[redakti] Origino de la vorto «Armenio»
La origina nomo en la armena lingvo por nomi la landon estis «Hayk‘» (hajk). Tiu ĉi nomo evoluis dum la Mezepoko al «Hayastan», kio estas kombino de la vortoj Hayasa (Հայասա) aŭ Hayk‘ (Հայկ) kun la persa sufikso «-stan» kiu signifas «tero». La nomo estis tradicie derivata de Haik aŭ Hayq -Hajko - (Հայկ), legenda patriarko de la armenoj, kiu laŭ la tradicio Hajko estis la pra-pranepo de Noa. Estis proponita de la armenaj kredantoj al Armenio kiel la loko kie estis la biblia ĝardeno (Edeno) kaj tre populare ili kredas ke la monto Ararato . estas la biblia monto sur kiu ripozis la arkeo de Noa post la universala diluvo (Genezo 8:4).
Hajko estis kaziko de la «armens», armena tribo el la Aratta epoko (la nomo ankaŭ similas al Ararat, kaj fakte la monto situas en la loko kie eble iam estis Aratta). La persa termino estas «armani», unue registrita en la inskripcio de Behistuno (521 a. K.). La greka termino «Armenoi» estas konfirmita en la skriboj de Herodoto Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι., kiu diras ke la armenoj estis kolonoj de Frigio. Laŭ la historiistoj, la unua mencio de la vorto «Armina» aperis en la kojnoskriboj de la epoko de la reĝo Dario la 1-a de Persio (6a kaj 5a jc. a. K.). Sed la nomo donita al la armenoj «Gai» (aŭ Jai), venas de la lando Gaiasa aŭ Jaiasa, menciita en la keramikaj hititaj skriboj de la 12-a jarcento a.K. Kelkaj jardekoj poste, Jenofonto, greka generalo, kiu batalis kontraŭ la persoj, priskribas multajn aspektojn de la vivo de la armena popolo kaj de ĝia gastamo. Li rakontas ke la popolo parolas lingvon similan, laŭ la akĉento, al la lingvo de la persoj. Kelkaj judaj kaj kristanaj erudiciuloj skribas ke la nomo «Armenio» venas de Har-Minni, tio estas, la «Minni-montaro» (aŭ de Mannai). Pluraj armenaj erudiciuloj inkluzive de Ishkhanyan (1989), identigas la persan terminon kun «Armani» (Armanum, kiu ankaŭ legeblas kiel Armanim) menciata inter la venkitaj malamikoj far la akadia reĝo Naram-Sin (2300 a. K.), situigante ĝin en la montaro de la norda Armenio. La historiisto Arnold Toynbee diras ke «Armenio» povas veni de «Erimena», patro de la lasta regento de Urarto, Russas la 3-a. Li aldonas ke alia alternativo estas «Aruma-ni», kio signifas «lando de la arameoj», popolo kiu alvenis el la nordo de la arabaj stepoj kaj fine de la 11-a aŭ komence de la 10-a jarcentoj konkeris Nairi-n
[redakti] Historio
[redakti] Antikveco
Armenio estis loĝata ekde prahistoriaj epokoj. La arkeologoj daŭre trovas restaĵojn kiuj demonstras ke Armenio kaj ĝia montaro estis inter la unuaj lokoj kie la homa civilizo ekloĝis. Ekde 4000 a. K. ĝis 1000 a. K., la iloj kaj ornamaĵoj el kupro, bronzo kaj fero estis ellaborataj en Armenio kaj ofte vendataj en najbaraj regionoj kie tiuj materialoj estis malabundaj.
La teritorio de Armenio ankaŭ estas fama pro la gastado de la monto Ararato al la Arkeo de Noa post la universala diluvo rakontata en la Biblio kaj en multaj aliaj skribaĵoj.
Dum la Bronzepoko, kelkaj ŝtatoj prosperis, inkluzive de la Hitita Imperio (en ĝia pleja splendoro), Mitano (historia Armenio en sudokcidento) kaj de Hayasa-Azzi (15-a jarcento a.K.) kaj en la Ferepoko, la hindeŭropaj frigoj kaj muŝkioj alvenis kaj detruis la reĝlandon Mitano, ankaŭ floris la popolo de Nairi (jc. 12a a.K.) kaj la reĝlando Urarto. (jc. 9a a.K.), sed la aldonaĵo de ĉiu popolo en la formado de la armena popolo ankoraŭ ne estas certa. Kelkaj diskutas pri pli da influo de la Huritoj en la frua Armenio, sed bazata laŭ diversaj drastaj patronoj de la lingvo, la plimulto akceptas ke la armenoj apartenas al la aro de hindeŭropaj popoloj dume Urarto apartenas al la Huro-Urartana familio. Erevano, la moderna ĉefurbo de Armenio, estis fondata en 782 a. K. de la reĝo Argiŝto la 1-a de Urarto.
Ĉirkaŭ la jaro 600 a. K., estis establita la Armena Reĝlando sub la Orontida Dinastio kaj ĝi ekzistis sub pluraj lokaj dinastioj ĝis 428.
Post la detruado de la Seleŭka Imperio, la sukceda ŝtato de la imperio de Aleksandro la Granda, helena armena ŝtato, estis fondata ĉ. 190 a.K., kun Artashes kiel la una reĝo kaj al la fondinto de la dinastio Artashesid (190�a.�C.). Samtempe, nova ŝtato disigita sub Zariadris, kiu estis konata kiel «malgranda Armenio» dume la ĉefa reĝlando akiris la nomon Granda Armenio
La Reĝlando Armenio atingis sian plejan ekspansion inter la 95a a.K. kaj 66a a.K. sub la regado de Tigranes la Granda el la Artaksia Dinastio, kiam konvertiĝis en unu el la reĝlandoj kiuj plej ekspansiiĝis en sia epoko. Tra ĝia historio, la reĝlando Armenio ĝuis portempajn sendependajn periodojn kaj aŭtonomiajn periodojn de la tiutempaj imperioj. Reĝoj, apogataj aŭ altrudataj de la Romia Imperio aŭ de Partujo, aŭ konsentite inter ambaŭ, fondis kaj detruis dinastiojn, kiaj la Arsakida Dinastio establita ekde la jaro 53 de Tiridates la 1-a de Armenio. La strategia situo de Armenio inter la du kontinentoj (Eŭropo kaj Azio) fariĝis ĝin scenejo de sinsekvaj invadoj de la imperioj, inkluzive de la asiria, helena, romia, bizanca, araba, mongola, persa, otomana kaj rusa.
En la jaro 301, Armenio konvertiĝis en la unua lando de la tuta mondo kiu adoptis la kristanismon kiel oficiala religio, de la ŝtato pro la influo de Sankta Gregorio la Iluminanto hodiaŭ konsiderata kiel sankta patrono de la Armena Apostola Eklezio kaj de Armenio. Tiridates la 3-a de Armenio (238-314) estis la unua reganto kiu oficiale proponis kristanigi la popolon kaj lia kristaniĝo okazis dek jarojn antaŭ la toleremo koncedita al la kristanismo fare de la Romia Imperio sub Galerio kaj 36 jarojn antaŭ la baptado de Konstantinopolo. En la jaro 405, Mesrop Maŝtoc kreis la armenan alfabeton .
[redakti] Persa Armenio
Post la falo de la armena reĝlando en la jaro 428, la plejparto de Armenio estis aneksita kiel marzpanato ene de la Sasanida Imperio , regata de marzpanestro. Post armena ribeliĝo en la jaro 451, la kristanaj armenoj konservis la religian liberecon, dume Armenio gajnis aŭtonomion kaj la rajton esti regata de armena marzpanestro, kiam tiutempe aliaj imperiaj teritorioj estis ekskluzive regata de persoj. La Armena Marzpanato ekzistis ĝis 630, kiam la Sasanida Persio estis detruata de la Araba Kalifato.
Post la Araba konkero de Armenio kaj post la marzpanata periodo (428-636), Armenio estiĝis aŭtonoma princlando ene de la Araba Imperio , kunigante ankaŭ la antaŭajn konkeritajn armenajn teritoriojn de la Bizanca Imperio. La princlando estis regata de armena princo, agnoskata de la kalifo kaj la bizanca imperiestro. Ĝi estis parto de la emirlando kreata de la araboj, kiu ankaŭ inkluzivis teritoriojn de Kartvelio kaj de Kaŭkaza Albanio kaj havis sian centron en la armena urbo Dvin. La Armena princlando ekzistis ĝis la jaro 884, kiam ĝi rekuperis la sendependiĝon de la malforta Araba Imperio.
[redakti] Mezepoko
La armena reĝlando reaperis regata de la Bagratida dinastio, kiu regis ĝis 1045. Samtempe, pluraj regionoj de la bagratida Armenio estis disigitaj formante sendependajn reĝlandojn kaj princlandojn kiel la reĝlando Vaspurakano regata de la nobeldomo Arcruni, sed ĉiuj agnoskis la plejaltan regadon de la bagratidaj reĝoj.
En 1045, la Bizanca Imperio konkeris la bagratidan Armenion. Baldaŭ, la aliaj armenaj ŝtatoj falis sub la bizanca kontrolo. La bizanca dominado estis mallonga ĉar la turkoj venkis en 1071 la bizancanojn kaj konkeris Armenion dum la batalo de Manzikert, formante la Selĝukan Imperion. Pro eskapado de la morto aŭ sklavigado de tiuj kiuj murdis lian parencon Gagiko la 2-a, reĝo de Ani, armeno nomata Rubeno la 1-a de Armenio eniris tra la montaro Taŭruso kun kelkaj sampatrianoj. Poste li alvenis al Tarsus, en Kilikio, kie la bizanca reganto protektis lin kaj kie estis finfine establita la Armena reĝlando en Kilikio.
La Selĝuka Imperio baldaŭ ekdetruiĝis. Komence de la jaro 1100, la armenaj princoj de la nobelaj zakaridoj establis duonsendependan armenan princlandon en norda kaj orienta Armenio, konata kiel Zakarida Armenio . La nobela familio Orbeliano kundividis la regadon kun la Zakarida en kelkaj regionoj de la lando, speciale en Vajoco-Dzoro kaj Sjuniko. Tamen la sudo de Armenio restis sub la regado de la kurdaj dinastioj Ŝadadids kaj Ajubids.
[redakti] Eksterlanda okupado
En 1230 la mongola kanato konkeris la Princlandon Zakarjano, same kiel la reston de Armenio. La mongolaj invadoj baldaŭ estis sekvataj de aliaj centr-aziaj triboj, kiuj daŭris de 1200 ĝis 1400. Post senfinaj invadoj, pro ĉiu detruo okazigata al la lando, Armenio malfortiĝis. En la jaro 1500, la Otomana Imperio kaj la Safavida Persio disdonis Armenion inter si. La Rusa Imperio pli malfrue aneksis la orientan Armenion (kiu konsistis el la kanatoj de Erivano kaj de Karabaĥo ene de Persio) en 1813 kaj 1828.
[redakti] Otomana Armenio
Armenio fariĝis ano de la Otomana Imperio per la regado de Selimo la 2-a (1524—1574). Tamen, la komenca aneksiĝo ekis dum la regado de Meĥmedo la 2-a (15-a jc.), kiu ofertis la protektadon de la imperio al la Armena Patriarkato de Konstantinopolo. Tiu ĉi situacio daŭris 300 jarojn, ĝis la Ruso-Turka Milito (1828-1829), kiam la orienta teritorio de Armenio estis cedata al la Rusa Imperio. La resto, ankaŭ konata kiel Otomana Armenio aŭ okcidenta Armenio, restis sub la regado de la Otomana Imperio ĝis la fino de la Unua mondmilito.
[redakti] Unua Mondmilito kaj Armena Genocido
Dum la ekdetruado de la imperio la Junaj Turkoj venkis la registaron de la sultano Abd-ul-Hamid la 2-a. La armenoj kiuj loĝis en la imperio esperis favoran ŝanĝon de ilia duaklasa stato. Tamen, pro la impakto de la Unua mondmilito kaj la invado de la otomana imperio sur la rusan imperion, la nova registaro ekrigardis la armenojn per malkonfido. Tio ŝuldiĝis al tio ke la rusaj trupoj havis armenan kontingenton. La 24-an de aprilo 1915 la otomanaj aŭtoritatoj ekarestis la armenajn intelektulojn.
Per la Tehcir-leĝo, granda kvanto da armenoj kiuj loĝis en Anatolio forpasis kiel rezultato de la armena genocido. Sed estis loka armena rezistado en la regiono, disvolvita kontraŭ la aktivecoj de la otomana imperio. La okazintaĵoj de 1915 al 1917 estis konsiderataj de la armenoj kaj la plimulto de la okcidentaj historiistoj kiel amasmurdadoj gvidataj de la ŝtato (armena genocido) .
Malgraŭ la evidencoj de la genocido, la turkaj aŭtoritatoj neas tiun fakton kaj asertas ke tiuj forpasoj estis la konsekvencoj de intercivitana milito, kune kun la malsato kaj malsanoj, inkluzive de la forpaso kaj de armenoj kaj de turkoj. La plejmulto de la ĉirkaŭkalkuloj rilate al la nombro de mortigitaj armenoj komenciĝas je 650.000 ĝis miliono kaj duono da personoj. Armenio kaj ĝia armena diasporo ade kampanjas, dum pli ol 30 jaroj, serĉante la oficialan agnoskadon de tiuj okazintaĵoj kiel genocido. Tiu ĉi genocido estas solene memorata ĉiujare la 24-an de aprilo, la kristana armena tago de la Martiro aŭ de la armena genocido.
Kvankam la rusa armeo sukcesis okupi la plejparton de Armenio dum la Unua mondmilito, ĝiaj gajnitaĵoj estis perditaj pro la rusa revolucio. En tiu momento, Armenio, Kartvelio, kaj orienta Azerbajĝano regata de la rusoj, intencis arigi ilin en unusola lando: Transkaŭkaza Federacia Demokratia Respubliko. Tiu ĉi federacio, tamen, nur ekzistis de februaro al majo 1918, kiam la tri partioj decidis disigi ĝin. Kiel rezulto, orienta Armenia sendependiĝis kiel Armena Demokratia Respubliko (DRA) la 28-a de majo.
[redakti] Armena Demokratia Respubliko
Malbonŝance, la mallonga sendependiĝo de la DRA finis per milito, teritoriaj konfliktoj, amasa enmigrado de rifuĝintoj de la turka Armenio, malsanoj kaj malsato. Malgraŭ tio, la Entento, hororigata de la agado de la otomana registaro, intencis helpi la novan ŝtaton pere de fondusoj kaj aliaj rimedoj.
Post la fino de la milito, oni decidis disigi la otomanan imperion. Subskribata inter la aliancitaj potencoj kaj la otomana imperio en Sèvres la 10-a de aŭgusto 1920, la Traktato de Sèvres promesis restigi la ekzistadon de la Armena Demokratia Respubliko kaj aneksi la teritoriojn kiuj apartenis al la turka Armenio al la respubliko. Pro tio ke la novaj landlimoj devis esti desegnataj de la usona prezidanto Woodrow Wilson, la Otomana Armenio ankaŭ estas konata kiel la «Wilsona Armenio». Eĉ estis konsiderata la eblon konverti Armenion en usona protektorato. La traktato, tamen, estis rifuzita de la nacia turka movado kaj neniam efektiviĝis. La movado gvidata de Mustafa Kemal (Atatürk), uzis la traktaton kiel la okazo por deklari la laŭleĝan registaron de Turkio kaj anstataŭis la monarkion kaj ĉefurbon en Istanbulo al respubliko kun ĉefurbo en Ankaro.
En 1920, Armenio kaj Turkio ekmilitis, akra konflikto kiuj finiĝis per la Traktato de Aleksandropolo (la 2-a de decembro 1920). La Traktato de Aleksandropolo devigis al Armenio senarmigi la plimulton de ĝia armeo, cedi pli ol 50% de ĝia teritorio antaŭ la milito, rezigni ĉiujn teritoriojn ceditajn je ĝia favoro per la Traktato de Sèvres. Samtempe, la Dekunua Soveta Armeo sub la gvido de Grigorij Orĝonikidze, invadis Armenion en Karavansarai (nuna Ijevan) la 29-a de novembro. La 4-an de decembro la trupoj de Ordzhonikidze eniris en Erevanon kaj la efemera Armena Respubliko malaperis.
[redakti] Soveta Armenio
En 1920, Armenio kaj Turkio konfrontiĝis en la Turko-Armena Milito (1920), akra konflikto kiu finiĝis per la Traktato de Aleksandropolo per kiu la armenoj liveris la plimulton de ĝiaj armiloj kaj teritorio al la turkoj. Samfoje, Armenio estis invadita de la Ruĝa Armeo, kio kondukis al la establiĝo de soveta dominado en Armenio en decembro 1920. Dum pluraj monatoj la armenaj naciistoj kontrolis la regionon Montara Karabaĥo, kiuj fine estis okupata de la komunistoj. La Traktato de Aleksandropolo, subskribata de la antaŭaj armenaj funkciuloj (forigataj pro la establiĝo de soveta registaro), neniam estis ratifita de la nova komunisma registaro.
En 1922, la lando estis aneksita al Sovetio kiel parto de la Transkaŭkaza Socialisma Soveta Respubliko, je mallonga ekzistado, kune al Kartvelio kaj Azerbajĝano. La Traktato de Aleksandropolo tiam anstataŭita de la Traktato de Kars, inter Turkio kaj Sovetio. Per ĝi, Turkio cedis la provincon Ajaro al Sovetio ŝanĝe de la suvereneco de la teritorioj Kars, Ardahan kaj Iğdır. Ĝis la nuntempo Armenio ne agnoskas tiun traktaton kiel valida, ĉar la armenoj ne partoprenis ĝin. Tamen, ĝis nun Armenio ne reklamis tiujn provincojn kiuj transiris al Turkio.
La Transkaŭkaza Soveta Respubliko ekzistis de 1922 ĝis 1936, kiam ĝi estis dividita en tri apartaj respublikoj (SSR Armenio, SSR Azerbajĝano inkluzive de la armena aŭtonoma regiono Montara Karabaĥo, kaj SSR Kartvelio. La armenoj ĝuis relativan stabilan periodon dum la soveta regado. La lando ricevis medicinojn, nutraĵojn kaj aliajn provizojn el Moskvo, kaj la komunisma dominado estis balzamo kontraste kun la lastaj jaroj de la Osmanida Imperio. La situacio estis malfacila por la eklezio, kiu batalis sub la soveta regado. Post la forpaso de Lenin, Stalin ekregis Sovetion kaj komencis timan kaj hororan epokon renovigata por la armenoj. Kiel aliaj etnaj malplimultoj kaj eĉ la rusoj mem, travivis grandan purigadon de Stalin; dek mil armenoj estis ekzekutitaj aŭ deportitaj. La timoj malpliiĝis kiam Stalin forpasis en 1953 kaj Nikita Ĥruŝĉov iĝis la nova reganto de la lando.
[redakti] Nikita Ĥruŝĉov
Post la forpaso de Stalin en 1953, Nikita Ĥruŝĉov fariĝis la nova reganto de la lando. La soveta registaro iĝis multe pli permisiva antaŭ la naciismaj demonstradoj de la diversaj respublikoj. La proceso pri senstalinigado promociita de Ĥruŝĉov mildigis la timojn de multaj sovetianoj. Krome, li uzis pli da rimedoj por la produktado de komsumaĵoj. Dum tiu ĉi epoko. Armenio ĝuis kreskantan kulturan kaj ekonomian renaskiĝon, kie estis permesataj la religiaj praktikadoj kiuj videblis per la entroniĝo de la armena katolikoso Vazgen la 1-a en 1955.
La 24-a de aprilo 1965, miloj da armenoj surstrate manifestaciiĝis en Erevano okaze de la 50a datreveno de la armena genocido. La sovetaj trupoj eniris en la urbon kaj intencis ordigi ĝin. Por preventado kontraŭ nova tia manifestado, la Soveta registaro akceptis la konstruadon de monumento honore al la viktimoj dum tiuj amasmurdadoj far la turka registaro. En 1967, la monumento, verkata de la arkitektoj Kalaŝjan kaj Mkrĉjan estis finita en Erevano. La monumento je 44 metroj signifis la nacian renaskiĝon de la armenoj. Estis metitaj 12 encirklaj sojloj, reprezentante la 12 perditajn provincojn, ankoraŭ en turka teritorio. En la centro de la cirklo, kun 1,5 metroj profonde estas la eterna flamo. Laŭlonge de la memorejo estas 100-metra muro kun la nomoj de la vilaĝoj kie la amasmurdadoj okazis.
[redakti] Perestrojko
La politiko de Miĥail Gorbaĉov, la t.n. Perestrojko, nutrigis la esperon pri pli bona vivnivelo sub la sovetia regado en Armenio. La hamŝenizoj kiuj estis deportitaj far Stalin al Kazaĥio petis la rajton je reveno al la patrolando, reveno kiu ne estis akceptata de la supera soveta registaro pro timo je konfliktoj inter la islamaj armenoj (hamŝenizoj) kaj la kristanaj armenoj loĝantaj en Armenio. La armenoj de la regionoj Montara Karabaĥo, kiu estis promesita al Armenio de la bolŝevikoj sed aneksata al Azerbajĝano de Stalin, komencis pacan kaj demokratian movadon por unuigi la regionon al Armenio. La plimulto de la armena loĝantaro ne plu eltenis la perfortan adaptadon al la kulturo de Azerbajĝano. La 20-a de februaro 1988, la armenaj diputitoj de la Nacia Konsilio de Montara Karabaĥo votis por la unuiĝo kun Armenio. Tamen, la etnaj konfliktoj baldaŭ akriĝis per rompado inter la loĝantaro de Armenio kaj Azerbajĝano kio malebigis la pacan kunvivadon en la regiono.
[redakti] Sendependiĝo
La regperiodo de Gorbaĉov en la 80-aj jaroj, karakteriziĝis je la streĉaj rilatoj inter Armenio kaj Azerbajĝano rilate al la regiono Montara Karabaĥo .
En 1991, la Armena Soveta Socialista Respubliko, oficiale deklaras sian sendependon. En 1992 Armenio kun apogo de Karabaĥo deklaras malferman militon kontraŭ Azerbajĝano , kiu ricevas la apogon de Turkio. En la milito partoprenis ĉeĉenajn batalantojn kaj afganajn muhadijojn, malgraŭ tio, Armenio sukcesis liberigi Arcaĥon kaj okupi regionojn kiuj historie apartenis al ĝi, kiel sekur-ŝnuro. La milito finiĝis en 1994 pro perado de Rusio. Ekde tiam, Armenio kaj ĝia najbaro negocadas la pacon pere de la Organizo por la Sekureco kaj Kunlaborado en Eŭropo. La ŝtato Karabaĥo ankoraŭ estas nedeterminata kaj la ekonomio de ambaŭ landoj estas damaĝataj pro manko de kompleta rezolucio. Tamen, malgraŭ la alta maldungado, Armenio povis efektivigi kelkajn ekonomiajn reformojn kaj en 2006, estis klasigita kiel la 27a ŝtato «ekonomie plej libera» en la mondo. Ĝiaj rilatoj kun Eŭropo, Meza Oriento, kaj la Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj, permesis la pliiĝon de la armena komerco. La gaso, petrolo kaj aliaj energifontoj estas ricevataj tra du gravaj vojoj: Irano kaj Kartvelio, kun kiuj Armenio havas bonajn rilatojn.
[redakti] Registaro kaj politiko
La politiko de Armenio estas efektivigata kadre de prezidanto de la demokratia respubliko. Laŭ la armena konstitucio, la prezidanto estas la ŝtatestro el plurpartia sistemo. La leĝdona sistemo estas kontrolata de la registaro kaj la leĝdona sistemo de la Registaro kaj la Parlamento. La unuĉambra parlamento (ankaŭ nomata Azgayin Zhoghov aŭ Nacia Asembleo) estas formata de koalicio de tri politikaj partioj: la konservativa Respublikana Partio, la Prospera Armenio kaj la Armena Revolucia Federacio. La ĉefaj opoziciaj partianoj estas Artur Baghdasarian el Rajto-Ŝtato kaj Raffi Hovannisian de Armenia Heredaĵo, kiu favorigas la aliĝon de Armenio kiel membro de la Eŭropa Unio kaj NATO.
La ĉefa celo de la armena registaro estas la konstruado de okcidentstila parlamenta demokratio kiel bazo por la enlanda regado. Tamen, la internaciaj observantoj de la Konsilio de Eŭropo kaj la Ŝtata Departemento de Usono dubas pri la politika travideblo de Armenio dum la lastaj prezidentaj kaj parlamentaj balotadoj kaj de la konstitucia referendumo ekde 1995, pro dubindaj balotadoj, la manko de kunlaborado flanke de la Elekta Komisiono kaj la malbonkvalita konservado de la balotaj listoj kaj de la balotejoj
[redakti] Registaro
La prezidanto de Armenio estas la ŝtatestro, elektata rekte per universala voĉdonrajto. La plej alta leĝdona organismo estas la Nacia Asembleo. En 1990 okazis la unuaj demokratiaj balotadoj kaj en 1991 estis elektata la unua prezidanto de la Respubliko. La prezidanto nomumas la ĉefministron, kiu samtempe elektas la registarajn ministrojn. Armenio estas membro de la Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj (KSŜ).
Robert Koĉarjan, la nuna prezidanto de la lando ekde 1998, ne estas ano de la komunisma partio, ankoraŭ tre forta pro la heredo kiun lasis la eksa Sovetio en Armenio. Tiu ĉi registaro estas konsiderata kiel naciisma.
Konstitucio: 5-a de julio 1995.Laŭleĝa sistemo por voĉdonrajto: 18 jaroj, universala.Plenumpova sistemo: Prezidento de la Respubliko (Ŝtatestro, Vic-prezidento, Ĉefministro kaj Konsilio de Ministroj.Leĝdona sistemo: Nacia Asembleo (190 membra)Jura sistemo: Supera Kortumo, Ĝenerala Prokuroro kaj malgrandaj kortumoj.Politika divido: 10 regionoj kaj 21 urboj.Subdivida registaro: ĉiu distrikto havas siajn proprajn lokajn registarojn.
[redakti] Internacia politiko
Nuntempe Armenio havas bonajn rilatojn kun preskaŭ ĉiuj landoj de la mondo , kun la grava escepto de ĝiaj du proksimaj najbaroj, Turkio kaj Azerbajĝano. La streĉaj rilatoj kreskis inter la armenoj kaj la azeroj dum la lastaj jaroj de Sovetio. La milito en Montara Karabaĥo regis la politikon de la regiono dum la 90-a jardeko. La landlimo inter du rivalaj landoj restas fermata ĝis la nuntempo, sen trovado de solvo por fini la konflikton malgraŭ la perado de kelkaj organizaĵoj kaj landoj.
Turkio havas longan historion je malbonaj rilatoj kun Armenio ĉefe pro la neado de la armena genocido de 1915. La konflikto en Karabaĥo fariĝis ekskuzo por fermi la landlimon kun Armenio en 1993. Ankoraŭ ĝi ne retiris la blokadon malgraŭ la internaj interesoj en la armena merkato.
Pro ĝia situo inter Turkio kaj Azerbajĝano, Armenio havas mallarĝajn sekurec-rilatojn kun Rusio. Je peto de la armena registaro, Rusio havas militbazon en la nordoriento de la armena urbo Gyumri kiel preventiva elemento kontraŭ Turkio. Malgraŭ tio, Armenio alproksimiĝis al la eŭroatlantikaj strukturoj en la lastaj jaroj. Ĝi havas bonajn rilatojn kun Usono, ĉefe pro la armena diasporo. Laŭ la censo de 2000 Usono, ĉ. 385.488 armenoj loĝas en Usono.
Armenio estas ano de la Konsilio de Eŭropo , ĝi havas amikajn rilatojn kun Eŭropa Unio , speciale kun du el la membroŝtatoj, Francio kaj Grekio, ĉar enketo de 2005 informis ke 64% de la armena loĝantaro favoras aŭ deziras la aliĝon al la Eŭropa Unio kaj pluraj funkciuloj esprimis ilian deziron ke Armenio fariĝu membroŝtato, ĉar kelkaj antaŭvidas oficialan oferton post kelkaj jaroj. Granda parto de la armena socio ankaŭ deziras aliĝi al NATO . Tamen, la prezidanto Robert Koĉarjan deziras restigi Armenion en rilatoj kun Rusio kaj la Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj.
[redakti] Armeo
La armena armeo, la aera armeo, la aera defenda armeo kaj la landlima gardistaro estas la kvar branĉoj de la tuta armena armeo . Tiu ĉi strukturo de la armenaj militistoj estis pretigata post la malapero de Sovetunio en 1991 per la kreado de la Ministerio de Defendo en 1992. La Ĉefkomandanto estas la prezidanto de Armenio, Robert Koĉarjan. La Ministerio de Defendo okupiĝas pri la politika gvidado, nuntempe gvidata de Serzh Sargsyan, dume ekzistas militkomando sub la Plejalta Ŝtato, gvidata de la Kolonelo Generalo Mikael Harutiunian.
La aktiva armeo havas ĉ. 60.000 soldatojn, kun aldona rezervo je 32.000, kaj «rezervo de la rezervo» de 350.000. La landlimaj gardistoj okupiĝas pri la sekureco kaj gvidado de la landlimoj Kartvelio kaj Azerbajĝano, dume la rusaj trupoj okupiĝas pri la landlimoj kun Irano kaj Turkio. En la supozata kazo je eventuala invado, Armenio estas preparata por la mobilizado de ĉiu sana viro inter 15 kaj 59, ĉiuj kun antaŭaj militistaj studoj.
[redakti] Ekonomio
Antaŭ ĝia sendependo, la ekonomio de Armenio baziĝis sur la industria produktado de kemiaĵoj, elektronikaĵoj, maŝinoj, procesitaj nutraĵoj, sinteta kaŭĉuko kaj teksaĵoj, cetere, ĝi estis alte sendependa de eksteraj rimedoj. La terkultivado nur kontribuis la 20% de la Malneta Enlanda Produkto kaj la 10% de la dungado antaŭ la malapero de Sovetio en 1991. La respubliko disvolvigis modernan industrian sektoron kiu eksportis al la proksimaj sovetaj respublikoj kiel interŝanĝo de la materialoj kaj energio.
La armenaj minejoj enhavas kupron, zinkon, oron, kaj plumbon. La plejparto de la energio estas generata per la importado el Rusio, inkluzive de la gaso kaj nuklea energifonto (por la sola atomenergia planto).
 En junio 1994 estis aprobata liberala leĝo favore de la eksterlanda investado, kaj en 1997 estis adoptata leĝo pri la privatigo. La daŭra progreso dependos de la kapablo de la registaro konsolidi la makroekonomion, plibonigi la investadon kaj grandaj paŝoj kontraŭ koruptado.
En la internacia ĉarto 2005 de la CPI de la ekonomia travideblo (indekso laŭ la opinio pri koruptado), Armenio estis en la rango 88a (de 1 al 158), kio signifas ke ĝi estas unu el la malplej koruptaj landoj inter la antaŭaj sovetaj respublikoj. Laŭ la informo pri homa disvolvo de 2005 UN., Armenio estas en la rango 83a (de 1 al 177) la plej alta inter la transkaŭkazaj landoj. En la listo de 2006 pri la ekonomia libereco, Armenio estis en la rango 27a, la plej bona kune al Japanio kaj antaŭ landoj kiel Norvegio, Hispanio, Portugalio kaj Italio. Kio faras ĝin la plej ekonomie libera el la Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj .
[redakti] «Nederlanda malsano» de Armenio
Kiel informas armena fakulo Grigor Badaljan , ekde 2005 la loka valuto signife plifortiĝis, montrante probleman situacion, kiun Badalan nomas «nederlanda malsano» de ekonomio. Ekzistas unu tre floranta sektoro de la ekonomio, kiu negative influas la aliajn, artefarite plifortigas la lokan valuton kaj povas kaŭzi krizon. Temas pri konstrua industrio, kiu kreskis je 42% dum la jaro 2005.
La signifa kresko en konstruado estas kaŭzita de nestabila situacio en Libano kaj Irano, kiu igas multajn etnajn armenojn el ekster Armenio investi en nemoveblaĵojn en sia «metropolio». Alfluo de valuto el ekster la lando kaŭzas pli altan mendadon de dramo, la loka valuto, kiu rezulte kreskas rilate la ceterajn valutojn.
[redakti] Teritoria organizo
 Armenio dividiĝas en 11 provincoj. Ili nomiĝas marzer (մարզէր) aŭ singulare marz (մարզ) en la armena lingvo.
[redakti] Geografio
Nuntempe Armenio estas lando sen marelirejo situtanta en Malgranda Azio, inter la maroj Nigra kaj Kaspia. Ĝi havas limojn norde kaj oriente kun Kartvelio kaj Azerbajĝano, kaj sude kaj okcidente kun Irano kaj Turkio.
La armena teritorio estas ĉefe montara, kun mallongaj riveroj kaj malmultaj arbaroj. La klimato estas kontinenta: varmaj someroj kaj malvarmaj vintroj. Neniu punkto de la lando estas sub 400 metroj sur la marnivelo. La monto Ararato, armena simbolo, estas la plej alta monto de la regiono kaj de longa tempo troviĝas en turka teritorio.
La poluado rezulto de la toksiaj kemiaĵoj, kiel DDT, malfavoras la riĉigadon de la armena grundo kiu estas malbonkvalita. Pro komunikadblokado de Turkio okaze de la konlikto kun Azerbajĝano, rezultigis procezon de senarbarigadon.
Armenio intencas solvi ĝiajn naturmediajn problemojn. Estis kreata la Ministerio por la Naturprotektado, samtempe estis kreataj impostoj pro la poluado de la aero kaj akvo, kaj ankaŭ pro la verŝado de solidaj toksiaj restaĵoj, kies kolekto estas uzata por naturmediaj projektoj kaj naturmedia rekuperado. La armena registaro intencas fermi la solan nuklea-energian bazon de la lando, kiu datiĝas el la soveta epoko, kiam estos atingata la uzado de aliaj alternativaj energifontoj.
[redakti] Flaŭro kaj faŭno
La teritorio de la Armena Respubliko estas riĉa je multnombraj endemiaj specoj. Ĉe la valo Arakso troviĝas halofitaj plantoj. Ekde altaĵo je 1400 m estas komunaj la artemizioj. En la montara areo kreskas multaj dornaj arbustoj kaj aliaj plantoj. En la alta montaro troviĝas la kserofitoj. Ĉirkaŭ la jaroj 1900 la arboj kaj arbustoj kovris proksimume 25�% de la areo, en 1964 ĉ. 15�% kaj en 2005 nur inter 8 kaj 10�%.
En Sangesur, en la suda parto de la lando, la limoj de la arbaro atingas 2400 alte. Inter la bestaro abundas la reptilioj, inter ili la armena roka lacerto kaj kelkaj venenaj serpentoj. Ankaŭ araneoidoj, kiaj la skorpioj. Ĉe la humidaj valoj vivas la sovaĝaj porkoj, ŝakaloj, cervoj, musteloj kaj agloj; sur la stepoj vivas montaraj ronĝuloj; kaj en la arbaroj siriaj brunaj ursoj, sovaĝaj katoj kaj lupoj. En la protektata areo Chosrow ankoraŭ troveblas linkoj kaj kelkaj kaŭkaziaj leopardoj.
La latinlingva vorto por abrikoto, venas de la armena. La abrikoto havas grandan famon kaj apartenas al la naciaj simboloj de Armenio, reprezentata de la koloro de la malsupera strio en la flago.
[redakti] Ĉirkaŭo
Armenio situas en Transkaŭkazio, la regiono de la sudoriento de Rusio, inter la Nigra Maro kaj la Kaspia Maro. La moderna Armenio okupas parton de la historia Armenio, kies centro estis en la valo de la rivero Arakso kaj la regiono ĉirkaŭ la Lago Van en Turkio.
[redakti] Loĝantaro
Armenio havas 3.215.800 loĝantojn laŭ la censo de aprilo 2006, kaj ĝi estas la dua plej dense loĝata lando el la eks-sovetaj respublikoj. Tamen, ekestis problemo pro la malpliiĝo de la loĝantaro pro la kreskanta pliiĝo de la elmigrado post la malapero de Sovetio. Tamen, la elmigrado kaj malpliiĝo de la loĝantaro draste reduktiĝis dum la lastaj jaroj, per moderata alveno de armenoj kiuj revenas al Armenio; oni esperas la daŭron de tiu alveno. Fakte, Armenio atendas pozitivan kreskadon de la loĝantaro en 2010.
La 97,9% de la loĝantaro estas el armena etno. La jezidoj konsistas el 1,3%, kaj la rusoj la 0,5%. Aliaj malplimultoj inkluzivas la asirianojn, ukrainojn, grekojn, kurdojn, kartvelojn kaj belorusojn. Ankaŭ ekzistas pola kaj germana malplimultoj el Kaŭkazio, kvankam tre rusigitaj. Dum la soveta epoko, la azeroj estis la historie dua etno kiu plej loĝis la landon (ĉ. 10% en 1939 . La azeroj kiuj loĝis en Armenio pro la konflikto kun Azerbajĝano pro la Montara Karabaĥo, preskaŭ ĉiuj elmigris de Armenio. Male, Armenio ricevis grandan nombron de armenaj rifuĝintoj de Azerbajĝano kiu pliigis la armenojn.
Armenio havas grandan diasporon (8 milionoj lau kelkaj estimaĵoj, kiu amplekse superas la loĝantaron de la lando mem), kun komunumoj en la tuta mondo. La plej multnombraj komunumoj troviĝas en Rusio, Francio, Irano, Usono, Kartvelio, Sirio, Libano, Argentino, Aŭstralio, Kanado, Cipro, Ukrainio kaj Israelo. Oni ankaŭ devas konsideri la nombron de 40.000 al 70.000 armenoj kiuj ankoraŭ loĝas en Turkio (la plimulto en Istanbulo).
 Cetere, ĉ. 130.000 armenoj loĝas en la disputata regiono Montara Karabaĥo, kie estas la plimulta etno.
[redakti] Kulturo
La armenoj havas siajn proprajn alfabeton kaj lingvon kiuj distingas ilin. La alfabeto estis ellaborata de Mesrop Maŝtoc kaj konsistas el 36 literoj, du el ili estis aldonataj dum la ekzistado de la Kilikio. 96�% de la enlandaj loĝantoj parolas la armenan lingvon, dume 75,8�% de la loĝantaro ankaŭ parolas la rusan rezulte de la soveta lingva politiko. La adolta alfabetismo en Armenio estas je 98�% . La plimulto de la adoltoj de Erevano povas komunikiĝi en la rusa, dume la populareco de la angla kreskas.
[redakti] Arkitekturo
Armenio posedas riĉan arkitektan heredaĵon konsistante el monaĥejoj, preĝejoj kaj kapeloj. Oni trovas kaj en la lando kaj en la historia armena teritorio — tipan armenan arkitekturon ĉefe eklezia.
La otomana regado bremsis la disvolviĝon de la armena arkitekturo kaj tio ŝajnas kvazaŭ paŭzo en la kronologio de la arkitektura armena historio ekde la 14-a jarcento ĝis la invado de la turananoj al la reĝlando Malgranda Armenio.
Post efemera sendependeco post la armena genocido far la turka registaro, Armenio fariĝis membro de Sovetio. La soveta influo estis tiom granda ke ĝi estis la sola arta inspiro ĝis la sendependeco en 1991.
[redakti] Literaturo
La literaturo komenciĝis en Armenio ĉirkaŭ la jaro 400 a.K. La plimulto de la literaturaĵoj estis kreataj ĉirkaŭ Moseo de Ĥoreno, en la 5-a jarcento. Kun la paso de la jaroj, la elementoj de la origina armena literaturo ŝanĝis kiaj la historioj kaj mitoj kiuj estis tre gravaj tra la generacioj. Dum la 19-a jarcento, la verkisto Mikael Nalbandian agadis por la kreado de literatura armena identeco. La poemo de Nalbandian «kanto de la itala knabino» eble estis la inspiro por la nacia armena himno, Mer Hayreniq.
En la 12-a kaj 13-a jarcentoj rimarkeblas renaskiĝon de la armena literaturo kiu estas konsiderata kiel la arĝenta epoko de la literaturo en Armenio kies ĉefaj temoj estas religio kaj historio. Dum tiu epoko elstaras Nerses la 4-a Schnorhali (1102-1172), poligrafo, aŭtoro de religiaj poemoj, prievangeliaj komentoj kaj historio de la armenoj. De la 13-a jarcento ekiĝas lirika popola poezio, plena de sensual mistikismo, kun eksterlandaj influoj, ĉefe de la trobadoroj. La pleja reprezentanto de tiu epoko estos Arutjun Sajadjan (1712-1795), nomata Sajat Nova; menciendas, pro la verkaĵo pri profana amorado, al Nahapet Kuchak. Oni supozas ke en tiu epoko naskiĝis la populara epopeo de Davido de Sasuno, kiu konserviĝis kiel pervoĉa tradicio ĝis 1873 .
La politikaj okazintaĵoj je la fino de la 14-a jarcento okazigas literaturan dekadencon kiu daŭras ĉirkaŭ 4 jarcentoj, sed la historia literatura tradicio ne interrompiĝas. La renaskiĝo de la literaturo kaj de la klasika lingvo ŝuldiĝas al la agado de Meĥitaro (1676-1749), aŭtoro de klasika gramatiko, kaj de lia kongregacio (meĥitaranoj), kiu establiĝis en Venecio, ĝi havis humanistan influon, ĉefe en la literatura aspekto; al ili oni ŝuldas gravan vortaron kaj la presadon de originalaj kaj klasikaj verkaĵoj. Aldonendas grava faktoro por la literatura disvolvado: disvastigado de la preso kaj pliiĝo de lernejoj en Armenio dum la 19-a jarcento. Ekde tiu dato la literaturo en Armenio sekulariĝas kaj spertas proceson de alproksimiĝo al la okcidenta literaturo. En la orienta flanko, Armenio trovas inspiron en Rusio, dume la okcidenta trovas ĝin en Francio.
En la moderna lirteraturo videblas unua ŝtupo kie regas tadiciismo kaj patriotismo sekvataj poste de realismo. Inter la ĉefaj aŭtoroj menciindas Ĥaĉaturo Abovjan (1805-1848), kiun oni konsideras kiel la patro de la armena literaturo, aŭtoro de patriotismaj verkaĵoj; inter la poetoj el realisma skolo troviĝas Daniel Varuĵan (1884-1915). En la rakonta ĝenro elstaras Akop Paronjan (1842-1891), dramaturgo el popola stilo; la literatura kritikanto Ĉobanjan, kaj la plej fama romanverkisto, Akop Melik-Akopjan (1835-1888), nomata Raffi. Ankaŭ menciidas la plej elstara dramaturgo, Gabriel Sundukjan (1825-1912), kiu bildigas la armenan socion loĝanta en Tbiliso (Kartvelio). Inter la elstaruloj dum la soveta Armenio troviĝas Avetik Isaakjan (1875-1957).
[redakti] Muziko
Armenio estas la patrolando de la komponisto kaj klasika-nuntempa muzikestro Aram Ĥaĉaturjan. Ĥaĉaturjan estas unu el la grandaj muzikistoj de la 20-a jarcento. Lia kariero ĉefe disvolviĝis en Moskvo. Li populariĝis danke al la popularega Sabra Danco kaj al la elektado de kelkaj eroj de lia verkaĵo far la genia Stanley Kubrick por la muzikbando de 2001 'Galaksia Odiseado'. Inter liaj verkaĵoj elstaras, Gayaneh, Spartako kaj kontribuado per liaj partituroj al la soveta baleto.
En Armenio, ekzistas pluraj muzikgrupoj kaj soluloj kiuj interpretas modernajn kaj tradiciajn stilojn . Inter ili elstaras Hajko, Arsen Safarjan, Miŝo, Nana, Arminka, Siruŝo kiu reprezentis Armenion en Eŭrovido 2008, Inga kaj Anuŝ (Eŭrovido 2009), Sofi Mĥejan, Ŝuŝan Petrosjan, Alla Levonjan kaj aliaj.
[redakti] Kuirarto
La armena kuirarto baziĝas sur la pladoj kaj kuirarta tradicio de la armena popolo , inkluzive de la armena diasporo. La historio de Armenio rakontas ke post la detruado de la Seleŭka imperio naskiĝis la unua armena sendependa ŝtato, fondita en 190 a.K de la Artaksia Dinastio kaj poste en la 20a jarcento membro de Sovetio, lasta okazaĵo kiu markis kelkajn kuirartajn tradiciojn en tiu ĉi lando kaj fiksis ŝanĝon en la tradicioj de multaj jarcentoj. La armena kuirarto estas en la mezo de la mediteranea kuirarto kaj la kaŭkaza, do, ĝi estas aro da ellaboraĵoj de nomada loĝantaro kiu loĝas en malvarma regiono. Kun granda influo de la mezorienta kuirarto, rusa kaj balkana.
[redakti] Religio
La ĉefa religio de Armenio estas la kristanismo . La radikoj de la armena eklezio komenciĝas en la 1-a jarcento. Laŭ la tradicio, la armena eklezio estis fondita de du el la dek du apostoloj de Kristo, Judaso Tadeo kaj Bartolomeo, kiuj predikis la kristanismon en Armenio inter la jaroj 40 kaj 60. Pro tiuj du apostoloj, la oficiala nomo de la armena eklezio estas Armena Apostola Eklezio . Armenio estis la unua nacio kiu adoptis la kristanismon kiel ŝtata religio, en la jaroj 301. Ĉirkaŭ 93% de armenaj kristanoj apartenas al la Armena Apostola Eklezio, unu el la antikvaj orientaj eklezioj same kiel la Kopta Eklezio kaj Siria Ortodoksa Eklezio. Armenio ankaŭ havas romkatolikajn kredantojn (Armena Katolika Eklezio) kiuj estas ĉ. 180.000 kaj evangelianoj. La jezidoj, kiuj loĝas en la okcidenta parto de la lando, praktitas la propran antaŭislaman kredon. Plejmulto da jezidoj-islamanoj rifuĝas el Armenio en 1980-aj. Fine 1990-aj en la lando restis ĉ. 1000 jezidoj-islamanoj . La hierarkio de la Armena Katolika Eklezio troviĝas en Bzoummar, Libano.
[redakti] Sportoj
En Armenio estas ludataj multaj sportludoj inter la plej menciindaj estas la vrestlingo, el halterlevo, ĵudo, futbalo, ŝakludo kaj boksado. . Armenio estas montara lando kaj adekvatas por kelkaj sportoj kiaj skiado kaj alpismo estu amase praktikataj. Malgraŭ ĝi ne havas marelirejon, la akvaj sportoj nur povas esti praktikataj en lagoj, ĉefe en la lago Sevan. Konkurence, Armenio sukcesas en halterlevo kaj vrestlingo. Armenio estas aktiva partoprenanto en la internacia sportiva komunumo kiu plene apartenas al la Unuiĝo de Eŭropaj Futbal-Asocioj.
Tamen, Armenio estas monda potenco rilate al la ŝakludo. Dum la lasta Ŝak-Olimpiado celebrata en Torino, la malina teamo proklamiĝis ĉampiono kaj la ina atingis la sepan lokon.
Levon Aronjan, Vladimir Akopjan, Karen Asrjan, Smbat Lputjan, Gabriel Sarkissjan kaj Artaŝes Minasjan formis la malinan teamon. Lilit Mkrtĉjan, Elina Danielan, Nelli Aginjan kaj Siranuŝ Andriasjan la inan. La teknika skipo estis formata de Arĵak Petrosjan kaj Tigran Nalbandjan.
[redakti] Armendevenaj famuloj
[redakti] Esperanto
Armenia Esperanto-Asocio estis fondita en 1991 kaj aliĝis al UEA en 1997.

Summary:
Armenio aŭ Armenujo (en armena lingvo Հայաստան, Hayastan, el Հայք Hayq), oficiale Armena Respubliko, estas montara lando, ŝtato sen marelirejo, situanta en suda Kaŭkazio . Ĝi kundividas landlimojn okcidente kun Turkio , norde kun Kartvelio , oriente kun Azerbajĝano kaj Irano , kaj sude kun la azera enklavo Naĥiĉevano .
Armenio estas eks-soveta respubliko, unitara, plurpartia kaj demokratia ŝtato kiu originas el unu el la plej antikvaj civilizoj de la mondo. Donacata de riĉa kulturheredaĵo, elstaris kiel la unua nacio en la adoptado de la kristanismo kiel oficiala religio. Kulture, politike kaj historie, Armenio sin konsideras parto de Eŭropo . Tamen, ĝia situo en la suda Kaŭkazio situas ĝin en la arbitra landlimo inter Eŭropo kaj Azio: kio igas ĝin transkontinenta nacio . Nuntempe, Armenio estas membro de pli ol 35 internaciaj organizaĵoj, inkluzive de Unuiĝintaj Nacioj, la Konsilio de Eŭropo, la Banko por Azia Disvolviĝo, la Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj, la Monda Organizaĵo pri Komerco kaj la Organizo por la Ekonomia Kunlaboro de la Nigra Maro.


[redakti] Riverfluo
Paso de Ruhr kun pli grandaj flankriveroj kaj la Ruhr-baraĵ-lagoj
[redakti] Fonto
Ruhr fontas en la Rothaar [ROThar]-montaro en la montaro Hochsauerland [hoĥSAŬerland] ĉe la norda deklivo de la monto Ruhrkopf (696 metrojn super marnivelo) sur la Rejn-Weser-akvodislimo. Dum Ruhr fluas okcidenten kaj finfine enbuŝiĝas en Rejnon, la akvo de la nur mallongaj riveretoj, kiuj fontas ĉe la suda deklivo de la Ruhrkopf, fluas en la rivereto Orke. Tiu siaflanke fontas nur iom pli oriente ĉe la monto Reetsberg kaj komence fluas en okcidentan, sed tiam en orientan direkton en la rivero Eder, kies akvo fluas tra la Fulda en la Weser.
La Ruhr-fonto situas ĉ. 674 metrojn alta, ĉ. 1,5 kilometrojn nordokcidente de Winterberg-Elkeringhausen, 3 kilometrojn nordoriente de Winterberg kaj 4 kilometrojn sudoriente de Nordhelle. Ekde 1849 ĝi estas ĉirkaŭata per masonaĵo. En marĉa tereno, ĉ. 20 metrojn supre de la enkadraj muroj, la unua Ruhr-akvo atingas la supraĵon.
[redakti] Rivera paso kaj ĉeriveraj lokoj
Ekde la fonto ĝis la enbuŝiĝo Ruhr fluas esence orient-okcidenten. Je tio ĝi estas ambaŭflanke limigata per montaraj ĉenoj de Rejnlanda Skistomontaro.
El la fontotereno ĝia akvo fluas unue norden laŭlonge de la nacia strato B 480. Samdirekte ĝia akvo alfluas – okcidente preterpasanta la rokaron Bruchhauser Steine [BRUĤhaŭser ŜTEJne] - la Naturparkon Arnsberger Wald, antaŭ kiu ĝi turniĝas okcidenten ĉe Olsberg. Malantaŭ Olsberg sekvas norde la sufiĉe alte elstaraj sudaj montoj de tiu naturparko, kiu etendiĝas ĝis en la valon de la rivero. Ene de la komunumteritorioj de Bestwig kaj Meschede la Ruhr-akvo plu fluas laŭlonge de la aŭtoŝoseo A 46 okcidenten al Arnsberg, rezidejo de la distriktaro-registaro.
Iom pli nordokcidente, inter Ense kaj Wickede [VIKede], la rivero atingas la sudan flankon de la montara ĉeno Haarstrang, ĉe Wickede ĝi turniĝas okcidenten kaj ekde nun ĝi fluas okcidenten inter Haarstrang kaj la altaĵoj de la Sauerland preter Fröndenberg, Menden, Holzwickede, Iserlohn kaj Schwerte. Inter Menden kaj Fröndenberg Ruhr formas laŭ iom longa etapo la interkomunuman limon. Sur la etapo antaŭ la montoĉeno Haarstrang Ruhr jam lasis la plej grandan parton de la niveldiferenco malantaŭ sin. Ĉe Iserlohn la rivero ankoraŭ havas surmaran nivelon de 106 metroj.
La teritorio de Dortmundo etendiĝas sude ĉe la kruta deklivo de la Ardey-Montaro ĝis Ruhr. La sudaj urbopartoj evoluis al preferataj loĝopejzaĝoj, tiel ankaŭ Dortmundo-Syburg. Tie situas alte super Ruhr tiu punkto, per kiu Dortmundo estis unuafoje menciita en la historio: la kastelo Hohensyburg. Je la kontraŭa suda riverbordo, sur la urboteritorio de Hagen enbuŝiĝas la riveroj Lenne kaj Volme en Ruhr. Kun Lenne, venanta el la sudo, Ruhr enprenas sian plej grandan flankriveron, per kiu sia meza forfluokvanto preskaŭ duobliĝas ekde 30 ĝis 55 kubometroj/sekundo. Tuj poste Ruhr trapasas kun Hengsteysee la unuan grandan baraĵlagon.
La centro de Herdecke troviĝas super meandro ĝuste inter la Hengstey- kaj la Harkort-lagoj, ĉe kies dekstra bordo situas Wetter. Por sia rekta situo ĉe la rivero la urbo Wetter kaj iom malsupre de Ruhr la urbo Witten estis gravaj centroj de la frua industriigo de la Ruhr-regiono.
Ĉe la Harkort-lago Ruhr grandspace kurbiĝas ĉirkaŭ branĉo de la Ardey-montaro, por finfine pluflui tra la suda Ruhr-regiono. En Bochum hodiaŭ elstaras ekde la malproksimo videble la Ruhr-Universitato sur la altaĵoj super la baraĵlago lago Kemnade. Proksime de Hattingen ekde jarcentoj ponto transiras la riveron, kiu estas grava ero de la mezepoka komercovojo Hilinci-vojo. Nur en 2002 preskaŭ samloke oni konstruis novan ponton direkten al Bochum.
Ekde Bochum-Dahlhausen ĝis Asindo-Steele Ruhr meandras kelktempe suden, poste refluas okcidenten ĉirkaŭ Essen-Überruhr tra la Baldeney-lago kaj preter la iam kiel monaĥejo Werden memstara Essen-Werden, returniĝante post la baraĵlago en Kettwig norden. La urboparto Essen-Kettwig havas multajn historiajn faktrabodomojn. La Ruhr-ponto de Kettwig unuafoje estis dokumentata en 1282. La sudaj urbopartoj de Essen situas laŭlonge de proksimume 30 kilometroj ĉe Ruhr.
Ĉe la historia travadejo de la mezepoka komercovojo Hellweg en Mülheim ĉe Ruhr, proksime de kastelo Broich, la rivero atingas la Malsuprorejnlandan Malaltebenaĵon kaj ŝanĝas sian pason lastfoje en la okcidentan ĉefdirekton. Mülheim ricevas sian prestiĝon parte pro sia situo ĉe Ruhr. Oberhausen havas per sia suda limo nur iom da kontakto al la riverbordo, antaŭ ol Ruhr atingas Duisburg, kie ĝi pasas norde de la urbocentro.
[redakti] Enfluejo
Post kiam la akvo de Ruhr subiris ĉ. 160 pontojn, la rivero enbuŝiĝas post 221 kilometroj en Rejnon ĉe Duisburg-Ruhrort sur ankoraŭ nur 17 metroj da marnivelo. La enfluejo de Ruhr situas ĉe Rejn-kilometro 780, kaj estas markita per la oranĝkolora landmarko Rheinorange. Tiu ĉi 25 metrojn alta ŝtalplato, origine de iu ajn Kolonja skulptisto (ne de hejma ŝtaluzino!) oni starigis en 1992 en Duisburg-Neuenkamp.
[redakti] Flankaj riveroj de Ruhr
Flankaj riveroj de Ruhr estas inter aliaj Hille, Neger, Gierskoppbach, Elpe, Valme, Nierbach, Henne, Gebke, Wenne, Wanne, Röhr, Möhne, Hönne, Baarbach, Elsebach, Lenne, Volme, Elbsche, Ölbach kaj Deilbach.
[redakti] Geologia evoluo
Je la akvodislimo de la Rothaar-montaro, kie naskiĝas Ruhr, fontas kelkaj flankakvoj de la supra kaj meza Ruhr. La fonto de Namenlose (sennoma) ekzemple distancas nur ĉ. 1,5�kilometrojn de la Ruhr-fonto, por unuiĝi kun Ruhr tra Neger malsupre de Winterberg-Siedlinghausen rande de la Rothaar-montaro. Ekde la Ruhr-fonto ĝis la fonto de ĝia plej granda flankrivero, la Lenne, la distanco estas eĉ nur 8�kilometrojn. La alta kresto de la Rothaar-Montaro dum la terhistorio plufaldiĝis kaj ĝis hodiaŭ ĝi estas pli erozirezista ol la restaj regionoj de la ĉirkaŭa mezalta montaro, tra kiu Ruhr kaj ĝiaj flankriveroj kondukas la akvon suden.
[redakti] Graveco
De Ruhr la Ruhr-Regiono ricevis ĝian nomon. La industriigo de la regiono ĉi tie komencis, ĉar en la 18-a jarcento r estis elkonstruata kiel ŝipvojo. La karbotavoloj ĉie en la proksimeco de la rivero alsurfaciĝas kaj norden ĝi malleviĝas pli profunden sub la tersurfacon. Tiel la unuaj minejoj ekestis proksime de Ruhr kaj poste migris norden, por elminigi karbon el pli profundaj kuŝejoj. Tiel la Ruhr-Regiono evoluis kaj migris pli kaj pli norden en direkto de la rivero Emscher [EMŝer].
[redakti] Historia fortikaĵlinio
La fluo de Ruhr kaj ĝia valo parte kun krutaj deklivoj prezentas naturan barilon. Pro tiu strategie favora situo kaj por protekti la rivertransirejoj de la komercvojoj inter la montaro Bergisches Land [BERgiŝes land] en la sudo kaj la Hellweg-Zono en la nordo ĉe la deklivoj de la Ruhr-valo ekestis multnombraj kasteloj kaj nobelarrezidejoj. La plej frue, fine de la 9-a jarcento konstruata Kastelo Broich utilis kiel barfortikaĵo kontraŭ Vikingoj. Broich apartenas al la plej gravaj mezepokaj defendkonstruaĵoj de la malfrua Karolida epoko en la Ruhr-Regiono. Aliaj fortikaĵoj apartenis en la 13-a jarcento al la ĉefepiskopujo Kolonjo, al la Graflando Mark, al la Duklando Berg aŭ al la Graflando Limburg.
Nuntempe uzataj aŭ konservitaj kiel ruinoj estas ekz. la kastelo Arnsberg; en Dortmund Hohensyburg; en Hagen Akvokastelo Werdringen; la Kastelo Wetter kaj la Kastelo Volmarstein en Wetter; Kastelo Steinhausen [ŜTEJNhaŭsen], la Kastelo Hardenstein [HARdenŝtejn], Rezidejo Witten kaj Rezidejo Herbede en Witten; la Akvokastelo Kemnade, la Kastelo Blankenstein [BLANkenŝtejn] kaj la Isenburg en Hattingen; la Kastelo Altendorf kaj la Neue Isenburg en Essen.
[redakti] Industrihistorio
Jam antaŭ la Industria Revolucio en la Ruhr-Valo oni mastris plej diversajn metiojn kaj produktadojn kiuj bezonis por sia funkciado akvon aŭ akvoenergion. En Mülheim ĉirkaŭ la jaro 1650 evoluis la ledoproduktado, kiu en la jaro 1920 kulminis per 50 fabrikoj. Ankaŭ en la iam memstaraj urbetoj Kettwig kaj Werden ekde la komenco oni vivis apud kaj kun la rivero. Dum jardekoj la ŝtaluzino Henrichshütte en la Ruhr-Valo dominis la ekonomion de Hattingen. Nun la malnovaj altfornoj estas parto de la Vestfalia Industrimuzeo. La Itinero de la Industrikulturo sin dediĉas al la temo industrihistorio de Ruhr
La transigo de la rivernomo Ruhr al la aglomeracio „Ruhr-Regiono“, kiu hodiaŭ plejparte situas norde de Ruhr, estis ligita al la historia evoluo de la industriigo kaj speciale kun la nordenmigrado de la karbominado. Tiu komence estis facile fareble en la Ruhr-Valo, ĉar tie la karbohavantaj tavoloj aperas el la tero. Krome oni povis antaŭenpeli la elkarbonigon per mingalerioj kaj sen ŝaktoj. Mülheim, Witten aŭ Wetter ĉe Ruhr estis centroj de tiu ĉi frua industriigo apud Ruhr. Do sub la nomo "Ruhr-Regiono" oni komence komprenis la industriigitan regionon ĉe la meza kaj malsupra Ruhr.
En la dua duono de la 19-a jarcento la minado atingis la Emscher-Regionon. Tiam la tekniko jam estas tiel progresinta, ke oni povis atingi la karbon kuŝan tie pli profunde sub dikegaj kovrotavoloj. Jam dum la frua 20-a jarcento oni uzis la nomon Ruhr-Regiono por la tuta industriregiono norde de Ruhr, kiu tiam troviĝis en fazo de rapida ekonomia kresko. Ekde ĉ. 1930 la Ruhr-regiono estis tia aglomeracio ekestinta kaj stampita per minindustrio, kian ankoraŭ ĉitempe imaginas eksterregionanoj.
Nuntempe la tutan regionon inter Ruhr kaj Lippe, kiu estas karakterizata de iama karbominado oni difinas kiel „Ruhr-Regiono“ La nomo estas strete ligita kun la limoj de la Regiona Ligo Ruhr resp. ties antaŭulaj organizoj.
[redakti] Transportvojo Ruhr-Valo
[redakti] La Ruhr kiel akvovojo
Ruhr estas uzebla kiel akvovojo ekde la enfluejo supren ĝis Mülheim ĉe Ruhr tra la Ruhr-Ŝipiro-Kanalo. En Duisburg Ruhr estas ligita supre de la Ruhr-Vejro per kanalo kun la Rejn-Herne-Kanalo. Ekde Mülheim kontraŭflue ĝis Essen-Rellinghausen ĝi estas navigebla per ŝipo kun maksimuma enmerĝiĝo de 1,70�metroj, longeco de maksimume 38�metroj kaj larĝeco de ĝis 5,20�metroj.
Gravecon kiel transportvojo akiris Ruhr en la 18-a jarcento pro la karbo. En 1770 la Prusa registaro sub reĝo Frederiko la 2-a do iniciatis studon pri ebla prikonstruo de Ruhr, kiu realiĝis inter 1774 kaj 1780. El tiu epoko originas la 16 kluzoj, sprondigo kaj la haŭlovojo hodiaŭ multfoje uzata kiel biciklo- kaj piedirvojo.
Antaŭe Ruhr estis denature navigebla nur inter la enfluejo de Ruhr ĉe Ruhrort kaj Mülheim ĉe Ruhr. Ekde la 14-a jarcento ŝipoj el Duisburg, Ruhrort und Mülheim navigis la malsupran riverfluon. Nur la karbominejoj en la najbareco de Mülheim profitis de tiu malmultekosta transportvojo. En Mülheim ekestis la unua karbostokejo de la Ruhr-Regiono, konektataj per la Rauendahl-aj vojoj al la etminejoj. Ekde ĉ. 1750 ĉi tie Ruhr estis sisteme uzata kiel transportvojo por la karbo en Rejnlandon. La minejoj de Werden devis transporti sian karbon tra Kohlfurt al Solingen kaj Wuppertal-Cronenberg.
Post la finkonstruo de Ruhr, do en la jaroj inter 1780 kaj 1801, ŝipoj veturis sur Ruhr kontraŭflue ĝis Fröndenberg-Langschede. En la malgranda haveno de Langschede estis ŝarĝataj greno el la ĉirkaŭaĵo kaj salo el la salfarejo Königsborn. La nun grave plifaciligita karbotransporto en Rejnlandon siavice plialtigis la demandadon. Ekde meze de la 19-a jarcento tamen la transporto pli kaj pli transiĝis al la fervojo, tiel ke Ruhr iĝis neinteresa por la frajtotrafiko, kiu ĉesis supre de Mülheim.
Ĉe la enfluejo en Duisburg-Ruhrort kun la havenoj de Duisburg-Ruhrort ekestis la plej granda enlanda haveno de Eŭropo.
[redakti] Ĉeruhra stratotrafiko
Dum la fervojlinio Ruhrtalbahn [RURtalban] plejofte havas sian traceon je la maldekstra bordo de Ruhr, la kontraŭa bordo estas uzata por la aŭtotrafiko. Ekz. inter Bestwig kaj Wickede pasas la aŭtostratoj A 46 kaj A 445 esencaparte laŭrivere, inter Wetter kaj Witten estas la nacia strato B 226. Ĉe la lago de Kemnade inter Bochum kaj Witten pasas la A 43 rekte je la rando de la lago, proksime de Essen-Heisingen estas la B 227. La aŭtostrato A 52 transiras Ruhr per la plej granda Ruhr-vala ponto ĉe Mintard. La nacia strato B 51 estas la moderna varianto de la konekto trans la Ruhr-ponto inter Hattingen kaj Bochum.
[redakti] Energiliveranto
Ruhr estas utiligata kiel energiliveranto ekde la komenco de la elektrizado. Ekz. estas multnombro de privataj kaj komunumaj akvoenergiaj centraloj, plejofte fluakvaj centraloj kiel en Wiemeringhausen, Olsberg, Nuttlar, Alfert, Velmede, Eversberg, Heinrichsthal, Stockhausen, Freienohl, Wildshausen, Arnsberg, Fröndenberg, Schwerte/Westhofen, Wetter kaj Witten. En Herdecke staras la granda pumpstora centralo Koepchenwerk en relativa najbareco al la fluakvo centralo Hengstey. La tuta finkonstrua povumo de la akvocentraloj sumiĝas je 85.000 kilovatoj. Krome oni uzas la Ruhr-akvon ankaŭ kiel malvarmigoakvo por vaporcentraloj fajrigataj per karbo.
[redakti] Historia industririvero
Sekve de la industriigo en la 19-a jarcento Ruhr estis ege ŝarĝata per enfluigo de poluakvo el industrio, minado, agrikulturo kaj loĝejoj. Mallonge antaŭ la Unua Mondmilito la Monastera zoologo August Thienemann karakterizis la riveron jene: "... brunnigra saŭsaĉo, kiu forte odoras je cianida acido, enhavas neniun spuron da oksigeno kaj estas absolute morta" (August Thienemann, 1911)
Samtempe Karl Imhoff starigis ĉe la Emscher-Kooperativo sian „ekspertizo pri la pureckonservado de Ruhr". Tiu ellaboraĵo de la pioniro de la poluakvopurigado estis la bazo por la Leĝo pri Purecokonservado de Ruhr, jam ediktata en 1913. Plia sekvo estis la formado de la Ruhr-Ligo, kies aferojn direktis Imhoff ekde 1922 ĝis sia eksoficigo fare de la nazioj en 1934. Tasko de la Ruhr-Ligo estas ĝis hodiaŭ la akvokvalita mastrumado, i.a. kun la celo garantii la trinkakvoproduktadon en la areo de Ruhr. Entute la rivero ricevis pro ties agado jam longe antaŭ aliaj riveroj en aglomeraĵoj bonan staton de biologia akvokvalito.
En 1943 la akvobaraĵo de Möhnesee estis parte krevigata per bombo. La torento tiam eĉ en Asindo kaŭzis gravajn detruojn, 1200 homoj mortis. La torento propagiĝis laŭlonge de la rivero, ĉar Möhne estas alfluo de Ruhr.
[redakti] Akvomastrumado
Ruhr estas meandra rivero, kiu en sia supra parto en la montareca Hochsauerland unue estas rigardebla kiel rivereto, tamen per siaj alfluoj finfine iĝas la kvine granda flanka rivero. La rilato de alta- al malalta akvo situas je 1:500, kiu klariĝas el la preskaŭ nura pozicio de la akvokolekta baseno de Ruhr en la montaro Rheinisches Schiefergebirge (Rejnlanda Ardeza Montaro). Ties grundoj kapablas absorbi nur malmultege da akvo. Pluraj akvobaraĵoj ĉe flankaj riveroj de Ruhr en Sauerland servas por la produktado de trinkakvo samkiel malgrandkvante la forfluoreguligo. Kvin Ruhr-akvobaraĵoj inter Dortmundo kaj Asindo havas same malmultan signifon por la altakvoprotekto kaj estas prefere partoj de la ampleksa sistemo por la akvoproduktado.
Pro la antaŭe menciita geomorfologia pejzaĝo la akvokolekta baseno de Ruhr plejofte situas sude de ĝi, kaj la akvodislimo al la Emscher-riversistemo alligiĝas en malgranda distanco rekte en la nordo. Inkluzive siajn flankajn riverojn ĝia akvokolekta baseno situas preskaŭ komplete en la federacia lando Nordrejn-Vestfalio (4.481 el 4.485 km²) kaj malgrandparte en Heslando. Kiel parta akvokolekta baseno la tuta riversistemo de Ruhr apartenas al la akvokolekta baseno de Rejno.
[redakti] Trinkakvoproduktado
En la rekta akvokolekta baseno de Ruhr vivas ĉ. 2,2 milionoj homoj, kiuj ricevas sian trinko- kaj uzakvon el ĝi. La akvo estas filtrata en la gravelo kaj sablo de la fluejo kaj enmetata por la riĉigo de la subtera akvo. Krom tiu ĉi proceduro ankaŭ ekzistas putoj por la ekstraktado de bordofiltraĵo kaj subtera akvo sen pliriĉigo. Entute ekzistas akvoproduktaj instalaĵoj de 20 akvodistribuejoj. La ekstraktado, traktado kaj provizo de trinkakvo ĉe Ruhr estas realigata i.a. de la entreprenoj Gelsenwasser AG, Wasserwerke Westfalen GmbH, Wassergewinnung Essen GmbH kaj Wasserbeschaffung Mittlere Ruhr GmbH. 15 entreprenoj de la publika akvoprovizado ĉe Ruhr sin organizas en la kooperativo de la akvodistribuejoj ĉe Ruhr.
Ok retropumpstacio apud la akvobaraĵoj retropumpas la akvon por garantii sufiĉan akvonivelon por la akvoekstrado:
Entute ĉiun jaron oni produktas ĉ. 510 milionojn kubajn metrojn da trinkakvo. El la apudaj areoj de Ruhr oni transportas akvon tra tuboj ankaŭ en la riversistemojn de Emscher kaj Lippe, tiel ke Ruhr entute provizas ĉ. 5,2 milionojn homojn per akvo. Responda estas la Ruhr-Ligo.
Jam en la regiono ĉirkaŭ Fröndenberg Ruhr estas ege utiligata por la trinkakvoprovizado. Ekde tie oni elprenas akvon, por provizi grandajn partojn de la orienta Ruhr-Regiono per akvo.
[redakti] Akvokvalito
La akvokvalito de la rivero hodiaŭ rangas plejparte je la akvokvalito kategorio 2 el 5 ("iomete poluciita"). En la fontregiono ĝi eĉ atingas la plej altan kategorion 1. Nur en malmultaj riverpartoj oni difinas la kategorion je 2-3. Somere 2006 perfluorigitaj tensidoj troŝarĝis la akvon de Ruhr. Ili originas el kontaminitaj sterkaĵoj, kiuj estis disportitaj sur la agrojn en la akvokolekta baseno de la rivero. La ĉefan ŝarĝon enportas la alfluo Möhne. Sekve oni devas filtri la akvon per aktivkarbono por ricevi trinkakvon.
[redakti] Ripozpejzaĝo
Kiu volas ekkoni belegan pejzaĝon, tiu trovas en la Ruhr-Valo plenan kontentiĝon, ĉar ĉio, kio povas ornami serenan pejzaĝon, estas kune trovebla ĉi tie ene de malmulthora piedirdistanco: plaĉa valo, ĉirkaŭata per serenaj montoj, kavalirokasteloj kaj ruinoj, fekundaj kampoj kaj bonodoraj herbejoj kaj dum tio metia diligenteco kaj komerco. J. F. Wilhelmi, 1828
La Ruhr-Valo estas grava ripozejo speciale por la Ruhr-Regiono. La riverbordoj plejparte estas senĝenataj de industrio kaj surkonstruado. Laŭlonge de la bordoj sur la malnovaj haŭlopadoj pasas biciklo- kaj piedirvojoj. Etape sur Ruhr trafikas ekskursoŝipoj. Tiurilate menciinda estas la Ruhr-Baraĵlagoj lago Hengstey, lago Harkort, lago Kemnade, lago Baldeney kaj lago Kettwig samkiel la urbo Mülheim ĉe Ruhr, kies Wasserbahnhof (akvostacidomo) estas elirpunkto de la ekskursoŝiparo Weiße Flotte (MVG). Sur la lago Kemnade trafikas pasaĝerŝipoj inter la vejro Kemnade kaj la ponto Lakebrücke ĉe Ruhr supre de la lago en Witten-Herbede.
Sur la rivero kaj la baraĵlagoj oni sportas sur aŭ apud la akvo. Multaj kanu- kaj remboatasocioj setlas ĉe la riverbordoj. Ankaŭ velboatoj kaj luataj boatoj trafikas sur la akvo. Biciklantoj, piedirantoj kaj rulŝuumantoj uzas la bone pavimentitajn ĉebordajn vojojn. Ruhr plue ne estas naĝoakvo, tamen multaj homoj senprobleme naĝas en la akvo, precipe supre de la Lenne-Enfluejo, kie ne estas tro da malpura akvo. Laŭlonge de Ruhr la ĉ. 240�kilometrojn longa Ruhr-Altaĵo-Vojo de la marŝantoasocio Sauerländischer Gebirgsverein gvidas marŝantojn ekde la fonto ĝis la enfluejo.
Jam frue Ruhr estis ripozejo de mallonga distanco kaj la altejoj super la rivero loĝtereno de la riĉa klaso. Tiel ekz. en 1873 la industriisto Alfred Krupp starigis sian Vilao Hügel sur la altaĵoj super Ruhr en la sudo de Essen.
Ekde aprilo 2006 la bone priŝildigata Ruhr-Vala biciklovojo kondukas trans 220 kilometroj ekde la fonto ĝis la enbuŝiĝo. Ĝi kondukas plejparte en proksimeco al la rivero sur la valofundo. Ekde printempo ĝis aŭtuno pramisto transriverigas la biciklistojn en Witten ĉe la kastelruino Hardenstein, se oni alvokas lin.
[redakti] Bestaro
[redakti] Fiŝoj
En la meza kaj malsupra Ruhr nuntempe vivas 28 diversaj specoj de fiŝoj kaj senmakseluloj samkiel supera kankrospeco, la riverkankro (Oronectes limosus). En la supra paso de Ruhr ekzemple troveblas trutoj, poste gobioj, barbioj, ezokoj, en la malsupra paso finfine ekz. bramoj, tinkoj kaj karpoj. Januare 2000 en la fiŝkluzo Mülheim-Kahlenberg oni malkovris riverajn petromizojn (Lampetra fluviatilis), specon rigardatan ĝis tiam kiel formortinta. Ĉe Wetter antaŭ kelkaj jaroj oni reloĝigis la lojton. La en rivero denature supozeblaj longdistancaj migruloj kiel salmo, alozo, sturgo kaj maraj petromizoj mankas en Ruhr, ĉar la migrovojoj de tiuj specoj estas interrompitaj per vejroj. Tion ŝanĝu la koncepto pri la apud-Ruhr-aj herbejoj dum la venontaj jaroj. Oni intencas preteri la vejrojn per fiŝsuprenirejoj.
[redakti] Birdoj
Supozenda estus tipa elekto da birdoj de apudriveraj herbejoj. Multnombraj natur- kaj birdoprotektejoj en la Ruhr-valo proponas al la birdaro bonan evolubazon. Fakte apud Ruhr kaj ties baraĵlagoj troveblas alcionoj, grizardeo, diversaj anasospecoj, grizansero kaj aliaj sovaĝaj anseroj, mutaj cignoj, bordhirundoj, kormoranoj, ridmevoj, tufgreboj, malgrandaj greboj, nigraj fulikoj kaj merĝoj.

Summary: La rivero Ruhr [rur] estas ĉ. 221 kilometrojn longa dekstra alfluanto de Rejno en Nordrejn-Vestfalio kun akvokolekta baseno de 4.485 km². Ĝi meandras pli ol 124 kilometrojn sur la teritorio de la regiona ligo Ruhr kaj estas nomdoma por la plej granda Eŭropa industriregiono, la Ruhr-regiono. Ties nomo klariĝas el la komenco de la industriigo en la ĉirkaŭaĵo de la rivero. La regiono ĉe Ruhr estis ekde la finiĝanta 18-a jarcento origino de la tuta ekonomiregiono. Grava ekonomia signifo estas ĉitempe en la trink- kaj uzakvoprovizo de la Ruhr-regiono kaj en la energiproduktado. Antaŭe Ruhr dumtempe estis en la 19-a jarcento la plej navigata akvovojo de Germanio. Ĉitempe tamen ŝipiro okazas nur sur la lastaj 12 Ruhr-kilometroj. Ĝia valo estas grava ripozejo por la aglomeraĵo Rejn-Ruhr. La meza forflukvanto de Ruhr en ĝia malsupra fluo sumiĝas je la nivelmezurilo Mülheim 79 m³/s; tiel Ruhr estas rilate al akvokvanto la kvina flankrivero de Rejno laŭ grando.


[redakti] Historia kaj socia kunteksto
La Celestina verkiĝas dum la reĝado de la Katolikaj Gereĝoj, tio estas de 1469 ĝis 1504, kiam mortis Izabela la Katolika. En 1492 okazas la Malkovro de Ameriko, la Granada Milito kaj la forpelo de la judoj el Hispanio, dum kulture Antonio de Nebrija publikas la unuan gramatikon de la kastilia lingvo, kio kune kun la profesora agado de Nebrija en Salamanko, helpas la aperon de la Humanismo en Hispanio. Pro tio oni situas tiujare, 1492, la komencon de la transiro el la Mezepoko al la Renesanco. En la 1490-aj jaroj aperas la unuaj eldonoj de la Comedia de Calisto y Melibea.
La unuigo de la teritorioj de la Iberia Duoninsulo, escepte Portugalio, en ununuraj regno kaj religio, la kristana, okazis tiam. Socie oni malakceptas la anojn de la aliaj du religioj: judoj kaj islamanoj kaj eĉ tiujn kiuj jam konvertiĝis al la kristanismo. Finfine tiuj estos ekzilitaj kaj la Inkvizicio ĉikanis kaj eĉ mortigis la suspektindulojn. Tio rilatas kun la aŭtoro kaj la fono de la verko.
[redakti] Eldonoj
Estis granda nombro de eldonoj en la unuaj jaroj; temas pri verko kiu ampleksiĝas el 16 al 21 aktoj (ĉapitroj), kaj en la bibliografio oni trafas diversajn teoriojn pri antaŭaj aŭ postaj eldonoj rilate la oficialan datigon. Ekzistas du ĉefaj versioj, nomitaj Komedio, kun 16 aktoj, kaj Tragikomedio, kun 21.
[redakti] La Komedio
Kvankam eble estis antaŭa eldono, oni konsideras aktuale, ke la princa eldono de la Komedio estis publikita en Burgoso de la presisto Fadrique de Basilea en 1499, sub probabla titolo de Comedia de Calisto y Melibea kaj konservita en la Hispanic Society de Novjorko. Tamen, kelkaj fakuloj dubas pri la dato de tiu eldono, eble posta al tiu de Toledo de 1500, kiu estus la princa eldono. La problemo de la eldono de Burgoso estas ke mankas en ĝi la unua folio kaj oni ne scias ĉu ĝi nomiĝis Comedia.
La Comedia enhavas 16 aktojn kaj, post la eldono de Toledo, enhavas poemeton kun Akrostiko kie oni povas legi "El bachiller Fernando de Rojas acabó la Comedia de Calisto y Melibea e fue nascido en la Puebla de Montalbán" ("La studento Fernando de Rojas finis la Comedia de Calisto y Melibea kaj tiu naskiĝis en la Puebla de Montalbán"). Tiu eldono de 1500 inkludas enkondukon, la menciitajn versojn, la incipit kaj la historion.
La sukceso de la verko estis subita, kio helpis la aperon de novaj eldonoj kaj en 1501 la verko publikiĝis en Sevilo sub titolo de Comedia de Calisto y Melibea, eble la nomo de la eldono de 1499. Kiel la du antaŭe menciitaj, enhavas 16 aktojn kaj el tiu oni konservas ununuran ekzempleron.
[redakti] La Tragikomedio
En 1502 aperis nova eldono titolita Tragicomedia de Calisto y Melibea kun 5 aktoj pliaj antaŭ la fina akto, 21 totale, nome la Tratado de Centurio ĉar en ĝi aperas tiu rolulo, kaj enkonduko kie oni klarigas, ke la verko inspiriĝas en la frazo de Heraklito "ĉio kreiĝis kiel lukto aŭ batalo", tio estas, "milito aŭ diskordo estas patro de ĉio", dialektika koncepto de la vivo, bazo de la verko, kie ĉiuj malamas unu la alian: servistoj kaj senjoroj, junuloj kaj maljunuloj, viroj kaj virinoj, naivuloj kaj malnaivuloj, eĉ la propra lingvo militas en la senco, ke estas kontrasto inter la alta stilo latineska kun alia malalta, familiara kaj popolaĉa. De tiu Tragikomedio ekzistas 6 eldonoj de tiujare 1502, en Sevilo, Salamanko kaj Toledo.
La sukceso estis tioma ke el 1499 al 1634 oni konservas 109 eldonojn en Hispanio, krom 24 de ties traduko al la franca, 19 en la itala, 2 en la germana, po 1 en la latina kaj la hebrea.
Sed la titolo ne sukcesis, ĉar neniam estis konata ĉu laŭ Comedia ĉu laŭ Tragicomedia sed laŭ La Celestina (nomo de nur unu el la 5 duarangaj roluloj, kaj tio okazis jam komence de la 16-a jarcento.
En 1526 estis eldonita en Toledo nova versio, kiu entenis aldonan akton nomitan la Acto de Traso. Ĝi estis nomita laŭ la nomo de unu el la roluloj, kiuj aperas en tiu akto. Ĝi fariĝis la 19-a akto de la verko, tiel la tuta nombro da aktoj iĝis 22. Laŭ la 1965-eldono de la verko, plenumita de Criado de Val kaj G. D. Trotter, "ĝia literatura valoro ne havas sufiĉan forton por akiri daŭran rangon en la strukturo de la libro, kvankam variaj malnovaj eldonoj de la verko inkludas ĝin" .
[redakti] Aŭtoro
Kvankam la aŭtoro estas sendube Fernando de Rojas [rOĥas], ekzistas polemiko tiuteme, parte kaŭzita de la aŭtoro mem. La verko ne subskribiĝis kaj Fernando de Rojas estas nur la nomo kiun oni trafas en la komencaj akrostikoj, kun letero kie oni diras, ke ĉirkaŭ 1497 li trafis la unuan akton kaj la komencon de la dua, dum lia studado de juro en Salamanko, kaj tio plaĉis al li sed ne konis la finon de la historio, kaj pro tio aldonis pliajn 15 aktojn ĝis la fino. La unua problemo, do, estus, laŭ tio dirita de Rojas, trafi la aŭtoron de tiu unua akto; eble Juan de Mena kaj laŭ aliaj fakuloj Rodrigo de Cota.
La problemo graviĝis, ĉar en la 19-a jarcento oni neis la ekziston de Rojas, sed aŭtoroj de komenco de la 20-a jarcento (Serrano y Sanz en 1902 kaj Del Valle Lersundi en 1929) pruvis, ke temas pri reala persono, prezentante dokumentojn kiuj pruvis ties ekziston kaj aŭtoradon.
Menéndez Pelayo pristudis tiujn dubojn (ekzemple el Leandro Fernández de Moratín aŭ Blanco White) kaj misfidis de Rojas, kiu ŝajnigis alies aŭtorecon pro timideco aŭ timo de konvertita judo al la Inkvizicio; ĉar vere estas unueco de stilo. Aliaj fakuloj konsideras, ke tiu unua akto estus vere anonima kaj ĉio alia de Fernando de Rojas, ĉar estas diferencoj en fontoj, en sintakso kaj stilo. Tamen, alia fakulo, Alan D. Deyermond, asertas, ke tiujn diferencojn kaŭzus la tempopaŝo. Sed ankaŭ aliaj fakuloj opinias, ke Rojas estas aŭtoro nur de la 5 aldonitaj aktoj en la Tragikomedio, tiu nomita Tratado de Centurio, aŭ eĉ inverse, la Tratado de Centurio estus frukto de kolektiva kunsido de humanismaj amikoj.
[redakti] Literatura ĝenro
Ankaŭ la ĝenro de La Celestina estas polemika, kiam la 18-a jarcento klopodis enmeti ĉiun verkon en klaso kaj tiele Moratín nomigis "La Celestina" «drama romano». La kataluno Buenaventura Carlos Aribau nomigis ĝin «dialoga romano».
Neniu volis enkadrigi ĝin en teatro. Temas ja pri dialogo, sed tro ampleksa kaj salteca ĉu laŭ tempoj ĉu laŭ spaco, do neludebla kaj ĉiukaze nur legebla, kiel kutime tiam; tamen por la tiama leganto povus temi pri teatraĵo. En la 20-a jarcento kaj per modernaj scenejaj resursoj, la verko povis esti ludata ĉu plene ĉu resume.
Marcelino Menéndez Pelayo en Orígenes de la novela, fine de la 19-a jarcento, parolis pri la kontraŭdiro konsideri ĝin teatro ĉar ĝi estas aktiva kaj ne rakonta, aŭ ne konsideri ĝin, pro la troa longo, maldeco kaj strukturo, kun malabundaj agado kaj scenejoj. Tamen, Menéndez Pelayo ne dubas pri la influo de la verko sur la posta romanaro pro ties realismo, kaj etosa kaj psikologia. Tamen la strukturo ne estas tre diferenca de tiuj multaj tiamaj verkoj kaj eĉ postaj.
Postaj kritikistoj, kiel Alan Deyermond fine de la 20-a jarcento, rekuperis la nomigon de Aribau de dialoga romano, konsiderante La Celestina unu el la antaŭantoj de la moderna romano kaj la Kiĥoto, unua verko de tiu konsidero.
María Rosa Lida parolis pri neludinda teatro. Gilman solvas la demandon klasigante la verkon kiel senĝenra; ĉefe ĉar ĝi enhavas puran dialogon, iom diferenca kaj antaŭa al la formigo de la romano kaj la teatro kiel propraj ĝenroj aktuale konsiderataj. Lida asertas en 1962 ideon jam sugestitan de Menéndez Pelayo nome konsidero kiel humanisma komedio, tio estas subĝenro tiama karaktera pro legada celo, simpla historio kaj malrapidaj disvolviĝo kaj koncepto de tempo kaj spaco, uzo de prozo, dialogo, la divido en aktoj kaj intereso pri tio pitoreska. Tamen aliaj fakuloj malakceptas tiun teorion, ĉar ĝi ne estas verkita en latino kaj ĉefe pro la tragika fino, heredita laŭ Deyermond de la sentema romano. La uzado de la dialogo antaŭvidigas pli postajn kaj modernajn verkojn.
Estas modernaĵoj ankaŭ la uzo de la flankeno (ne markita), la monologoj kaj la ironio, kies radikoj devenas el la latina "komedio" de Terentio, aŭtoro kiu ofte estis uzata kiel lernolibro.
[redakti] Fontoj
Fernando de Rojas estis granda leganto, kiel pruvas la listo de siaj posedataj libroj inkludita en sia testamento. La fontoj estas kleraj; tamen ankaŭ estas persona vivosperto kiel advokato, kio eble kontaktigis lin kun krimuloj. Inter tiuj kleraj fontoj estas la verkoj kun kiuj La Celestina hazarde koincidas (Museo, Teokrito aŭ Sapfo). Multaj cititaj aŭtoroj ne estis cititaj rekte, sed ties vortoj alvenas el tre nerektaj fontoj (Menandro, Epikuro aŭ Heraklito). Ekzemple pri malperfekto de virinoj, temo kiu povas veni el Aristotelo, sed siavice literatura temo mezepoka tiom ofta kiom tiu de carpe diem, kiu same aperas en la verko. Aliflanke, la rolulo de la amperantino oftas en la Ars amandi de Ovidio kaj en klasikuloj kiel Seneko la pli juna, Plaŭto kaj Terentio. Gravas la influo de la filozofia verko de la humanisto Francesco Petrarca, kaj pli precize De remediis utriusque Fortunae, kiu estas citita 99 fojojn kaj kiun Rojas konis per la Indekso aŭ resumo de liaj verkoj.
Aliflanke, kaj pri la historio de la verko, ekzistis la antaŭaĵoj de Paulus (1390) de Pier Paolo Vergerio, la Commedia Poliscena de Leonardo Bruni, la Historia duobus amantibus de la kardinalo Enea Silvio Piccolomini (erota verko de la estonta papo), kaj la Elegia di madonna Fiammeta de Giovanni Boccaccio, krom aliaj humanistaj komedioj latinlingvaj de la Mezepoko kiel la Pamphilus.
Pri la kastillingva heredo, oni trafas la du ĉefpastrojn: Alfonso Martínez de Toledo kaj Juan Ruiz (eble la Libro de buen amor ne estis konita rekte de Rojas, sed per komuna temaro kun Pamphilus), la Crónica General, la Tristán de Leonís, la Cárcel de amor kaj la verkaro de Juan de Mena, Jorge Manrique, kaj Juan del Encina.
[redakti] Strukturo
La ekstera divido de la verko en aktoj ne havas veran strukturan signifon. Laŭ la agado, tamen, oni povas diri, ke tiu dividiĝas en du partoj, la jenaj:
María Rosa Lida de Malkiel markas la precizan motivigon de la historio tute realisma, kaj la rilaton inter kaŭzo kaj efiko en la okazaĵoj. La komenca sceno kie renkontiĝas la amontoj apenaŭ gravas per si, sed poste estos necesa, ĉar ĝi signifas, ke la amo estos malpermesita, kio permesos siavice la tragedion. Ĉio estas rilata: unu afero kaŭzos alian.
La ripeto de temoj faras simetrion. Tio fandiĝas kun alia ordigo pli pova: la antaŭdiro de la fino. Ĉiu parta simbolo ordiĝas el la fina tragedio.
Alia kritikisto, Morón, parolas pri tiu strukturo:
[redakti] Temaj aksoj
La temoj de la verko laŭ la enkonduka subtitolo kondukas al averto al frenezaj amantoj, al amperantinoj kaj al trompaj servistoj. El kio oni deduktas edukan celon (kontraŭ amfrenezo kaj avido). Tamen estas alia filozofia temaro esprimita en la dua enkonduko kaj elprenita el la filozofia verkaro de Francesco Petrarca pri ĝenerala lukta etoso, familiara por advokato, de senjoroj kontraŭ servistoj, maljunuloj kontraŭ junuloj, ktp., kaj eĉ popola lingvaĵo kontraŭ klera.
Tiuj estas la ĉefaj temoj: amo, morto (kiel sekvo de amo) kaj avido. La amtemo estas la decida akso de la verko kaj markas la konduton de ĉiu rolulo, kiuj suferos pro ĝi. La prezentado de tiu temo en "La Celestina" estas eksterordinara kaj netradicia, ĉar ili superpasas socian diferencon kaj fizike realigas sian amon. Krome oni parodias en la verko la tradician koncepton mezepokan, ĉe Kalisto kaj Melibea (la riĉuloj), ĉar ili fluas inter antaŭromantikismo kaj estetikismo, dum la servistoj (Sempronio kaj Pármeno kun Elicia kaj Areusa) iras rekte al la fizika ĝuo.
Calisto kaj Melibea uzas idealan kaj literaturan lingvaĵon, ekzemplo de la amlingvaĵo kiu validos ĝis la 18-a jarcento, sed kiu povas esti konsiderata kiel parodio, ĉar ankaŭ ili iras rekte al fizika amo. Alia tipo de amo estas la "freneza amo" aŭ voluptamo, unue ĉe Calisto, sed ankaŭ ĉe Melibea kiam ŝi jam akceptas la amdeziron de Calisto kaj lin mem nokte el la ĝardeno, kontraŭ la sociaj konvencioj. La lasta tipo de amo estas "amo kiel sekseco". En tiu amtipo estas Celestina, kiu, kiel profesiulo, propagandas la kunigon de ambaŭ konceptoj kaj eĉ la komunumeco de tiu: ŝi volas ĉeesti kaj poste eĉ Lucrecia, la servistino de Melibea, ĉeestas dum tiu amindumas kun Calisto.
La tragikaj sekvoj de tiu amo konfirmas la etikan interpretadon de la verko. Tamen en la malalta socitavolo (la servistoj) estas la avido kiu anstataŭas amon, kiel kaŭzo de la tragedio.
Estas ankaŭ la temo de magio, pri kio fakuloj malinterkonsentas. Laŭ Lida De Malkiel estas naiva tiuepoka kondiĉo negrava. Tamen laŭ aliaj fakuloj, kiel Petriconi, Maravall aŭ Russel, gravas ĉar nur danke al la magio de Celestina, Melibea enamiĝas de Calisto.
[redakti] Historio
La verko komencas kiam Calisto vidas hazarde na Melibea en ŝia hejmĝardeno, kie li eniris serĉi sian falkon, kaj galantas al ŝi. Ŝi malakceptas lin, sed malfrue, ĉar li violente jam enamiĝis al Melibea.
Laŭ konsilo de la servisto Sempronio, Calisto dungas eksprostitutinon kaj aktualan amperantinon, kiu kiel hejmvendistino iras ĉe Melibea; Celestina krome estras putinejon kun Areusa kaj Elicia.
La alia servisto de Calisto, Pármeno, klopodas averti la senjoron, sed tiu ĉi malakceptas tion, ĉar volas nur sian deziron, kaj ankaŭ tiu servisto kuniĝas kun Sempronio kaj Celestina por profiti la pasion de Calisto kaj ricevi donacojn.
Pere de Diabla kontrakto, Celestina sukcesas aligi na Pármeno post enamiĝo al unu el siaj putinoj kaj enamigi na Melibea el Calisto pere de la sama magio kaj kiel premio ricevas orĉenon, pro kio ŝi polemikos kun la servistoj de Calisto; tiuj mortigas ŝin kaj pro tio estas arestitaj kaj mortopunitaj.
La putinoj Elicia kaj Areusa, kiuj perdis na Celestina kaj siajn amantojn, decidas sin venĝi, konspirante tiel ke la fanfarona Centurio murdu na Calisto; Centurio organizas surstratan kverelon dum Calisto kaj Melibea amindumas. Aŭdante la bruon kaj pensante ke siaj novaj servistoj troviĝas en danĝero, Calisto transsaltas la muron de la ĝardeno, falas kaj mortas. Senespere Melibea memmortigas sin kaj la verko finiĝas per la ploro de Pleberio, patro de Melibea, kiu pardonas la amantojn.
[redakti] Roluloj
La roluloj de Rojas estas tre vivaj kaj plenaj de psikologia realo, do ili estas malproksime de la kutimaj mezepokaj 'tipoj'. Tamen kelkaj kritikistoj vidis en ili nur alegoriojn ekstertekstajn. La literatura kritikisto Stephen Gilman eĉ finfine konkludis, ke ne eblas analizi ilin kiel plenaj roluloj, pro tio ke Fernando de Royas volonte limigis dialogojn�: laŭ Gilman, la roluloj simple respondas al tre precizaj situacioj, tiel ke ilia sociologa profundeco estas difinebla nur per ekstertekstaj elementoj.
Lida de Malkiel parolas pri objektiveco; tiele, diversaj roluloj konsideras aliajn aliel. Pri kontraŭdiroj de konduto, ekzistas ĉar Rojas homigis siajn rolulojn.
Komuna trajto al ĉiu rolulo (kaj inter riĉuloj kaj inter servistoj) estas individuismo, egoismo kaj manko de altruismo. Sed ili foje ŝanĝas. La temon de avido pritraktis Francisco José Herrera en artikolo pri spezo en la serio de celestina verkaro, kie asertas, ke la ĉefa kialo de amperantinoj kaj servistoj estas 'avido kaj rabemo' respektive, kontraŭ la kialoj de la riĉuloj, kiu estus la ampasio kaj la defendo de familia kaj socia honoro.
Fernando de Rojas kreis la rolulojn laŭ paroj por akiri komplementarecon kaj kontraŭstaron: tiele estas du grupoj, nome servistoj kaj riĉuloj, kaj en ambaŭ grupoj la roluloj algrupiĝas siavice laŭ paroj: Pármeno kaj Sempronio, Tristán kaj Sosia (duarangaj kaj anstataŭantaj servistoj post la morto de la unuaj), Elicia kaj Areusa, inter servistoj; Calisto kaj Melibea, Pleberio kaj Alisa (ŝiaj gepatroj), inter riĉuloj. Nur Celestina kaj Lucrecia (servistino de Melibea) ne havas korespondon, sed nur ĉar ili gravas en la historio: Celestina eksplodigas la tragedion, dum Lucrecia, reprezentas la familian subpremadon. Tiusence, la huligano Centurio aldonita en la dua versio de la verko, elstaras, kiel rekta kaŭzo de la morto de Calisto.
[redakti] Celestina
Celestina estas la plej sugesta rolulo de la verko, ĝis kiom ŝi elprenis la titolon: temas pri pitoreska rolulo, hedonisma, avara kaj viveca. Ŝi konas la psikologion de la resto de la roluloj, konvinkante la malakceptintojn. Ŝiaj celoj estas avaro, seksamo (ĉu per faciligo ĉu per spektado) kaj amo al psikologia povo. Ŝi reprezentas perturban elementon ene de la socio: propagandas kaj faciligas la seksan ĝuadon. La rolulo inspiriĝas en la rolulo de la amperantino, kiu jam aperis en la romiaj komedioj de Plaŭto kaj laŭlonge de la Mezepoko en verkoj kiel la Libro de Buen Amor de Juan Ruiz, Arcipreste de Hita (la rolulo konata kiel Urraca la Trotaconventos (Pigo la Monaĥinej-trakurulino)) kaj en latinaj kaj italaj verkoj kiel la Historia duobus amantibus de Enea Silvio Piccolomini aŭ la Elegia de madonna Fiammeta de Giovanni Boccaccio. La lingvaĵo similas al tiu de Corbacho de Alfonso Martínez de Toledo kaj de la Coplas de Rodrigo de Reinosa. Ŝi estas fiera profesiulino. Plaĉas al ŝi la vino kaj estas ege inteligenta, sed freneziĝas pro avido. Krome ŝi estas sorĉistino kiu kuntraktas kun Plutono, tio estas la diablo.
[redakti] Calisto
Calisto estas junulo kiu volas nur realigi sian deziron, super ĉio. Lia cinikismo faras, ke li malestimas la sincerecon de sia servisto Pármeno, kiam tiu ĉi avertas lin pri la venuntaj danĝeroj. En Calisto ne videblas veraj krizoj, estas persono ege egoisma kaj ankaŭ pli literatureca, pli artefarita. Estas la 'freneza amo', kaj ties viktimo. Kiam venas la amo, estos kontraŭleĝe, oni eĉ ne parolas pri geedziĝo, laŭ kelkaj fakuloj, ĉar li estas malnovkristano kaj ŝi ne, ĉar ŝia patro estas negocisto; lau aliaj fakuloj, li estus novkristano, ĉar sia religio estas sufiĉe pagana. Laŭ alia teoriulo, Otis H. Green, la komenca neado respondus al la idealo de Fin'amor, sed Calisto malobeos ties regularon kaj pro tio ricevos 'poezian punon'.
[redakti] Melibea
Melibea estas pasia virino, kiu transiras el la rezisto al absoluta sindono al Calisto sen iu ajn dubo; ĉe ŝi la subpremado aperas iom nenatura; ŝi suferas familian hipokrecon. Ŝi volas nur kaŝi sian pasion, sed ne malobeo ĝin. Ties pasio estas pli reala kaj malpli literatura ol tiu de Calisto; ŝia kialo estas voluptamo, dum li baraktas kaj Celestina konspiras. Nur la morto de Calisto estas fina malsukceso. Fine ŝi sinmortigas post tragike paroli kun ŝia patro.
[redakti] Pármeno
Pármeno estas eble la plej tragika rolulo de la verko, ĉar li estas koruptita de la aliaj servistoj. Ĉar li estas putinfilo kaj konis na Celestina, klopodas averti la senjoron, sed tiu humiligas lin. Poste li eniras en la koruptadon, post amindumi kun putinoj, ĉar li bezonas monon por pagi ŝin. Estas iom de paralelismo kun Melibea, kiu neas komence sed poste eniras en la koruptadon.
[redakti] Sempronio
Sempronio estas malideala persono kiu volas nur ekspluati la riĉulojn. Ŝi amindumas kun putino, kiu trompas lin; siavice li trompas la mastron pro egoismo kaj avido. Estas la plej evidenta pruvo de la rompo de la feŭdaj rilatoj inter mastroj kaj servistoj je la fino de la Mezepoko.
[redakti] Elicia kaj Areusa
La putinoj Elicia kaj Areusa malamas virojn kaj amatoron kiel Melibea; estas hatemaj, envias al Melibea klopodas, ke Centurio revenĝu la morton de siaj amantoj, la servistoj de Calisto. Elicia estas pli malzorgema kaj nur la morto de Celestina priokupas ŝin. Areúsa estas pli realeca kaj volas revenĝon pro sento kontraŭ mastroj.
[redakti] Gepatroj de Melibea
Alisa estas la patrino de Melibea kaj ne posedas veran rilaton kun la filino; ŝi konspiras pri ŝia edziniĝo sen konsulti ŝin.
Pleberio estas la patro tro okupita (probabla novkristano) kiu amas sian ununuran filinon kaj vidas kiel sia vivo perdas sian sencon pro la memmortigo de tiu, kaj tio estas la kialo de la fina ploro en la verko, ploro pri la povo de amo kiu alportas onin al sufero kaj senfruktodono.
[redakti] Spaco
La makrospaco de la verko estas evidente urba, kio aperas pere de la dialogoj de la roluloj: stratoj, placoj, preĝejoj... Oni ne konas certe la urbon, ŝajne Rojas kreis arketipan urbon, kvankam kelkaj indikis ĉu al Toledo ĉu al Salamanko. Krome estas multaj hejmoj, nome tri: tiu de Melibea, tiu de Calisto kaj tiu de Celestina (la aliaj servistoj ne havas propran). La ĉefa kaj kerna loko estas la ĝardeno de Melibea kie estas la unua dramigo de la naturo en la hispana literaturo, krom la lokiĝo de amo (ankoraŭ en hispana lingvo "alportu iun al fruktoĝardeno" signifas "amindumi").
[redakti] Intenco de la verko
Estas tri ĉefaj temoj en la verko, markitaj de la aŭtoro: la korupto, la averto kontraŭ la freneza amo aŭ malreligia, kaj pli serioza temo, pli drama kaj filozofia, laŭ kio la homa vivo estas konstanta kaj akra lukto inter maloj: junuloj kontraŭ maljunuloj ktp. Ĉiu bono generas sian malbonon. Amo generas detruon: la forta naturalismo estis akceptebla nur per tragedia fino, kie kulpuloj estu punataj kaj tiele mortas Celestina, Melibea, Calisto kaj la servistoj Pármeno kaj Sempronio, enmetitaj en tiu korupto. Tamen, la intenco estis debatita de fakuloj, el etika intenco (ĉiu rolulo mortas pro sia pekaro) al alia pli kritika (la socio kaŭzas la mortojn).
Estas nesolvita mistero en la historio: kial du junaj riĉuloj ne klopodas geedziĝon? Ja ne aperas en la historio familiaj kontraŭstaroj, kiel ĉe Romeo kaj Julieta, nek referencoj al problemo de la bandoj, kiu dum jarcentoj okazis en Salamanca inter du familioj. María Mercedes Carranza sugestis kialon, ke Melibea estas konvertita, kaj ŝia nomo indikis ĝin al samtempuloj.
En tiu verko videblas la karakteroj de la finanta Mezepoko antaŭ la Renesanco, ekzemple en:
[redakti] Tezo de la etika intenco
Tiun tezon defendis Marcel Bataillon, kiu opinias, ke la kristana etiko superregas la verkon kontraŭ la 'frenezan amon' kaj ties sekvon. Li neas la realisman econ de la verko kaj elstariĝas ties edukan kondiĉon. Laŭ Alborg, Rojas ne moraligas rekte. Krome la aŭtoro montrus parton de la socio el kiu oni fuĝu: amperantinoj kaj putinoj, krom malbonaj servistoj.
[redakti] Tezo de la arta intenco
Lida de Malkiel ne neas la moralistan fonon, sed morala fabelo ne enhavus rolulojn, sed ekzempligajn personigojn, tipojn. Laŭ ŝi la verko estas frukto de arta volo, sloŝilo de ties sukceso, ĉar laŭ Lida la eduka intenco ne estis vidata de la samtempaj legantoj. Al ŝi ne gravas la konvertita deveno de la aŭtoro.
[redakti] Tezo eklektika
Defendita de Otis H. Green, kiu akceptas la moralan intencon kaj klopodas ekspliki kio estas arta. Nenio malebligas la amon; estas la peko kio kaŭzas la tragedian finon. Rojas startus el la ideo de kortega amo, kies rompo kaŭzos la tragedion. Tiu tezo emfazas tiun ingrediencon de kortega amo en La Celestina.
[redakti] Tezo ekzistadisma
De aŭtoroj kiel Américo Castro aŭ Gilman, kiuj opinias (kiel en la tezo de judismo) ke La Celestina estas frukto de la novkristana deveno de Rojas. Komune oni akceptas el tiu teorio la pesimismon de Rojas, laŭ la morta fino de la ĉefaj roluloj; amo estas mensogo, trompo, la unika realo estas la morto. Gilman asertas, ke la ekzistado de ĉiu rolulo estas en la dialogo kaj ne en la agado: nur la vortoj havas signifon; la viva sinteno de Rojas nek estas moralisma nek satira, sed ironia de malkredanto. Kelkaj fakuloj parolas pri la gravo de la destino. Tiu tezo rilatigus la verkon kun la mezepokaj Mortodancoj, kie la morto aperas kiel egaliga povo, ĉar antaŭ ĝi nek reĝoj nek vilaĝanoj estas gravaj.
[redakti] Tezo de judismo
Marcelino Menéndez Pelayo jam vidis en La Celestina religian kaj moralan skeptikismon kiu kontraŭdiras la ortodoksajn principojn asertitajn de Rojas. La tezo aplikiĝis al diversaj fragmentoj kaj precizaj problemoj. Melibea estus filino de konvertita, kaj pro tio ne eblus 'normala' rilato. Américo Castro, siavice, vidas en La Celestina literaturan polemikon inter kastoj. Tamen, Deyermond opinias, ke la aŭtoro estas novkristano de tria generacio, pro kio ne eblas ekspliki la pesimismon kiel frukton de vundiga konverto. Aliaj fakuloj kialigas la pesimismon kaj intereson pri la morto sur la bazo, ke la avo de Rojas estis procezita de la Inkvizicio.
[redakti] Tezo de socia kritiko
Maravall rigardas la rolulojn sub la lumo de la transformoj de la tiama socio. Calisto reprezentus la novan vivstilon de la nelaboranta klaso, dum Sempronio kaj Pármeno simbolas la rompon de la feŭda ligaro. Laŭ tiu teorio Rojas estus proksima al la komerca burĝaro. La konflikto estus inter 'voli esti' kaj 'devi esti'.
[redakti] Stilo
Estas en la verko du kontraŭaj stiloj: unuflanke la klerega, kie regas la Hiperbato, la latineska sintakso, la vortotrezoro plenplena je kulturismoj, la metaforoj, la longaj paragrafoj plenaj de subordiĝa frazaro kaj la grekolatinaj citaĵoj; kaj aliflanke, la populara, de kurta frazaro, kun diminutivoj, proverboj kaj frazaĵoj, konversacia kaj kun oftaj eksklamacioj kaj ironioj. Abundas krome la duoblaĵoj (foje antitezaj, foje sinonimaj de kulturismo kaj de propra vorto), la paralelismoj kaj la antitezo. Oni uzas lerte la flankenon kaj la monologon, kaj oni supozas, ke la verko estis destinita pli al legado ol al ludado. Pri la konstruado de roluloj gravas la simetrio.
[redakti] Influo
La verko, ege realisma, impresis la samtempulojn kaj estis reeldonita konstante dum la 16-a jarcento, tradukita al ĉiu tiama klera lingvo kaj sekvita de aliaj aŭtoroj (Feliciano de Silva per sia Segunda Celestina (Dua Celestina), 1534; Gaspar Gómez de Toledo per sia Tercera parte de la tragicomedia de Celestina (Tria parto de la tragikomedio de Celestina), 1536; La tercera Celestina aŭ Tragicomedia de Lisandro y Roselia, llamada Elicia y por otro nombre cuarta obra y tercera Celestina (Tria Celestina), (Salamanca, 1542) de Sancho Muñón, 1542; Pedro Hurtado de la Vera; Juan Rodríguez, ktp.), kreante la nomitan celestineskan ĝenron; Pedro Manuel de Urrea versigis la unuan akton sub laŭ titolo Égloga de la Tragicomedia de Calisto y Melibea, kaj Juan Sedeño komplete.
Estas celestineskaj spuroj en la Comedia Hipólita, la Comedia Serafina kaj la Comedia Florinea de Juan Rodríguez Florián (1554); en la Comedia Himenea de Bartolomé Torres Naharro, kaj en diversaj verkoj de Juan de la Cueva aŭ en la portugala verkisto Jorge Ferreira de Vasconcelos; ankaŭ en Égloga de Fileno y Zambardo de Juan del Encina. Pedro Calderón de la Barca verkis komedion, Celestina, kiu ne konserviĝis. La influo de La Celestina sentiĝis subtere en la pikareska romano, kaj en La tía fingida kaj el Don Quijote de Miguel de Cervantes, kiel en multaj verkoj de la 16-a jarcento (ekzemple, en La lozana andaluza de Francisco Delicado) kaj 17-a jarcento, ekde El caballero de Olmedo, El anzuelo de Fenisa, El arenal de Sevilla kaj El rufián Castrucho aŭ La Dorotea de Félix Lope de Vega al La segunda Celestina de Agustín de Salazar y Torres. Alonso Jerónimo de Salas Barbadillo, siavice, verkis sian romanon La hija de la Celestina (La filino de Celestina), (Zaragoza, 1612). Eĉ povis eble influi rekte super Shakespeare kaj lia Romeo kaj Julieta, ĉefe pri la rolulo de la mamnutristino.

Summary:
La Celestina estas la nomo per kiu oni konas ekde la 16-a jarcento la verkon titolita origine Comedia de Calisto y Melibea (Komedio de Kalisto kaj Melibeo) kaj poste Tragicomedia de Calisto y Melibea, atribuita preskaŭ entute al Fernando de Rojas. Estas verko de transiro inter la Mezepoko kaj la Renesanco verkita dum la reĝado de la Katolikaj Gereĝoj kaj kies unua eldono konata estas de 1499.
La verko prezentas du ĉefajn versiojn: la Comedia (1499, 16 aktoj) kaj la Tragicomedia (1502, 21 aktoj). La tradicia kritikistaro multe debatis pri la ĝenro de La Celestina, ĉu teatraĵo ĉu rakontaĵo. La aktuala kritikistaro koincidas en indiki ties miksitan karakteron kaj ties koncepton kiel "pura dialogo", eble por esti deklamita de ununura leganto teatrigante la voĉojn de la diversaj roluloj antaŭ eta aŭskultantaro. Ties meritoj estas jenaj: psikologia karakterigo de la roluloj -ĉefe ĉe la perantino, Celestina, kies antaŭulo origine troviĝas en Ovidio-, la arta novaĵo kompare kun la humanisma komedio, kie ŝajne inspiriĝas, kaj ties manko de antaŭuloj kaj posteuloj en la okcidenta literaturo.