[Επεξεργασία] Προσδιορισμός τής δημώδους Λατινικής
Ο όρος vulgaris σημαίνει απλώς «κοινή» ή «λαϊκή» (γλώσσα), ο δε όρος δημώδης Λατινική χρησιμοποιείται από τους μελετητές με ποικιλία σημασιών.
Έργα τής κλασικής λατινικής περιόδου, που όμως είναι γραμμένα σε μη υψηλού ύφους γλώσσα, αποκαλύπτουν επίσης κάποιες πλευρές τού κόσμου τής δημώδους Λατινικής. Τα έργα τού Πλαύτου και του Τερεντίου, κωμωδίες με χαρακτήρες δούλους, διατηρούν ορισμένα πρωτογενή χαρακτηριστικά τής υστερολατινικής γλώσσας, όπως συμβαίνει επίσης με τα λόγια των απελευθέρων στο απόσπασμα Cena Trimalchionis από το μυθιστόρημα Satyricon του Πετρωνίου.
Η δημώδης Λατινική γνώρισε ανόμοια ανάπτυξη στις διάφορες επαρχίες τής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και σταδιακά εξελίχθηκε στις γλώσσες που είναι σήμερα γνωστές ως Γαλλική, Ιταλική, Ισπανική, Πορτογαλική, Ρουμανική, Καταλανική και Ρομανσική. Παρ’ ότι σε όλες αυτές τις περιοχές η Λατινική ήταν η επίσημη γλώσσα, η δημώδης μορφή της αποτελούσε την ομιλουμένη κοινή, μέχρις ότου οι νέες τοπικές μορφές απέκλιναν τόσο από τη Λατινική, ώστε να αποκτήσουν τον χαρακτήρα χωριστής γλώσσας.
Θεωρείται ότι τον 3ο αιώνα μ.Χ. σημαντικό μέρος τού λεξιλογίου υφίστατο αλλαγές (λ.χ. equus → cavallus «άλογο»), πρόσφατες δε μελέτες (που πιθανώς χρειάζονται περαιτέρω επιστημονική τεκμηρίωση) υποδεικνύουν ότι και η προφορά άρχισε επίσης να διαφοροποιείται και να προσομοιάζει, ήδη έκτοτε, στις σύγχρονες κατά τόπους προφορές. Πιθανολογείται ότι η εμφανέστερη επίδραση έγινε αρχικώς αισθητή στην περιοχή τής Νάπολης.
Εντούτοις, οι αλλαγές δεν θα μπορούσαν να είναι ομοιόμορφες σε όλη την επικράτεια της αυτοκρατορίας. Συνεπώς, οι μεγαλύτερες διαφορές θα εντοπίζονταν πιθανότατα σε επί μέρους τύπους τής δημώδους Λατινικής σε διαφορετικές περιοχές, πράγμα που εν μέρει οφειλόταν και στην πρόσκτηση νέων «ντόπιων» θεμάτων. Παρ’ όλα αυτά, είναι αξιοσημείωτο ότι η εν λόγω θεωρία στηρίζεται ως επί το πλείστον σε εκ των υστέρων επανασύνθεση μάλλον παρά στα κείμενα. Επί αρκετούς αιώνες μετά την πτώση τής Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η δημώδης Λατινική εξακολουθούσε να συνυπάρχει με τη γραπτή Υστερολατινική. Αυτό συνέβαινε διότι όταν οι ομιλητές κάποιας από τις τοπικές ρομανικές διαλέκτους χρειαζόταν να συντάξουν γραπτό κείμενο και να χρησιμοποιήσουν κατάλληλη γραμματική και ορθογραφία, αυτό που προέκυπτε ήταν μια γλώσσα η οποία συμμορφωνόταν, τουλάχιστον εξωτερικά, προς τους κανόνες τής κλασικής Λατινικής. Ωστόσο, κατά την Τρίτη Σύνοδο της Τουρ το 813 δόθηκε εντολή στους ιερείς να κηρύττουν στην κοινή γλώσσα, προκειμένου να γίνονται κατανοητοί. Αυτή ήταν είτε η rustica lingua romanica «αγροτική ρομανική γλώσσα», όπως απεκαλείτο η δημώδης Λατινική για να διαχωρίζεται από την αρχαϊκή πλέον εκκλησιαστική Λατινική, είτε η Γερμανική. Μέσα σε μία γενεά μετά τη Σύνοδο της Τουρ, συγκεκριμένα το 842, οι Όρκοι τού Στρασβούργου (περιέχουν τη συμφωνία μεταξύ δύο διαδόχων τού Καρλομάγνου) γράφτηκαν σε μια ρομανική γλώσσα, η οποία προφανώς δεν ήταν η Λατινική.
Ακολουθεί απόσπασμα από το κείμενο των Όρκων:
Η Υστερολατινική, η οποία εξακολουθούσε να έχει ως κέντρο τη Ρώμη, λογικά αντανακλά αυτές τις προσκτήσεις, αποτυπώνοντας έτσι τις μεταβολές που συνέβαιναν στην περιοχή της, η οποία σε γενικές γραμμές ταυτίζεται με την Ιταλία. Η επίσημη Λατινική ήταν τότε «καθηλωμένη», όπως προκύπτει τόσο από την κωδικοποίηση της ρωμαϊκής νομολογίας (υπό τον Ιουστινιανό) όσο και από την εκκλησιαστική γλώσσα. Η γλώσσα αυτή παρουσιάζεται ενοποιημένη στους αντιγραφείς τού μεσαίωνα και έκτοτε σαφώς διαχωρισμένη από τα ήδη ανεξάρτητα λαϊκά ρομανικά ιδιώματα. Η γραπτή γλώσσα τής εποχής είναι γνωστή ως Μεσαιωνική Λατινική. Τα λαϊκά ρομανικά ιδιώματα αναγνωρίστηκαν ως ξεχωριστές γλώσσες και άρχισαν να αναπτύσσουν δικό τους κανονιστικό πρότυπο και ορθογραφία. Ο όρος Δημώδης Λατινική παύει να εφαρμόζεται πλέον τόσο στη γραπτή γλώσσα όσο και στα παραπάνω ιδιώματα.
[Επεξεργασία] Φωνολογία
[Επεξεργασία] Φωνήεντα
Προς το τέλος τής αυτοκρατορικής περιόδου έλαβε χώρα μια σημαντική μεταβολή, η οποία επέφερε ανακατάταξη σε ολόκληρο το φωνηεντικό σύστημα και άφησε ίχνη σε όλες τις ρομανικές γλώσσες. Η Λατινική διέθετε δέκα διακριτά φωνήεντα, μακρά και βραχέα /a/, /e/, /i/, /o/, /u/, τρεις διφθόγγους, /ae/, /oe/, /au/ (και /ui/ κατά μία άποψη), ενώ πιθανώς εισήχθη ως δάνειο από την Ελληνική το μακρό και βραχύ -υ- (δηλ. /ü/).
Κατά την εν λόγω περίοδο, υπήρξε σταδιακή μετακίνηση των φωνηέντων ως προς τον τόπο αρθρώσεως και επιπλέον μεταβολή τής ποσότητας, η οποία επηρέασε όλα τα φωνήεντα εκτός από το /a/. Τα μακρά φωνήεντα βραχύνθηκαν και τα βραχέα επιμηκύνθηκαν, ώσπου κατέληξαν σε φωνήεντα μέσου ανοίγματος. Με φωνητικούς όρους συντελέστηκαν οι ακόλουθες αλλαγές:
Ως αποτέλεσμα, από το διπλό πενταμελές σύστημα της Κλασικής Λατινικής προέκυψε ένα μάλλον ασταθές εννεαμελές σύστημα, το οποίο εξαιτίας τής δομής του εξελίχθηκε κατόπιν διαφορετικά σε κάθε ρομανική γλώσσα.
Στο φωνηεντικό τρίγωνο οι μετατοπίσεις αυτές αποτυπώνονται ως εξής:
Κλασική Λατινική:
Δημώδης Λατινική:
Η ανακατάταξη του φωνολογικού συστήματος επέφερε συγχωνεύσεις που επέτειναν την αστάθειά του. Οι μετακινήσεις των φωνηέντων [o:], [u] σε [o], καθώς και των [e:], [i] σε [e], χωρίς να συμπεριλάβουμε τον μονοφθογγισμό των [ae], [oe] σε [e/ε], ανέτρεψαν την ισορροπία τού κλασικού φωνηεντικού συστήματος και την αντιστοιχία μακρών και βραχέων . Ορισμένες συνηχήσεις τής ύστερης Λατινικής το δείχνουν αυτό. Επί παραδείγματι, είναι δύσκολο πλέον να γίνει αντιληπτή στο αφτί η κλασική διάκριση μεταξύ των λ. ōs «στόμα, πρόσωπο» και ŏs «οστό, κόκκαλο» ή μεταξύ των λ. vās «αγγείο» και văs «εγγυητής» και οπωσδήποτε θα επέφερε σύγχυση η αδυναμία διακρίσεως μεταξύ των ρηματικών τύπων vĕnit «έρχεται» και vēnit «ήλθε».
Αιτία των ανωτέρω ανακατατάξεων ήταν, αναμφισβήτητα, ο ρόλος τού δυναμικού τονισμού, ο οποίος προκάλεσε, αφ’ ενός μεν την επιμήκυνση των τονιζομένων φωνηέντων και την κατοπινή διατήρησή τους στις ρομανικές γλώσσες , αφ’ ετέρου δε τη διάσπαση σε δύο φωνήεντα (διφθογγοποίηση) και την κλειστοποίηση ή εξασθένηση των ατόνων συλλαβών.
Ως αποτέλεσμα, οι λατ. λέξεις pira «αχλάδι» και vēra «αληθινή» οδηγήθηκαν σε συνήχηση στις ρομανικές γλώσσες, παρ’ ότι η φωνητική τους αρχή είναι εμφανώς διακριτή: ιταλ. – ισπ. pera, vera, παλ. γαλλ. poire, voire. Οι λατ. αιτιατικές ενικού nuce(m) «κάρυο, κάστανο» (ονομαστική nux) και vōce(m) «φωνή» (ονομαστική vox) κατέληξαν σε συνήχηση στις περισσότερες ρομανικές γλώσσες: ιταλ. noce, voce, πορτ. noz, voz και γαλλ. noix, voix. Η αλλαγή αυτή δεν παρατηρείται στη Ρουμανική ή τη Σαρδηνιακή γλώσσα .
Οι κλασικές δίφθογγοι υπέστησαν αξιοσημείωτες μεταβολές. Ειδικότερα, οι δίφθογγοι /ae/ και /oe/ οδηγήθηκαν στη δυσδιάκριτη προφορά [ε] και [e] αντιστοίχως. Η δίφθογγος /oe/ ήταν ήδη σπάνια στην κλασική Λατινική και αποτέλεσε το ενδιάμεσο στάδιο εξελίξεως της παλαιάς διφθόγγου [oi] > [oe] > [e], όπως συνέβη και με τη δίφθογγο [ai] > [ae] > [e] . H δίφθογγος [au/av] υπέστη αρκετή πίεση κατά την περίοδο της δημοκρατίας. Σύμφωνα με μαρτυρίες, ορισμένοι λαϊκιστές πολιτικοί είχαν υιοθετήσει τη νεωτεριστική προφορά Clodius αντί της κλασικής Claudius «Κλαύδιος», ωστόσο η μεταβολή δεν ήταν καθολική και χαρακτηρίστηκε ως όρος «χαμηλού ύφους» κατά την πρώιμη αυτοκρατορική περίοδο. Ενώ η δίφθογγος [au/av] αρχικώς διατηρήθηκε, παρατηρούμε τάση μονοφθογγισμού της σε διάφορες ρομανικές γλώσσες, ώσπου κατέληξε σε [o], λ.χ. λατ. aurum «χρυσός» > γαλλ. or, ιταλ. oro.
Από την άλλη πλευρά, τα βραχέα [o], [e] αποδείχθηκαν ασταθή. Παρατηρείται τάση προς διάσπασή τους σε διφθόγγους αποτελούμενες από νέες φωνηεντικές αξίες, διαφορετικές για κάθε ρομανική γλώσσα.
Παραδείγματα:
Στη Γαλλική και στην Ιταλική αυτές οι μεταβολές συνέβησαν μόνο σε ανοικτές συλλαβές. Στην Ισπανική, όμως, επήλθε διφθογγοποίηση ανεξαρτήτως φωνητικού περιβάλλοντος, η οποία οδήγησε σε ένα απλό πενταμελές φωνηεντικό σύστημα τονουμένων και ατόνων συλλαβών (όπως και στη Νέα Ελληνική). Η Πορτογαλική δεν παρουσιάζει καθόλου διφθογγοποίηση (λ.χ. λατ. focus > πορτ. fogo «φωτιά»). Η Ρουμανική παρουσιάζει διφθογγοποίηση του βραχέος /e/ (λατ. ferrum > ρουμ. fier «σίδηρος»), αλλά όχι του βραχέος /o/ (λατ. focus > ρουμ. foc).
H Πορτογαλική απέφυγε σε κάποιον βαθμό την αστάθεια του φωνηεντικού συστήματος που κληρονόμησε από τη Δημώδη Λατινική, επειδή διατήρησε μέχρις ενός σημείου τη διάκριση της Λατινικής μεταξύ μακρών και βραχέων φωνηέντων στις κλειστές και ανοικτές συλλαβές. Τα λατινικά μακρά e, o έγιναν κλειστά φωνήεντα στην Πορτογαλική, τα οποία σημειώνονται στη γραφή ως ê, ô εφόσον τονίζονται, ενώ τα αντίστοιχα βραχέα τράπηκαν σε ανοικτά φωνήεντα, τα οποία σημειώνονται στη γραφή ως é, ó όταν τονίζονται. Εντούτοις, κάποιος βαθμός αστάθειας προέκυψε κυρίως από το άτονο o, που τράπηκε σε [u], και από το άτονο e, που τράπηκε σε [i] ή [ɔ].
Παρόμοια φωνητική εξέλιξη συνέβη και στην Καταλανική. Το λατινικό βραχύ o τράπηκε σε ανοικτό φωνήεν, ενώ το βραχύ e κατέληξε σε κλειστό [e] στις δυτικές διαλέκτους και σε [ə] (schwa) στις ανατολικές. Το εν λόγω schwa εξελίχθηκε σταδιακά σε ανοικτότερο φώνημα, αλλά στις Βαλεαρίδες Νήσους διατηρήθηκε ως μόρμυρος φθόγγος ώς τις ημέρες μας. Οι ανατολικές διάλεκτοι παρουσιάζουν μερική φωνηεντική αστάθεια, όπως και στην Πορτογαλική: Τα άτονα /e/, /o/ τρέπονται σε schwa (φαίνεται ότι η μεταβολή αυτή δεν επηρέασε καθολικά το /e/ σε προτονική θέση, προφορά που εξακολουθεί να απαντά σε τμήμα των Βαλεαρίδων) και, με εξαίρεση τη Μαγιόρκα, τα άτονα /o/, /u/ συγχωνεύθηκαν σε [u].
O ακόλουθος συγκεντρωτικός πίνακας παρουσιάζει τις φωνηεντικές μεταβολές σε συνάρτηση με την αποτύπωσή τους στις ρομανικές γλώσσες:
[Επεξεργασία] Σύμφωνα
Μια μεταβολή που είχε σχεδόν καθολική εφαρμογή στη δημώδη Λατινική ήταν η ουράνωση (palatalisation) των /k/, /t/ και /g/ (συχνά). Οι μόνες ρομανικές γλώσσες που δεν επηρεάστηκαν ήταν η Δαλματική και μερικές διάλεκτοι της Σαρδηνιακής. Ως αποτέλεσμα, το λατ. caelum [kælum] «ουρανός» απαντά με αρχικό συριστικό σύμφωνο στις ρομανικές γλώσσες: ιταλ. cielo , γαλλ. ciel, ισπ. cielo , πορτ. céu, καταλαν. cel.
Τα λατινικά ημίφωνα /w/, /j/, που γράφονταν ως v, i, λ.χ. vinum, iocunda, αποκτούν πλέον καθαρά συμφωνική προφορά /v/ και /dj/. Ακόμη, τα ενδοφωνηεντικά /b/ και /w/ ή /v/ συχνά συγχωνεύονται σε ενδιάμεσο διχειλικό φώνημα [β] .
Αξίζει να σημειωθεί ότι στο λατινικό αλφάβητο δεν υφίστατο διάκριση μεταξύ των γραμμάτων U και V, I και J ώς τη νεότερη περίοδο. Τα κεφαλαία U, J δεν υπήρχαν, τα δε μικρά j, v αποτελούσαν απλώς γραπτές ποικιλίες των i, u αντιστοίχως. Οι εν λόγω γραπτές ποικιλίες χρησιμοποιούνταν κυρίως στην αρχή των λέξεων για αισθητικούς σκοπούς ή για να διαφοροποιούνται τα γράμματα i, u από τα παρόμοιου σχήματος n, m. Μόνο από τον 16ο αι. και εξής αποδίδεται συμφωνική αξία στα γραφήματα j και v, ενώ τα i και u δήλωναν πλέον μόνο φωνήεντα. Η ταξινόμηση αυτή πιθανώς οφείλεται στο γεγονός ότι η συμφωνική αξία των I, V ούτως ή άλλως απαντά συνηθέστερα στην αρχή των λέξεων. Τότε μόνο εισήχθησαν στη γραφή τα κεφαλαία U, J, προκειμένου να αποτυπωθεί η φωνολογική διαφοροποίηση και στη μεγαλογράμματη γραφή.
Μια αξιοπαρατήρητη αλλαγή που συνέβη στις δυτικές ρομανικές περιοχές ήταν η εισαγωγή ενός προθετικού φωνήεντος σε λέξεις που άρχιζαν από συμφωνικό σύμπλεγμα #sC- (s + σύμφωνο). Κατά συνέπεια, το λατ. spatha (< αρχ. σπάθη) κληρονομείται από την Ισπανική και την Πορτογαλική ως espada, από την Καταλανική ως espasa και από τη Γαλλική ως épée. Οι ανατολικές ρομανικές γλώσσες διατήρησαν την ευφωνία προσθέτοντας το φωνήεν στο προηγούμενο άρθρο, αν ήταν αναγκαίο. Έτσι, η Ιταλική δεν χρειάζεται προθετικό φωνήεν στο la spada «σπάθη», αλλά τρέπει το αρσ. άρθρο il σε lo, όταν ακολουθεί σύμπλεγμα που το απαιτεί: lo spaghetto, lo zucchero.
Όπως θα αναλυθεί και παρακάτω, η απώλεια των τελικών συμφώνων οδήγησε σε αναδιάρθρωση της κατηγορίας τού γραμματικού γένους στις ρομανικές γλώσσες. Στην κλασική Λατινική οι καταλήξεις -us, -um εξυπηρετούσαν τη διάκριση μεταξύ αρσενικού και ουδετέρου και αποτελούσαν δείκτες τής πτώσεως (ονομαστικής ή αιτιατικής) κατά περίπτωση. Η αποδυνάμωση και κατόπιν σίγηση των τελικών -s, -m επέφερε τη συγχώνευση των αρσενικών και των ουδετέρων ονομάτων, την οποία παρατηρούμε πλήρως στις ρομανικές γλώσσες. Ορισμένα ουδέτερα, λ.χ. gaudia «χαρές», υπέστησαν επανανάλυση ως θηλυκά λόγω της σύμπτωσης των ληκτικών τερμάτων.
Η απώλεια του τελικού -m φαίνεται ότι είχε ξεκινήσει από τότε που διαθέτουμε γραπτές μαρτυρίες τής Λατινικής. Επί παραδείγματι, στην επιτύμβια επιγραφή για τον Λεύκιο Κορνήλιο Σκιπίωνα (Lucius Cornelius Scipio), ο οποίος πέθανε περί το 150 π.Χ., διαβάζουμε: TAVRASIA CISAVNA SAMNIO CEPIT, που θα γραφόταν ως εξής στην κλασική Λατινική: Taurāsium, Cisaunam, Samnium cēpit. Εντούτοις, το τελικό -m διατηρείται με συνέπεια στη λογοτεχνική γλώσσα, αν και συχνά στην ποίηση αντιμετωπίζεται σαν σιγηλός φθόγγος για μετρικούς λόγους.
[Επεξεργασία] Μαρτυρίες των αλλαγών
Όπως συνέβη και στην ελληνιστική Κοινή, πολύτιμες ενδείξεις των μεταβολών παρέχονται από συγγράμματα που τις καταδικάζουν. Προς το τέλος τού 3ου αι. συντάχθηκε σχετικά με τη Λατινική το κείμενο Appendix Probi «Συλλογή Δοκίμων», μια συλλογή λέξεων («γλωσσών») που υποδεικνύει τους σωστούς κλασικούς τύπους αντί των λαϊκών. Τέτοιες μαρτυρίες συνήθως αποκαλύπτουν τάσεις που επικρατούσαν στην ομιλουμένη γλώσσα, τόσο ως προς το λεξιλόγιο όσο και ως προς τη μορφολογία, και φανερώνουν την κατεύθυνση των αλλαγών.
Οι «γλώσσες» τού Appendix Probi δηλώνουν τη λειτουργία των ακόλουθων μεταβολών :
Φυσικά, ακριβώς όπως στην Ελληνική πολλοί από τους καταδικασμένους τύπους αποδείχθηκαν παραγωγικοί στις ρομανικές γλώσσες: λ.χ. oricla, αρχικώς «αφτάκι», από όπου γαλλ. oreille, ισπ. oreja, ιταλ. orecchio, ρουμ. ureche, πορτ. ortelha. Ο κλασικός τύπος auris δεν διατηρήθηκε.
[Επεξεργασία] Λεξιλόγιο
Ορισμένες λέξεις γνωστές στην κλασική Λατινική εξαφανίζονται πλέον από το λεξιλόγιο, αν και ίχνη τους μπορούν να βρεθούν στις διάφορες ρομανικές γλώσσες. Το κλασικό λατ. equus «ίππος» αναπληρωνόταν διαρκώς στη χρήση από τον όρο caballus, όπως δείχνουν οι σύγχρονες γλώσσες (αλλά όχι πλήρως, πβ. ρουμ. iapă, σαρδην. èbba, ισπ. yegua, καταλαν. egua, πορτ. égua, όλα με τη σημ. «φοράδα» < λατ. θηλ. equa). Ο διπλανός πίνακας παρουσιάζει έναν μικρό κατάλογο κλασικών και ρομανικών λέξεων, με σκοπό να καταδείξει τη διαδικασία τής αντικατάστασης.
Είναι αξιοσημείωτο ότι ορισμένες από τις κλασικές λέξεις που απουσιάζουν από τη δημώδη Λατινική, αποτέλεσαν αντικείμενο επαναδανεισμού ως λόγιοι όροι στη Μεσαιωνική και στη Νεολατινική.Οι λεξιλογικές αλλαγές επηρέασαν ακόμη και θεμελιώδη γραμματικά μόρια και συνδέσμους τής Λατινικής και, ως αποτέλεσμα, αρκετά εξαφανίστηκαν χωρίς να αφήσουν ίχνη στις ρομανικές γλώσσες, λ.χ. an «ή – αν», at «αλλά», autem «όμως», donec «όσον καιρό, μέχρι», enim (αντίστοιχο του αρχ. γαρ), ergo «χάριν», etiam «ακόμη, επιπλέον», haud (αρχαϊκό αρνητικό μόριο), igitur «λοιπόν», ita «έτσι», nam «δηλαδή, επομένως», postquam «επειδή, διότι», quidem (βεβαιωτικό μόριο), quin «κανείς», quoque «επιπρόσθετα, επιπλέον», sed «αλλά», vel (διαζευκτικός σύνδ.) κ.ά. Ασφαλώς αυτό δεν σημαίνει ότι η δημώδης Λατινική «έχασε» τη δυνατότητα εκφράσεως των συνδετικών και συντακτικών σχέσεων που δηλώνονταν από τις ανωτέρω λέξεις και έγινε έτσι «φτωχότερη» γλώσσα· οι λειτουργίες αυτές αποδίδονται πλέον από άλλους συνδέσμους ή δηλώνονται περιφραστικά και, επομένως, σαφέστερα.
Από την άλλη πλευρά, η κληρονομία των στοιχείων τού λατινικού λεξιλογίου δεν υπήρξε ομοιόμορφη στις ρομανικές γλώσσες, καθώς η δημώδης και η λόγια μορφή τής γλώσσας είχαν επί αρκετό διάστημα ταυτόχρονη ιστορία. Επί παραδείγματι, η δημώδης Λατινική δεν διατηρεί τη λεπτή διάκριση των κλασικών αντωνυμικών επιθέτων omnis «έκαστος, κάθε» και totus «όλος». Όμως, ίχνη των επιθέτων αυτών συναντούμε στις επί μέρους γλώσσες: Το ιταλ. ogni «κάθε» διατηρεί το λατ. omnes (πληθ.), ενώ άλλες γλώσσες χρησιμοποιούν για την ίδια σημασία τύπους που ανάγονται στο λατ. totum (αιτιατική τού totus), λ.χ. ιταλ. tutto, ισπ. todo, γαλλ. tout, πορτ. tudo, καταλαν. tot, ρουμ. tot.
Ακόμη, η συνεχιζόμενη εκπαίδευση με βάση το κλασικό λατινικό πρότυπο είχε ως αποτέλεσμα τον αναδανεισμό λατ. λέξεων που προέρχονταν από το υψηλότερο ή λόγιο ύφος και την επανενεργοποίησή τους στη γλώσσα, όπου ενίοτε συνυπάρχουν με τον εξελιγμένο δημώδη τύπο. Τέτοιες λέξεις διακρίνονται αμέσως από την απουσία των αναμενόμενων φωνητικών μεταβολών.
Παραδείγματα:
Η συνύπαρξη κλασικού όρου με δημώδη επέφερε σε ορισμένες περιπτώσεις μεταβολή σημασίας ή ανακατάταξη ως προς το περιβάλλον χρήσεως της λέξης. Επί παραδείγματι, ο κλασικός λατ. όρος caput, -itis «κεφάλι» υποχώρησε σε μερικές δυτικές ρομανικές γλώσσες προ του δημώδους testa (αρχική σημασία «κύπελλο», μεταφορά γνωστή σε άλλες γλώσσες, πβ. τα ομόρριζα αγγλ. cup «κύπελλο» και γερμ. Kopf «κεφάλι»), όπως μαρτυρείται από τα γαλλ. tête «κεφάλι», ιταλ. testa «κεφάλι». Εντούτοις, στις ίδιες γλώσσες διατηρήθηκε η λ. caput υπό τη φωνητικά εξελιγμένη μορφή της, αποκτώντας πλέον τη μεταφορική σημ. «επί κεφαλής, ηγέτης»: γαλλ. chef, ιταλ. capo, πβ. κ. ισπ. jefe. H αρχική σημασία τής λατ. λέξης διατηρήθηκε στη Ρουμανική, όπου συνυπάρχουν οι όροι cap και ţeastă με τη σημ. «κεφάλι», αλλά ο κλασικός όρος χρησιμοποιείται κυρίως στην ανατομική. Στην Ιβηρική χερσόνησο η σημ. «κεφάλι» δηλώνεται από τα ισπ. cabeza και πορτ. cabeça, που ανάγονται στο δημώδες λατ. *capetia (< λατ. caput, -itis), ενώ η Πορτογαλική διατήρησε τη λ. testa στη σημ. «μέτωπο». Ορισμένοι γλωσσολόγοι παρατηρούν σε αυτή την περίπτωση στοιχεία που επιβεβαιώνουν τη θεωρία τού Ιταλού M. Bartoli, ότι οι περιφερειακές γλώσσες τείνουν να είναι συντηρητικότερες και να διατηρούν αξιοσημείωτους αρχαϊσμούς .
Αρκετά συνήθης κατά την περίοδο αυτήν είναι η προθεματοποίηση των ρημάτων, με αποτέλεσμα να εκτοπίζονται οι απλοί τύποι. Παρατηρείται επίσης μεγάλη αύξηση της χρήσης επιθημάτων όπως -bilis, -arius, -itare, icare, με σκοπό την αποφυγή των ανώμαλων μορφών ή την ομαλοποίηση του γραμματικού γένους.
Πολύτιμη συνεισφορά στις γνώσεις μας για τη δημώδη Λατινική στη Γαλλία παρέχουν οι ονομαζόμενες γλώσσες Ρεσενό (Reicheneau glosses), που οφείλουν την ονομασία τους στο φερώνυμο αββαείο, το οποίο βρίσκεται στη Λίμνη τής Κωνσταντίας (Bodensee) στη Γερμανία. Πρόκειται για συλλογή λέξεων γραμμένων στο περιθώριο ενός αντιγράφου τής Λατινικής Βουλγάτας, που αποσκοπούσε στην ερμηνεία λατινικών λέξεων οι οποίες δεν γίνονταν πλέον αμέσως κατανοητές τον 8ο αιώνα, περίοδο συγγραφής τής συλλογής. Η ερμηνεία δίδεται στον τύπο δημώδους Λατινικής από τον οποίο πιστεύεται ότι προήλθε η παλαιά Γαλλική.
Στον ακόλουθο κατάλογο των γλωσσών Ρεσενό προηγείται η λατινική λέξη και έπεται ο αντίστοιχος όρος τής δημώδους Λατινικής που την επεξηγεί. Οι μαρτυρίες αυτές καταδεικνύουν λεξιλογική αντικατάσταση, η οποία συνήθως επικράτησε στις ρομανικές γλώσσες:
Ορισμένες λέξεις τού καταλόγου μαρτυρούν γραμματικές αλλαγές:
Στον κατάλογο εμφανίζονται επίσης δάνεια από τις γερμανικές γλώσσες:
Ακόμη ο κατάλογος περιέχει λέξεις που παρουσιάζουν μεταβολή σημασίας:
[Επεξεργασία] Μορφολογία
[Επεξεργασία] Απώλεια του πτωτικού συστήματος των ονομάτων
Οι φωνητικές μεταβολές που συνέβησαν στη δημώδη Λατινική δυσχέραναν τη διατήρηση του πτωτικού συστήματος των ονομάτων τής κλασικής Λατινικής και εν τέλει στάθηκαν μοιραίες για το περίπλοκο σύστημα των πέντε κλιτικών τάξεων που είχε η γλώσσα. Ως αποτέλεσμα, στη δημώδη Λατινική παρατηρούμε τη μετεξέλιξη μιας συνθετικής γλώσσας σε αναλυτική, στην οποία η σειρά των όρων αποτελεί αποφασιστικό στοιχείο τής σύνταξης. Η απώλεια του τελικού /m/, η απώλεια των μακρών φωνηέντων και ο μονοφθογγισμός τού /ae/ σε /e/ προκάλεσαν καταλυτική αλλαγή στο σύστημα ενός ομαλού ουσιαστικού α΄ κλίσεως όπως το rosa «τριαντάφυλλο» (βλ. πίνακα παραπλεύρως).
Η πλήρης απώλεια του πτωτικού συστήματος επήλθε σταδιακά. Η παλαιά Γαλλική εξακολουθούσε να διατηρεί τη διάκριση μεταξύ ονομαστικής και πλαγίων πτώσεων (γνωστή ως cas sujet – cas régime), η οποία τελικά παύει να απαντά στη γλώσσα κατά τον 12ο και 13ο αι., ανάλογα με τη διάλεκτο. Παρόμοια διάκριση διατηρούσε επίσης η παλαιά Οξιτανική, καθώς και ορισμένες Ραιτορομανικές διάλεκτοι μέχρι πριν από λίγους αιώνες. Η Ρουμανική εξακολουθεί να διακρίνει τη γενική/δοτική πτώση μαζί με ίχνη κλιτικής.
Η διάκριση μεταξύ ενικού και πληθυντικού αριθμού χαρακτηρίζεται με δύο τρόπους στις ρομανικές γλώσσες. Βόρεια και δυτικά τής γραμμής La Spezia – Rimini, η οποία διατρέχει τη Βόρεια Ιταλία, ο ενικός συνήθως διακρίνεται από τον πληθυντικό μέσω του τελικού –s, το οποίο επεκτάθηκε αναλογικά καθώς ήταν παρόν στην αιτιατική πληθυντικού των αρσενικών και θηλυκών ονομάτων όλων των κλίσεων. Νότια και ανατολικά τής εν λόγω γραμμής, η διάκριση χαρακτηρίζεται μέσω μεταβολής των τελικών φωνηέντων, όπως συμβαίνει στη σύγχρονη Ιταλική και στη Ρουμανική. Η συγκεκριμένη εξέλιξη διατήρησε και γενίκευσε τη διάκριση που εμφάνιζαν στη Λατινική τα ονόματα πρώτης και δεύτερης κλίσεως στην ονομαστική πληθυντικού (-ae, -as / -i, -os).
[Επεξεργασία] Η εξέλιξη του άρθρου
Είναι δύσκολο να προσδιοριστεί επακριβώς το σημείο κατά το οποίο εμφανίστηκε το οριστικό άρθρο, που απουσιάζει από την κλασική Λατινική αλλά είναι παρόν υπό διάφορες μορφές σε όλες τις ρομανικές γλώσσες. Είναι πιθανόν ότι, επειδή αναπτύχθηκε κατ’ εξοχήν στον προφορικό λόγο ως εμφατικός δείκτης, δεν σημειωνόταν στη γραφομένη Λατινική, μέχρις ότου εμφανίζονται οι θυγατρικές γλώσσες της σαφώς διακεκριμένες. Τα περισσότερα σωζόμενα κείμενα των πρώιμων ρομανικών γλωσσών παρουσιάζουν τα άρθρα ήδη ανεπτυγμένα .
Όπως και σε άλλες Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, τα οριστικά άρθρα ξεκίνησαν ως δεικτικές αντωνυμίες ή επίθετα. Ήδη στην κλασική Λατινική η δεικτική αντωνυμία ille, illa αποκτά χρήση άρθρου και αυτό οδηγεί σε βαθμιαία απώλεια της δεικτικής σημασίας του (αποσημασιοποίηση). Προϊόντα αυτής της εξέλιξης είναι οι τύποι των άρθρων στις ρομανικές γλώσσες: γαλλ. le, la, ισπ. / καταλαν. el, la, ιταλ. il, la. Τα άρθρα τής Πορτογαλικής o, a ανάγονται στην ίδια πηγή. H Σαρδηνιακή γλώσσα χρησιμοποίησε ως αφετηρία τη δεικτική αντωνυμία ipse, ipsa και σχημάτισε τα άρθρα su, sa· ορισμένες καταλανικές και οξιτανικές διάλεκτοι έχουν επίσης άρθρα όμοιας αφετηρίας. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι, ενώ οι περισσότερες ρομανικές γλώσσες τοποθετούν το άρθρο πριν από το ουσιαστικό, η Ρουμανική γλώσσα ακολουθεί τον δικό της δρόμο και θέτει το άρθρο αμέσως μετά, προσκολλώντας το στο όνομα: λ.χ. lupul «ο λύκος», omul «ο άνδρας, ο άνθρωπος» (< λατ. lupum illum, *homo illum).
Επιπλέον, όπως και στην Ελληνική γλώσσα, το αριθμητικό unus, una αρχίζει να αποκτά τη σημασία «ένας, κάποιος», με αποτέλεσμα να χρησιμοποιείται κανονικά ως αόριστο άρθρο . Από το εν λόγω αριθμητικό προήλθαν οι τύποι τού αορίστου άρθρου στις ρομανικές γλώσσες: γαλλ. un, une, ιταλ. uno, una, ισπ. un, una κ.ά. . Οι υπόλοιπες δεικτικές αντωνυμίες έχουν επίσης αφήσει ίχνη: γαλλ. ce «αυτός» < λατ. ecce hoc, oui «ναι» < παλ. γαλλ. oil < λατ. hoc ille· ιταλ. quello «εκείνος» < λατ. eccum illum, questo «αυτός» < λατ. eccum istu κ.ά.
Η αποσημασιοποίηση (désemantisation) της δεικτικής αντωνυμίας είναι αρκετά πρώιμη στη Λατινική. Είναι φανερό ότι η δεικτική αντωνυμία χρησιμοποιείται σε συγκείμενα που καταδεικνύουν απώλεια της δεικτικής ισχύος της. Στη Βιβλική μετάφραση Vetus Latina, επί παραδείγματι, συναντούμε το χωρίο est tamen ille dæmon sodalis peccati «ο Διάβολος είναι σύντροφος των αμαρτωλών» σε συμφραζόμενα που δείχνουν ότι η λέξη δεν απείχε πολύ από τη λειτουργία τού άρθρου. Ίσως η μεταφραστική απόδοση ιερών κειμένων με πρωτότυπη γλώσσα την Ελληνική, η οποία διαθέτει οριστικό άρθρο, να ενίσχυσε την τάση τής εκκλησιαστικής Λατινικής για υποκατάστατο.
Περαιτέρω ένδειξη της εξασθένησης των δεικτικών μπορούμε να συναγάγουμε από το γεγονός ότι εκείνη την εποχή νομικά και άλλα επίσημα κείμενα περιέχουν συχνά τους όρους prædictus, supradictus (αρχική σημ. «προαναφερθείς»), οι οποίοι φθάνουν να σημαίνουν περίπου «αυτός» και «εκείνος». Τα δεικτικά αντωνυμικά επίθετα της κλασικής Λατινικής ενισχύονται από τέτοιους όρους, ώστε να εκφράζουν εμφατικότερα τη λειτουργία τους. Επί παραδείγματι, στον ανεπίσημο λόγο οι επανασυντεθειμένοι τύποι μαρτυρούν ότι οι κληρονομηθείσες λατινικές αντωνυμίες ενισχύονται όταν συνοδεύονται από το επιφώνημα ecce! «ιδού! να!» ή *eccu < eccum «δες!». Από αυτό προέρχονται τα παλ. γαλλ. cil (< *ecce ille), cist (< *ecce iste) και ici (< *ecce hic), τα ισπ. aquel και πορτ. aquele (< *eccu ille), τα ιταλ. questo (< *eccu istum), quello (< *eccu illum), καθώς και τα τοπικά επιρρήματα ισπ. acá, πορτ. cá (< *eccu hac), acolá (< *eccu illac) και aquém (< *eccu inde).
Το ύφος, ασφαλώς, παίζει ρόλο. Στους Όρκους τού Στρασβούργου, που αναφέρθηκαν ήδη ως πρώιμο μνημείο ρομανικής γλώσσας, δεν απαντά κανένα δεικτικό ως άρθρο ή ενισχυτικό ακόμη και σε θέσεις όπου οι ρομανικές γλώσσες αργότερα έχουν οπωσδήποτε τέτοιο γραμματικό μόρφημα. Προφανώς, η χρήση δεικτικών ως άρθρων εθεωρείτο ακόμη υπερβολικά ανεπίσημη για έναν βασιλικό όρκο τού 9ου αιώνα. Αξιοπαρατήρητη είναι, επίσης, η ποικιλία που παρατηρείται στις επί μέρους γλώσσες: Στη Ρουμανική γλώσσα το άρθρο επιθηματοποιείται επιτασσόμενο του ονόματος, όπως και σε άλλες γλώσσες τού Βαλκανικού γλωσσικού δεσμού (γερμ. Sprachbund), καθώς και σε βόρειες γερμανικές γλώσσες (λ.χ. Δανική, Σουηδική κ.ά.).
[Επεξεργασία] Απώλεια του ουδετέρου γένους
Σε γενικές γραμμές το τριγενές σύστημα της κλασικής Λατινικής αντικαταστάθηκε από ένα σύστημα διακρίσεως δύο γενών (αρσενικού – θηλυκού) στις ρομανικές γλώσσες. Στη Λατινική, η δήλωση του γένους συνεπαγόταν αφ’ ενός μεν συμφωνία μεταξύ ουσιαστικού και επιθέτου ή αντωνυμίας, αφ’ ετέρου δε διαφορετικό κλιτικό παράδειγμα, δηλ. διαφορετική κλίση για κάθε γένος.
Το ουδέτερο γένος τής κλασικής Λατινικής απορροφήθηκε κατά κανόνα από το αρσενικό τόσο συντακτικά όσο και μορφολογικά. Η συντακτική σύγχυση ξεκίνησε προφανώς από περιπτώσεις στις οποίες το επίθετο δεν δήλωνε ξεκάθαρα το γένος και με αφετηρία την αιτιατική πτώση, όπως συμβαίνει ήδη στις επιγραφές τής Πομπηίας, λ.χ. cadaver mortuus αντί cadaver mortuum «νεκρό σώμα» και hoc locum αντί hunc locum «αυτόν τον τόπο». Η μορφολογική σύγχυση φανερώνεται κυρίως από τον μεταπλασμό των ουδετέρων σε -um σε αρσενικά σε -us (με κοινή αναλογική βάση τις αιτιατικές σε -um) και αυτό το καταληκτικό επίθημα σιγήθηκε μετά από /r/: λ.χ. στον Πετρώνιο συναντούμε τις λέξεις balneus αντί balneum «μπάνιο», fatus αντί fatum «μοίρα, πεπρωμένο», caelus αντί caelum «ουρανός», amphitheater αντί amphitheatrum «αμφιθέατρο» και άλλα.
Στις σύγχρονες ρομανικές γλώσσες οι τύποι των ονομάτων δεν εμφανίζουν, ως επί το πλείστον, ίχνη τού επιθήματος -us, επειδή προήλθαν από την αιτιατική πτώση, η οποία κατέληξε να αποδίδεται με άλλο φωνήεν ή με κενή επιθηματοποίηση: -um > -u/-o/-ø. Παραδείγματα: λατ. murum «τείχος» > ιταλ. και ισπ. muro, καταλαν. και γαλλ. mur∙ λατ. caelum «ουρανός» > ιταλ. και ισπ. cielo, γαλλ. ciel, καταλαν. cel.
Σε ορισμένα τριτόκλιτα ουδέτερα το παραγωγικό θέμα για τις ρομανικές γλώσσες προήλθε από την αφαιρετική πτώση, ενώ σε άλλα ο τύπος τής ονομαστικής / αιτιατικής, που ήταν όμοιος στην κλασική Λατινική, τελικά επιβίωσε. Τα στοιχεία αποδεικνύουν ότι το ουδέτερο γένος είχε αρχίσει να κλονίζεται ήδη από την αυτοκρατορική περίοδο. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του λατ. lac, -ctis «γάλα». Οι τύποι των ρομανικών γλωσσών, όπως γαλλ. (le) lait, καταλαν. (la) llet, ισπ. (la) leche, πορτ. (o) leite, ιταλ. (il) latte, ρουμ. lapte(le), προέρχονται όλοι από τον ανώμαλο ουδ. τύπο ονομαστικής/αιτιατικής lacte ή από τη σπάνια αιτ. τού αρσενικού lactem. Είναι δε αξιοπαρατήρητο ότι η Ισπανική και η Καταλανική θεωρούν τον τύπο θηλυκού γένους, ενώ οι υπόλοιπες συγγενείς γλώσσες τον υιοθέτησαν ως αρσενικό. Ορισμένα ουδέτερα ουσιαστικά, ωστόσο, διατηρήθηκαν στις θυγατρικές γλώσσες, αλλά μόνον ως προς τον τύπο και χωρίς να διαθέτουν διακριτό μορφολογικό παράδειγμα, λ.χ. λατ. ονομ. / αιτ. nomen «όνομα» > γαλλ. nom, πορτ. nome, ιταλ. nome κ.ά.
Ένας ακόμη παράγοντας που οδήγησε στην απώλεια του ουδετέρου ήταν το επίθημα -a / -ia πολλών ουδετέρων ονομάτων. Αρκετά νωρίς παρουσιάζεται η τάση επαναναλύσεως τέτοιων ονομάτων σαν να επρόκειτο για θηλυκά ενικού αριθμού. Παραδείγματα: λατ. gaudium «χαρά», πληθ. gaudia > γαλλ. (la) joie, καταλαν. (la) joia, ιταλ. (la) goia (δάνειο από τη Γαλλική)∙ ομοίως λατ. lignum «ραβδί, ξύλο», πληθ. ligna > ισπ. (la) leña, καταλαν. (la) llenya. Σε ορισμένες γλώσσες υπάρχουν ακόμη ίχνη αυτού του μεταπλασμού στον πληθυντικό τέτοιων ουδετέρων που επαναναλύθηκαν ως θηλυκά: λατ. bracchium (< αρχ. βραχίων), πληθ. bracchia > ιταλ. braccio αλλά πληθ. braccia, ρουμ. braţ(ul) αλλά πληθ. braţe(le).
Η επιβίωση των ουδετέρων έχει εμφανίσει ετερόκλιτα ουσιαστικά σε διάφορες ρομανικές γλώσσες. Επί παραδείγματι, η ιταλ. συνεκφορά l’uovo fresco «το φρέσκο αβγό» έχει πληθυντικό le uova fresche. Τα εγχειρίδια διδασκαλίας τής Ιταλικής δίνουν την ατελή εξήγηση ότι η συνεκφορά είναι αρσενικού γένους στον ενικό και θηλυκού στον πληθυντικό αριθμό. Εντούτοις, συνεπέστερο με τα δεδομένα είναι να δεχτούμε ότι το όν. uovo «αβγό» είναι απλώς ουδετέρου γένους (< ovum, πληθ. ova) και ότι συμφωνεί με την κανονική εξέλιξη των καταληκτικών μορφημάτων των ουδετέρων. Συνεπώς, από ιστορικής πλευράς μπορεί κάλλιστα να λεχθεί ότι τύποι ουδετέρων διατηρούνται στην Ιταλική και τη Ρουμανική.
Οι σχηματισμοί αυτοί επέδωσαν στη χρήση κυρίως προκειμένου να αποφευχθούν ανώμαλοι τύποι. Στην κλασική Λατινική οι λέξεις που δήλωναν δέντρα ήταν συνήθως θηλυκού γένους, αλλά ορισμένες ανήκαν στη δεύτερη κλίση, η οποία κυριαρχείτο από αρσενικά και ουδέτερα. Παραδείγματα: λατ. pirus «αχλαδιά» (θηλυκό με καταληκτικό μόρφημα αρσενικού) > ιταλ. (il) pero, ρουμ. păr(ul), γαλλ. (le) poirier, ισπ. (el) peral (αρσενικά), αλλά πορτ. (a) pereira, καταλαν. (la) perera (θηλυκά)· λατ. fagus «φηγός» > ρουμ. fag(ul), καταλαν. (el) faig (αρσενικά), αντικατάσταση από τύπους επιθέτου όπως ιταλ. (il) faggio, ισπ. (el) haya, πορτ. (a) faia (< λατ. fageus, fagea).
Ως συνήθως, οι ανώμαλοι τύποι επιβιώνουν κυρίως σε λέξεις τού συχνού, κοινού λεξιλογίου. Επί παραδείγματι, το λατ. ουσ. manus «χέρι», θηλυκό δ΄ κλίσεως με καταληκτικό μόρφημα αρσενικών, διατηρήθηκε ως θηλυκό στις ρομανικές γλώσσες, παρ’ ότι έχει την όψη αρσενικού: ιταλ. και ισπ. (la) mano, γαλλ. (la) main, καταλαν. (la) mà, πορτ. (a) mão. Εκτός από τα ιταλικά και ρουμανικά ετερόκλιτα ονόματα, στις υπόλοιπες συγγενείς γλώσσες έχουν διατηρηθεί αντωνυμίες ουδετέρου γένους: γαλλ. celui-ci, celle-ci, ceci, ισπ. este, esta, esto («αυτός -ή -ό»), ιταλ. gli, le, ci («σε αυτόν, -ήν, -ό»), πορτ. todo, toda, tudo («καθένας, -μία, -ένα»).
Ας σημειωθεί επίσης ότι η Ισπανική γλώσσα διαθέτει ένα είδος κατηγοριοποίησης υπό το ουδέτερο άρθρο lo, το οποίο χρησιμοποιείται συνήθως για αφηρημένα ουσιαστικά ή κατηγορίες, λ.χ. lo bueno «το καλό» (ως έννοια), lo importante «το σημαντικό» (λ.χ. Lo importante es ayudarle «το σημαντικό είναι να τον βοηθήσουμε»), όπως φαίνεται επίσης στη φρ. ¿Sabes lo tarde que es? «Ξέρεις πόσο αργά είναι;» (κατά λέξη «ξέρεις ‘το αργά’ που είναι;»).
[Επεξεργασία] Υποκατάσταση της πτωτικής λειτουργίας μέσω προθέσεων
Η απώλεια της μορφολογικής διακρίσεως μέσω του πτωτικού συστήματος σημαίνει ότι οι συντακτικοί ρόλοι που επιτελούνταν με αυτό θα πρέπει τώρα να επιτελεστούν μέσω περιφράσεων ή προθέσεων. Τέτοιου είδους λεξικά τεμάχια πληθύνονται στη δημώδη Λατινική και παρατηρείται σχηματισμός νέων μέσω συνθέσεως των παλαιών.
Η πορεία αυτή έχει αξιοσημείωτα ίχνη στις ρομανικές γλώσσες, οι οποίες διαθέτουν πολλά γραμματικά μόρια, λ.χ. ισπ. donde «πού» (< λατ. de + unde), γαλλ. dès «έκτοτε» (< λατ. de + ex), γαλλ. dans «μέσα, σε» (< de + intus, δηλ. «από μέσα», πβ. το ισπ. συνώνυμο desde < λατ. de + ex + de, με επανενίσχυση), ισπ. después και πορτ. depois «μετά» (< λατ. de + ex + post). Μερικά από αυτά τα νέα σύνθετα μορφήματα απαντούν ήδη σε λογοτεχνικά κείμενα της ύστερης αυτοκρατορικής περιόδου, όπως το υστλατ. de foris «έξω», από το οποίο σχηματίστηκαν τα γαλλ. dehors, ισπ. de fuera, πορτ. de fora.
Καθώς το πτωτικό σύστημα έχανε σταδιακά τη λειτουργικότητά του, οι προθέσεις κάλυπταν το κενό. Στη δημώδη Λατινική η περίφραση ad + αιτιατική άρχισε να χρησιμεύει ως υποκατάστατο της δοτικής.
Ομοίως, η γενική πτώση αρχίζει βαθμιαία να αντικαθίσταται στη δημώδη Λατινική από την περίφραση de + αφαιρετική.
[Επεξεργασία] Επιρρήματα
Η κλασική Λατινική διέθετε διάφορα επιθήματα σχηματισμού επιρρημάτων από επίθετα: λ.χ. επίθ. carus «αγαπητός» > επίρρ. care· acer «οξύς, δριμύς» > επίρρ. acriter· επίθ. creber «συχνός» > επίρρ. crebro. Όλα αυτά τα παραγωγικά επιθήματα χάθηκαν στη δημώδη Λατινική, στην οποία τα επιρρήματα σχηματίζονται αδιακρίτως από την αφαιρετική πτώση mente του θηλυκού mens, -ntis «νους, διάνοια». Επί παραδείγματι, από το επίθ. velox «ταχύς» προήλθε κανονικά το κλασικό επίρρημα velociter «ταχέως, γρήγορα», αλλά η δημώδης Λατινική προτίμησε τον περιφραστικό σχηματισμό veloce mente (αρχική σημ. «με γρήγορο νου»). Έτσι εξηγείται ο καθολικός κανόνας σχηματισμού των επιρρημάτων στις ρομανικές γλώσσες: θηλυκό τού επιθέτου + λεξικό επίθημα -mente. To εν λόγω λεξικό στοιχείο γραμματικοποιήθηκε ως αχώριστο επίθημα κατά την υστερολατινική εποχή.
Φαίνεται ότι ήδη από τον 1ο αι. π.Χ. η συγκεκριμένη αλλαγή είχε αρχίσει να γίνεται αισθητή στη γλώσσα, όπως προκύπτει από το ακόλουθο απόσπασμα (Κάτουλλος 8) :
Nunc iam illa non vult; tu, quoque, impotens, noli
Nec quae fugit sectare, nec miser vive,
Sed obstinata mente perfer, obdura.
(«Τώρα όμως δεν θέλει πια· κι εσύ, επίσης, δεν πρέπει, αδύνατον
Ούτε καθώς φεύγει να την κυνηγάς ούτε να ζεις στη θλίψη,
Αλλά να υπομένεις ακλόνητα (‘με ακλόνητο νου’): άντεξε!»)
Όλα τα επιρρήματα των ρομανικών γλωσσών σε -ment, -mente έχουν την αφετηρία τους στη γραμματικοποίηση αυτού του ουσιαστικού, το οποίο απέκτησε έτσι βαρύνοντα ρόλο στην ιστορία τής Λατινικής (λ.χ. γαλλ. seulement «μόνο», heureusement «ευτυχώς», ιταλ. periculosamente «επικινδύνως»).
[Επεξεργασία] Ρήματα
Οι ρηματικοί τύποι επηρεάστηκαν λιγότερο από τις φωνητικές μεταβολές που διέβρωσαν το πτωτικό σύστημα των ονομάτων. Ακόμη και ένα σύγχρονο ισπανικό ρήμα ενεργητικής φωνής ανακαλεί στον νου τον λατινικό του πρόγονο. Ο παράγοντας που προσέδωσε περισσότερη σταθερότητα στις ρηματικές καταλήξεις ήταν η αλλαγή τού τονικού χαρακτήρα από ελαφρύ σε ισχυρό δυναμικό τονισμό. Ως αποτέλεσμα, διαφορετικές συλλαβές αποτελούσαν τον φορέα τού τόνου στις επί μέρους κλιτικές μορφές τού ρήματος και, μολονότι οι λεξικές μορφές εξακολούθησαν να μεταβάλλονται φωνητικά, οι διακρίσεις μεταξύ των ρηματικών τύπων δεν συρρικνώθηκαν σε μεγάλο βαθμό.
Επί παραδείγματι, οι ρηματικοί τύποι τής κλασικής Λατινικής με σημασία «αγαπώ» και «αγαπούμε» ήταν αντιστοίχως āmo και amāmus. Επειδή το τονούμενο [á] οδηγήθηκε σε διφθογγοποίηση υπό ορισμένες συνθήκες στην Παλαιά Γαλλική, προέκυψαν αντιστοίχως οι τύποι (j’)aime και (nous) amons. Αν και αρκετά φωνήματα χάθηκαν, ο διαφορετικός τονισμός κάθε τύπου συνέβαλε στη διατήρηση της μεταξύ τους διάκρισης και αυτό μερικές φορές οδήγησε στον σχηματισμό ενός ανώμαλου ρήματος. Μερικές φορές ο μηχανισμός τής αναλογίας επέφερε ομαλοποίηση του τύπου (λ.χ. σύγχρ. Γαλλική nous aimons), ορισμένα σύγχρονα ρήματα έχουν διατηρήσει την ανωμαλία, λ.χ. je viens «έρχομαι» – nous venons «ερχόμαστε».
Μια ομάδα μεταβολών που βρισκόταν εν εξελίξει ήδη τον 1ο αιώνα μ.Χ. ήταν η απώλεια ορισμένων τελικών συμφώνων. Μια επιγραφή τής Πομπηίας περιέχει τη φρ. quisque ama valia, ενώ στην κλασική Λατινική ο τύπος θα ήταν quisquis amat valeat «όποιος αγαπά ας είναι ισχυρός».
Στον παρακείμενο αρκετές γλώσσες γενίκευσαν το καταληκτικό επίθημα -avi, το οποίο προερχόταν από ρήματα της α΄ συζυγίας. Αυτό επέφερε μια ασυνήθιστη αλλαγή: από φωνητικής πλευράς το επίθημα εξελίχθηκε όπως η δίφθογγος -au- (με τροπή τού χειλοδοντικού φθόγγου σε διχειλικό) μάλλον παρά ως συνδυασμός με ημίφωνο /awi/, το οποίο σε ορισμένες γλώσσες χάθηκε. Έτσι, οι λατινικοί ρηματικοί τύποι amaui «αγάπησα», amauit «αγάπησε» έδωσε σε ορισμένες περιοχές τούς πρωτορομανικούς τύπους *amai, *amaut, πράγμα που οδήγησε στα ισπ. amé, amó και πορτ. amei, amou (πβ. επίσης τους τύπους απλού αορίστου, passé simple, της Γαλλικής, οι οποίοι χρησιμοποιούνται μόνο στον γραπτό λόγο: donnai «έδωσα» < donavi, chantai «τραγούδησα» < cantavi). Είναι προφανές ότι στην προφορική γλώσσα αυτές οι αλλαγές στο κλιτικό παράδειγμα προηγήθηκαν της σιγήσεως του ημιφώνου /w/.
Σε αντιδιαστολή προς την επί δύο χιλιετίες διατήρηση μεγάλου μέρους τού ενεργητικού ρηματικού συστήματος, η παθητική φωνή χάθηκε εξ ολοκλήρου στις ρομανικές γλώσσες, η δε λειτουργία της αντικαταστάθηκε από βοηθητικά ρήματα και συγκεκριμένα από τύπους τού ρήματος «είμαι» + παθητική μετοχή ή από τύπους τής αυτοπαθούς αντωνυμίας.
Μία ακόμη μείζων αλλαγή συνέβη στον μέλλοντα, ο οποίος ανασχηματίστηκε στη δημώδη Λατινική με την επενέργεια βοηθητικών ρημάτων. Πιθανώς αυτό οφείλεται σε φωνητική συγχώνευση (αμαλγαματοποίηση) των ενδοφωνηεντικών /b/ και /v/, η οποία οδήγησε σε εξομοίωση τύπους τού μέλλοντα (λ.χ. amabit «θα αγαπήσει») με τύπους τού παρακειμένου ή συνοπτικού παρωχημένου (λ.χ. amavit «αγάπησε, έχει αγαπήσει»), πράγμα που προκαλούσε αμφισημία. Με τη βοήθεια του κοινού ρήματος habere «έχω» σχηματίστηκε νέος περιφραστικός μέλλοντας *amare habeo, κατά λέξη «ἔχω ἀγαπᾶν». Η εν λόγω συνεκφορά προκάλεσε (μέσω συναιρέσεως) τον σχηματισμό ενός νέου συνόλου ρηματικών επιθημάτων για τον μέλλοντα, όπως δείχνουν οι ακόλουθοι τύποι των ρομανικών γλωσσών για τον μέλλοντα του ρήματος «αγαπώ»:
Το γεγονός ότι το επίθημα του μέλλοντα ανάγεται σε χωριστή λέξη (που δήλωνε το ρήμα «έχω») είναι ιδιαίτερα ευδιάκριτο στην Πορτογαλική, όπου μερικές φορές προστίθενται αντωνυμίες ως ενθήματα που δηλώνουν το άμεσο ή το έμμεσο αντικείμενο στον μέλλοντα: (eu) amarei «θα αγαπώ», αλλά amarteei «θα σε αγαπώ» (amar + te + [h]ei).
[Επεξεργασία] Κλιτικοί πίνακες
Στους ακόλουθους ενδεικτικούς κλιτικούς πίνακες παρουσιάζεται η εξέλιξη του ρηματικού συστήματος από την κλασική στη δημώδη Λατινική, καθώς και ο απόηχος των μεταβολών σε τέσσερεις ρομανικές γλώσσες. Εξετάζονται ως παραδείγματα το ρήμα amare "αγαπώ" και το ρήμα esse "είμαι".
[Επεξεργασία] amare
[Επεξεργασία] esse
Οριστική

Summary:
Η Λαϊκή ή Δημώδης Λατινική (λατ. sermo vulgaris) είναι ένας όρος-ομπρέλα, ο οποίος καλύπτει τις διαλέκτους τής λατινικής γλώσσας που ομιλούνταν κυρίως στις δυτικές επαρχίες τής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, μέχρις ότου αυτές οι διάλεκτοι, αποκλίνοντας ακόμη περισσότερο, εξελίχθηκαν στις πρώιμες ρομανικές γλώσσες κατά τον 9ο αιώνα.
Η ομιλουμένη Λατινική διέφερε από τη λογοτεχνική κλασική Λατινική στην προφορά, το λεξιλόγιο και τη γραμματική. Κάποια χαρακτηριστικά της δημώδους Λατινικής δεν εμφανίστηκαν παρά στην ύστερη Αυτοκρατορία. Άλλα χαρακτηριστικά της υπήρχαν πιθανόν στην ομιλουμένη Λατινική, τουλάχιστον στις πρωτογενείς μορφές τους, πολύ νωρίτερα. Οι περισσότεροι ορισμοί τής δημώδους Λατινικής την παρουσιάζουν ως προφορική παρά ως γραπτή γλώσσα, επειδή οι μαρτυρίες οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η ομιλουμένη Λατινική διασπάστηκε σε αποκλίνουσες διαλέκτους αυτή την περίοδο. Επειδή κανείς τότε δεν μετέγραψε φωνητικά την καθημερινή ομιλία των Λατίνων, οι μελετητές τής λαϊκής Λατινικής πρέπει να χρησιμοποιούν έμμεσες μεθόδους.
Η γνώση μας για τη δημώδη Λατινική προέρχεται από τρεις κύριες πηγές: Πρώτον, η συγκριτική μέθοδος μπορεί να επανασυνθέσει τις υποκείμενες μορφές των μαρτυρημένων ρομανικών γλωσσών και να επισημάνει τη διαφορά τους από την κλασική Λατινική. Δεύτερον, διάφορα κείμενα ρυθμιστικών γραμματικών τής υστερολατινικής περιόδου καταδικάζουν γλωσσικά σφάλματα που πιθανόν διέπρατταν οι ομιλητές, παρέχοντάς μας ενόραση ως προς τον τρόπο με τον οποίο οι ομιλητές τής Λατινικής χρησιμοποιούσαν τη γλώσσα τους. Τρίτον, οι σολοικισμοί και οι μη κλασικές χρήσεις, που απαντούν ενίοτε στα υστερολατινικά κείμενα, ρίχνουν επίσης φως στην ομιλουμένη γλώσσα.


[Επεξεργασία] Πρώιμα χρόνια
Ο Ιωάννης Μεταξάς ήταν γιος του Παναγή Μεταξά και της Ελένης Τριγώνη από το Αγρίνιο και γεννήθηκε στην Ιθάκη, όπου ο πατέρας του ήταν έπαρχος. Ήταν γόνος του οικονομικά ξεπεσμένου Κεφαλληνιακού κλάδου των Αντζουλακάτων της παλαιάς Βυζαντινής οικογένειας των Μεταξάδων ενώ η οικογένεια του διατηρούσε τον τίτλο του Κόμη.[i] Είχε δύο αδέρφια, τον Κωνσταντίνο, ο οποίος σπούδασε νομικά αλλά σχετικά νέος οδηγήθηκε στο ψυχιατρείο γι' αυτό και ο Ιωάννης Μεταξάς του είχε ιδιαίτερη αδυναμία, και την Μαριάνθη. Τα παιδικά του χρόνια ήταν ευτυχισμένα παρ' ολες τις οικονομικές δυσκολίες της οικογενείας του. Η κατάσταση επιδεινώθηκε το 1879, όταν ο πατέρας του έχασε την πολιτική θέση που κατείχε και αναγκάστηκε να μετακομίσει στην Κεφαλονιά. Εκεί ο Μεταξάς γράφτηκε στο γυμνάσιο της πόλης απ' όπου και αποφοίτησε με επιτυχία. Από τότε είχε φανεί η ιδιαίτερη κλίση που είχε στα μαθηματικά.
[Επεξεργασία] Στρατιωτική σταδιοδρομία
Στις 24 Σεπτεμβρίου του 1885, σε ηλικία 14 ετών, εισήλθε στην στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, επιλέγοντας το Σώμα Μηχανικών. Η επιλογή του δεν ήταν τυχαία αφού στο ίδιο σώμα υπηρετούσαν δύο συγγενείς του, ο Γεράσιμος και ο Νικόλαος Μεταξάς, μετέπειτα υπουργός των Στρατιωτικών. Το 1890 εξήλθε από την σχολή ως ανθυπολοχαγός του Μηχανικού. Τον Σεπτέμβριο του 1892 μπήκε στην σχολή Μηχανικών Στρατού και δύο χρόνια αργότερα βρέθηκε στην τοπική φρουρά του Ναυπλίου. Εκεί ζούσε με την οικογένεια του, αφού ο πατέρας του είχε μετατεθεί στο Ναύπλιο. Το 1897 μετατέθηκε στο υπουργείο Στρατιωτικών, δίπλα στον θείο του, τον υπουργό Νικόλαο Μεταξά. Ύστερα από πιέσεις του ίδιου μετατέθηκε στο επιτελείο του τότε Αντιστράτηγου, στη θέση του υπευθύνου των εμπιστευτικών αρχείων του επιτελείου. Εκεί είχε την ευκαιρία να γνωρίσει τον διάδοχο του θρόνου Κωνσταντίνο και να συνδεθεί φιλικά. Η συμμετοχή στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 τού δίδαξε πολλά και τον βοήθησε να κερδίσει την εύνοια του Βασιλιά. Το 1889 κέρδισε υποτροφία από τον Βασιλιά και έτσι συμπλήρωσε τις σπουδές του στη Γερμανία στην Πολεμική Ακαδημία του Βερολίνου, από την οποία και αποφοίτησε, το 1902, με ιδιαίτερες διακρίσεις [ii], δεχόμενος εμφανείς επιρροές από τον πρωσικό μιλιταρισμό. Επανερχόμενος στην Ελλάδα το 1903 τοποθετήθηκε στο τότε νεοσύστατο κατά τα ξένα πρότυπα Γενικό Επιτελείο Στρατού συμβάλλοντας σημαντικά στην οργάνωση του στρατού. Εκεί συνεργάστηκε με τον Βίκτωρα Δούσμανη για την σύνταξη των νέων στρατιωτικών κανονισμών, οι οποίοι ψηφίστηκαν στην Βουλή το 1904, ύστερα από εισήγηση του Θεοτόκη. Δύο χρόνια αργότερα, το 1906, προήχθη σε Λοχαγό πρώτης τάξεως. Ως μέλος του επιτελείου ανέπτυξε στενή φιλία με τον πρίγκηπα Ανδρέα, αδερφό του διαδόχου Κωνσταντίνου ενώ το 1907 του ζητήθηκε να αναλάβει τη στρατιωτική εκπαίδευση του μετέπειτα Βασιλιά Γεωργίου Β'. Για τα επόμενα δύο χρόνια ο Ιωάννης Μεταξάς τού δίδασκε στρατιωτική ιστορία και τακτική. Το 1909 παντρεύτηκε την Λέλα Χατζηϊωάννου, η οποία τον συντρόφευε μέχρι το τέλος της ζωής του και μαζί της απέκτησε δύο κόρες. Η μια λεγόταν Λουκία και παντρεύτηκε τον δημοσιογράφο Γεώργιο Μαντζούφα.
Με την έκρηξη του στρατιωτικού κινήματος το 1909, οι επαναστάτες μετέθεσαν τον Μεταξά στη Λάρισα αφού ήταν γνωστός για τις σχέσεις του με την βασιλική οικογένεια. Χαρακτηριστικό της στενής του σχέσης είναι ότι η Βασίλισσα Σοφία τον αποκαλούσε Γιαννάκη. Στις 19 Οκτωβρίου του 1910 ο Βασιλιάς διόρισε πρωθυπουργό τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Την ίδια μέρα ο Ιωάννης Μεταξάς, ο οποίος είχε ανακληθεί πίσω στην Αθήνα, έλαβε πρόσκληση να επισκεφθεί τον Βενιζέλο στο ξενοδοχείο που διέμενε. Όταν τον συνάντησε, ο Βενιζέλος του πρόσφερε την θέση του πρώτου υπασπιστού του. Έτσι ο Μεταξάς έγινε ο ουσιαστικός σύνδεσμος μεταξύ του πρωθυπουργού και των ανακτόρων. Αυτόν τον σκοπό εξυπηρετούσε ο διορισμός του ως υπασπιστή και στρατιωτικού συμβούλου του Βενιζέλου.
Το 1912, λίγο πριν την έκρηξη του πρώτου Βαλκανικού πολέμου, ο Βενιζέλος έστειλε τον Μεταξά στη Σόφια για να διαπραγματευτεί τη στρατιωτική συνθήκη μεταξύ της Ελλάδας και της Βουλγαρίας. Στις 5 Οκτωβρίου η συνθήκη είχε υπογραφεί. Μετά την υπογραφή της συνθήκης αναχώρησε για το Βελιγράδι και τέλος στις 17 Οκτωβρίου έφτασε στη Λάρισα όπου είχε εγκατασταθεί το Γενικό Επιτελείο. Ο Ιωάννης Μεταξάς ήταν τέταρτος στην ιεραρχία του επιτελείου αλλά μπορεί να θεωρηθεί ως ο εγκέφαλός του. Συμμετείχε σε όλες τις μάχες του πρώτου Βαλκανικού πολέμου ενώ μαζί με τον Δουσμάνη διαπραγματεύτηκε την παράδοση της Θεσσαλονίκης από τον Ταξίν Χασάν Πασά. Το σχετικό πρωτόκολλο υπεγράφη στις 26 Οκτωβρίου 1912 δια του οποίου παραδόθηκε ο Τούρκος στρατηγός Ταξίν Χασάν Πασάς με όλο το σώμα στρατού που διοικούσε. Τον Δεκέμβριο του 1912 ο Μεταξάς μετέβη στο Λονδίνο ως στρατιωτικός σύμβουλος του τότε Πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου προς διαπραγμάτευση των όρων της σύναψης ειρήνης με την Τουρκία. Όμως στις 16 Ιανουαρίου του 1913 ο Μεταξάς ανακλήθηκε από την κυβέρνηση και στάλθηκε αμέσως στην Ήπειρο όπου ο στρατός αντιμετώπιζε προβλήματα. Θεωρείται ο εμπνευστής και ο δημιουργός του σχεδίου κατάληψης του Μπιζανίου, που περιέλαβε τον μεγαλύτερο μέχρι τότε βομβαρδισμό της ιστορίας, ενώ ήταν και αντιπρόσωπος των Ελλήνων στην παράδοση των Ιωαννίνων.[iii] Τον Απρίλιο του 1913 προήχθη στο βαθμό του ταγματάρχη λόγω αρχαιότητας και διορίστηκε διοικητής του επιτελείου. Από αυτή τη θέση πήρε μέρος στον δεύτερο Βαλκανικό πόλεμο, μετά δε το πέρας αυτών των πολέμων προήχθη σε αντισυνταγματάρχη και τοποθετήθηκε ως διευθυντής των Επιχειρήσεων του Γενικού Επιτελείου Στρατού καθώς και ως διευθυντής της Ανώτερης Στρατιωτικής Ακαδημίας. Λίγο αργότερα, τον Οκτώβριο του 1913, παρασημοφορήθηκε απο τον Βασιλιά με τον Χρυσόν Σταυρόν του Σωτήρος. Κατά τη διάρκεια της κρίσης με την Τουρκία το 1914 για το ζήτημα των νήσων του Ανατολικού Αιγαίου, ο Μεταξάς συνέταξε και σχέδιο αιφνίδιας απόβασης και κατάληψης των Στενών των Δαρδανελλίων σε περίπτωση πολέμου.
[Επεξεργασία] Εθνικός διχασμός
Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε στον Εθνικό Διχασμό του 1915. Ο Ιωάννης Μεταξάς υποστήριζε τον Βασιλιά και συνεπώς την απόφαση του για ουδετερότητα. Αναγκαστικά λοιπόν ήρθε σε σύγκρουση με τον Βενιζέλο. Τον Φεβρουάριο του 1915, ύστερα από την απόταξη του Δούσμανη, προήχθη σε αναπληρωτή αρχηγό του Επιτελείου. Η απόφαση του Ελευθέριου Βενιζέλου για ένταξη της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων εξόργισε τον Μεταξά. Αμέσως υπέβαλλε την παραίτησή του (Μάρτιος 1915) στον Βενιζέλο με το αιτιολογικό ότι δεν συμφωνούσε με τον επικείμενο πόλεμο και επομένως δεν μπορούσε να παραμείνει αρχηγός του Γενικού Επιτελείου. Στις 6 Οκτωβρίου ο Ελευθέριος Βενιζέλος διώχθηκε από το αξίωμα του πρωθυπουργού, ενώ ο Μεταξάς ανακλήθηκε στο σώμα ως υπαρχηγός του Επιτελείου. Στις 26 Μαΐου του 1916 οι γερμανοβουλγαρικές δυνάμεις επιτέθηκαν εναντίον του οχυρού Ρούπελ στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Ο Μεταξάς, ύστερα από πιέσεις του Βασιλιά, έδωσε εντολή να παραδοθεί το οχυρό χωρίς αντίσταση. Για τη στάση του αυτή επικρίθηκε πολλές φορές και χαρακτηρίστηκε από τους πολιτικούς του αντιπάλους ως «αρχιπροδότης». Στις 27 Ιουνίου, ύστερα από τελεσίγραφο των Μεγάλων Δυνάμεων, δημοσιεύτηκε το διάταγμα της γενικής αποστράτευσης. Με την αποστράτευσή του ο Μεταξάς προήχθη σε συνταγματάρχη.
Αμέσως μετά οι απόστρατοι οργανώθηκαν σε ομάδες εφέδρων και έγιναν γνωστοί ως «οι Επίστρατοι». Ανεπίσημος αρχηγός των επιστράτων ήταν ο Ιωάννης Μεταξάς. Μεγάλο μέρος του στρατού προσχώρησε στους επίστρατους. Οι Αγγλογάλοι απαίτησαν από την κυβέρνηση των Αθηνών να τους παραδώσει μεγάλο μέρος του στόλου της καθώς και πολεμοφόδια. ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος αρνήθηκε. Τότε ο Γάλλος αντιναύαρχος Φουρνέ αποβίβασε 3000 στρατιώτες στο Φάληρο και στον Πειραιά για να προελάσουν στην Αθήνα. Το δρόμο όμως τους έφραξε ο στρατός των επιστράτων όπου και συγκρούσθηκε με τους Αγγλογάλλους κυρίως γύρω από την περιοχή του Φιλοπάπου. Οι Αγγλογάλλοι ηττήθηκαν και την επόμενη μέρα αποσύρθηκαν προς το Φάληρο, ενώ ο συμμαχικός στόλος άρχισε να βομβαρδίζει από το Φάληρο την Αθήνα. Κατόπιν αυτής της εξέλιξης το καθεστώς του Κωνσταντίνου άρχισε να καταδιώκει τους βενιζελικούς. Από το 1916 έως το 1917 οι επίστρατοι ασκούσαν ουσιαστικά την εξουσία. Η δράση τους όμως συνεχίστηκε μέχρι το 1920 οπότε και επανήλθαν στην εξουσία οι Βασιλικοί.
Στις 7 Ιανουαρίου του 1921 ο Ιωάννης Μεταξάς ανακλήθηκε στον στρατό, προήχθη σε αντιστράτηγο και αποστρατεύθηκε αμέσως.
[Επεξεργασία] Εξορία
Αμέσως μετά την εκθρόνιση του Βασιλιά, ο ύπατος αρμοστής των προστάτιδων δυνάμεων έστειλε στον πρωθυπουργό Αλέξανδρο Ζαΐμη κατάλογο με τους ανεπιθύμητους Βασιλικούς, οι οποίοι έπρεπε άμεσα να εξοριστούν. Ο κατάλογος περιείχε μεγάλες προσωπικότητες της εποχής καθώς και τον συνταγματάρχη Ιωάννη Μεταξά. Στις 20 Ιουνίου του 1917 επιβιβάστηκε στο ελληνικό ατμόπλοιο «Βασιλεύς Κωνσταντίνος» με προορισμό την Κορσική. Στο ίδιο πλοίο επέβαιναν οι Δημήτριος Γούναρης, Γεώργιος Πεσμαζόγλου, Κωνσταντίνος Έσσλιν κ.α. Στις 29 Ιουνίου, ύστερα από ταξίδι εννιά ημερών έφτασε στο Αιάκειο. Ο Μεταξάς είχε πάρει μαζί του την οικογένεια του, η οποία αποτελείτο από τη σύζυγο του και τις δύο τους κόρες. Κατέλυσαν στο Grand Hotel μαζί με άλλους σημαντικούς εξόριστους. Στην Κορσική ο Μεταξάς μάθαινε γαλλικά ενώ μάθαινε στις κόρες του ελληνικά με ένα αλφαβητάριο που είχε συντάξει ο ίδιος. Τα νέα περί ανακωχής των κεντρικών δυνάμεων ανησύχησαν τους εξόριστους. Λίγο αργότερα έφτασε η είδηση ότι οι Φιλελεύθεροι είχαν ζητήσει τους Βασιλικούς πίσω για να τους δικάσουν. Αυτή η είδηση επηρέασε σε μεγάλο βαθμό τον Μεταξά και τον ανάγκασε να σκεφτεί για πρώτη φορά την περίπτωση της απόδρασης.
Στους επόμενους μήνες που ακολούθησαν ο Μεταξάς ήρθε σε επαφή με ληστές, μασόνους και πολιτικούς προκειμένου να καταφέρει να βρει τρόπο διαφυγής. Αποφασίστηκε να κλέψουν το αυτοκίνητο του νομάρχη γιατί ήταν το μοναδικό το οποίο μπορούσε να κυκλοφορεί το βράδυ. Στο σχέδιο συμμετείχαν ο Δημήτριος Γούναρης και ο Γεώργιος Πεσμαζόγλου ενώ ο Ιωάννης Σαγιάς αρνήθηκε να συμμετάσχει. Στις 6 Δεκεμβρίου του 1918 οι τρεις εξόριστοι έφυγαν κρυφά από το ξενοδοχείο αφού διένυσαν μεγάλη απόσταση και επιβιβάστηκαν σε ένα καΐκι με προορισμό τη Σαρδηνία. Μετά την αποβίβαση τους και ύστερα από πολύωρη πεζοπορία κατέλυσαν σε ξενοδοχείο ύστερα από παράκληση των Γούναρη και Πεσμαζόγλου. Τελικά στις οκτώ το βράδυ οι τοπικές αστυνομικές αρχές κατέφθασαν στο ξενοδοχείο και συνέλαβαν τους φυγάδες. Η ιταλική όμως κυβέρνηση αρνήθηκε την έκδοση τους στη Γαλλία. Την ίδια ώρα ο Βενιζέλος βρισκόταν στην Ρώμη για να συναντήσει τον πρωθυπουργό σχετικά με τις εδαφικές απαιτήσεις της Ελλάδας, οπότε συζητήθηκε και το θέμα των φυγάδων. Παρ' όλες τις πιέσεις του, ο Ιταλός πρωθυπουργός αρνήθηκε να εκδώσει τους φυγάδες στην Ελλάδα. Πρόθεση της ιταλικής κυβέρνησης ήταν να τους χρησιμοποιήσει ως μέσο εκβιασμού σχετικά με το θέμα των Δωδεκανήσων. Στις 21 Δεκεμβρίου μεταφέρθηκαν στην πρωτεύουσα της Σαρδηνίας, το Κάλιαρι. Εκεί παρέμειναν υπό αστυνομική παρακολούθηση. Ο Μεταξάς όντας μασόνος[iv] ζήτησε την βοήθεια της ιταλικής μασονικής στοάς σχετικά με την ασφαλή επιστροφή τους στην πατρίδα και έλαβε ικανοποιητικές εγγυήσεις. Ύστερα από πιέσεις τον μασόνων στον υπουργό των εξωτερικών Tittoni, η ιταλική κυβέρνηση επέτρεψε στους φυγάδες να εγκατασταθούν σε μια από τις παρακάτω πόλεις: Την Περούτζια, τη Σιένα ή τη Λούκκα. Τελικά ο Μεταξάς με την οικογένεια του, η οποία είχε φύγει από τη Γαλλία, εγκαταστάθηκε στη Σιένα. Εκεί παρέμεινε για έναν περίπου χρόνο. Εν τω μεταξύ στις 7 Νοεμβρίου ξεκίνησε η δίκη του πρώην γενικού επιτελείου. Ο Μεταξάς και ο Βίκτωρ Δούσμανης κατηγορήθηκαν για εσχάτη προδοσία. Το αποτέλεσμα ήταν να καταδικαστεί στις 14 Φεβρουαρίου του 1920 με απόφαση του ειδικού στρατοδικείου σε θάνατο. Τον Μάιο του 1920 οι τρεις εξόριστοι έπαψαν να θεωρούνται κρατούμενοι των συμμάχων. Στις 27 Σεπτεμβρίου του ίδιου χρόνου ο Μεταξάς με την οικογένεια του μετακόμισαν στην Φλωρεντία. Κατά τη διάρκεια της διαμονής του στην Ιταλία είχε τακτική αλληλογραφία με τη βασιλική οικογένεια και ιδιαίτερα με τη βασίλισσα Σοφία και τον πρίγκηπα Ανδρέα.
[Επεξεργασία] Πολιτική καριέρα
Ύστερα από την επιστροφή των βασιλικών στην εξουσία, ο Μεταξάς αποφάσισε να κάνει ένα σύντομο ταξίδι για να επισκεφθεί μερικούς φίλους. Στην Αθήνα συναντήθηκε με τον υπουργό στρατιωτικών Γούναρη, με τον πρωθυπουργό Ράλλη, με τον πρώην πρωθυπουργό Σκουλούδη, τον φίλο του Ξενοφώντα Στρατηγό, τον πρώην πρωθυπουργό Στέφανο Δραγούμη, ενώ επισκέφθηκε και τον τάφο του δολοφονημένου πολιτικού Ίωνα Δραγούμη. Ύστερα από αυτές τις συναντήσεις αναχώρησε από την Αθήνα για την Κεφαλλονιά με σκοπό να επισκεφθεί τα πάτρια εδάφη. Στο λιμάνι της Σάμης έτυχε μεγάλης υποδοχής από τους κατοίκους του νησιού αλλά και τους επίστρατους. Στις 30 Νοεμβρίου του 1920 επισκέφθηκε το Αργοστόλι, όπου η πόλη είχε ετοιμάσει ενθουσιώδη υποδοχή. Τις επόμενες μέρες πραγματοποίησε επισκέψεις στα γύρω χωριά και στην Ιθάκη. Πριν αναχωρήσει από την Κεφαλλονιά ίδρυσε τον «Πολιτικό Λαϊκό Σύλλογο» που σκοπό είχε την επίβλεψη των βουλευτών του νησιού.
Τις επόμενες μέρες η οικογένεια Μεταξά έφυγε από την πόλη των Μεδίκων και εγκαταστάθηκε στο Φάληρο. Στις 25 Μαρτίου του 1921 ο υπουργός Οικονομικών Πρωτοπαπαδάκης κάλεσε τον Μεταξά σπίτι του. Στην συνάντηση παρευρισκόταν ο υπουργός στρατιωτικών Νικόλαος Θεοτόκης, ο πρωθυπουργός Γούναρης και ο συνταγματάρχης και συμφοιτητής του Μεταξά, Αθανάσιος Εξαδάκτυλος. Στην αρχή, αφού συζήτησαν τα περί Μικρασιατικής εκστρατείας, του πρότειναν τη θέση του στρατιωτικού συμβούλου του Αντιστράτηγου. Μετά την άρνηση του Μεταξά, ο Πρωτοπαπαδάκης δεν δίστασε να του προσφέρει την ίδια την θέση του Αντιστράτηγου της Μικράς Ασίας. Παρόλα αυτά ο Μεταξάς αρνήθηκε λέγοντας ότι οποιαδήποτε επιχείρηση εναντίον της Τουρκίας ήταν καταδικασμένη σε ήττα. Αξίζει να σημειωθεί ότι το 1914 είχε καταθέσει υπόμνημα στο Γενικό Επιτελείο όπου προεξοφλούσε την ήττα του ελληνικού στρατού σε περίπτωση επέμβασης στην Μικρά Ασία. Ακολούθησε και δεύτερη συνάντηση στις 29 Μαρτίου χωρίς αποτέλεσμα.
Τελικά η μικρασιατική εκστρατεία κατέληξε στην ολική καταστροφή του ελληνισμού στην Μικρά Ασία. Στις 14 Σεπτεμβρίου του 1922 ο Βασιλιάς τον κάλεσε στα ανάκτορα στο Τατόι. Ο Κωνσταντίνος ζήτησε από τον Μεταξά να συντάξει την επιστολή παραίτησης του προς τον ελληνικό λαό. Η κατάσταση ήταν και για τον ίδιο ανησυχητική, γιατί δεχόταν συνεχώς απειλές για την ζωή του.
Στις 12 Οκτωβρίου του 1922 ίδρυσε το κόμμα των Ελευθεροφρόνων, το οποίο παρουσιάστηκε ως τρίτη λύση μεταξύ Βενιζελικών και Αντι-Βενιζελικών. Το κόμμα του δε βρήκε την ανταπόκριση που προσδοκούσε, με αποτέλεσμα να απογοητευτεί και να συμμετάσχει στο φιλομοναρχικό Κίνημα Λεοναρδόπουλου-Γαργαλίδη των Λεοναρδόπουλου και Γαργαλίδη. Έτσι τα μεσάνυχτα της 21 Οκτωβρίου του 1923 ξέσπασε η επανάσταση εναντίον της τότε στρατιωτικής κυβέρνησης. Το κίνημα των στρατιωτικών το καθοδηγούσε παρασκηνιακά ο Ιωάννης Μεταξάς, ο οποίος φοβόταν ότι οι επικείμενες εκλογές θα οδηγούσαν σε αβασίλευτο καθεστώς. Στην αρχή φάνηκε ότι υπερείχαν, αφού είχαν καταληφθεί όλες οι πόλεις εκτός από την Αθήνα, αλλά ύστερα απο τις συντονισμένες προσπάθειες των Κονδύλη και Πάγκαλου κατάφεραν να τους περιορίσουν στην Κόρινθο. Τελικά η επανάσταση έληξε άδοξα στις 28 Οκτωβρίου. Ο Μεταξάς κατάφερε να δραπετεύσει αμέσως μετά από την καταστολή του κινήματος με νορβηγικό πλοίο από την Πάτρα με προορισμό την Ιταλία.
Το 1924 θα επιστρέψει στην Ελλάδα και θα αποδεχθεί την νέα πολιτική σκηνή. Η κατάσταση που συνάντησε ήταν πραγματικά δραματική, αφού το κόμμα του είχε διαλυθεί και λεηλατηθεί από τους Βενιζελικούς. «Κατεστράφη το κόμμα μου» γράφει χαρακτηριστικά ο Μεταξάς στο ημερολόγιο του. Στο δημοψήφισμα του 1924 για την αβασίλευτη δημοκρατία ο Μεταξάς και ο Τσαλδάρης θα εκπροσωπήσουν τον Βασιλικό κόσμο. Προκειμένου να ανασυγκροτήσει το πολιτικό του κόμμα, ξεκινάει περιοδείες σε όλες τις μεγάλες πόλεις της Μακεδονίας και της Θράκης. Με την δικτατορία Πάγκαλου φυλακίζεται και εκτοπίζεται. Επιστρέφει όμως στις εκλογές της 11ης Νοεμβρίου του 1926 όπου συγκεντρώνει 151.044 ψήφους και καταλαμβάνει 51 έδρες από τις 286. Έτσι στις 4 Δεκεμβρίου διορίζεται υπουργός Συγκοινωνίας στην κυβέρνηση Ζαΐμη. Τον Φεβρουάριο όμως του 1928 πολλά μέλη του κόμματος αποχωρούν με αποτέλεσμα να χάσει την εκλογική του δύναμη. Έτσι στις γερουσιαστικές εκλογές του 1929 οι Ελευθερόφρονες θα αποσπάσουν μόνο 22.518 ψήφους και θα αναδείξουν δύο γερουσιαστές. Το ίδιο περίπου θα συμβεί και στις βουλευτικές εκλογές του 1932 όπου το κόμμα των Ελευθεροφρόνων θα συγκεντρώσει 18.591 ψήφους και θα καταλάβει τρεις έδρες. Παρόλα αυτά θα καταφέρει να συμμετάσχει στην κυβέρνηση Τσαλδάρη, αναλαμβάνοντας την θέση του υπουργού Εσωτερικών. Το 1935 το κόμμα του αναδεικνύει επτά βουλευτές, με 152.285 ψήφους ενώ το 1936 κατέλαβε πάλι επτά έδρες, με 50.137 ψήφους. Η απελπισία του ήταν έκδηλη. Στο ημερολόγιο του έγραψε: «Εκλογαί. Από χθες είχα την διαίσθησιν της αποτυχίας. Ερημιά σπιτιού. Κέντρον, χαλαρότης, μόνον οι πιστοί Κεφαλλήνες. Καμία εκδήλωσις έξω. Σήμερον επίσης, παρ' όλας τας ελπίδας οικείων και φίλων. Νύκτα εξεδηλώθη πλήρως η αποτυχία. Παντού. Εξαιρέσεις Ηλείας και Μεσσηνίας και εκεί μόνον κάτι. Εις Κεφαλληνίαν η επιτυχία όχι πλήρης. Εις Αθήνας η αποτυχία οικτρά. Συμπέρασμα, ο αντιβενιζελισμός δεν με θέλει, με απέβαλεν εκ του μέσου του. Καλλίτερα». Όλα έδειχναν ότι η πολιτική σταδιοδρομία του Μεταξά έφτανε στο τέλος της. Ο Βασιλιάς όμως είχε διαφορετική άποψη.
[Επεξεργασία] Το πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου
Στις εκλογές της 26ης Ιανουαρίου του 1936 οι Βενιζελικοί και οι Αντι-Βενιζελικοί δεν μπόρεσαν να σχηματίσουν κυβέρνηση, με αποτέλεσμα ο Γεώργιος Β΄ να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση του πολιτικού σκηνικού. Στις 9 Μαρτίου ο βασιλιάς διόρισε υπουργό στρατιωτικών τον Ιωάννη Μεταξά. Η αρχή για την δικτατορία της 4ης Αυγούστου είχε αρχίσει ήδη. Κανένα κόμμα, εκτός από το Κ.Κ.Ε., δεν αποδοκίμασε τον συγκεκριμένο διορισμό. Στις 14 Μαρτίου ορκίστηκε η κυβέρνηση Δεμερτζή, με αντιπρόεδρο και υπουργό στρατιωτικών τον Ιωάννη Μεταξά. Έναν μήνα μετά πέθανε αιφνιδίως από ανακοπή καρδιάς ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Δεμερτζής. Το τραγικό συμβάν έδωσε την ευκαιρία στον Μεταξά να αναρριχηθεί στην εξουσία. Έτσι στις 13 Απριλίου ο Γεώργιος Β΄ διόρισε τον ίδιο πρωθυπουργό, αφού έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή. Ο βουλευτής Ηλείας Βάσος Στεφανόπουλος είπε τότε: «Χρεωκοπήσαμεν ως κοινοβουλευτισμός, εξεπέσαμεν ως συνέλευσις και χάσαμε τον ψυχικόν σύνδεσμο προς τον λαόν. Διότι τι είδους ψυχικός σύνδεσμος είναι δυνατόν να διατηρηθή όταν ο μεν λαός φωνάζει δεν θέλω να με κυβερνήση ο Μεταξάς, ημείς δε αδιαφορούντες του απαντώμεν: Και όμως θα σε κυβερνήση ο Μεταξάς». Ο δρόμος είχε ανοίξει για τον Μεταξά. Και όμως πολλές εξέχουσες προσωπικότητες του τόπου είχαν επισημάνει τον κίνδυνο. Ο Σοφούλης, πρόεδρος της Βουλής, αν και είχε επιφυλάξεις για το διορισμό του Μεταξά, έδωσε ψήφο εμπιστοσύνης. Στις 30 Απριλίου του 1936 η Βουλή παραχώρησε με ψήφισμα απόλυτη ελευθερία στον Μεταξά. Το ψήφισμα διέκοπτε τις εργασίες της βουλής ως τις 30.9.36 και παρείχε εξουσιοδότηση στην Εκτελεστική εξουσία να εκδίδει νομοθετικά διατάγματα για όλα τα θέματα, κάτω από την επίβλεψη μιας 40μελούς επιτροπής, η οποία τελικά δεν λειτούργησε. Επικαλούμενος τον κίνδυνο εσωτερικών ταραχών και την ασταθή διεθνή κατάσταση, στις 4 Αυγούστου 1936 ο Μεταξάς κατήργησε και τον κοινοβουλευτισμό[v] με τη συγκατάθεση του Γεωργίου Β', ο οποίος διέλυσε τη Βουλή χωρίς να προκηρύξει εκλογές και ανέστειλε πολλά άρθρα του Συντάγματος.
[Επεξεργασία] Η δικτατορία του Μεταξά
Η δικτατορία του Μεταξά είχε αρκετά εξωτερικά γνωρίσματα των φασιστικών καθεστώτων, αλλά κανένα εσωτερικό. Δημιουργήθηκε η ΕΟΝ, οργάνωση νεολαίας – η συμμετοχή στην οποία δεν ήταν υποχρεωτική – στην οποία χρησιμοποιούσαν σκούρες μπλε στολές (αντίστοιχα οι Ιταλοί φασίστες φορούσαν μαύρες στολές), υιοθετήθηκε ο χαιρετισμός δι’ ανατάσεως της δεξιάς χειρός (όπως στη Γερμανία του Χίτλερ). Ως εκεί όμως. Οι Αδόλφος Χίτλερ και Μπενίτο Μουσολίνι πολέμησαν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως δεκανείς, ανήλθαν στην εξουσία κερδίζοντας τις εκλογές μέσω των μαζικών πολιτικών κομμάτων που διηύθυναν, δημιούργησαν ομάδες εφόδου που τρομοκρατούσαν τους αντιπάλους τους και ευθύνονται για μεγάλη σειρά πολιτικών δολοφονιών. Επίσης, η ρητορεία τους ήταν καθαρώς ιμπεριαλιστική, αντιθέτως αυτής του Μεταξά. Ειδικότερα οι Ναζί, έθεταν ως βάση του προγράμματος τους τον περιορισμό (και στη συνέχεια την εξόντωση) των Εβραίων ενώ λειτουργούσαν τα διαβόητα στρατόπεδα συγκεντρώσεως κατά των αντιπάλων τους. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μεταξάς δεν συμμάχησε με καμία φασιστική χώρα. Η βασική διαφορά του καθεστώτος του Μεταξά με τα φασιστικά ήταν ότι στηριζόταν στη δύναμη του στρατού, ο οποίος αρκείτο στη βεβαιότητα ότι δεν θα επανέλθουν οι βενιζελικοί αξιωματικοί. Επομένως, πλην των εξωτερικών αυτών χαρακτηριστικών, ο Μεταξάς χρησιμοποίησε τις κλασσικές μεθόδους κάθε δικτάτορα.
Ο Μεταξάς δημιούργησε και διέδωσε την ιδεολογία του «Γ΄ Ελληνικού Πολιτισμού», στην οποία στηρίχτηκε το καθεστώς της 4ης Αυγούστου. Οι οπαδοί του καθεστώτος θεωρούσαν ότι είναι οι συνεχιστές του Αρχαίου (Α΄) και Βυζαντινού (Β΄) Πολιτισμού και ότι είχαν ως στόχο την φυλετική ενότητα του έθνους καθώς και την διατήρηση των παραδόσεων. Το ιδανικό πολίτευμα κατά τον Μεταξά δεν ήταν η Αθηναϊκή Δημοκρατία αλλά η στρατοκρατική Σπάρτη. Ουσιαστικά ο Μεταξάς προσπαθούσε να προβάλει τον εαυτό του ως την μοναδική ελπίδα σωτηρίας για το Ελληνικό Έθνος γι' αυτό καθώς και την μοναδικότητα του Ελληνικού πολιτισμού απέναντι στα ξένα πρότυπα. Οι βασικές διαφορές με το Γ΄ Ράιχ έγκεινται στο ότι η Ελλάδα δεν εφάρμοσε μια ιμπεριαλιστική πολιτική, σε αντίθεση με την Γερμανία, η οποία προκάλεσε τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, καθώς και στο ότι η ιδεολογία περί «Γ΄ Ελληνικού Πολιτισμού» δε βρήκε την πλατιά απήχηση στις μάζες που βρήκε η εθνικοσοσιαλιστική ιδεολογία στη Γερμανία.
Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της δικτατορίας ήταν η αστυνομική τρομοκρατία, η οποία στράφηκε με ιδιαίτερη σκληρότητα τόσο κατά των κομμουνιστών, όσο και κατά των συντηρητικών πολιτικών, οι οποίοι, έχοντας επαφές με την Αυλή, επιδίωκαν την ανατροπή του Ιωάννη Μεταξά. Ο Γεώργιος Καφαντάρης σε ανακοίνωση διαμαρτυρίας γράφει «Αι αυθαίρετοι συλλήψεις είναι συνήθη φαινόμενα. Πάμπολλοι είναι οι υποβληθέντες εις μεσαιωνικά μαρτύρια». Τα κόμματα απαγορεύτηκαν, οι πολιτικοί εξορίστηκαν ή τέθηκαν σε κατ' οίκον περιορισμό, τα συνδικάτα διαλύθηκαν ενώ οι βασανισμοί ήταν καθημερινό φαινόμενο στα αστυνομικά τμήματα. Οι συνθήκες διαβίωσης των εξόριστων ήταν τόσο άσχημες που μερικοί πέθαιναν από αρρώστιες. Ανάμεσα σε αυτούς συγκαταλέγεται και ο πατρινός πρωθυπουργός Ανδρέας Μιχαλακόπουλος. Χαρακτηριστικό της τρομοκρατίας είναι ότι η ΓΣΕΕ διαλύθηκε και αναπληρώθηκε από την Εθνική Συνομοσπονδία με πρόεδρο τον ίδιο τον υπουργό εργασίας. Επιπλέον με βασιλικά διατάγματα πέτυχε η εκλογή του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος να γίνεται από τον Βασιλιά.
Ο Ιωάννης Μεταξάς προσπάθησε, και πέτυχε, να επιβάλει έναν συστηματικό διωγμό του κομμουνιστικού στοιχείου. Την "επιχείρηση" αυτή ανέλαβε ο Υπουργός Ασφαλείας Κωνσταντίνος Μανιαδάκης, ο οποίος με βασανιστήρια, διώξεις και με πιστοποιητικά φρονημάτων επιχείρησε να περιορίσει την επέκταση του. Ο αιφνιδιασμός του Κ.Κ.Ε. και η μη οργανωμένη αντίδραση είχε ως αποτέλεσμα την εύκολη εξουδετέρωση του πρώτου από την δικτατορία Μεταξά, όχι όμως και την διάλυσή του. Το 1939 κατ' εντολήν του φυλακισμένου Ζαχαριάδη, ο Γιάννης Μιχαηλίδης συγκρότησε την προσωρινή διοίκηση του Κ.Κ.Ε., το οποίο ελεγχόταν από τον Μανιαδάκη λόγω στελεχών του Κ.Κ.Ε. που συνεργάζονταν με το καθεστώς. Παράλληλα υπήρχε και η παλιά ηγεσία του Κ.Κ.Ε. η οποία εξέδιδε δικιά της εφημερίδα. Στις 31 Οκτωβρίου 1940 ο Ζαχαριάδης συνέταξε ένα γράμμα που δημοσιεύθηκε στις εφημερίδες και το οποίο καλούσε τον ελληνικό λαό να αντισταθεί ενωμένος την φασιστική Ιταλία. Το γράμμα αυτό θεωρήθηκε από την ηγεσία του Κ.Κ.Ε. ως πλαστό.
Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, προσπαθώντας να κατευνάσει την κοινωνική αναταραχή, προώθησε κάποια φιλολαϊκά μέτρα, όπως το οκτάωρο και κάποιες υποχρεωτικές βελτιώσεις στο εργατικό περιβάλλον, ενώ επένδυσε στην άμυνα, όσο αυτό του επιτρεπόταν από τις μεγάλες δυνάμεις. Τέλος τα αγροτικά προϊόντα άρχισαν να πωλούνται ακριβότερα και ελευθερώθηκαν τα χρέη πάνω στη γη. Από πλευράς επενδύσεων η περίοδος της 4ης Αυγούστου μπορεί να θεωρηθεί ευνοϊκή, αφού την περίοδο 1936-1938 ιδρύθηκαν 567 εργοστάσια. Ο προϋπολογισμός έδινε βάση στην στρατιωτική οργάνωση γι' αυτό ήταν και ιδιαίτερα αυξημένος.
Από την άλλη πλευρά, το εκπαιδευτικό σύστημα υπέστη σημαντική οπισθοδρόμηση, καθώς κύριος προσανατολισμός της Μεταξικής εκπαιδευτικής πολιτικής ήταν η τόνωση της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας (ΕΟΝ) και ο εκτοπισμός των προοδευτικών εκπαιδευτικών. Ακόμη, η υποχρεωτική εκπαίδευση ουσιαστικά συρρικνώθηκε καθώς η δευτεροβάθμια απέκτησε οκτάχρονη διάρκεια ενώ η πρωτοβάθμια κατατμήθηκε. Το καθεστώς διέθεσε σημαντικά ποσά για την υποστήριξη της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας (ΕΟΝ). Ο Ιωάννης Μεταξάς θεωρούσε ιδιαίτερα σημαντικό όπλο την ΕΟΝ για τη διαμόρφωση των νέων σε υποστηρικτές του καθεστώτος και για το λόγο αυτό την υποστήριξε ιδιαίτερα μέσα από συστηματικές ενέργειες και ισχυρή χρηματοδότηση . Μέσα από την ΕΟΝ, γινόταν συστηματική προσπάθεια διαπαιδαγώγησης και προπαγάνδας υπέρ του καθεστώτος. Η κυβέρνηση έδινε ιδιαίτερη σημασία στην ορθόδοξη πίστη καθώς και στον θεσμό της οικογένειας, τον οποίο πίστευε ότι προωθούσε μέσα από την συγκεκριμένη οργάνωση.
Κατά τη δικτατορία Μεταξά σημαντική αντίσταση προέβαλαν οι αρχηγοί των δημοκρατικών κομμάτων Παπαναστασίου, Παπανδρέου, Σοφούλης, Καφαντάρης κ.α. με επίσημα διαβήματα στον Γεώργιο Β΄. Στις 30 Ιουνίου του 1938 αποκαλύφθηκε στρατιωτική ομάδα υπαξιωματικών που σχεδίαζαν την ανατροπή του Μεταξά ενώ λίγες μέρες αργότερα, και συγκεκριμένα στις 17 Ιουλίου του 1938, μια επαναστατική κίνηση συνέβη στην Κρήτη από μια μερίδα κατοίκων και ορισμένους πολιτικούς αρχηγούς της Ελλάδας. Τελικά δώδεκα ημέρες αργότερα το κίνημα κατέρρευσε με αποτέλεσμα να συλληφθούν οι αρχηγοί του και να επιβληθεί κλίμα τρομοκρατίας στο νησί. Οι σημαντικότερες αντιδικτατορικές οργανώσεις που έδρασαν ήταν οι: Φιλική Εταιρεία, Ομοσπονδία Δημοσίων Υπαλλήλων, Λαϊκή Πρόνοια, Ενιαίο Μέτωπο Εργατών και Ένωση των Νέων της Ελλάδος καθώς και οι ομάδες του Κ.Κ.Ε.
Στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής, ο Μεταξάς προσπάθησε να ισορροπήσει μεταξύ της Αγγλίας, η οποία ήταν η κυρίαρχη ναυτική δύναμη της Μεσογείου, και προς την οποία άλλωστε στρέφονταν οι συμπάθειες του βασιλιά, και της Γερμανίας, με το ολοκληρωτικό καθεστώς της οποίας υπήρχε ιδεολογική συνάφεια, αλλά και στενότατοι οικονομικοί δεσμοί αφού εκτός των άλλων η γερμανική κυβέρνηση είχε αγοράσει το 40% των ελληνικών καπνών. Για την διαφορετική νοοτροπία Αγγλίας και Ελλάδας γράφει ο Βρετανός στρατηγός σερ Χ.Μ. Ουίλσον «κάτω από τη δικτατορία του Μεταξά είχαν υιοθετηθεί ορισμένες ναζιστικές ιδέες. Η νεολαία χαιρετούσε χιτλερικά έως ότου οι Αυστραλοί την εδίδαξαν να χαιρετά με το σύνθημα της νίκης. Η θέσις μας στην Ελλάδα ήταν πραγματικά παράδοξη: Αγωνιζόμαστε εναντίον του ολοκληρωτισμού ενισχύοντας μια φασιστική κυβέρνηση εναντίον μιας άλλης». Όμως, όπως αποδεικνύει η «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» της Εκδοτικής Αθηνών, ήδη από το 1939 η Ελλάδα είχε ευθυγραμμιστεί απόλυτα με τους Βρετανούς, οι οποίοι αποδέχονταν την ουδέτερη στάση της Ελλάδας εξαιτίας της αδυναμίας τους να της παράσχουν ουσιαστική στρατιωτική υποστήριξη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα των στενών σχέσεων που υπήρχαν μεταξύ των δύο κυβερνήσεων είναι το γεγονός ότι ο Μεταξάς πρότεινε το 1938 στην αγγλική κυβέρνηση τη σύναψη αμυντικής συμμαχίας, την οποία η αγγλική κυβέρνηση αρνήθηκε διπλωματικά αφού δεν είχε λόγο να αμφιβάλλει σχετικά με την στάση της Ελλάδας σε επικείμενο πόλεμο. Αντίθετα, με τη γερμανική κυβέρνηση οι σχέσεις ήταν τυπικές, αφού η Ελλάδα είχε πολλά οφέλη από τις οικονομικές επενδύσεις των Γερμανών. Σημαντικό ρόλο στις διπλωματικές σχέσεις των δύο χωρών διαδραμάτισε και η στάση της Ιταλίας, λόγω των συνεχών προκλήσεων. Το γεγονός της βύθισης της Έλλης σηματοδότησε το τέλος των φιλικών σχέσεων με τις δυνάμεις του Άξονα. Παρόλα αυτά η πολιτική της ουδετερότητας απέτρεψε τον Μεταξά από τη λήψη περαιτέρω μέτρων.
[Επεξεργασία] Ελληνοϊταλικός πόλεμος
Ο Μεταξάς αρχικά επέδειξε καρτερικότητα απέναντι στις ιταλικές προκλήσεις, προετοιμαζόμενος όμως ταυτοχρόνως για μια στρατιωτική αναμέτρηση στο πλευρό των Συμμάχων. Το μυστικό όπλο του Μεταξά ήταν η επιστράτευση με τα φύλλα πορείας. Ήταν μια πρωτοποριακή μέθοδος για την εποχή όπου μπορούσε μέσα σε 2-3 εβδομάδες να συγκεντρώσει γρήγορα το στρατό και να τον στείλει στο μέτωπο. Αυτό σε συνδυασμό με το ότι δεν έκανε νωρίτερα επιστρατεύσεις ήταν το στοιχείο του αιφνιδιασμού για τους Ιταλούς οι οποίοι πίστευαν ότι ο πόλεμος με την Ελλάδα θα ήταν εύκολος. Στις 28 Οκτωβρίου του 1940, στις 3 π.μ., ο Ιταλός πρέσβης επισκέφθηκε τον Μεταξά και του έδωσε τελεσίγραφο, με το οποίο ζητούσε να επιτραπεί η είσοδος των ιταλικών δυνάμεων στην Ελλάδα. Ο Μεταξάς αρνήθηκε να υπακούσει στο ιταλικό τελεσίγραφο για ελεύθερη είσοδο των ιταλικών στρατευμάτων στην Ελλάδα.[vi] Η απάντηση στο ιταλικό τελεσίγραφο θεωρείται από αρκετούς ιστορικούς αποτέλεσμα πίεσης της κοινής γνώμης, κατ' άλλους προσωπική ενέργεια και απόφαση. Σύγχρονοι ιστορικοί πιστεύουν ότι η απόφαση του Μεταξά ήταν αποτέλεσμα της εξωτερικής πολιτικής της κυβέρνησης, αφού η Ελλάδα προετοιμαζόταν χρόνια για επικείμενη επίθεση εχθρικών δυνάμεων. Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η Ελλάδα το Νοέμβριο του 1940 υπήρξε αποδέκτης προτάσεων εκ μέρους της Γερμανίας για παρέμβασή της προς ειρήνευση με την Ιταλία, τις οποίες ο Μεταξάς απέρριψε συνεπής με την στρατηγική της ευθυγράμμισης με την Μεγάλη Βρετανία. Με την άρνησή του να υποκύψει στους Ιταλούς απέκτησε, έστω και προσωρινά, τη γενική αποδοχή, γεγονός που υποβοήθησε σημαντικά στην πανεθνική προσπάθεια για απόκρουση και απώθηση των Ιταλών. Ο Γεώργιος Σεφέρης θα γράψει έναν χρόνο αργότερα: «Όταν ήρθε η 28η, δεν μπόρεσε να ιδεί ότι τότε μόνο, και όχι στις εορτές του Σταδίου, ολόκληρος ο λαός ήταν μαζί του, μαζί με την απάντηση που έδωσε στον Grazzi την αυγή. Δεν μπόρεσε να καταλάβει ότι η ημέρα εκείνη δεν επικύρωνε αλλά καταργούσε την 4η Αυγούστου».
Ο Μεταξάς στο ημερολόγιο του ανέλυσε εκτενώς την απόφαση του σε ανακοίνωσή του προς τους ιδιοκτήτες και αρχισυντάκτες του Αθηναϊκού Τύπου στο Γενικό Στρατηγείο (ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία»), στις 30 Οκτωβρίου 1940 . Αν αποδεχόταν το τελεσίγραφο, θα επαναλαμβανόταν ο Εθνικός Διχασμός του 1916, με αποτέλεσμα η Ελλάδα να βρεθεί στον πόλεμο αποδυναμωμένη και με τις δυνάμεις της διασπασμένες. Φυσικά η Ιταλία, η Βουλγαρία, η Αγγλία και η Τουρκία θα εκμεταλλεύονταν το γεγονός και θα καταλάμβαναν αμφισβητούμενες περιοχές όπως τη Μακεδονία, το Αιγαίο, τη Θράκη κ.α. Ήταν λοιπόν κατά την άποψή του η ύστατη λύση για να διασφαλίσει τα συμφέροντα της Πατρίδας του. Επιπλέον πίστευε στην σίγουρη νίκη των αγγλοσαξονικών δυνάμεων και ότι η Ελλάδα θα αποκόμιζε τα Δωδεκάνησα.
Τον Ιανουάριο του 1941 οι Άγγλοι έκαναν πρόταση στον Μεταξά προκειμένου να φέρουν δυνάμεις στο μέτωπο της Ηπείρου. Ο Μεταξάς ζήτησε από τους Άγγλους 10 μεραρχίες μαζί με την ανάλογη αεροπορία. Οι Άγγλοι ανταπάντησαν ότι μπορούν να προσφέρουν 2 μεραρχίες με μικρή μόνο αεροπορική δύναμη. Τότε ο Μεταξάς απάντησε "Καλύτερα να μη μας στείλετε τίποτα". Το μόνο που θα καταφέρετε να κάνετε σε αυτή την περίπτωση είναι να προκαλέσετε επίθεση των Γερμανών. Ο Ιωάννης Μεταξάς απεβίωσε αιφνιδίως από βαριά φλεγμονή του φάρυγγος στις 29 Ιανουαρίου του 1941 και την πρωθυπουργία ανέλαβε ο Αλέξανδρος Κορυζής. Η κηδεία πραγματοποιήθηκε στις 31 Ιανουαρίου. Από πολλούς έχει υποστηριχθεί ότι ο θάνατός του ίσως και να οφείλεται σε επέμβαση των Άγγλων που δεν ήθελαν να επιτευχθεί συνθηκολόγηση της Ελλάδας με τη Γερμανία. Σύμφωνα με τον Μανιαδάκη, ο θάνατος του Μεταξά προήλθε από ιατρικά λάθη.
[Επεξεργασία] Η διαμάχη του με τον Βενιζέλο
Η σύγκρουση με τον Ελευθέριο Βενιζέλο ήταν αναπόφευκτη λόγω της διαφορετικής τους νοοτροπίας και ιδεολογίας. Ο μεν Μεταξάς ήταν φιλομοναρχικός και πίστευε στην υπεροχή της Γερμανικής Αυτοκρατορίας, ο δε Βενιζέλος προτιμούσε την κυβέρνηση αυτόνομη και πέρα από τις παρεμβάσεις του Βασιλιά και πίστευε στην στρατιωτική και οικονομική υπεροχή της Γαλλίας και της Αγγλίας. Ήταν λοιπόν εκ διαμέτρου αντίθετοι. Την εποχή της γνωριμίας τους ο Βενιζέλος ήταν πανίσχυρος ενώ ο Μεταξάς ένας παραγκωνισμένος βασιλικός στρατιωτικός. Παρ' ολα αυτά κατάφερε λόγω των σπουδαίων του στρατιωτικών γνώσεων πάνω σε στρατιωτικές τακτικές να διοριστεί πρώτος υπασπιστής του Βενιζέλου και να αναμειχθεί παρασκηνιακώς στα μεγάλα γεγονότα της εποχής.
Η ρήξη ήρθε το 1915, όταν και ο Μεταξάς εκμεταλλευόμενος το αξίωμα του αναμείχθηκε σε πολιτικά ζητήματα. Με την παραίτηση του κατάφερε να μεταπείσει τον Βασιλιά ως προς την είσοδο της χώρας στον πόλεμο, στο πλευρό των συμμάχων. Έτσι ουσιαστικά δημιουργήθηκε ο Εθνικός διχασμός που ταλαιπώρησε για χρόνια την Ελλάδα. Την κίνηση αυτή ο Βενιζέλος δεν του την συγχώρεσε ποτέ με αποτέλεσμα όταν ανήλθε στην εξουσία ως πρωθυπουργός το 1917 να τον εξορίσει στην Κορσική. Με δικές του μάλιστα ενέργειες τον καταδίκασε σε θάνατο.
Στις 11 Οκτωβρίου του 1934 ο Βενιζέλος, από τα Χανιά όπου κατοικούσε, αποφάσισε να εγκαινιάσει μια σειρά άρθρων στην εφημερίδα «Ελεύθερον Βήμα» σχετικά με τα γεγονότα του Εθνικού Διχασμού. Ύστερα από μερικές μέρες ο Μεταξάς απάντησε στις μυθοπλασίες, κατά τον ίδιο, του Βενιζέλου εγκαινιάζοντας δικιά του σειρά άρθρων στην εφημερίδα «Καθημερινή». Η αρθρογραφία των δύο μεγάλων αντρών τελείωσε στις 23 Ιανουαρίου του 1935, με το τελευταίο άρθρο του Μεταξά. Συνολικά ο Βενιζέλος δημοσίευσε 37 άρθρα ενώ ο Μεταξάς 70. Μέσα από την αρθρογραφία φαίνεται το μίσος που έτρεφε ο ένας για τον άλλο. Σύμφωνα με τους σύγχρονους ιστορικούς οι ισχυρισμοί του Μεταξά κρίνονται περισσότερο αξιόπιστοι. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Μεταξάς αναφέρει ένα έγγραφο της Γερμανικής κυβέρνησης, με το οποίο η γερμανική κυβέρνηση έδινε εγγυήσεις στον Βασιλιά σε περίπτωση παραμονής της χώρας στην ουδετερότητα. Ο Βενιζέλος το αρνήθηκε αλλά οι σύγχρονες μελέτες στα γερμανικά αρχεία απέδειξαν ότι πράγματι το έγγραφο υπήρξε.

Summary: Ο Ιωάννης (Μιχαήλ) Μεταξάς (Ιθάκη 12 Απριλίου 1871 - 29 Ιανουαρίου 1941 Αθήνα) υπήρξε ανώτατος αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού και στη συνέχεια πρωθυπουργός και δικτάτορας (1936-1941). Έλαβε μέρος στους Βαλκανικούς πολέμους και το 1917 εξορίστηκε στην Κορσική. Με την επιστροφή του ίδρυσε το κόμμα των Ελευθεροφρόνων, το οποίο κατάφερε πολλές φορές να εισέλθει στη Βουλή συγκεντρώνοντας όμως χαμηλά ποσοστά. Το 1936, κατόπιν διαφόρων συγκυριών, διορίστηκε Πρωθυπουργός της Ελλάδας, στη θέση του αποβιώσαντος Δεμερτζή, και στη συνέχεια πρωτοστάτησε στην επιβολή του δικτατορικού "καθεστώτος της 4ης Αυγούστου", κυβερνώντας έως το θάνατό του το 1941. Έμεινε στην ιστορία για την απάντηση που έδωσε στο Ιταλικό φασιστικό τελεσίγραφο της 28ης Οκτωβρίου 1940 και για την ταχεία πολεμική προπαρασκευή της Ελλάδας ενόψει του ελληνοϊταλικού πολέμου και της Γερμανικής εισβολής στην Ελλάδα. Ως στρατιωτικός είχε διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στους Βαλκανικούς πολέμους και στον λεγόμενο Εθνικό διχασμό.


[Επεξεργασία] Ιστορία
[Επεξεργασία] Η σχολή της Βαϊμάρης (1919-π. 1925)
Οι ιστορικές ρίζες του Μπαουχάους τοποθετούνται συχνά στα μέσα του 19ου αιώνα και το Βρετανικό κίνημα Arts and Crafts του Γουίλιαμ Μόρις, συνδεδεμένο με τις ευρύτερες προσπάθειες ενοποίησης της καλλιτεχνικής έκφρασης με τη δημιουργία πρακτικών κατασκευών, που σημειώθηκαν μετά τη βιομηχανική επανάσταση. H σχολή του Μπαουχάους ιδρύθηκε το 1919 από τον Βάλτερ Γκρόπιους στη συντηρητική πόλη της Βαϊμάρης και αρχικά αποτέλεσε ένα είδος συγχώνευσης της Ακαδημίας Καλών Τεχνών της Βαϊμάρης (γερμ. Grossherzogliche Sächsische Hochschule für Bildende Kunst) με την Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών της Βαϊμάρης (γερμ. Kunstgewerbeschule). Το όνομά της προήλθε από αντιστροφή της γερμανικής λέξης Hausbau («οικοδόμηση») . Ο απώτερος σκοπός του Μπαουχάους ήταν να αποτελέσει μια ενιαία σχολή τόσο στην αρχιτεκτονική όσο και στις καλές τέχνες. Βασική αρχή της σχολής ήταν το ανοιχτό πνεύμα μπροστά στις νέες προκλήσεις της εποχής αλλά και ειδικότερα η προσέγγισή τους, περισσότερο από μια πρακτική άποψη και λιγότερο θεωρητικά. Στο μανιφέστο του Μπαουχάους που δημοσιεύτηκε το 1919, ο Γκρόπιους ανέλυσε το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της σχολής και τόνισε την αναγκαιότητα κατάργησης τής διάκρισης μεταξύ σπουδαστών στην τέχνη και στην τεχνική κατάρτιση, με όραμα τη δημιουργία ενός νέου τύπου κτιρίου του μέλλοντος, το οποίο θα συνδύαζε την αρχιτεκτονική, τη γλυπτική και τη ζωγραφική σε μία ενιαία φόρμα .
Ο Γκρόπιους επιθυμούσε να αναλάβουν το ρόλο των καθηγητών διακεκριμένοι και διάσημοι καλλιτέχνες, ακόμα και αν το έργο τους ήταν δυσπρόσιτο. Μεταξύ των πρώτων που δίδαξαν στη σχολή ήταν οι ζωγράφοι Γιοχάνες Ίτεν, Λάιονελ Φάινινγκερ, Πάουλ Κλέε και Βασίλι Καντίνσκι, καθώς και οι γλύπτες Γκέρχαρντ Μαρκς και Όσκαρ Σλέμερ. Ο Ίτεν υπήρξε μία από τις πιο επιδραστικές προσωπικότητες της σχολής και εκείνος που διαμόρφωσε τον πρώτο κύκλο σπουδών στη σχολή . Το πρόγραμμα σπουδών περιλάμβανε ένα αρχικό προπαρασκευαστικό στάδιο (Vorlehre) διάρκειας έξι μηνών και στη συνέχεια ακολουθούσε μία τριετής περίοδος φοίτησης, κατά την οποία οι σπουδαστές εκπαιδεύονταν πρακτικά σε εργαστήρια (Werklehre), λαμβάνοντας παράλληλα θεωρητικά μαθήματα (Formlehre). Κάθε εργαστήριο διέθετε ως επικεφαλής δύο δασκάλους, έναν καλλιτέχνη (Meister der Form) και έναν τεχνίτη ή τεχνικό (Meister des Handwerks), που ειδικεύονταν σε μία ή περισσότερες μορφές τέχνης. Η εκπαίδευση αποσκοπούσε στην απόκτηση τόσο πρακτικών τεχνικών γνώσεων όσο και καλλιτεχνικών δεξιοτήτων, με κύρια φιλοσοφία την μάθηση μέσα από την πράξη. Στα εργαστήρια, οι σπουδαστές διδάσκονταν ελεύθερο σχέδιο, μεταλλοτεχνία, υφαντουργική, ξυλοτεχνία, κεραμεική, τυπογραφία, βιβλιοδεσία και εν γένει τη χρήση διαφορετικών υλικών, όπως γυαλί, ξύλο, μέταλλο κ.λπ. Αξιοσημείωτες θεωρητικές διαλέξεις υπήρξαν αυτές των Κλέε, πάνω σε βασικά προβλήματα της φόρμας, καθώς και τα σεμινάρια του Καντίνσκι.
Παρά τις επιδιώξεις της σχολής, στα πρώτα στάδια της λειτουργίας της δεν κατόρθωσε να εφαρμόσει πλήρως το πρόγραμμά της. Η συνεργασία μεταξύ των διαφορετικών εργαστηριών ήταν συχνά περιορισμένη, ενώ δεν υπήρξε από την αρχή τμήμα αρχιτεκτονικής. Τα πρώτα χρόνια του Μπαουχάους σημαδεύτηκαν επίσης από τη διαμάχη μεταξύ του Γκρόπιους και του Ίτεν, τόσο σε επίπεδο προσωπικών διαφορών όσο και σε επίπεδο αρχών. Ο Ίτεν έδινε ιδιαίτερη έμφαση στην αυτόνομη καλλιτεχνική δημιουργία, που θα μπορούσε να είναι ασύμβατη με τις κοινωνικές ανάγκες, αντίθετα ο Γκρόπιους ενδιαφερόταν πρωτίστως για την ένταξη του καλλιτέχνη στο κοινωνικό σώμα, υποστηρίζοντας τη μετατόπιση της σχολής προς το βιομηχανικό σχεδιασμό, σύμφωνα με το δόγμα «Τέχνη και τεχνολογία, μία νέα ενότητα» . Η θέση του Γκρόπιους ήταν πως μια νέα ιστορική περίοδος ξεκινούσε με το τέλος του πολέμου και πως ένα νέο αρχιτεκτονικό ύφος θα έπρεπε να απεικονίσει και να συμβολίσει αυτήν την νέα εποχή, όντας λειτουργικό, φτηνό αλλά ταυτόχρονα με καλλιτεχνικές αξιώσεις. Τη θέση του Ίτεν ανέλαβε το 1923 ο Λάσλο Μόχοϊ-Νάγκυ, ο οποίος δίδαξε το προπαρασκευαστικό μάθημα της σχολής μέχρι το 1928, διατηρώντας όμως κάποιες βασικές αρχές που κληροδότησε ο Ίτεν. Οι νέες τάσεις που ακολούθησε η σχολή το επόμενο διάστημα παρουσιάστηκαν στην έκθεση Μπαουχάους του 1923, η οποία περιλάμβανε αρχιτεκτονικά σχέδια του J. J. P. Oud, του Λε Κορμπυζιέ, του Γκρόπιους και του Georg Muche, καθώς και τοιχογραφίες των Γιοστ Σμίντ, Χέρμπερτ Μπάγιερ και Όσκαρ Σλέμερ.
Η σχολή της Βαϊμάρης επιχορηγήθηκε από τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης και ως κρατική σχολή βρισκόταν σε μεγάλη εξάρτηση από την κυβέρνηση . Από τα πρώτα χρόνια τής λειτουργίας της, υποβλήθηκε σε έντονη κριτική, προερχόμενη κυρίως από συντηρητικές πολιτικές δυνάμεις , παρά την επιθυμία του Γκρόπιους να διαμορφωθεί μία απολιτική σχολή. Η άνοδος των συντηρητικών κομμάτων της δεξιάς – που επιθυμούσαν από νωρίς το κλείσιμο της σχολής – στις εκλογές του 1924, σηματοδότησαν την παύση της λειτουργίας της σχολής της Βαϊμάρης.
[Επεξεργασία] Η σχολή του Ντεσάου (1925–π. 1928)
Μετά την πολιτική απόφαση διακοπής τής λειτουργίας της σχολής της Βαϊμάρης, αρκετές γερμανικές πόλεις εξέφρασαν ενδιαφέρον να φιλοξενήσουν τη σχολή Μπαουχάους, μεταξύ αυτών το Μόναχο, το Αμβούργο, το Ντάρμσταντ και η Φραγκφούρτη, προκειμένου να συνεχιστεί το έργο της. Τελικά, η σχολή μεταφέρθηκε στο Ντεσάου, πόλη περισσότερο προοδευτική και βιομηχανική. Το κτίριο της σχολής στο Ντεσάου, καθώς και οι κατοικίες των δασκάλων που σχεδίασε ο Γκρόπιους, αποτέλεσαν την επιτομή της μοντέρνας αρχιτεκτονικής στη Γερμανία και κατατάσσονται στα σημαντικότερα κτίρια του 20ού αιώνα .
Η αλλαγή στην έδρα της σχολής συνοδεύτηκε από βαθύτερες διαφοροποιήσεις στον τρόπο λειτουργίας της. Η διάρκεια του προπαρασκευαστικού μαθήματος διπλασιάστηκε, ενώ ο αριθμός των εργαστηρίων μειώθηκε με την κατάργηση του εργαστηρίου κεραμεικής. Η σχολή έλαβε επίσης τον τίτλο του Ινστιτούτου Σχεδιασμού (Hochschul für Gestaltung) και αναβαθμίστηκε στο ίδιο επίπεδο με άλλες ακαδημίες καλών τεχνών. Το Νοέμβριο του 1925, ο Γκρόπιους ίδρυσε την εταιρεία Μπαουχάους (Bauhaus GmbH), γεγονός που επέτρεπε την εμπορική εκμετάλλευση προϊόντων Μπαουχάους, ενώ από τον Απρίλιο του 1927 λειτούργησε τμήμα αρχιτεκτονικής, υπό την εποπτεία του Χάνες Μέγερ. Το ύφος του Μπαουχάους και οι αρχιτέκτονες που δίδαξαν σε αυτή, επηρέασαν σημαντικά την έκθεση Die Wohnung (Η Κατοικία) που οργανώθηκε από την Deutscher Werkbund στη Στουτγκάρδη. Ένα σημαντικό συστατικό της έκθεσης αποτέλεσε το πρόγραμμα Weissenhof Siedlung, ένα σχέδιο ανέγερσης κατοικιών. Στις αρχές του 1928 ο Γκρόπιους υπέβαλε την παραίτησή του, ως διευθυντής της σχολής, επιλέγοντας να εργαστεί ως αυτόνομος αρχιτέκτονας. Περίπου την ίδια περίοδο αποχώρησαν επίσης οι Μοχόλι-Νάγκυ, Μπάγερ και Μπρόιερ, ενώ τη διεύθυνση της σχολής ανέλαβε ο αρχιτέκτονας Χάνες Μέγερ, μέχρι τον Αύγουστο του 1930.
[Επεξεργασία] Τελευταία περίοδος
Υπό τη διεύθυνση του Μέγερ, προωθήθηκαν σημαντικές αλλαγές, τόσο στη λειτουργία της σχολής όσο και στις βασικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε. Ο Μέγερ υπήρξε υποστηρικτής της μαρξιστικής ιδεολογίας και αντιλαμβανόταν τη σχολή περισσότερο ως ένα κοινωνικό φαινόμενο. Το πρόγραμμα σπουδών της στράφηκε κατ' επέκταση στη μαζική παραγωγή, με σκοπό την ικανοποίηση κοινωνικών αναγκών, εγκαταλείποντας τις αρχικές διακηρύξεις για μία ολιστική αντιμετώπιση των μορφών τέχνης. Το τμήμα αρχιτεκτονικής εξελίχθηκε σε έναν από τους κυριότερους τομείς της σχολής, όχι όμως σύμφωνα με τις αρχές που διατυπώθηκαν στο μανιφέστο του Γκρόπιους, αλλά περισσότερο ως ένα αυτόνομο τμήμα της σχολής Μπαουχάους . Ο Μέγερ προώθησε επίσης την είσοδο μαθητών που δεν διέθεταν απαραίτητα την απαιτούμενη κλίση στις τέχνες, θεωρώντας πως o ρόλος της σχολής ήταν η προσέλκυση περισσότερων ανθρώπων και η ενσωμάτωσή τους στην κοινωνία . Η προσήλωση του Μέγερ στις μαρξιστικές ιδέες και ο ισχυρός πολιτικός χαρακτήρας που αποκτούσε η σχολή, συνέβαλαν στην αποχώρησή του διευθυντή της, το 1930, και την αντικατάστασή του από τον Μις βαν ντερ Ρόε, που αποτελούσε επιφανές μέλος της γερμανικής αβαν-γκαρντ αρχιτεκτονικής. Ο βαν ντερ Ρόε επιχείρησε να συνδυάσει τον κοινωνικό χαρακτήρα της σχολής, τον οποίο παράλληλα περιόρισε, με υψηλά αισθητικά κριτήρια. Υπό τη διεύθυνσή του, απαγορεύτηκε κάθε είδους πολιτική δράση εκ μέρους των σπουδαστών, περιορίζοντας τους σκοπούς του προγράμματος σπουδών στη χειροτεχνική και καλλιτεχνική εκπαίδευση των μαθητών. Συνολικά, η σχολή στράφηκε κυρίως στην αρχιτεκτονική, ενώ τα εργαστήρια της έπαψαν να παράγουν οικονομικά εκμεταλλεύσιμα προϊόντα, γεγονός που προκάλεσε την αντίδραση των σπουδαστών. Οι αποφάσεις και οι κατευθύνσεις που ακολούθησε ο βαν ντερ Ρόε έχουν γίνει αντικείμενο ανάμικτης κριτικής από τους ιστορικούς, ανάλογη με τις αντιλήψεις τους για την πορεία που έπρεπε να ακολουθήσει η σχολή Μπαουχάους .
Κάτω από έντονες πολιτικές πιέσεις, η σχολή του Ντεσάου έπαψε να λειτουργεί το 1932. Λειτούργησε εκ νέου στο Βερολίνο, με πρωτοβουλία του βαν ντερ Ρόε, μέχρι το καλοκαίρι του 1933, αυτή τη φορά ως ιδιωτικό «Ανεξάρτητο Εκπαιδευτικό και Ερευνητικό Ινστιτούτο». Η σχολή του Βερολίνου είχε διαφορετικό πρόγραμμα σπουδών, διάρκειας επτά εξαμήνων, που αποσκοπούσε στην εκπαίδευση των σπουδαστών πάνω σε κάθε τομέα της αρχιτεκτονικής. Μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Αδόλφο Χίτλερ το 1933, σημειώθηκε η οριστική παύση λειτουργίας της σχολής Μπαουχάους. Το Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα είχε αντιταχθεί στο Μπαουχάους σε όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του '20, καθώς το εκλάμβανε ως ένα μέτωπο κομμουνιστών, ειδικά επειδή πολλοί Ρώσοι καλλιτέχνες αναμίχθηκαν με αυτό. Ο Υπουργός Εσωτερικών και Εκπαίδευσης, Wilhelm Frick, υπήρξε ο πρώτος που κινήθηκε κατά των ρευμάτων της μοντέρνας τέχνης, που από το 1934 χαρακτηρίζονταν από το ναζιστικό καθεστώς ως «μη γερμανικά» .
[Επεξεργασία] Βασικές αρχές και αντίκτυπος
Βασικά χαρακτηριστικά του Μπαουχάους ήταν η απλότητα, η λειτουργικότητα και η χρηστικότητα, με ιδιαίτερη έμφαση σε γεωμετρικές φόρμες και στο χρώμα. Η σχολή Μπαουχάους απέρριπτε κάθε περιττό διακοσμητικό στοιχείο, θεωρώντας πως η ίδια η πρώτη ύλη περιέχει ένα είδος φυσικής και εγγενούς διακοσμητικής ικανότητας. Στόχος της σχολής Μπαουχάους ήταν η αναβάθμιση των προϊόντων μαζικής παραγωγής, όπως τα έπιπλα, αλλά και ολόκληρης της έννοιας της κατοικίας, αν και τάχθηκε αντίθετη στην τάση πλήρους εμπορευματοποίησης, κρατώντας τους καθηγητές που δίδασκαν έξω από τα στενά πλαίσια της παραγωγής, προτρέποντάς τους να θεωρούν το έργο τους έκφραση δημιουργικότητας και τέχνης. Η βαθύτερη θεωρία πάνω στην οποία στηρίχθηκε και η εκπαιδευτική δομή της σχολής Μπάουχαους ήταν πως ο τελικός στόχος είναι ένα ολοκληρωμένο και ενιαίο κτίσμα. Με αυτό τον τρόπο, το κίνημα του Μπαουχάους προσπάθησε να ενοποιήσει την έννοια της τέχνης με τη διαδικασία της παραγωγής, υποτάσσοντας παράλληλα τα τεχνικά μηχανικά μέσα στην ανθρώπινη δημιουργικότητα. Η σχολή αξιοποίησε την ανθρώπινη ατομική προσπάθεια στα πλαίσια μιας βιομηχανικής παραγωγής που στο παρελθόν ήταν απόλυτα τυποποιημένη.
Το Μπαουχάους άσκησε σημαντική επίδραση στις τάσεις της τέχνης και της αρχιτεκτονικής στη δυτική Ευρώπη αλλά και στις Ηνωμένες Πολιτείες όταν πολλοί από τους καλλιτέχνες που αναμίχθηκαν σε αυτό εξορίστηκαν από το ναζιστικό καθεστώς και αναζήτησαν την τύχη τους εκεί. Οι μέθοδοι διδασκαλίας και οι ιδέες που προώθησε η σχολή, μεταδόθηκαν μέσα από τους σπουδαστές και άλλους φορείς. Οι Βάλτερ Γκρόπιους, Μαρσέλ Μπρόιερ και Μόχοϊ-Νάγκυ εργάστηκαν μαζί στα μέσα της δεκαετίας του '30 στην Αγγλία, για την εταιρεία Isokon μέχρι το ξέσπασμα του πολέμου. Στα τέλη της δεκαετίας του '30 ο βαν ντερ Ρόε εγκαταστάθηκε στο Σικάγο, όπου συνέχισε με επιτυχία το αρχιτεκτονικό του έργο, αναλαμβάνοντας τη διεύθυνση του τμήματος αρχιτεκτονικής του Ινστιτούτου Τεχνολογίας τού Ιλινόις (Armour Institute). Ο Μόχοϊ-Νάγκυ ίδρυσε το 1937, στο Σικάγο, το «Νέο Μπαουχάους» (New Bauhaus, μετέπειτα Institute od Design) χάρη στη χορηγία του βιομηχάνου Walter Paepcke. Ο Χέρμπερτ Μπάγερ, με την υποστήριξη του Paepcke συμμετείχε σε αρκετά προγράμματα για το Άσπεν των ΗΠΑ, συμμετέχοντας και στη δημιουργία του Ινστιτούτου Άσπεν. Τόσο ο Γκρόπιους όσο και ο Μπρόιερ δίδαξαν στη σχολή σχεδίου του Χάρβαρντ (Harvard Graduate School of Design) ενώ συνεργάστηκαν και επαγγελματικά μέχρι το 1941. Το τμήμα του Χάρβαρντ είχε μεγάλη επιρροή στα τέλη της δεκαετίας του '40 και στις αρχές της δεκαετίας του '50, με αποφοίτους όπως οι Philip Johnson, Ι.Μ. Πέι, Lawrence Halprin και Paul Rudolph.
Την περίοδο 1953-68, λειτούργησε στη Δυτική Γερμανία η Hochschule für Gestaltung, γνωστή ως Σχολή του Ουλμ, αποτελώντας σε ένα βαθμό διάδοχο του Μπαουχάους. Το 1960 ιδρύθηκε το Αρχείο Μπαουχάους (Bauhausarchiv) στο Ντάρμσταντ, από τον Hans Maria Wingler, με σκοπό την έρευνα και την προβολή της ιστορίας και της επίδρασης τής σχολής. Το 1971 μεταφέρθηκε στο δυτικό Βερολίνο και στεγάστηκε σε κτίριο που σχεδίασε ο Βάλτερ Γκρόπιους, ενώ εξελίχθηκε παράλληλα σε μουσείο για το βιομηχανικό σχεδιασμό. Το 1994 ιδρύθηκε το δημόσιο Ίδρυμα Bauhaus-Dessau, χάρη στο οποίο το κολέγιο Bauhaus-Dessau άρχισε από το 1999 να προσφέρει μεταπτυχιακά προγράμματα με συμμετέχοντες από όλο τον κόσμο.
Σήμερα η σχολή του Μπαουχάους είναι ένα σύμβολο του μοντερνισμού, με μεγάλη επίδραση στην εξέλιξη του λειτουργισμού (φονξιοναλισμός). Η σημαντικότερη συμβολή του βρίσκεται στον τομέα της σχεδίασης βιομηχανικών προϊόντων και ειδικότερα του σχεδιασμού επίπλων. Πολλά χαρακτηριστικά προϊόντα Μπαουχάους κυκλοφορούν απαράλλακτα ως σήμερα, όπως οι ταπετσαρίες, τα υφάσματα, τα φωτιστικά και οι διάσημες μεταλλικές πολυθρόνες.
[Επεξεργασία] Αρχιτεκτονική παραγωγή
Εντός της σχολής διδασκόταν ό,τι είχε σχέση με την αρχιτεκτονική, το σχέδιο αλλά και την τελική κατασκευή. Το παράδοξο στα πρώτα χρόνια λειτουργίας της ήταν ότι, αν και υποστήριζε ότι ο απώτερος στόχος όλης της δημιουργικής δραστηριότητας ήταν το χτίσιμο και η κατασκευή έργων, η σχολή δεν πρόσφερε μαθήματα αρχιτεκτονικής παρά μόνο μετά το 1927. Κατά την περίοδο τής διεύθυνσης της σχολής από τον Βάλτερ Γκρόπιους και τον Μέγερ, η αρχιτεκτονική παραγωγή του Μπαουχάους ανήκε ουσιαστικά στους ίδιους, με αξιοσημείωτα έργα την κατοικία του Άντολφ Ζόμερφελντ και την οικία Otte στο Βερολίνο, καθώς και τα σχέδια για τον πύργο Tribune Tower στο Σικάγο που υπέβαλε το γραφείο του Γκρόπιους στα πλαίσια διαγωνισμού. Τα κτίρια της σχολής Μπάουχαους στο Ντεσάου θεωρούνται επίσης πολύ σημαντικά. Οι σπουδαστές της σχολής συνεισέφεραν κυρίως σε μικρότερης εμβέλειας εργασίες στους εσωτερικούς χώρους (σχεδίαση γραφείων, αγγειοπλαστική, εσωτερική διακόσμηση κ.τ.λ). Στα δύο χρόνια της διεύθυνσης του Μέγερ, η φιλοσοφία της σχολής μετατοπίστηκε από την αισθητική αρτιότητα προς τη λειτουργικότητα και την ικανοποίηση των απαιτήσεων του χρήστη. Σε αυτή την περίοδο ανατέθηκαν στη σχολή σημαντικά έργα, μεταξύ των οποίων ένα για την πόλη του Ντεσάου, που αφορούσε την κατασκευή πέντε διαμερισμάτων που διατηρούνται έως σήμερα, και ένα για την πόλη του Bernau και την κατασκευή των γραφείων του Ομοσπονδιακού Σχολείου των Γερμανικών Συνδικάτων (ADGB).
Όταν ανέλαβε τη διεύθυνση της σχολής ο Μις βαν ντερ Ρόε, αποκήρυξε τις προγενέστερες πολιτικές των Γκρόπιους και Μέγερ καθώς και όλους τους υποστηρικτές τους, ωστόσο σε αυτή την περίοδο δεν σημειώνεται κανένα υλοποιημένο πρόγραμμα ή έργο από τη σχολή. Σε ότι αφορά την αρχιτεκτονική παραγωγή, η άποψη πως η σχολή Bauhaus ευθύνεται για ένα εκτενές έργο κατασκευής πολλών κατοικιών δεν είναι ακριβής. Άλλωστε, δεν ήταν η πρώτη προτεραιότητα των Γκρόπιους και βαν ντερ Ρόε. Ωστόσο, οι σύγχρονοι του Μπάουχαους αρχιτέκτονες Bruno Taut, Ηans Poelzig και ιδιαίτερα ο Ernst May, των πόλεων του Βερολίνου, της Δρέσδης και της Φρανκφούρτης αντίστοιχα, είναι υπεύθυνοι για πλήθος πρωτοποριακών κατοικιών που χτίστηκαν την περίοδο εκείνη στη Γερμανία, επηρεασμένοι ασφαλώς και από την φιλοσοφία της σχολής Bauhaus.
[Επεξεργασία] Βασικοί εκπρόσωποι
Μερικοί από τους πλέον σημαντικούς καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες που δίδαξαν στη σχολή Bauhaus είναι:

Summary:
Με τον όρο Μπαουχάους ή Μπάουχαους (γερμ. Staatliches Bauhaus ή Bauhaus) αναφερόμαστε στην καλλιτεχνική και αρχιτεκτονική σχολή που ιδρύθηκε από τον Βάλτερ Γκρόπιους και αναπτύχθηκε την περίοδο 1919-1933 στη Γερμανία. Το ύφος της σχολής Μπαουχάους επέδρασε καταλυτικά στην εξέλιξη της σύγχρονης τέχνης, ειδικότερα στους τομείς της αρχιτεκτονικής και του βιομηχανικού σχεδιασμού (design), ενώ τα έργα που παράχθηκαν μέσα από τα εργαστήρια της σχολής έγιναν αντικείμενα εκτεταμένης αναπαραγωγής .
Λειτούργησε σε τρεις διαφορετικές πόλεις της Γερμανίας, στη Βαϊμάρη (1919-25), στο Ντεσάου (1925-32) και στο Βερολίνο (1932-33), υπό την διεύθυνση των Βάλτερ Γκρόπιους (1919-28), Χάνες Μέγιερ (1928-30) και Μις βαν ντερ Ρόε (1930-33) αντίστοιχα. Οι αλλαγές στην έδρα και στην ηγεσία της συνδέονταν με αντίστοιχες διαφοροποιήσεις στην πολιτική της αλλά και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ύφους της. Ανάμεσα στις κεντρικές ιδέες που προώθησε η σχολή, ήταν η χρήση της τεχνολογίας για καλλιτεχνικούς σκοπούς, η απουσία διάκρισης μεταξύ καλών και εφαρμοσμένων τεχνών, καθώς και η αναγκαιότητα της σφαιρικής διδασκαλίας όλων των μορφών τέχνης . Επανέφερε τη διδασκαλία σε εργαστήρια, σε αντίθεση με τον τρόπο λειτουργίας των ακαδημιών, και στο μικρό χρονικό διάστημα που λειτούργησε, δίδαξαν επιφανείς καλλιτέχνες του 20ού αιώνα, όπως ο Βασίλι Καντίνσκι, ο Γιοχάνες Ίτεν, ο Μαρσέλ Μπρόιερ και ο Πάουλ Κλέε.