besondere rol in die Finse klankleer. Dit kom by eg Finse woorde slegs in Inlaut as swak letter [t] voor. Histories gaan dit na die frikatief [ð] terug, wat as d of dh geskryf word. As die klank [ð] nie meer uitgespreek word nie, behou 'n mens die skryf van d en spreek mens, veral volgens die Sweedse voorbeeld, [d] uit. Die klank [d] kom in geen Finse dialek voor nie, daar het die oorspronklike klank verdwyn of het dit in [r], [l] of [j] ontwikkel. Tydens die Finse taalstryd in die 19de en 20ste eeu was daar 'n gevoel dat die letter d nie Fins was nie en is dit in baie gevalle met t vervang. Die gedagteskool het egter nie op die lange duur geslaag nie.
In tradisionele Finse woorde kan daar geen konsonantverbindinge by die begin van die woord staan nie. Ouer leenwoorde is aangepas indien nodig: By hierdie woorde is slegs die laaste konsonant van die verbinding behou.
In nuwer leenwoorde word die konsonantverbindinge behou. Die uitspraak is vir sommige Finne egter steeds moeilik en hulle spreek ook in hierdie gevalle slegs die laaste konsonant uit.
Aan woorduitgange kan slegs vokale of die konsonante -n, -t, -l, -r en -s staan. Nuwer leenwoorde word meestal deur die toevoeging van 'n -i hanteer (byvoorbeeld: presidentti "president", deodorantti "reukweerder", elefantti "olifant", sekki "tjek").
[wysig] Vokaalharmonie
Vokaalharmonie is sentraal tot die Finse klankwette. Die agterklinkers a, o en u kan nie binne 'n woord saam met die voorklinkers ä, ö en y voorkom nie. Woorduitgange en ander agtervoegsels word volgens die klinkers in die woordstam aangepas:
Die klinkers e en i is neutraal en kan in 'n woord met enige van die twee groepe voorkom. Indien 'n woord slegs neutrale klinkers bevat, maak die agtervoegsels van die voorklinkers gebruik:
In saamgestelde woorde word die vokaalharmonie op elke woorddeel afsonderlik aangewend. Die klinkers van die woorduitgange pas aan by die klinkers van die laaste woord in die samestelling:
Vreemde woorde bevat soms beide voor- en agterklinkers. In nalatige uitspraak word die voorklinkers dan meestal agter uitgespreek. Olympia word byvoorbeeld deur sommige mense as Olumpia uitgespreek.
[wysig] Konsonantgradasie
Die konsonante k, p en t word in verbuiging, soos in die vervoeging van Finse woorde, deur konsonantgradasie geraak. Dit kom in 'n "sterk" en "swak" vorm voor. Die sterk vorm kom voor by oop lettergrepe (byvoorbeeld: katu "die straat") sowel as by lang klinkers en diftonge (byvoorbeeld katuun "in die straat"). Anders word die swak gradasie gebruik (byvoorbeeld kadun "van die straat").
By die meeste woorde staan die basisvorm (nominatief vir selfstandige naamwoorde, infinitief vir werkwoorde) in die sterk vorm. Sommige woorde ondergaan omgekeerde gradasie waar die basisvorm in die swak gradasie staan en die verbuiging oorwegend die sterk vorm aanneem (byvoorbeeld tuote "die produk" – tuotteen "van die produk").
Daar word onderskei tussen kwantitatiewe en kwalitatiewe konsonantgradasie. In kwantitatiewe konsonantgradasie word dubbele konsonante in die swak gradasie tot enkele konsonante verminder:
In kwalitatiewe konsonantgradasie word die enkelkonsonante k, p en t sowel as talle konsonantverbindinge geraak. Hierdie vorm van konsonantgradasie is nie meer produktief nie, d.w.s. nuwer woorde word nie meer daardeur geraak nie (vergelyk katu "die straat" in nominatief –�kadun "die straat" in akkusatief, maar auto "die motor" in nominatief�– auton "van die motor").
Uitsonderings:
[wysig] Grammatika
[wysig] Woordbou
Fins is 'n agglutinerende taal. Dit beteken dat die verhouding tussen woorde met verbuigingsagtervoegsels of woorduitgange uitgedruk word. Baie grammatikale funksies wat in Afrikaans, soos in die meeste Indo-Europese tale, analities deur enkele woorde aangedui word, word in Fins sinteties deur verbuigingsagtervoegsels uitgedruk. 'n Enkele woord kan dus, deur 'n aantal uitgange uitgebrei, 'n magdom betekenisse oordra. 'n Voorbeeld is die woord taloissanikinko, wat van die basisvorm talo (huis) afgelei is en "ook in my huise?" beteken. Die woord kan as volg afgebreek word:
In teenstelling met flekterende tale soos Duits of Latyn is die uitgange eenduidig, d.w.s 'n uitgang vervul slegs een funksie en een funksie word in die reël deur slegs een uitgang vervul. Die inessiewe meervoud taloissa ("in die huise) word byvoorbeeld deur die kombinasie van die meervouduitgang -i en die inessiewe agtervoegsel -ssa aangedui, terwyl in die Latynse vorme amici (van die vriende" of "die vriende") en amicorum ("van die vriende") waar die woorduitgange -i en -orum beide gelyktydig (en nie altyd eenduidig) naamval en getal aandui. 'n Uitsondering in Fins is dat die meervoud in nominatief en akkusatief deur -t aangedui word maar in die ander gevalle met -i-.
Ook met betrekking tot sintaksis word Finse woorde sinteties geskakel, d.w.s. Afrikaanse bysinne word baie keer voorgestel deur kompakte partisipiële of infinitiefkonstruksies wat as "bysinekwivalente" (Fins: lauseenvastikkeet) bekend staan. Voorbeeldsgewys beteken die vier woorde op die foto langsaan: 1. Die parkering; 2. slegs; 3. 'n/die plek; 4. vir bespreek het – oftewel: "Parkering slegs vir diegene wat 'n plek bespreek het".
Fins het egter tipologies in verskeie opsigte nader aan die Indo-Europese tale beweeg. So kan die bysinekwivalente deur voegwoordelike bysinne uitgedruk word. Tot 'n mate in teenstelling met Hongaars of meeste ander agglutinerende tale neem die attributiewe byvoeglike naamwoord in Fins dieselfde uitgang as die selfstandige naamwoord wat daarby hoort (vergelyk Hongaars nagy ház "groot huis" – nagy házakban "in groot huise" met Fins iso talo – isoissa taloissa). Verder is die voorkeurwoordorde in Fins soos in meeste Indo-Europese tale onderwerp-werkwoord-voorwerp en nie onderwerp-voorwerp-werkwoord soos in meeste agglutinerende tale nie. Finse is dus nie 'n suiwer agglutinierende taal nie.
[wysig] Nomina
Tot die nomina behoort selfstandige naamwoorde, byvoeglike naamwoorde, voornaamwoorde en telwoorde. Die deklinasie-uitgange is in Fins dieselfde vir alle Nomina. Hulle word egter wel volgens die veranderinge wat die woordstam deurmaak, in verskillende tipes verdeel.
Fins het nie 'n bepaalde of 'n onbepaalde lidwoord nie. Met die woord talo kan mens, na gelang van die konteks "die huis" of "'n huis" bedoel. Fins het ook nie genus of grammatikale geslag nie. Selfs by persoonlike voornamwoorde word daar nie tussen manlik en vroulik onderskei nie en word een woord hän vir "hy" en "sy" gebruik.
[wysig] Deklinasietipes
Die Finse nomina word in verskillende tipes ingedeel. Die uitgange is dieselfde vir alle tipes, maar die woordstamme ondergaan verskillende veranderinge tydens deklinasie. Om 'n woord te kan deklineer, moet 'n mens weet aan watter tipe dit behoort, want daaruit kom die woordstam wat vir die onderskeie woorduitgange nodig is:
Met deklinasie kan die woordstam deur konsonantgradasie verander word. Om taalgeskiedkundige redes word hierdie veranderinge nie altyd aangewend nie (vergelyk lasi�–�lasin "glas" en vuosi�–�vuoden "jaar"). Verder is daar sekere byvoeglike naamwoorde wat nie gedeklineer word nie.
Die tabel hierbo vertoon 'n paar van die belangrikste deklinasietipes. Van dié stamvorme kan al die woordafbeeldings afgelei word.
[wysig] Naamvalle
Fins beskik oor 15 naamvalle. Die meeste hiervan vervul 'n rol soortgelyk aan dié van voorsetsels in analitiese tale soos Afrikaans. Die naamvalle word verdeel in grammatikale naamvalle, wat in terme van hulle funksie soortgelyk is aan die naamvalle van Duits, lokaalnaamvalle wat konkrete en abstrakte plekverwantskappe aandui, en die sogenaamde marginale naamvalle, wat in die hedendaagse taal slegs selde gebruik word en meestal deur agter- of voorvoegsels vervang word. Benewens die 15 naamvalle bestaan daar 12 ander bywoordelike naamvalle wat vir betreklik min woorde gebruik word, byvoorbeeld die prolatief, wat die wyse uitdruk waarvolgens 'n handeling uitgevoer word (byvoorbeeld postitse per pos, kirjeitse per brief).
Die naamvalle word gevorm deur 'n naamvaluitgang by die woordstam te voeg. Die naamvaluitgang is onafhanklik van die woordsoort. Die agtervoegsels in die meervoud kom in beginsel ooreen met dié in die enkelvoud, met die meervoudsaanduider -i- wat tussen die woordstam en die uitgang verskyn (byvoorbeeld: enkelvoud talossa, meervoud taloissa). Die nominatiefmeervoud word met 'n aangehegte -t gevorm (talot).
1) Die akkusatiewe vorm kom in die enkelvoud volgens sintaktiese posisie ooreen met die nominatief of die genetief; in die meervoud kom dit ooreen met die nominatief.2) Hierdie uitgange is onderworpe aan vokaalharmonie, d.w.s in stede van a kan 'n ä staan na gelang die klinkers wat in die stam voorkom.3) Verdubbeling van die voorafgaande klinker + n; eindig 'n woord op 'n dubbelklinker, 'n verdriedubbeling van die klinker word dus voorkom by eenlettergrepige woorde (maa land, puu boom, hout) deur 'n h soos volg in te voeg: maahan, puuhun; by meerlettergrepige woordeword die lettergreep -seen bygevoeg: Porvoo (plek in Finland), Porvooseen4) Die komitatief verlang by selfstandige naamwoorde 'n besitlike uitgang.
[wysig] Byvoeglike naamwoorde en bywoorde
Byvoeglike attribute staan voor die woord wat dit beskryf en is kongruent daaraan. Die vergelykende trap word gevorm deur die uitgang -mpi gevorm (iso "groot" – isompi "groter") en die oortreffende trap deur die uitgang -in (isoin "die grootste").
Bywoorde word gevorm met die uitgang -sti (vergelyk auto on nopea "die motor is vinnig" – auto ajaa nopeasti "die motor ry vinnig").
[wysig] Voornaamwoorde
By persoonlike voornaamwoorde word daar nie by die derde persoon tussen manlik en vroulik onderskei nie. Na "hy" sowel as "sy" word as hän verwys. Persoonlike voornaamwoorde verwys slegs na mense. By voorwerpe word van betreklike voornaamwoorde gebruik gemaak.
Vir die beleefdheidsvorm (u) word die tweede persoon meervoud Te gebruik. Die vorm word in Fins redelik min gebruik en nie naastenby soveel as "Sie" in Duits nie. Aan die ander kant is daar verskeie onpersoonlike voornaamwoorde wat gebruik kan word as beleefdheidsvorme. Gespreksgenote in amptelike konteks word dus dikwels bloot op hulle van (sonder meneer of mevrou) en in die derde persoon aangespreek. Direkte aanspreekvorme word ook verkieslik geheel en al vermy deur van onpersoonlike voornaamwoorde gebruik te maak.
Betreklike voornaamwoorde kan alleen of as attribuut gebruik word. Die onderskeid tussen mense en voorwerpe in die derde persoon word deur die keuse tussen die persoonlike en betreklike voornaamwoord gemaak.
Die vraende voornaamwoorde is kuka (wie) en mikä (wat).
Voornaamwoorde word soos selfstandige naamwoorde gedeklineer. Die persoonlike voornaamwoorde het in die akkusatief 'n eie uitgang -t (minut, sinut ens.).
[wysig] Besitlike agtervoegsels
In Fins word die besitverhouding nie net deur voornaamwoorde (my, sy, hulle, ens.) aangedui nie maar ook deur verbuigingsagtervoegsels. Benewens die besitlike agtervoegsels kan die genitief van die persoonlike voornaamwoorde besitting aandui. Besitlike agtervoegsels in die derde persoon het altyd 'n verwysingswoord nodig.
1) Hierdie uitgange is onderworpe aan vokaalharmonie, d.w.s. in stede van a kan 'n ä staan.2) Verdubbeling van die voorafgaande vokaal + n. Hierdie variante kom by die deklinasie voor (voorbeeld Inessief hänen talossaan "in sy/haar huis").
Die besitlike agtervoegsels kom ook voor by agtersetsels wat 'n verwysingswoord in die genitief verlang.
Daarbenewens kan die besitlike agtervoegsels in die bysinekwivalente (die sogenaamde Satzentsprechungen) die onderwerp aandui.
[wysig] Telwoorde
Die vorm van telwoorde berus op die basistelwoorde van een tot tien: yksi (1), kaksi (2), kolme (3), neljä (4), viisi (5), kuusi (6), seitsemän (7), kahdeksan (8), yhdeksän (9) en kymmenen (10). Heel tiene word deur die agtervoegsel -kymmentä gevorm, dus kaksikymmentä vir "twee tiene", oftewel twintig. Verder word getalle groter as twintig op soortgelyke wyse gevorm deur eenvoudig die enkelgetal aan te las: kaksikymmentäyksi vir een-en-twintig. Op soortgelyke wyse word met getalle in die honderde, duisende ens voortgegaan.
Die getalle van 11 tot 19 wyk van hierdie stelsel af en word gevorm deur die agtervoegsel -toista en die enkelgetal, dus kaksitoista vir twaalf. Direk vertaal sou dit betekn "twee van die tweede“, dus die tweede getal van die tweede blok van tien. Hierdie telvorm is vroeër ook vir groter getalle gevolg sodat 35 as viisineljättä, of "vyf van die vierde", gelees sou word. Hierdie uitdrukwyse het egter uit die hedendaagse taal verwyn, 'n mens tref dit nou slegs in ouer tekste (voorbeeld: in die inhoudsopgawe van die Kalevala). Op soortgelyke wyse word die woord vir een-en-half soos "die helfte van die tweede", puolitoista gevorm.
Een van die eienaardighede van die Finse telwoorde is dat die telwoorde soos selfstandige naamwoorde verbuig word: Kolmesta talosta vir "uit drie huis". Hierdie verbuiging het betrekking op telwoorde wat uit meer as een deel bestaan:
Die telwoorde van 2 af vereis, as hulle in die nominatief of akkusatief staan, vir die getelde onderwerpe die partitiewe enkelvoud: yksi auto ('n motor), kaksi autoa (twee motors). In ander gevalle staan die telwoord en die getelde woord in dieselfde naamval, die selfstandige naamwoord egter altyd in enkelvoud: kahdessa autossa (in twee motors).
[wysig] Werkwoorde
In Fins het die werkwoord vier tye (teenwoordige tyd, onvoltooide verlede tyd (imperfektum), voltooide teenwoordige tyd (perfektum) en voltooide verlede tyd), vier modusse (indikatief, voorwaardelik, imperatief en potensiaal), veelvuldige infinitiewe en 'n werkwoordelike selfstandige naamwoord asook vier deelwoorde. Die lydende vorm in Fins verskil van die Afrikaanse vorm en is 'n onpersoonlike vorm.
[wysig] Vervoegingstipes
Finse werkwoorde word in ses tipes ingedeel. Heirdie indeling kan verder in verskeie onderafdelings verfyn word. Die uitgange is dieselfde vir alle tipes, maar die woordstamme ondergaan tydens vervoeging verskillende veranderinge. Om 'n woord te kan vervoeg moet 'n mens weet tot watter tipe die werkwoord behoort, want daaruit kan die stam wat vir die vervoeging nodig is, bepaal word:
Tydens vervoeging kan die woordstam deur konsonantgradasie verander word. Op taalhistoriese gronde word hierdie veranderinge nie altyd toegepas nie.
Hierdie tabel toon voorbeelde van die belangrike vervoegingstipes. Kenmerkend in elke geval is die infinitief (om te praat) / 1ste persoon teenwoordig (ek praat) / 3de persoon imperfek (geen direkte ekwivalent in Afrikaans nie) / deelwoord (gepraat) / onpersoonlike imperfek (mens praat). Uit hierdie stamvorme kan alle woordvorme afgelei word.
[wysig] Vervoeging
Vervoeging van die werkwoord puhua (praat) in die teenwoordige tyd:
1) Verdubbeling van die voorafgaande klinker tree net by kort klinkers in werking, nie by lang klinkers of diftonge nie.2) Hierdie uitgange is onderworpe aan vokaalharmonie, d.w.s. in plaas van a kan 'n ä staan.
Die persoonlike voornaamwoorde van die eerste en tweede persoon kan weggelaat word aangesien die persoon deur die persoonlike uitgang eenduidig duidelik is.
[wysig] Tye
Die teenwoordige tyd dui huidige of toekomstige aksies aan. Die preteriti wat vir historiese redes die imperfektum (onvoltooide verlede tyd) genoem word, maar eintlik 'n pretiritum is, dui die afgeslote verlede aan. Dit word reëlmatig met die tyduitgang -i- gevorm. Die uitgang is dieselfde as in die teenwoordige tyd.
Die voltooide teenwoordige tyd (perfektum) dui op 'n handeling wat in die verlede plaasgevind het, of begin het, maar nog wat nog op die hede inwerk. Dit kom grootliks ooreen met die Engelse present perfect. Die voorverlede tyd of voltooide verlede tyd (plusquamperfektum) dui 'n handeling aan wat voor 'n vergelykingspunt in die verlede gebeur het. Die perfektum en plusquamperfektum word met 'n hulpwerkwoord olla (sein) en die verlede deelwoord gevorm.
Fins beskik nie oor 'n toekomende tyd nie. Toekomstige handelinge word met die teenwoorige tyd uitgedruk (menen huomenna "ek gaan môre", "ek sal môre gaan"). In die meeste gevalle is 'n duidelike temporale toekenning moontlik ten spyte van die gebrek aan 'n toekomende tyd, veral omdat dit dikwels uit die gebruik van naamvalle afgelei kan word (luen kirjaa "ek lees (tans) 'n boek", maar luen kirjan "ek sal 'n boek lees"). Om die toekoms duidelik aan te dui word daar deesdae soms volgens die Indo-Europese voorbeeld ook 'n beskrywing met die werkwoord tulla (kom) gebruik (tulen menemään huomenna).
[wysig] Wyse
Die indikatief is die basis grammatikale wyse en word vir die uitdruk van die werklikheid gebruik.
Die voorwaardelike wyse druk hipotetiese of voorwaardelike handelinge uit. Dit word deur die wyseaanduier -isi- gevorm.
Die imperatief is die bevelsvorm. Benewens die imperatief vir die tweede persoon enkelvoud en meervoud is daar ook 'n imperatief vir derde persoon enkelvoude en meervoude en die eerste persoon meervoud wat vandag selde in alledaagse taalgebruik voorkom.
Die potensiaalwyse dui 'n waarskynlike maar niebesliste handeling aan. In moderne spreektaal word dit baie selde gebruik. Dit word met die wyseaanduier -ne- gevorm.
[wysig] Lydende vorm
Anders as in Afrikaans en die meeste ander Indo-Europese tale behels die Finse lydende vorm (of passiewe vorm) nie die omkeer van die bedrywende vorm (of aktiewe vorm) nie. Dit is eerder 'n onpersoonlike vorm wat ooreenkom met die Afrikaanse gebruik van mens om nie na 'n spesifieke persoon te verwys nie. Dit verwys na 'n handeling sonder om die persoon wat dit uitvoer, te noem. Die lydende vorm kan as 'n soort "vierde persoon" gesien word.
Die aanduier vir die lydende vorm is -(t)ta-/-(t)tä-. Dit kom in alle tye en wyses voor:
Die geïmpliseerde onderwerp van 'n lydende sin moet altyd 'n mens wees. 'n Afrikaanse sin soos "die boom is omgewaai" kan nie in Fins in die lydende vorm vertaal word nie, want dit sou te kenne gee dat 'n groep mense die boom omwaai.
[wysig] Infinitief
Fins het volgens verskillende menings tussen drie en vyf infinitiewe en 'n werkwoordelike selfstandige naamwoord (die aantal infinitiewe wissel in verskillende grammatikas). Die 1ste infinitief (puhua "om te praat") kom met die Afrikaanse infinitief ooreen en is die basisvorm van die werkwoord. Die ander infinitiewe word deur verbuiging gevorm om talle tye en wyse in finale sinskonstruksies te vorm (byvoorbeeld puhuessani "terwyl ek praat", puhumatta "sonder dat ek praat", olen puhumaisillani "ek het amper gepraat" / "ek was naby daaraan om te praat" ens.).
Die werkwoordelike selfstandige naamwoord word met die agtervoegsel -minen gevorm en kan in alle naamvalle verbuig word. Dit kom ooreen met die Afrikaanse gebruik van 'n infinitief in 'n sin soos "om te praat is om nie te luister nie" waar die infinitief "om te praat" twee keer as selfstandige naamwoord optree.
[wysig] Deelwoorde
In Fins is daar vier deelwoorde. Dit kom in twee tye voor (teenwoordige tyd byvoorbeeld gelyktydig en voltooide teenwoordige tyd byvoorbeeld voortydig) asook in die bedrywende en lydende vorm. Daarbenewens bestaan daar 'n agentdeelwoord wat die lydende verlede deelwoord vervang as die agent (die handelende persoon) genoem word.
[wysig] Ontkenning
Die ontkennende vorm word met die spesiale ontkenningswerkwoord ei en die onvervoegde werkwoordstam gevorm:
Die ontkennende imperfektum word anders gevorm as die affirmatief, naamlik met ei en die bedrywende verlede deelwoord van die werkwoord. Die ontkennende perfektum en plusquamperfektum word deur die ontkenning van die hulpwerkwoord olla gevorm.
Met ontkenning van 'n imperatief staan die ontkenningswerkwoord in 'n spesiale imperatiefvorm älä.
[wysig] Om te hê
Daar is in Fins nie 'n ekwivalent van die Afrikaanse "om te hê" nie. In plaas daarvan gebruik 'n mens 'n konstruksie met die derde persoon enkelvoud van olla (om te wees) en die addesiewe naamval.
[wysig] Sintaksis
[wysig] Woordorde
Die algemene woordorde in 'n Finse sin is onderwerp-werkwoord-voorwerp, wat Fins 'n SVO-taal maak. Die woordorde is egter in beginsel vry. Dit is egter ook nie arbitrêr nie, aangesien dit betekenisnuanses uitdruk. Nuwe inligting verskyn meestal aan die einde van 'n sin. Vergelyk die volgende sinne wat alamal beteken "Die hond het die man gebyt":
[wysig] Vrae
Daar is twee hoofmaniere om 'n vraag te vorm in Fins: deur 'n spesifieke vraagwoord of deur die agtervoegsel '-ko/kö' aan een van die woorde in 'n sin te las. 'n Vraagwoord word aan die begin van 'n sin geplaas en 'n woord met die vraagagtervoegsel word ook na die posisie geskuif. In ja/nee-vrae staan die werkwoord aan die begin van die sin en word dit met die vraagagtervoegsel -ko/-kö aangepas. As die vraag op 'n ander woord gefokus is, staan die woord saam met die vraagagtervoegsel aan die begin van die sin. Vraagwoorde word egter nooit saam met die vraagagtervoegsel gebruik nie. Vrae kon ook retories wees.
By die antwoord op 'n ja/nee-vraag word die Afrikaanse "ja" deur die herhaling van die werkwoord uitgespreek en die Afrikaanse "nee" deur die ontkennende werkwoord.
[wysig] Onderwerp
Die onderwerp- en voorwerpkategorie word in Fins minder duidelik uitgedruk as in Afrikaans. Die onderwerp kan in die nominatief of partitief staan of kan geheel en al ontbreek. Die normale naamval vir die onderwerp is die nominatief.
'n Partitiewe onderwerp kom voor in sogenaamde eksistensiële sinne ("daar is"-sinne) wanneer 'n onbepaalde hoeveelheid bedoel word.
In sinne wat noodsaaklikheid uitdruk, staan die Finse uitdrukking wat ooreenkom met die Afrikaanse onderwerp in die genitief en word dit 'n datiefbywoord genoem, aangesien dit semanties met die datief ooreenkom. Die grammatikale onderwerp is die infinitief.
Generiese sinne wat in Afrikaanse meestal met die onpersoonlike "mens" of die formele onderwerp "dit" uitgedruk, het geen onderwerp nie.
[wysig] Voorwerp
Die voorwerp kan in die akkusatief of in die partitief staan. Die voorwerp is altyd in die partitief as dit ontkennend is.
In affirmatiewe sinne het is daar twee keuses vir die naamval van die voorwerp. Die akkusatief druk 'n kwantitatiewe onbepaalde uit, terwyl die partitief gebruik word wanneer 'n onbepaalde of onbeperkte hoeveelheid bedoel word.
Verder kan 'n aspekonderskeid uitgedruk word. In dié geval druk die akkusatief 'n perfektiewe of resultatiewe (afgeslote) en die partitief 'n imperfektiewe of irresultatiewe (nieafgeslote) handeling uit.
[wysig] Bysinekwivalente
Die sogenaamde "bysinekwivalente" (Fins: lauseenvastikkeet) behels kompakte infinitiewe of partisipiële konstruksies wat 'n bysin vervang. Die infinitief word in die proses verbuig en druk 'n temporale of modale (wyse) finale uiteindelike betekenis uit. Die onderwerp van die bysin kom in die genitief voor of kan as 'n besitlike agtervoegsel aangelas word.
[wysig] Woordeskat
[wysig] Woordvorming
Fins het 'n ingewikkelde woordvormingstelsel deurdat van 'n enkele woordstam talle onderskeibare begrippe afgelei kan word. Die volgende woorde word byvoorbeeld almal van dieselfde woordstam afgelei: kirja ("boek"), kirjain ("letter"), kirjaimisto ("alfabet"), kirje ("brief"), kirjasto ("biblioteek"), kirjailija ("skrifsteller"), kirjallisuus ("literatuur"), kirjoittaa ("skryf"), kirjoittaja ("outeur"), kirjoitus ("skrif"), kirjallinen ("skriftelik"), kirjata ("boeke in dra"), kirjasin ("letter tik"), kirjaamo ("registrateur"), kirjoitin ("drukker"), en kirjuri ("skrywer").
Talle eindlettergrepe dra by tot woordvorming wat die woord in 'n spesifieke konteks plaas. In die voorbeeld hierbo beteken -in 'n werktuig, -sto 'n versameling, -uri 'n doelwit, byvoorbeeld 'n mens wat 'n (in die woordstam gegewe) aktiwiteit uitvoer en -mo 'n plek, waar 'n (in die woordstam gegewe) aktiwiteit uitgevoer word. 'n Verdere algemene lettergreep is die plekbeskrywende -la.
Deur werkwoordagtervoegsels kan talle betekenisnuanses uitgedruk word, byvoorbeeld: nauraa ("lag"), naurahtaa ("aflag"), naureskella ("vir homself lag"), naurattaa ("laat lag").
[wysig] Neologismes
In Fins word eiewoorde in die algemeen bo vreemde woorde verkies. Woorde vir nuwe begrippe word dikwels volgens die patroon van die bestaande woordeskat geskep (byvoorbeeld: tietokone, letterlik "kennismasjien" = "rekenaar", puhelin van puhua (praat) = "telefoon"). 'n Nasionale kommissie (Kielitoimisto), wat verantwoordelik is vir riglyne aangaande nuwe vreemde begrippe in Fins, en die media is daadwerklik betrokke by die skepping van nuwe woorde. Hierdie neologimes word algemeen aanvaar. Onafhanklike Finse neologismes wat gevorm word deur direkte fonetiese oorname van woorde uit vreemde tale raak deesdae soms ingeburger en eerder gebruik (byvoorbeeld skanneri vir aftaster van die Engelse scanner in plaas van die aanbevole kuvanlukija).
[wysig] Leenwoorde
Daar bestaan in die Finse woordeskat ontlening uit duidelik onderskeibare tydperke. Historiese taalkundiges kan oeroue leenwoorde uitwys. So stam die Finse telwoord vir "100", sata, waarskynlik af van 'n oervorm van Indo-Iranees en is dit verwant aan die Sanskrit-woord śatam. In die prehistoriese tyd, ongeveer 1000 v.C. het die voorvaders van die moderne Finne kontak met die Balte, Germane en Slawe gehad, uit wie se tale talle woorde oorgeneem is. Die klankwaarde van hierdie ou leenwoorde is baie keer beter in Fins bewaar as in die taal van oorsprong. So is die Finse kuningas nog so te sê identies aan die Germaanse oervorm *kuningaz, terwyl die woord in hedendaagse Germaanse tale verder ontwikkel het (Afrikaans: koning, Duits König, Engels king, Sweeds konung of kung, ens.).
Die meeste van die leenwoorde in Fins kom egter uit Sweeds. Die huidige Finland het van die 12de eeu tot 1809 aan die Sweedse Koninkryk behoort. Gedurende hierdie tydperk was die adelstand Sweeds. Baie leenwoorde is uit Sweeds in Fins opgeneem, byvoorbeeld: kuppi (Sweeds. kopp "koppie") of die weeksdae maanantai, tiistai (Sweeds måndag, tisdag) ens. Ook leenvertalings soos die frase ole hyvä (soos Sweeds var så god, letterlik "wees so goed") vir "asseblief" is algemeen. In die betreklilke kort tydperk waarin Finland aan Rusland behoort het, het Russies baie minder spore in die taal agtergelaat, veral omdat Russies nie die ampstaal was nie. Meer onlangs is leenwoorde ook uit Engels oorgeneem, hoewel minder as in tale soos Afrikaans of Duits.
[wysig] Taalvorme
[wysig] Omgangstaal
In Fins verskil die geskrewe en gesproke taal meer as in meeste ander Europese tale. Die onderskeid is in klank sowel as grammatikale aard. Die skryftaal word vir alle geskrewe teks gebruik; 'n uitsondering is informele korrespondensie soos e-pos en SMS-boodskappe. In gespreksituasies word daar in teenstelling hiermee byna uitsluitlik van die omgangstaal gebruik gemaak, buiten by besonder formele geleenthede. Die omgangstaal wissel volgens dialek, agtergrond, ouderdom en sosiale stand van die sprekers, maar ook by dieselfde persoon na gelang van die omstandighede.
Die Finse omgangstaal is in wese gegrond op die dialek van Helsinki, wat tot die algemene standaardtaal ontwikkel het.
Die belangrikste kenmerke van die omgangstaal is:
[wysig] Dialekte
Die verskille tussen die Finse dialekte is redelik gering, hulle verskil byna uitsluitlik in uitspraak. Finse dialekte word verdeel in die Westelike en Oostelike hoofgroepe. Die klassifikasie van die Meänkieli-dialek wat in Noordwes-Swede in die Tornedal gepraat word, is omstrede. In Finland word dit meestal as 'n Peräpohjola-dialek gesien terwyl dit in Swede as 'n selfstandige taal geklassifiseer word en op skool as 'n skryftaal geleer word.
Wes-Finse dialekte (Die syfers verwys na die kaart langsaan.)
Oos-Finse dialekte
Die belangrikste onderskeid tussen die Westelike en Oostelike dialekte is die hantering van die skrifspraaklike d. In die Wes-Finse dialekte is die klank meestal deur r of l vervang (tehrä in plaas van tehdä), in die Oos-Finse dialekte het dit verdwyn (tehä). In die Suidwestelike dialekte val klinkers dikwels weg veral by woorduitgange (byvoorbeeld snääks in plaas van sinäksi), terwyl in die Oostelike dialekte klinkers ingevoeg word (byvoorbeeld kolome in plaas van kolme). Die Oostelike dialekte het gepalataliseerde konsonante (byvoorbeeld vesj in plaas van vesi).
[wysig] Taalvoorbeeld
'n Berig wat op 10 April 2008 in die Oulu dagblad Kaleva verskyn het, word hieronder as voorbeeldteks verskaf met die oorsponklike teks, fonetiese klankskrif, interlineêre vertaling en Afrikaanse vertaling:

Summary:
Fins (suomi (hulp·inligting), of suomen kieli) behoort tot die Oosseefinse tak van die Fins-Oegriese tale, wat een van die twee subfamilies van die Oeraalse tale verteenwoordig. Fins is nou verwant aan Estnies en verlangs aan Hongaars. Dit is naas Sweeds een van die twee amptelike tale van Finland met sowat 4,7 miljoen moedertaalsprekers (92 persent van die totale bevolking) en ook een van die ampstale van die Europese Unie. Fins is ook 'n amptelike minderheidstaal in Swede, waar dit deur sowat 300�000 inwoners gepraat word. Daar is ook klein Finstalige groepe in die Noord-Noorse streek Finnmark, in die Russiese Republiek van Karelië en in Estland.
Fins verskil as 'n Fins-Oegriese taal, net soos Hongaars, in baie opsigte sterk van die Indo-Europese tale, wat oorwegend in Europa gepraat word. Oor die eeue heen het die kontak met Indo-Europese tale egter 'n groot invloed op byvoorbeeld die sinsbou en woordeskat van die Finse taal uitgeoefen. 'n Groot aantal Germaanse leenwoorde verskyn reeds baie vroeg in die taal, en taalhistorici gebruik hierdie Finse woorde soos rengas ("ring") onder meer vir hulle ondersoeke oor die destydse Germaanse klanke. Kenmerke van Fins is die groot aantal naamvalle (15), agglutinasie, 'n ingewikkelde morfofonologie wat onder meer vokaalharmonie en konsonantgradasie insluit, die afwesigheid van 'n grammatikale geslag (of genus) en die klein aantal konsonante.


[wysig] Ontdekking en verkenning
Vir duisende jare het die mensdom (met 'n paar merkwaardige uitsonderings) nie die bestaan van die Sonnestelsel herken nie. Hulle het geglo dat die Aarde 'n stilstaande voorwerp in die middel van die heelal is en dat ons planeet heeltemal anders is as die goddelike of hemelse voorwerpe wat deur die lug beweeg. Alhoewel beide die Indiese wiskundige en sterrekundige Arjabhata (476 - 550) en die Griekse filosoof Aristargos van Samos (310�v.C. – ongeveer 230�v.C.) gespekuleer het dat die Són moontlik die middelpunt vorm, was Nicolaas Copernicus die eerste persoon wat 'n wiskundige stelselmodel met die Son as middelpunt ontwerp het en ook sterrekundige voorspellings gebaseer op die model kon maak. Sy 17de-eeuse opvolgers, Galileo Galilei, Johannes Kepler en Isaac Newton, het 'n begrip van fisika ontwikkel wat gelei het tot die aanvaarding dat die Aarde om die Son wentel en dat die planete deur dieselfde fisiese wette as die Aarde geheers word. Meer onlangs het dit gelei tot die ondersoek van aardrykskundige verskynsels soos berge en kraters en ander seisoenale meteorologiese verskynsels soos wolke, stofstorms en yskappe op ander planete.
[wysig] Struktuur
Die hoofkomponent van die Sonnestelsel is die Son, 'n hoofreeksster wat 99,86% van die stelsel se bekende massa besit en dit met sy swaartekrag domineer. Jupiter en Saturnus, die twee grootste liggame wat om die Son wentel, besit saam meer as 90% van die res van die stelsel se massa.
Die meeste groot voorwerpe wat om die Son wentel, lê naby die Aarde se wentelvlak (bekend as die sonnebaan). Die planete is baie naby aan die sonnebaan, terwyl komete en Kuiper-gordelvoorwerpe meer afwyk en gewoonlik nie in dieselfde vlak beweeg nie.
Al die planete en meeste ander voorwerpe wentel ook saam met die Son se wenteling (anti-kloksgewys, soos gesien van bo die Son se noordpool). Daar is wel uitsonderings, soos Halley se komeet.
Kepler se wette van planetêre beweging beskryf die wentelbane van voorwerpe wat om die Son wentel. Volgens Kepler se wette beweeg elke voorwerp langs 'n ellips, met die Son by een van die brandpunte. Voorwerpe nader aan die Son het korter jare. Met 'n elliptiese wentelbaan wissel die afstand tussen die voorwerp en die Son gedurende die loop van die jaar. Die naaste verbygangspunt aan die Son word die perihelium of sonsafstand genoem, terwyl die verste verbygangspunt die aphelium genoem word. Elke liggaam beweeg op sy vinnigste tydens sy perihelium en op sy stadigste tydens sy aphelium. Die wentelbane van die planete is ellipties, dog byna sirkelvormig. In teenstelling hiermee is baie komete, asteroïdes en die Kuiper-gordelvoorwerpe se wentelbane hoogs ellipties.
Siende dat daar sulke uitgestrekte afstande tussen die hemelliggame in ons sonnestelsel is, word hulle dikwels afgebeeld as of hulle almal dieselfde afstand van mekaar is. Die werklikheid is egter heeltemal anders (met 'n paar uitsonderings): hoe verder 'n voorwerp vanaf die Son is, hoe verder is hy ook vanaf die voorwerp voor hom. Byvoorbeeld: Venus is ongeveer 0,33�astronomiese eenhede (AE) verder weg as Mercurius, terwyl Saturnus 4,3�AE ver van Jupiter is en Neptunus 10,5�AE vanaf Uranus is. Daar is al pogings aangewend om die verband tussen hierdie wentelafstande te bepaal (sien die Wet van Titius-Bode), maar geen van die gestelde teorieë is al aanvaar nie.
Meeste van die planete in die Sonnestelsel besit hulle eie sekondêre stelsels. Baie van hulle word ook weer deur planetêre voorwerpe omwentel: natuurlike satelliete (of mane). Sommige van hierdie natuurlike satelliete is groter as planete (maar nie groter as die planeet waarom dit wentel nie). Meeste van die grootste natuurlike satelliete is in 'n sinkroniese omwenteling, waartydens een gesig van die satelliet permanent na die planeet gedraai is (soos ook die geval met die Aarde se maan is). Die vier grootste planete besit ook planetêre ringe: dun ringe, saamgestel uit klein partikels wat in ooreenstemming om die planete wentel.
[wysig] Terminologie
Die Sonnestelsel word soms in verskeie streke gedeel. Die binnenste Sonnestelsel sluit die vier aardse planete en die hoof asteroïdegordel in. Die buitenste Sonnestelsel begin na die asteroïdes en sluit die vier gasreuse in. Met die ontdekking van die Kuiper-gordel word die vêrste dele van die Sonnestelsel as 'n aparte streek beskou, wat bestaan uit die voorwerpe ná Neptunus.
Die voorwerpe wat om die Son wentel word in drie klasse geklassifiseer: planete, dwergplanete en klein sonnestelselvoorwerpe (KSV's). 'n Planeet is enige liggaam wat om die Son wentel wat genoeg massa het om homself deur middel van sy eie swaartekrag in 'n sferiese vorm te vorm en alle kleiner voorwerpe in die onmiddelike ruimte om hom opgesweep of weggeruim het. Volgens hierdie definisie het die Sonnestelsel agt planete: Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Voor Pluto sy status as planeet verloor het, is kinders die volgorde van die planete geleer met die eselsbruggie "Meneer Van As, My Jas Sal U Nie Pas. Pluto het sy status as planeet verloor siende dat hy nie die Kuiper-gordelvoorwerpe in sy wentelbaan uit die weg geruim het nie. 'n Dwergplaneet is 'n hemelliggaam wat om die Son wentel, massief genoeg is om deur sy eie swaartekrag 'n sferiese vorm aan te neem, nie die klein voorwerpe in sy omliggende area weggeruim het nie en ook nie 'n satelliet is nie. Volgens hierdie definisie het die Sonnestelsel vyf dwergplanete: Ceres, Pluto, Haumea, Makemake en Eris. Ander voorwerpe wat in die toekoms as dwergplanete geklassifiseer mag word is Sedna, Orcus en Quaoar. Dwergplanete wat verder as Neptunus om die Son wentel staan bekend as plutoïedes. Die oorblywende voorwerpe wat om die Son wentel word klein sonnestelselliggame genoem.
Planetêre wetenskaplikes gebruik die terms "gas", "ys" en "rots" of "steen" om die verskillende klasse stowwe wat in die Sonnestelsel gevind word te klassifiseer. "Rots" beskryf verbindings met 'n hoë smeltpunt (meer as rofweg 500�K), soos silikaat. Rotsagtige stowwe is algemeen in die binnenste Sonnestelsel: die aardse planete en asteroïdes bestaan uit rotsagtige stowwe. Gasse is stowwe met 'n lae smeltpunt, soos atomiese waterstof, helium en edelgasse: hulle domineer die middelste streek en beide Jupiter en Saturnus bestaan hoofsaaklik uit sulke gasse. Ys, soos die ys van water, metaan, ammoniak en koolstofdioksied, het smeltpunte van tot 'n paar honderd Kelvin. Die meerderheid satelliete van die gasreuse bestaan uit ysige stowwe, sowel as die talle klein voorwerpe wat agter Neptunus se wentelbaan lê en die oorgrote meerderheid van Uranus en Neptupnus se samestellings (daar word ook soms na hulle verwys as die "ysreuse").
[wysig] Die Son
Die Son is die Sonnestelsel se ster en verreweg die stelsel se belangrikste komponent. Die Son se groot massa verskaf aan hom 'n binnenste digtheid wat hoog genoeg is om kernfusie te verduur; dit stel enorme hoeveelhede energie vry, wat meestal na die buitenste ruim gestraal word as elektromagnetiese straling, soos sigbare lig.
Die Son word geklassifiseer as 'n taamlik groot geeldwerg, maar die naam is misleidend: in vergelyking met die ander sterre in ons sterrestelsel is die Son groter en helder. Sterre word volgens die Hertzsprung-Russell-diagram geklassifiseer, 'n grafiek wat die helderheid van sterre teen hulle oppervlaktemperatuur karteer. Warmer sterre is oor die algemeen helderder. Sterre wat hierdie patroon volg word beskryf as "hoofreeks"-sterre: ons son lê in die middel van hierdie hoofreeks. Dit is egter skaars dat sterre warmer en helder as die Son is, terwyl dowwer en koeler sterre algemeen is.
Daar word geglo dat die Son se posisie in die hoofreeks beteken dat dit in "die bloei van sy lewe" is, siende dat dit nog nie sy waterstofvoorraad vir kernfusie opgebruik het nie. Die Son word algaande helderder; vroeër in sy geskiedenis was hy 75% so helder as vandag.
Die Son is 'n derde generasie of populasie I-ster; dit beteken dat dit in die latere stadiums van die heelal se evolusie gebore is en 'n groter "metaal"inhoud as populasie II en die teoretiese populasie III-sterre het. Die term "metaal" verwys hier na elemente wat swaarder is as waterstof en helium. Elemente wat swaarder as waterstof en helium is, is vervoer in die kerns van antieke, ontploffende sterre, so die eerste generasie sterre moes sterf voor die heelal met hierdie atome verryk kon word. Die oudste sterre bevat min metale, terwyl nuwer sterre altyd meer bevat. Daar word gereken dat die hoë metaalinhoud beslissend was in die ontwikkeling van 'n planetêre stelsel saam met die Son, siende dat planete gevorm word uit die aanwas van metale.
[wysig] Interplanetêre materie
Die Son straal nie slegs lig uit nie, maar ook 'n aaneenhoudende stroom gelaaide deeltjies (plasma), bekend as die sonwind. Hierdie deeltjiestroom is besig om uit te sprei teen 'n spoed van rofweg 1,5�miljoen kilometer per uur en dit skep 'n fyn atmosfeer (die heliosfeer) wat die Sonnestelsel tot ongeveer 100�AE deurdring (sien heliopouse). Dit vorm die hoofbestanddeel van die interplanetêre materie of interplanetêre stof (die materie wat ons sonnestelsel vul en waardeur al die groter hemelliggame deur moet beweeg). Geomagnetiese storms op die Son se oppervlak, soos sonvlamme en koronale massa-uitwerpings, versteur die heliosfeer en skep ruimteweer. Die Son se omwentelende magnetiese veld werk op die interplanetêre materie in om die heliosferiese neutrale vlak te skep. Die heliosferiese neutrale vlak is die grootste struktuur in die Sonnestelsel en is die vlak in die Sonnestelsel waar die polariteit van die Son se magnetiese veld van noord na suid verander.
Die Aarde se magnetiese veld beskerm die atmosfeer teen wisselwerking met die sonwind. Venus en Mars het nie magnetiese velde nie, wat beteken dat die sonwind besig is om hulle atmosfere te erodeer: die atmosfere is besig om te verbrokkel en die ruimte in te waai. Die wisselwerking tussen die sonwind en die Aarde se magnetiese veld veroorsaak die auroras of poolligte, wat naby magnetiese pole waargeneem kan word.
Kosmiese strale ontstaan buite die Sonnestelsel. Die heliosfeer beskerm die Sonnestelsel gedeeltelik en die planetêre magnetiese velde (vir die planete wat een besit) bied ook beskerming. Die digtheid van kosmiese strale in die interstellêre materie en die sterkte van die Son se magnetiese veld verander oor baie lang tye, dus varieer die hoeveelheid kosmiese straling, alhoewel dit nie bekend is hoeveel dit varieer nie.
Die interplanetêre materie is die tuiste van ten minste twee skyfagtige streke wat uit kosmiese stof bestaan. Die eerste, die interplanetêre stofwolk, lê in die binnenste Sonnestelsel. Dit is waarskynlik gevorm deur botsings binne-in die asteroïdegordel, veroorsaak deur interaksies met die planete. Die tweede strek van ongeveer 10 AE tot ongeveer 40 AE en is waarskynlik gevorm deur soortgelyke botsings binne-in die Kuiper-gordel.
[wysig] Binnenste Sonnestelsel
Die binnenste Sonnestelsel verwys na die streek wat die aardse planete en asteroïdes bevat. Die voorwerpe in die binnenste Sonnestelsel bestaan hoofsaaklik uit silikate en metale en drom baie naby aan die Son saam. Die radius van hierdie hele streek is korter as die afstand tussen Jupiter en Saturnus.
[wysig] Binnenste planete
Die vier binnenste (of aardse) planete het digte, rotsagtige samestellings, min of geen mane en geen ringstelsels nie. Hulle is hoofsaaklik saamgestel deur minerale met hoë smeltpunte, soos die silikate wat hulle kors en mantel vorm, en metale soos yster en nikkel, wat hulle kerns vorm. Drie van die vier binnenste planete (Venus, Mars en die Aarde) het substansiële atmosfere; almal het impakkraters en tektoniese oppervlakeienskappe soos skeurdale en vulkane.
[wysig] Mercurius
[wysig] Venus
[wysig] Aarde
[wysig] Mars
[wysig] Asteroïdegordel
Asteroïdes is meesal klein hemelliggame wat hoofsaaklik uit rotsagtige en metalliese nie-vlugtige minerale saamgestel is.
Die hoofasteroïdegordel beslaan die wentelbaan tussen Mars en Jupiter, tussen 2,3 en 3,3�AE. Daar word geglo dat dit oorblyfsels van die Sonnestelsel se vorming is, wat nie daarin geslaag het om te aan te was nie, as gevolg van die swaartekragstorings deur Jupiter. Asteroïde se groottes wissel van mikroskopies tot honderde kilometers wyd en hulle word as KSV's geklassifiseer, alhoewel sommiges, soos 4 Vesta en 10 Hygieia as dwergplanete herklassifiseer mag word indien daar bewys word dat hulle hidrostatiese of waterstandsewewig bereik het.
Die asteroïdegordel bevat duisende der duisende, moontlik selfs miljoene voorwerpe wat 'n deursnit van meer as een kilometer het. Ten spyte hiervan is die totale massa waarskynlik minder as 'n duisendste van die Aarde s'n. Die hoofgordel bevat uitgestrekte ruimtes waarin geen voorwerpe voorkom nie: ruimtetuie beweeg dikwels met gemak deur hierdie gebied. Asteroïdes met 'n deursnit tussen 10 en 10-4�m staan bekend as meteorïdes.
[wysig] Ceres
[wysig] Asteroïdegroepe
Trojaanse asteroïdes word in een van Jupiter se vierde en vyfde Lagrange-punte (punte van stabiele swaartekrag) aangetref; "Trojaan" word ook gebruik vir klein liggame in enige ander planetêre of satelliet-Langrange-punt. Hilda-asteroïdes volg 'n 2:3 omwentelingsresonansie met Jupiter: dit beteken dat hulle drie keer om die Son wentel vir elke twee keer wat Jupiter om die Son wentel.
Die binnenste Sonnestelsel bevat ook Aardskrammers, waarvan baie die wentelbane van die binnenste planete kruis.
[wysig] Buitenste Sonnestelsel
Die buitenste streek van die Sonnestelsel is die tuiste van die gasreuse en hulle planeetgrootte satelliete. Baie kortstondige komete, waaronder ook die kentaurs, se wentelbane strek tot in hierdie streek. Die soliede voorwerpe in hierdie streek is uit 'n hoër proporsie vlugtige stowwe saamgestel, soos water, ammoniak en metaan (daar word in planetêre wetenskap dikwels na hierdie vlugtige stowwe as "ysse" verwys). Hierdie samestelling is in kontras met die rotsagtige samestelling van die binnenste planete.
[wysig] Buitenste planete
Die vier buitenste planete, of gasreuse, beslaan saam 99% van die massa wat om die Son wentel. Jupiter en Saturnus bestaan hoofsaaklik uit waterstof en helium, terwyl Uranus en Neptunus 'n groter proporsie ysse in hulle samestelling het. Sommige sterrekundiges het voorgestel dat hulle in hulle eie kategorie geplaas moet word, naamlik "ysreuse". Al vier die gasreuse het 'n planetêre ringstelsel, alhoewel slegs Saturnus s'n maklik vanaf die Aarde waargeneem kan word.
[wysig] Jupiter
[wysig] Saturnus
[wysig] Uranus
[wysig] Neptunus
[wysig] Komete
Komete is klein sonnestelselliggame, gewoonlik slegs 'n paar kilometer wyd, wat hoofsaaklik uit vlugtige ysse saamgestel is. Hulle het hoogs eksentriese wentelbane: gewoonlik 'n perihelium binne-in die wentelbane van die binnenste planete en 'n aphelium ver agter Pluto. Wanneer 'n komeet die Sonnestelsel binnekom, veroorsaak die son se nabyheid dat die ysige oppervlak van die komeet verdamp en ioniseer, wat 'n koma veroorsaak: 'n lang, waasagtige stert van gas en stof wat dikwels aan die blote oog sigbaar is.
Kortstondige komete het wentelbane wat minder as tweehonderd jaar duur. Langdurige komete het wentelbane wat duisende jare kan neem. Daar word geglo dat kortstondige komete in die Kuiper-gordel ontstaan het, terwyl langdurige komete, soos Hale-Bopp, van die Oort-wolk afkomstig is. Baie komeetgroepe, soos die Kreutz-groep, het gevorm uit die uiteenskeuring van 'n enkele ouerkomeet. Sommige komete met hiperboliese wentelbane het moontlik buite die Sonnestelsel ontstaan, alhoewel dit moeilik is om hulle presiese wentelbaan te bepaal. Ou komete waarvan die meeste vlugtige stowwe deur sonverwarming uitgedryf is, word dikwels as asteroïdes gekategoriseer.
[wysig] Kentaurs
Kentaurplanetoïedes is ysige, komeetagtige liggame, met 'n semi-belangrike as wat groter as Jupiter is (5,5�AE) en kleiner as Neptunus is (30�AE). Die grootste bekende kentaur is 10199 Chariklo, met 'n deursneë van ongeveer 250�km. Die eerste kentaur wat ontdek is, is 2060 Chiron en word ook as 'n komeet geklassifiseer (95P), siende dat dit net soos ander komete 'n koma ontwikkel wanneer dit naby die Son kom.
[wysig] Trans-neptuniese streek
Die gebied verby Neptunus, soms verwys na as die "trans-neptuniese streek", is steeds hoofsaaklik onbekend. Dit blyk uit veral klein liggame te bestaan: die grootste liggaam het 'n deursnit gelykstaande aan 'n vyfde van die van die Aarde en 'n massa kleiner as die Maan. Hierdie liggame bestaan hoofsaaklik uit klip en ys.
[wysig] Kuiper-gordel
Die Kuiper-gordel is 'n groot ring wat uit brokstukke bestaan, soortgelyk aan die asteroïdegordel, alhoewel die voorwerpe in die Kuiper-gordel hoofsaaklik uit ys bestaan. Dit strek van 30 tot 5050�AE vanaf die Son. Dit bestaan hoofsaaklik uit KSV's, maar baie van die groter voorwerpe, soos 50000 Quaoar, 20000 Varuna en 90482 Orcus mag moontlik in die toekoms as dwergplanete herklassifiseer word. Volgens beraming is daar meer as 100 000 Kuiper-gordelvoorwerpe met 'n deursnit van meer as 50�km, maar daar word geglo dat die gesamentlike massa van die Kuiper-gordel slegs 'n tiende, of moontlik selfs 'n honderdste van die Aarde se massa het. Baie Kuiper-gordelvoorwerpe het verskeie satelliete en die meeste het wentelbane wat hulle buite die ekliptiese vlak neem.
Die Kuiper-gordel kan rofweg in twee gedeel word: die "klassieke" gordel en die "resonansie"-gordel. Resonante voorwerpe beweeg in baanresonansie met Neptunus: hulle wenteltyd om die Son is presies 3/2 keer so groot as Neptunus se wenteltyd.
Die klassieke gordel bestaan uit voorwerpe wat geen resonansie met Neptunus het nie en strek van ongeveer 39,4 tot 47,7�AU.
[wysig] Pluto en Charon
[wysig] Haumea en Makemake
[wysig] Verstrooide skyf
Die verstrooide skyf oorvleuel die Kuipergordel, maar strek verder na buite. Daar word geglo dat hierdie streek moontlik die bron van kortstondige komete is en dat voorwerpe in die verstrooide skyf moontlik in 'n onreëlmatige wentelbaan uitgewerp is deur die swaartekraginvloed toe Neptunus vroeg in sy lewe na buite (weg van die Aarde af) beweeg het. Meeste voorwerpe in die verstrooide skyf het 'n perihelium in die Kuiper-gordel, maar 'n aphelium tot 150�AE van die Son af. Hierdie voorwerpe se wentelbane is ook teen 'n uiters skuins hoek met die sonnebaan en dikwels byna loodreg. Sommige sterrekundiges beskou die verstrooide skyf as net nog 'n deel van die Kuiper-gordel en beskryf die voorwerpe daarin as "verstrooide Kuiper-gordelvoorwerpe".
[wysig] Eris
[wysig] Verste streke
Dit is nie 100% duidelik waar die Sonnestelsel eindig en interstellêre ruimte begin nie, aangesien die Sonnestelsel se grense deur twee kragte gevorm word: die sonwind en die Son se swaartekrag. Die buitenste grens van die sonwind se invloed is rofweg vier keer die afstand tussen Pluto en die Son; hierdie heliopouse word as die begin van die interstellêre materie beskou. Daar word egter geglo dat die Son se Hill-sfeer, dit wil sê, die effektiewe bereik van die Son se swaartekraginvloed, tot 'n duisend keer verder strek.
[wysig] Heliopouse
Die helio- of sonsfeer word in twee aparte streke gedeel. Die sonwind reis teen omtrent 40 000�km/s tot dit teen die plasmagolwe in die interstellêre materie bots. Dit botsing vind in die gebied bekend as "grensskok" plaas, omtrent 80–100�AE windop vanaf die Son en omtrent 200�AE windaf vanaf die Son. Hier word die wind baie stadiger, digter en word dit meer stormagtig; dit vorm 'n groot ovaalstruktuur wat as die "sonskede" bekend staan. Die sonskede lyk baie soos 'n komeet se stert en tree ook soos een op: dit strek 40�AE buitentoe windop vanaf die Son, maar het 'n "stert" wat baie maal dié afstand in die teenoorgestelde rigting strek. Beide Voyager 1 en Voyager 2 het deur die grensskok gereis en die sonskede ingegaan, teen 94 and 84�AE vanaf die Son (respektiewelik). Die buitenste grens van die sonskede, die heliopouse, is die punt waar die sonwind eindig en is die begin van interstellêre ruimte.
Die vorm van die buitenste rand van die sonskede is waarskynlik beïnvloed deur die vloeistofdinamika met wisselwerkings met die interstellêre wind en magneetvelde van die Son na die suide. Die noordelike halfrond strek ongeveer 9 AE verder as die suidelike halfrond. Verby die heliopouse, by ongeveer 230�AE, lê die "boogskok", 'n plasmaspoor wat deur die Son gelaat word soos dit deur die Melkweg reis.
Geen ruimtetuig het tot dusver deur die heliopouse gereis nie, dus is die onmoontlik om presies te weet wat se kondisies in die plaaslike interstellêre ruimte heers. Daar word verwag dat NASA se Voyager-ruimtetuig in die volgende dekade deur die heliopouse sal reis en kosbare data rakende stralingsvlakke en die sonwind na die Aarde sal stuur. Dit is nie duidelik tot watter mate die sonskede die Sonnestelsel teen kosmiese strale beskerm nie. 'n Span wat deur NASA gefinansier word het 'n konsep ontwikkel van 'n Vision Mission ("visie missie") wat daaraan toegewy is om 'n sonde na die sonskede te stuur.
[wysig] Oort-wolk
Die teoretiese Oort-wolk is 'n groot massa van tot 'n triljoen ysige voorwerpe. Daar word geglo dat dit die Sonnestelsel by ongeveer 50�000�AE (omtrent 1 ligjaar) omring en moontlik sover strek as 100�000�AE (1,87�ligjaar). Dit word ook geglo dat die Oort-wolk die bron vir alle langdurige komete is, aangesien die Oort-wolk self bestaan uit komete wat deur die swaartekragwisselwerkings van die buitenste planete uit die binnenste Sonnestelsel gestoot is. Voorwerpe in die Oort-wolk beweeg baie stadig en kan gestoor word deur ongereelde gebeurtenisse soos botsings, die swaartekrag van 'n verbygaande ster, die gety van die sterrestelsel en die gety van die Melkweg.
[wysig] Sedna
90377 Sedna (ongeveer 525,86 AE) is 'n groot, rooierige Pluto-agtige voorwerp met 'n reusagtige, hoogs elliptiese wentelbaan met 'n perihelium van ongeveer 76�AE en 'n aphelium van 928�AE. Dit neem Sedna 12 050 jaar om sy reuse wentelbaan te voltooi. Dit is in 2003 deur Mike Brown ontdek, wat volhou dat dit nie deel van die verstrooide skyf of die Kuiper-gordel kan wees nie, aangesien sy perihelium te ver is om deur Neptunus se migrasie geaffekteer te wees. Hy is deel van 'n groep sterrekundiges wat glo dat Sedna 'n geheel en al nuwe soort bevolking verteenwoordig. Die voorwerp 2000 CR105 sal dan ook moontlik deel van hierdie nuwe groep vorm: dit het 'n perihelium van 45�AE, 'n aphelium van 415�AE en 'n wentelbaan wat 3420 jaar neem om te voltooi. Brown verwys na hierdie voorwerpe as deel van die "Binnenste Oort-wolk", siende dat hulle moontlik deur 'n soortgelyke proses gevorm is as die voorwerpe in die Oort-wolk. Sedna is waarskynlik 'n dwergplaneet, alhoewel sy vorm nog nie met sekerheid bepaal is nie.
[wysig] Grense
Daar is steeds groot dele van ons Sonnestelsel wat onbekend is. Daar word beraam dat die Son se swaartekragveld omliggende sterre so ver weg as twee ligjare (125�000�AE) domineer. In kontras plaas lae beramings vir die radius van die Oort-wolk dit nie verder as 50 000�AE nie. Ten spyte van ontdekkings soos Sedna, is die streek tussen die Kuiper-gordel en die Oort-wolk, 'n gebied met 'n radius van tienduisende AE, basies steeds ongekarteer. Daar is ook steeds studies wat op die gebied tussen Mercurius en die Son fokus. Dis waarskynlik dat daar in die toekoms nuwe voorwerpe in hierdie ongekarteerde gebiede ontdek sal word.
[wysig] Die Sonnestelsel in ons sterrestelsel
Die Sonnestelsel is in die Melkweg geleë, 'n sterrestelsel met 'n deursneë van 100�000 ligjare wat ongeveer 200 miljard sterre bevat. Die Son is in een van die Melkweg se buitenste spiraalarms, bekend as die Orion-arm. Hy lê tussen 25�000 en 28�000 van die Melkweg se kern en beweeg teen ongeveer 220 km/s. Teen hierdie spoed neem dit die Son 225 tot 250 miljoen jaar om een omwenteling om die Melkweg se kern te voltooi. Hierdie omwenteling staan as 'n galaktiese jaar bekend.
Dit is waarskynlik dat die Sonnestelsel se ligging in die Melkweg 'n rol in die evolusie van lewe op Aarde gespeel het. Die Sonnestelsel het 'n byna sirkelvormige wentelbaan en wentel teen ongeveer dieselfde spoed as die Melkweg se spiraalarms, wat beteken dat dit nie sommer deur hierdie arms beweeg nie. Die spiraalarms is naamlik die tuiste van groter konsentrasies moontlik gevaarlike supernovae en die feit dat die Aarde nie dikwels in die buurt van hierdie supernovae kom nie, het aan ons planeet lang tye van interstellêre stabiliteit gegee, waartydens lewe kon ontwikkel. Die Sonnestelsel lê ook ver buite die sterbeknopte middel. Naby die Melkweg se middel sou die swaartekrag van nabye sterre die liggame in die Oort-wolk steur en baie komete na die binnenste Sonnestelsel stuur, wat moontlik tot katastrofiese botsings met die Aarde kon lei. Die kragtige straling vanuit die Melkweg se kern sou ook met die evolusie van komplekse leefvorms kon inmeng. Sommige wetenskaplikes het voorgestel dat die Sonnestelsel tog deur onlangse supernovae geraak is, selfs al is hy so ver van die kern geleë. Volgens hulle teorieë sou die supernovae die lewe op Aarde reeds die laaste 35 000 jaar negatief beïnvloed het, deur brokstukke in die vorm van radio-aktiewe stof en groter, komeetagtige liggame na die Son te slinger.
[wysig] Omgewing
Die onmiddelike galaktiese omgewing om die Sonnestelsel staan as die lokale interstellêre wind bekend: 'n area van digte "wolke" in die andersins leë gebied wat as die lokale borrel bekend staan. Die lokale borrel is 'n warm, meestal leë ruimte wat ongeveer 300 ligjare in deursnit is. Die ruimte is deurdring met hoë-temperatuur plasma, wat voorstel dat dit die produk van verskeie onlangse supernovae is. Die rigting van die pad wat die Son deur die ruimte volg kom in die buurt van die Herkules-sterrebeeld, in die rigting van die huidige ligging van die helder ster Vega.
Daar is relatief min sterre binne-in die eerste tien ligjare vanaf die Son. Die naaste is die trippelsterstelsel Alpha Centauri, wat ongeveer 4,4 ligjaar weg is. Alfa Centauri A en Alfa Centauri B is 'n paar sterre soortgelyk aan die Son, terwyl die klein rooidwerg Alfa Centauri C (ook bekend as Proxima Centauri) die paartjie teen 'n afstand van 0,2 ligjaar omwentel. Die volgende sterre wat die naaste aan die Son is, is drie rooidwerge: die Ster van Barnard (5,9 ligjaar), Wolf 359 (7,8 ligjaar) en Lalande 21185 (8,3 ligjaar). Die grootste ster in die eerste 10 ligjaar is Sirius, 'n helder hoofreeksster wat ongeveer twee keer so groot as die Son is en deur 'n witdwerg, Sirius B, omwentel word. Sirius lê ongeveer 8,6 ligjaar van die Son af. Die ander stelsels binne-in die eerste 10 ligjaar is die binêre rooidwerg-stelsel Luyten 726-8 (8,7 ligjaar) en die enkele rooidwerg Ross 154 (9,7 ligjaar). Die naaste ster wat soortgelyk aan die Son is en ook in 'n enkelstelsel geleë is, is Tau Ceti, wat 11,9 ligjaar hiervandaan is. Tau Ceti het ongeveer 80% van die Son se massa, maar slegs 60% van sy helderheid.. Die naaste eksoplaneet wentel om die ster Epsilon Eridani, 'n ster wat ietwat dowwer en rooier as die Son is en 10,5 ligjaar hiervandaan is. Die ster se een bevestigde planeet, Epsilon Eridani b, besit rofweg 1,5 keer die massa van Jupiter en neem 6,9 jaar om sy ster te omwentel.
[wysig] Vorming en ontwikkeling
Die Sonnestelsel is gevorm deur die swaartekragineenstorting van 'n molekulêre wolk, ongeveer 4,6 miljard jaar gelede. Hierdie wolk was waarskynlik 'n aantal ligjare in deursnee en het moontlik geboorte aan verskeie sterre gegee.
Die streek wat later die Sonnestelsel sou word het ineengestort en, as gevolg van die behoud van hoekmomentum, vinniger omwentelings begin maak. Die middel, waar die meeste massa opeengehoop het, het toenemend warmer as die omliggende skyf geword. Soos die ineenkrimpende nebula omwentel het, het dit afgeplat en begin om 'n wentelende sogenaamde "protoplanetêre skyf" met 'n deursnit van ongeveer 200�AE te vorm , met 'n warm, digte protoster in die middel. Die planete is deur die aanwas van hierdie skyf gevorm.
Binne 50 miljoen jaar het die druk en digtheid van waterstof in die middel van die protoster só gestyg dat kernfusie begin plaasvind het. Die temperatuur, reaksietempo, druk en digtheid het toegeneem tot 'n hidrostatiese ewewig bereik is, waar die warmte-energie die teenwig van die krag van die swaartekragineenstorting vorm. Op hierdie stadium het die Son 'n hoofreeksster geword.
Die huidige Sonnestelsel sal voortduur tot die Son begin om van die Hertzsprung-Russell-diagram af te wyk. Die Son het 'n beperkte hoeveelheid waterstof wat voortdurend opgebrand word. Namate die waterstof opraak, sal die energie-opbrengs wat die kern ondersteun afneem, wat sal veroorsaak dat die Son ineen sal krimp. Die toename in druk verhit die kern, wat veroorsaak dat die waterstof vinniger brand. Dit veroorsaak dat die Son elke 1,1 miljard jaar ongeveer 10% helderder brand.
In ongeveer 5,4�miljard jaar, sal die waterstof in die Son se kern geheel en al in helium omgesit wees, wat die einde van die hoofreeksfase sal aandui. Teen hierdie tyd sal die buitenste lae van die Son uitsit tot ongeveer 260 sy huidige deursnit: die Son sal 'n rooi reus word. Aangesien die Son se oppervlak aansienlik groter sal wees, sal dit juis koeler wees as wat tans die geval is (tot 'n minimum van 2600�K).
Hierdie buitenste lae sal mettertyd wegval en 'n witdwerg agterlaat: 'n voorwerp wat uiters dig sal wees, slegs die helfte van die oorspronklike massa van die Son sal oorhou en die grootte van die Aarde sal wees. Die lae wat wegval sal 'n planetêre nebula vorm, waartydens sommige van die materiaal wat die Son gevorm het na die interstellêre medium sal terugkeer.

Summary:
Die Sonnestelsel bestaan uit die Son en die ander hemelliggame wat deur swaartekrag daaraan gebind is en daarom wentel. Die hemelliggame in ons sonnestelsel bestaan uit die agt planete, hulle 166 bekende mane, vyf dwergplanete en biljoene ander klein liggame. Hierdie klein liggame, of klein sonnestelselvoorwerpe (KSV's), sluit asteroïdes, ysige Kuiper-gordelvoorwerpe, komete, meteoroïdes en interplanetêre stof in. Die Aarde is die derde planeet van die Sonnestelsel.
Die gekarteerde streke van die Sonnestelsel is die Son, vier aardse binnenste planete, die asteroïdegordel, vier buitenste planete (die gasreuse), die Kuiper-gordel en die verstrooide skyf. Die teoretiese Oort-wolk bestaan moontlik op 'n afstand ongeveer duisend maal verder as die gekarteerde streke.
Die vloei van plasma vanaf die Son (deur die sonwind) deurdring die Sonnestelsel. Dit skep 'n stellêre windbel in die interstellêre medium, genaamd die helio- of sonsfeer, wat tot in die middel van die verstrooide skyf strek.
Die planete in die Sonnestelsel (in volgorde van hulle afstand van die Son) is:
Met die ingang van 2009 is vyf kleiner voorwerpe as dwergplanete geklassifiseer. Ceres is in die asteroïdegordel en vier ander wentel om die Son agter Neptunus: Pluto (voorheen as die negende planeet geklassifiseer), Haumea, Makemake en Eris.
Ses van die planete en drie van die dwergplanete word deur natuurlike satelliete omwentel. Daar word gewoonlik na hierdie satelliete as "mane" verwys, soos die Aarde se eie maan. Al die buitenste planete word deur planetêre ringe van stof en ander partikels omring.