[endre] Utstyr
Eit apparat for ekkokardiografi skil seg lite frå apparat for annan medisinsk ultralyd-diagnostikk. Ultralyden blir laga av krystallar som blir sette i vibrasjon av ei elektrisk spenning. Dette skjer i korte intervall, slik at lyden blir sendt ut i pulsar. Lydbølgjene går inn i kroppen, gjennom ein gelé eller ei væske, og når den reflekterte lyden (ekkoet) kjem att blir desse vibrasjonane omdanna attende til spenning. Det er oftast dei same krystallane som vekselvis sender og lyttar. Ved ekkokardiografi nyttar ein frekvensar frå 1,5 MHz til 15 MHz. Dei lågaste frekvensane gjev lydbølgjer som trengjer langt inn i vevet og difor gjev gode bilete av strukturar i djupet, mens dei høge frekvensane viser finare detaljar. Val av frekvens blir derfor ei avveging av desse omsyna. Ofte bruker ein fleire ulike frekvensar i løpet av ei undersøking.
Krystallane er samla i ei rekkje med frå femti til over tusen krystallar, monterte i ein probe operatøren held i handa. Den tekniske nemninga for ei slik innretning som sett om energi frå ei form til ei anna er transdusar. Krystallane blir sette i svingingar kvar for seg med litt tidsforskyving, på dette viset blir det danna ein einskild ultralydstråle. Strålen er styrbar langsmed krystallrekka og sveipar hjartet i ei vifteform. I somme nye prober kan det vera fleire rader med krystallar, for betre fokusering og opptak av tredimensjonale bilete.
Ultralydapparatet gjev operatøren mange måtar til å manipulera både dei pulsane som blir sende ut, og det signalet som kjem attende. Dette er er ein av grunnane til at kvaliteten på ekkokardiografiske undersøkingar blir rekna som særs avhengig av operatøren.
Bileta blir viste på ein skjerm under undersøkinga. Dei kan bli lagra for seinare vurdering og analyse. Opptaka blir gjerne lagra digitalt, og kan enkelt utvekslast mellom sjukehus. Teknologien utviklar seg raskt, og kva som er mogeleg å sjå og måle er i stadig endring.
[endre] Impedans og refleksjon
Spesifikk akustisk impedans er definert som akustisk trykk delt på partikkelhastigheita, som òg er lik tettleik ganger forplantningshastigheita til lydbølga. Det vil seie at dersom eit stoff har ein tettleik ρ kg/m3 og lydbølger forplantar seg gjennom stoffet med ein fart på c m/s, så har stoffet ein impedans på ρc Pa s/m. Luft (og luftfylde organ som lunger) har ein spesifikk akkustisk impedans som er mykje lågere enn musklar, vatn, blod og feitt, medan bein har ein mykje høgare spesifikk akustisk impedans.
Når lydbølgjer treff grenseflater mellom stoff med ulik spesifikk akustisk impedans vil noko av energien bli reflektert, medan resten går gjenom grenseflata og vidare framover. Kor mykje som blir reflektert avheng av skilnaden i spesifikk akustisk impedanse i dei to stoffa. Det er liten skilnad mellom blod, vatn og muskelvev, og lite energi går tapt. Mellom muskelvev og bein blir mykje energi sendt attende, difor er det vanskeleg å sjå noko særleg gjennom brystbeinet. Mellom muskel og luft er det tilnærma full refleksjon, og difor er det ikkje mogeleg å sjå med ultralyd gjennom lungane. Difor nyttar ein også gele (tidlegare også vatn eller olje) mellom ultralydproben og kroppen til pasienten. Geleen syter for at det ikkje er luft til stades og at den spesifikke akustiske impedansen er mest mogeleg lik heile vegen frå transdusaren til det organet ein vil sjå på slik at energitapet blir minst mogeleg.
[endre] Korleis vise data
[endre] M-mode
M-mode er den eldste forma for ekkokardiografi. Ho var lenge også den einaste. I denne metoden blir ein einskild ultralydstråle sendt inn, utan å sveipe. Biletet på skjermen syner korleis muskelen rører seg langs ultralydstrålen. Ein kan tenkja seg strålen som ein tynn ståltråd som vert stukken inn i hjartet, og biletet som ei framstilling av rørslene langsetter tråden. Biletet blir oppdatert fleire hundre gonger i minuttet, og bileta har difor særs god tidsoppløysing. Metoden blir oftast nytta for å vurdera storleiken på og arbeidet til venstre hjartekammer.
[endre] 2D
Om ultralydstrålen frå M-mode-visinga endrar utgangsvinkel særs ofte, kan ein byggje opp eit todimensjonalt bilete, eit snitt gjennom hjartet. Sjå illustrasjon 1, øvst på sida. Gjer ein dette snøgt nok kan biletet oppdaterast fleire gonger kvart sekund og syne hjartet i arbeid. Kor mange bilete i sekundet ein får avheng mellom anna av kor breitt biletet er, eit typisk tal vil vera 60 til 80 bilete i sekundet.
[endre] 3D
Sida byrjinga på 1970-talet har ein prøva å lage tredimensjonale ultralydbilete. Lenge dreide dette seg om ulike teknikkar for å ta opp ei rekke eller vifte med todimensjonale bilete med ein liten avstand, for deretter å få ein computar til å rekne ut dei data som låg mellom bileta. Med unntak av ein produsent som framleis gjer dette med transøsofagal ekkokardiografi, førde desse teknikkane aldri fram til noko av klinisk verdi . Dei hadde låg rom-oppløysing og det kravdest fleire timars etterabeide for kvart bilete.
Frå rundt 2000 er det blitt mogeleg å gjera opptak av tredimensjonale volum med probar som inneheld tusenvis av krystallar og tar opp tredimensjonale volum i sanntid. Det er framleis grenser for kor store desse voluma kan vera. Lyden frå proben har ein fart på om lag 1500 m/s i kroppen. Kvart bilete er bygd opp av lydstrålar, også kalla skanneliner. Desse strålane må ligge tett dersom ein skal få høg nok oppløysing til å sjå små detaljar. Ein må òg oppdatera biletet ofte, minst 50 gonger i sekundet for vaksne, opp mot hundre når ein ser på born. Lydfarten i kroppen set difor fysiske grenser for kor store volum ein kan lage bilete av på ein gong. Ei løysing er å få pasienten til å halde pusten i fire-fem hjarteslag, for å få hjartet til å ikkje røre seg i brystkassa. Då kan ein ta fire-fem opptak side om side i hjartet, og sette desse saman til eit stort volum.
Frå 2007 finst det òg utstyr til born Til dømes kan ein no laga eit bilete av ein hjarteklaff, der ein kan snu på biletet i alle plan og sjå klaffen frå alle sider mens han rører seg. Dette kan gje kirurgen verdfull førehandsinformasjon. Metoden er ikkje i rutinemessig bruk (2008).
[endre] Måling av blodstraum
Ultralydsignalet som kjem attende til proben blir handsama slik at ein i staden for eit bilete av strukturar hentar ut informasjon om farten til ting som rører seg, og då berre dei med høg fart. I praksis vil dette vera dei raude blodlekamane. Målemetoden heiter Doppler-måling.
Ein kan sjå fart og retning på blodstraumar. Dette blir brukt til å oppdage trange område i klaffar og blodårer, og til å rekna ut slagvolum. Data blir synt fram som ei kurve med fart over tid. Ein nyttar òg Bernoullis likning i forenkla form og kalkulerer trykkskilnader mellom område i hjartet.
[endre] 2D med fargedoppler
Farten til blodstraumen kan òg visast grafisk. Biletet vert delt opp i små celler, og for kvar av desse blir data for fart henta inn. Ein fargekodar gjennomsnittsverdien for fart og retning på blodstraumen i cella (raudt mot proben, blått frå, medan grønt er turbulens). Når ein legg dette biletet over eit todimensjonalt bilete tatt opp samtidig kan ein visuelt søkja etter tronge parti, lekkasjar og defektar. Sjå illustrasjon 3.
[endre] Vevsdoppler
I blodstraumsmålingane målar ein farten til objekt som rører seg snøgt, og gjev svake ekko. Desse objekta er som regel dei raude blodlekamene (erytrocyttar). I vevsdopplermålingar målar ein motsatt; det som rører seg sakte og gjev sterke ekko. Det er i praksis sjølve hjartemuskelen, myokard. Slike fartsmålingar kan analyserast på fleire ulike måtar. Mellom anna kan ein sjå på kor snøgt hjartemuskelen trekk seg saman og kor mykje han trekk seg saman. Dersom ein måler farten i to område som ligg i nærleiken av kvarandre og gjer det over ei tid, til dømes eit hjarteslag, kan ein rekne ut korleis og kor mykje muskelen vert deformert. En kan sjå når og kor mykje muskelen trekk seg saman eller strekk seg. Ein kan vidare sjå om det er skilnader mellom område av hjartet.
Ein kan til dømes sjå på tidsskilnader (dys-synkronitet) i samantrekninga som kjem ved somme former for impulsblokkering i hjartet. Vevsdopplermålinga blir då brukt i diagnostikken, og for å vurdere effekten av behandlinga (pacemaker). Ein kan òg avsløre at eit område trekk seg saman samstundes som eit anna ikkje rører seg eller tvert om strekk seg. Dette kan vera ein skade etter hjarteinfarkt.
Slik informasjon om korleis hjartemuskelen rører seg og vert deformert kan òg hentast på anna vis, mellom anna frå det todimensjonale gråtonebiletet. Kvar produsent av ultralydapparat har gjerne sett sitt eige namn på desse teknikkane, det engelske omgrepet «Strain rate imaging» er framleis mykje brukt som fellesnamn for heile dette feltet.
[endre] Tilgjenge
Ein kan ikkje sjå hjartet frå alle avstander og vinklar. Akustiske eigenskapar hjå ulike typar vev og indre organ set grenser for det. Til dømes er lungene ugjennomtrengjelege for ultralydbølgjene på grunn av lufta, mens levra på grunn av blodet lar lyden breie seg godt. Det er derfor vanskeleg å sjå inn mange stader på brystkassa, mens ein kan sjå mykje frå magen og opp, dersom det ikkje er for mykje bukfeitt.
[endre] Transthorakalt
Gjennom brystveggen. Pasienten ligg på rygg, i sideleie eller meir eller mindre sitjande. Proben blir retta mot brystveggen, i halsgropa eller rett under ribbeina. Ein kan sjå det venstre hjartekammeret, forkammera og klaffane mellom forkammera og hjartekammera. I tillegg ser ein klaffen ut av venstre hjartekammer og skiljeveggen mellom hjartekammera godt. Høgre hjartekammer, klaffen ut av det og skiljeveggen mellom forkammera ser ein sjeldan godt hos vaksne. Ein kan òg vurdera væskeoppsamlingar i hjarteposen (perikard). Hos born kan ein òg sjå delar av livpulsåra (aorta) og lungepulsåra.
[endre] Transøsofagalt
Gjennom spiserøyret. Pasienten er anten lett sedert (har fått roande medisinar) eller i full narkose (hos born eller under operasjonar), og ein miniatyrisert probe blir lagt ned i spiserøyret. Sjølve transdusaren vil då ligge rett bak eller under hjartet. Fordelen er at kvaliteten på bileta blir dramatisk betre av di det er mindre vev mellom transdusaren og hjartet. Ulempa er at det er få strukturar ein får sett godt fra desse vinklane. Det er forkammera med inn- og utløp, utløpet frå venstre hjartekammer og livpulsåra. Skiljeveggene mellom dei to forkammera og dei to hjartekammera ser ein òg særs godt. Metoden nyttast derfor ved kateterbasert lukking av hòl i desse skiljeveggane. Han er også ofte nytta under hjarteoperasjonar for å rettleie kirurgen.
Denne metoden er mykje brukt på vaksne når ein treng detaljinformasjon om aortaklaffen, mitralklaffen eller forkammerskiljeveggen.
[endre] Intrakardielt
Inne frå hjartet. Ein svært liten probe blir ført inn i hjartet gjennom ei blodåre, som regel frå lysken. Metoden er dyr, og er ikkje mykje brukt.
[endre] Epikardielt
Mot hjartemuskelen. Dette kan gjerast under hjarteoperasjonar. Når hjartet er lukka, men brystkassa fortsatt open kan ein setje ein probe rett på hjartet for å sjå resultatet av kirurgien.
[endre] Historie
Ekkokardiografi er eit døme på medisinsk diagnostisk bruk av ultralyd, første gong i 1953. Den første diagnostiske bruken av ultralyd var nevrologen Karl Dussik sine forsøk på hjernen i 1947. Han hadde ein sendar på den eine sida, og ein mottakar på den andre. Han kom òg med framlegg om å nytte refleksjon, men gjorde det ikkje i praksis.
Mellom føresetnadene for ekkokardiografi er Lazzaro Spallanzani si oppdaging på 1700-talet av at flaggermus navigerte med ein sans han ikkje kunne forklåre, det som ein no kjenner som ekko frå ultralyd. I 1880 demonstrerte brørne Jacques og Pierre Curie den piezoelektriske effekten, at særskilde krystallar får ei elektrisk spenning når dei blir elastisk deformerte. Den piezoelektriske effekten blei nytta i sonar og ASDIC som blei utvikla som eit middel i jakta på undervassbåtar under begge verdskrigane. I mellomkrigstida hadde russaren S. J. Sokoloff og amerikanaren Floyd A. Firestone begge utvikla apparat som nytta same teknologien for å finne feil inne i metallkonstruksjonar.
Då legen Inge Edler og ingeniøren Carl Hellmuth Hertz laga det første biletet av eit menneskehjarte med reflektert ultralyd, i 1953, skjedde det med eit apparat lånt frå Kockums skipsverft i Malmö. Signala frå den reflekterte ultralyden (ekkoet), blei teikna ned med ein blekkskrivar på eit endelaust papirband. Dette blei det ein no kallar «M-mode»-opptak. Medisinsk diagnostisk bruk av ultralyd blei på denne tida utvikla av fleire fagmiljø, innan nevrologi, gynekologi og oftalmologi, uavhengig av kvarandre. For denne historia, sjå medisinsk ultralyd.
Frå starten av og lang tid framover, var transdusaren bygd opp av ein enkelt krystall. Ut over 1960-talet kom det ulike system for sanntids todimensjonal framstilling (2D), bilete der ein såg skiver av hjartet i rørsle. Desse systema var utvikla både i Japan og Europa, og var særs kompliserte, med svært store probar med fleire krystallar i parallell, og nokre med pasienten nedsenkt i vatn. Ettersom ultralydbølgjene skulle inn i kroppen mellom ribbeina var dei store probane lite brukande. I 1968 blei den første «phased array»-transdusaren konstruert, med utgangspunkt i bølgjefront-teorien til Christiaan Huygens frå 1600-talet. Denne transdusaren hadde fleire krystallar, men dei var ikkje aktive samstundes. Ved å la dei lage lyd med ei ørlita forseinking mellom kvar, kunne ein lage ei lydstråle ein kunne styre. Oppfinninga slo ikkje an. I 1974 kom ein transdusar med berre eitt krystall som blei vippa raskt i ulike vinklar (mekanisk sektorskanner). Med dette tok dei todimensjonale bileta over for M-mode i mange samanhengar. «Phased array»-transdusaren kom likevel sterkare attende, og er no einerådande til ekkokardiografi.
I 1842 hadde Christian Doppler lagt fram ein hypotese om at frekvensen på lysbølgjer endra seg proporsjonalt med den relative rørsla mellom kjelde og observatør. Dette fenomenet, som blir kalla dopplereffekten, gjeld òg for lydbølgjer. Shigeo Satomura kom i 1957 med det første vitskapelege verket der ultralyd vart nytta som metode for måling av fart i blodstraumen, tufta på dopplereffekten. I 1969 kom det på same tid tre artiklar frå ulike forskargrupper som hadde utvikla metoden til å kunne måle farten på eit avgrensa punkt. Dette hadde ein lite nytte av før ein i 1974 klarte å lage ein transdusar som både kunne lage bilete og måle fart. Først då kunne ein sjå kva ein målte. Dette er viktig ettersom ein ut frå farten på blodstraumen kan rekna ut trykkskilnader mellom ulike delar av hjartet. Det matematiske grunnlaget for dette var lagt av Daniel Bernouilli i skriftet Hydrodynamique i 1738. At den forenkla Bernouilli-likninga faktisk er gyldig på dette viset, blei først vist av Jarle Holen i 1977. I 1982 kom fartsmåling av blodstraumen over eit større område, fargekoda på skjermen. Dette blir fortsatt kalla «fargedoppler», sjølv om ein ikkje nyttar dopplereffekten til målinga, men autokorrelasjon. Ut over 1980-talet blei alle teknikkane over integrert i same maskin, og i same probe, slik at ein no kan gjere ein komplett analyse av oppbygging, funksjon og blodstraum på ein gong.

Summary:
Ekkokardiografi er undersøking av hjartet på menneske eller dyr med ultralyd. Prosedyren kan brukast diagnostisk, eller for å rettleie terapeutiske intervensjonar. I daglegtale på sjukehus blir han ofte kalla ekko-Doppler, ekko for det todimensjonale strukturbiletet, og Doppler for fartsmålingane.
Hjartet kan visast som to-dimensjonale skiver, som eit tredimensjonalt volum eller berre langs ein isolert stråle. Dette kan ein visa som still-bilete eller levande film. Fartsmålingar frå blod eller muskelvev kan visast isolert som kurver eller lagde oppå strukturbileta, med fargekodar som viser fart og retningar for rørsler.
Føremoner med metoden er at han er ufarleg, rask, gjev dynamisk informasjon om hjartet, relativt billeg og kan nyttast på alle legekontor. Ulemper med metoden er at han er særs operatøravhengig og krev mykje røynsle og ekspertise av operatøren, det er vanskeleg å sjå nokre delar av hjartet og dei store kara og at det for mange problemstillingar er vanskeleg eller umogeleg å gje ut svar i form av tal som kan samanliknast mellom pasientar og undersøkingar.
Bruk av kontrastmiddel hos pasientar med dårleg innsyn, automatiserte målingar og betre utstyr gjer ulempene mindre.


[endre] Unge år
Paul Keres var fødd i byen Narva i Estland. Alt frå fireårsalderen lærte han å spele sjakk av far sin og ein eldre bror. Det var ikkje mykje sjakklitteratur å oppdrive i denne vesle byen, så Keres lærte sjakknotasjon frå sjakkoppgåva i dagsavisa. Han laga ei handskriven samling på nesten 1000 sjakkparti.
Keres deltok i offentleg sjakkspel frå han var 13. I dei første åra var han kjend å spele skarpe og briljante angrepsparti. Han vart tre gongar estisk meister for skuleelevar, i 1930, 1932 og 1933. Spelet vart mognare etter at han spelte store mengder postsjakk medan han gjekk på vidaregåande skule. Frå 1937 til 1941 studerte Keres matematikk ved Universitetet i Tartu. Han representerte då universitetet ved fleire kampar mot andre universitet.
[endre] Paul Keres si sjakkarriere
[endre] Åra før andre verdskrigen
Keres vart estisk meister i sjakk første gong i 1935. Han delte førsteplassen i turneringa med Gunnar Friedemann med +5 =1 -2, og vann så stikkampen med +2 =0 −1.
Som estisk meister fekk Keres spele på førstebord for Estland i den 6. Sjakkolympiaden (lag-VM i sjakk) i Warszawa i 1935. Dette vart det internasjonale gjennombrotet hans. Mot sterk internasjonal motstand skåra han 12,5 poeng på 19 parti, +11 =3 -5, og stod fram som ei ny stjerne, beundra også for spelestilen. Suksessen gav han sjølvtillit og ikkje minst invitasjonar til å delta i internasjonale turneringar.
I Helsinki i 1935 vart han nummer 2 etter Paulin Frydman med 6,5/8 (+6 =1 −1). Han vann i Tallinn 1936 med 9/10 (+8 =2 −0). Den første verkelege store internasjonale turneringa vann han i Bad Nauheim i 1936, der han delte førsteplassen med Alexander Alekhine med 6,5/9 (+4 =5 −0). Keres sleit i Dresden i 1936, der han berre fekk ein delt 8-9.-plass, med (+2 =3 −4), men skreiv sidan at han lærte ei viktig lekse av dette. Det gjekk betre i Zandvoort 1936 med delt 3-4.-plass (+5 =3 -3). Deretter forsvarte han tittelen sin som estisk meister i 1936 ved å spele uavgjort i ein tvekamp mot Paul Felix Schmidt med (+3 =1 −3).
Keres hadde eit fantastisk år i 1937. Han vann i Tallinn med 7,5/9 (+6 =3 -0). Så delte han førsteplassen i Margate med Reuben Fine med 7,5/9 (+6 =3 −0), 1,5 poeng framom Alekhine. I Ostende delte han 1-3.-plass med Fine og Henry Grob med 6/9 (+5 =2 -2). Keres dominerte i Praha med førsteplass med 10/11 (+9 =2 -0). Så vann han ei tematurnering i Wien med 4,5/6 (+4 =1 −1); i turneringa starta alle partia med trekka 1.d4 Sf6 2.Sf3 Se4, dette blir kalla Dory-forsvaret. Han delte 4-5.-plass i Kemeri med (+8 =7 −2), der Salo Flohr, Vladimirs Petrovs og Samuel Reshevsky delte førsteplassen. Så delte han 2-4.-plass i Pärnu med 4,5/7 (+3 =3 −1). Denne serien med gode resultat gav han ein invitasjon til den svært sterke turneringa i Semmering 1937, som han vann med 9/14 (+6 =6 −2), framom Fine, José Raúl Capablanca, Reshevsky og Erich Eliskases. Han delte andreplass i Hastings 1937-38 med 6,5/9 (+4 =5 −0) (eit halvt poeng etter Reshevsky), og i Noordwijk 1938 (etter Eliskases) med 6,5/9 (+4 =5 −0). Keres spelte uavgjort i ein oppvisingskamp i Stockholm 1938 mot Gideon Ståhlberg med 4-4 (+2 =4 −2).
Paul Keres heldt fram med å representere Estland med suksess i sjakk-OL.
[endre] VM-kamp som ikkje vart noko av
I 1938 delte Keres førsteplassen med Reuben Fine i i AVRO-turneringa i sjakk, med 8,5/14. Turneringa vart spelt i fleire byar i Nederland, og samla alle toppspelarane i verda: Mikhail Botvinnik, Max Euwe, Reshevsky, Alekhine, Capablanca and Flohr. Keres vann på kvalitetsberekning fordi han vann 1½-½ mot Fine i dei to partia dei i mellom.
Det var venta at vinnaren av denne turneringa skulle vere utfordrar til VM-tittelen, i ein tvekamp mot regjerande verdsmeister Alexander Alekhine. Men utbrotet av andre verdskrigen i 1939, og særleg Sovjetunionen sin første okkupasjon av Estland i 1940-1941, førte til at forhandlingane med Alekhine stogga opp. Keres hadde begynt å studere ved universitetet i 1938, og dette spelte også ei rolle.
Keres sleit i Leningrad-Moskva 1939 med ein delt 12-13.-plass. Han skreiv seinare at han ikkje hadde hatt nok tid til å førebu seg til denne sterke turneringa. Men han kom sterkt tilbake og vann Margate 1939 med 7,5/9 (+6 =3 -0), framom Capablanca og Flohr.
[endre] Andre verdskrigen
Då andre verdskrigen braut ut var Keres i Buenos Aires som deltakar i sjakkolympiaden. Han blei verande for å spele i ei internasjonal turnering i Buenos Aires etter olympiaden, og delte der førsteplassen med Miguel Najdorf med 8,5/11 (+7 =3 -1).
Keres spelte deretter ein tvikamp over 14 parti mot tidlegare verdsmeister i sjakk Max Euwe i Nederland, halde i tida desember 1939 til januar 1940. Etter hard kjemping klarte Keres å vinne tvikampen med 7,5-6,5 (+6 =3 -5). Dette var ein sterk prestasjon — ikkje berre var Euwe tidlegare verdsmeister frå 1935 til 1937, men han hadde også langt større erfaring med slike tvikampar enn Keres-
[endre] Estland okkupert av Sovjetunionen
Som følgje av Molotov-Ribbentrop-pakta av 23. august 1939 vart Estland annektert av Sovjetunionen den 6. august 1940.
[endre] Estland okkupert av Nazi-Tyskland
Etter at Nazi-Tyskland invaderte Sovjetunionen den 22. juni 1941 kom Estland under tysk kontroll. I 1942–1943 spelte både Keres og Alekhine i fire turneringar organiserte av Ehrhardt Post, president i nazistane sitt Grossdeutscher Schachbund.
kvar gong framom Keres, som vart nummer to i alle desse tre turneringane.
I løpet av andre verdskrigen spelte Keres fleire andre sjakkturneringar.
[endre] Farlege tider
Avsluttinga av andre verdskrigen medførte at Paul Keres kom i ein vanskeleg og farleg situasjon. I løpet av krigen var heimlandet Estland blitt okkupert i rekkefølgje av Sovjetunionen, Tyskland og igjen Sovjetunionen. Keres hadde deltatt i fleire turneringar i det tysk-okkuperte Europa, og då Sovjetunionen igjen okkuperte Estland i 1944, prøvde Keres utan hell å flykte. Han vart deretter trakassert av dei sovjetiske styresmaktene (KGB) og frykta for livet sitt. Heldigvis unngjekk han å bli deportert til Gulag i Sibir eller ei verre skjebne — jamfør det som skjedde med sjakkspelaren Vladimirs Petrovs.
Men Keres fekk til å begynne med ikkje vere med i internasjonale turneringar, trass i at han viste framifrå form. Han vann den baltiske meisterskapen i Riga 1944/45 med (10,5/11). Truleg av politiske grunnar kom han ikkje med på 10-mannslaget til Sovjetunionen som spelte radiokamp mot USA i 1945, og han deltok ikkje i den første store turneringa etter krigen, Groningen 1946, som Botvinnik vann, rett framom Euwe og Vasilij Smyslov.
Han vann den estiske meisterskapen i Tallinn i 1945 med 13/15 (+11 =4 -0), framom fleire sterke gjestar frå Sovjetunionen, som Alexander Kotov, Alexander Tolusj, Lilienthal og Flohr. Han vann så i Tbilisi 1946 (han deltok utanfor konkurranse i den georgiske meisterskapen), med heile 18/19, framom Vladas Mikenas og ein 16 år gammal Tigran Petrosjan.
Keres kom tilbake til internasjonalt spel i 1946 i radiokampen mellom Sovjetunionen og Storbritannia, og heldt fram med sterke resultat i dette året og neste år.
[endre] Verdsmeister-kandidat (1948-65)
[endre] Verdsmeisterskapen 1948
Verdsmeistaren i sjakk Aleksander Alekhine døydde i 1946, og etter forhandlingar bestemte Verdssjakkforbundet FIDE at det skulle spelast ei VM-turnering i 1948 for å kåre etterfølgjaren. Turneringa vart delt mellom Haag og Moskva, og hadde 5 deltakarar:
Mikhail Botvinnik, Vasilij Smyslov, Keres, Samuel Reshevsky og Max Euwe. (Reuben Fine hadde også blitt invitert, men takka nei.) Kvar spelar møtte kvar av motstandarane 5 gongar. Botvinnik vann klart med 14/20, Smyslov kom på andreplass med 11/20, og Keres enda på delt tredjeplass saman med Reshevsky med 10,5 av 20 moglege. Max Euwe var heilt ute av form og enda på 4/20.
I dei individuelle møta med vinnaren Botvinnik tapte Keres 4 av dei 5 partia, han vann berre i siste runde, etter at turneringsresultatet allereie var klart.
Sidan Keres tapte sine 4 første parti mot Botvinnik i VM-turneringa i 1948 har det til tider blitt spekulert i om Keres vart tvinga til å tape parti med vilje mot Botvinnik, for at Botvinnik skulle vinne turneringa. Den amerikanske sjakkhistorikaren Taylor Kingston undersøkte alt tilgjengeleg bevismateriale, og konkluderte med at sovjetiske sjakkadministratorar gav Keres sterke hint om at han ikkje burde hindre Botvinnik sitt forsøk på å vinne VM. Botvinnik skal ha oppdaga dette omlag halvveis i turneringa, og skal skal ha protestert kraftig mot desse sjakkadministratorane. Viktigast likevel: Taylor Kingston fann det lite sannsynleg at Keres skal ha tapt parti med vilje.
[endre] VM-kandidat 1950-1965
Dette skulle vise seg å bli den einaste sjansen Paul Keres fekk til å spele om VM-tittelen. Han deltok i kandidatturneringa som kåra utfordrar til verdsmeistaren seks gongar frå 1950 til 1965, og fekk andreplass fire gongar på rad, i 1953, 1956, 1959 og 1962, men klarte aldri å vinne. Han er rekna som ein av dei sterkaste spelane gjennom tidene som aldri fekk spele ein ordinær tvekamp om VM. Desse andreplassane er også bakgrunnen for at han vart kalla «den evige toar».
Resultata frå dei seks Kandidatturneringane Paul Keres deltok i:
Keres sine fire påfølgjande andreplassar i kandidatturneringa (1953, 1956, 1959 og 1962) har også skapt mistankar om at Keres hadde ordrar om ikkje å vinne desse turneringane. Taylor Kingston konkluderer med at der truleg ikkje var noko press frå offisielt sovjetisk hald. Frå 1954 var Keres fullt rehabilitert, og Botvinnik var ikkje lenger favorisert på same måten som tidlegare. I Curaçao i 1962 kan det ha vore ein uoffisiell konspirasjon mellom Petrosjan, Geller og Keres om å spele alle parti remis for å spare krefter, men kven dette eventuelt kan ha vore til fordel eller ulempe for blir spekulasjonar.
[endre] Tre gongar sovjetmeister, karriere-topp
Paul Keres hadde fleire sterke turneringsresultat i åra etter krigen. Han vann Sovjetmeisterskapen i sjakk tre gongar. På grunn av den store breidda i sovjetisk sjakk på denne tida, var Sovjetmeisterskapen blant dei aller sterkaste turneringane i verda kvart år.
Keres vann også:
Den ungarske sjakkmeisteren og forfattaren Egon Varnusz hevdar om Keres på denne tida: «The best player in the world was Paul Keres.»
I 1950 oppretta Verdssjakkforbundet FIDE tittelen Stormeister i sjakk, og Paul Keres var naturlegvis blant dei 27 første som vart utnemnd som stormeister.
[endre] Unike resultat som lagspelar
Etter at han blei ein sovjetborgar representerte Keres Sovjetunionen i sju påfølgjande sjakk-OL (lag-VM i sjakk), alle frå og med Helsinki 1952 til og med Tel Aviv 1964, der laget vann sju påfølgjande gullmedaljar, og der han sjølv i tillegg fem gongar vann gull og ein gong bronse for beste prestasjon på sitt bord. Han fekk fire bord-gull på rad, i sjakk-OL 1954,1956, 1958 og 1960, noko som er rekord for sjakk-OL. Han vart ikkje tatt ut på laget etter 1964, men oppnådde gode resultat som trenar for sovjetiske lag i det neste tiåret.
Til saman spelte han i 11 sjakkolympiadar for Estland og Sovjetunionen, medrekna den uoffisielle sjakkolympiaden i München 1936, og tok på 161 parti heile (+97 =51 -13), ein skåre på 76,7�%.
Keres deltok også tre gongar på Sovjetunionen sitt lag i Europameisterskapen i sjakk for landslag, i 1957, 1961 og 1970. Ved alle tre høve vann laget gull, og Keres vann bord-gull. Han tok til saman 14/18 (+10 =8 -0), skår 77,8�%.
[endre] Seinare karriere og dødsfall
[endre] Sjakkresultat etter 1954
Keres heldt fram med å gjere sterke resultat i internasjonale sjakkturneringar. Her eit utval av dei viktigaste:
[endre] Dødsfall
Paul Keres døydde av eit hjarteåtak i Helsinki i Finland i 1975, på veg heim til Estland frå ei turnering i Vancouver i Canada. Denne turneringa hadde han vunne. Paul Keres Minneturnering har blitt halde årleg i Tallinn og Vancouver sidan.
Over 100�000 var til stades ved statsgravferda i Tallinn, Estland, der leiarane i Estland stod æresvakt, og der dåverande FIDE-president Max Euwe, hans gamle ven og rival også var til stades.
[endre] Rangering over tid og skår mot andre spelarar
Det uoffisielle ratingsystemet Chessmetrics plasserar Keres blant dei 10 beste spelarane i verda mellom om lag 1936 og 1965, og han hadde også ein av dei høgste vinstprosentane av alle stormeistrane i historia. Han har den sjuande beste 20-års-ratingen i Chessmetrics for alle spelarar gjennom alle tider for åra frå 1944 til 1963.
Han var ein av dei svært få spelarane som hadde ein plusskår mot verdsmeistaren Capablanca. Han hadde også plusskår mot verdsmeistrane Euwe og Tal, og lik skår mot Smyslov, Petrosjan og Anatolij Karpov. I den lange karriera han hadde rakk han å spele mot heile ti verdsmeistrar. Han slo alle verdsmeistrane, frå Capablanca til Bobby Fischer — dei to partia mot Karpov vart remis. Dette gjer han til den einaste spelaren i verda som har slått ni uomstridde verdsmeistrar i sjakk. Han hadde også plusskår mot ei rekkje andre framståande stormeistrar, så som Fine, Flohr, Viktor Korchnoi, Efim Geller, Savielly Tartakower, Mark Taimanov, Milan Vidmar, Svetozar Gligoric, Isaak Boleslavskij, Efim Bogoljubow og Bent Larsen.
Keres vann stormeisterturneringar frå 1930-talet til inn på 1970-talet, eit tidsrom på nesten 40 år, og han vann turneringar i Vest-Europa, Aust-Europa, Sovjetunionen, Sør-Amerika og Nord-Amerika. Til samanlikning spelte til dømes Botvinnik aldri i Amerika.
[endre] Sjakkbøker og andre sjakkaktivitetar
[endre] Sjakkbøker
Han skreiv fleire sjakkbøker, mellom anna ei bok med grundige kommentarar til dei beste partia sine, Grandmaster of Chess ISBN 0-668-02645-6. Han skreiv saman med Alexander Kotov boka The Art of the Middle Game ISBN 0-486-26154-9, og skreiv åleine Practical Chess Endings ISBN 0-7134-4210-7. Alle desse tre bøkene er framleis rekna som svært gode og lærerike. Han skreiv også fleire turneringsbøker, mellom anna om Verdsmeisterturneringa i 1948. Han var forfattar til fleire bøker om opningsteori, ofte først i tysk utgåve. Den ungarske forfattaren Egon Varnusz nemner: Spanisch bis Franzosisch, Dreispringer bis Konigsgambit og Vierspringer bis Spanisch. Han bidrog til det første bindet, bind 'C', i førsteutgåva til Encyclopedia of Chess Openings (ECO), utgitt av eit forlag i Jugoslavia i 1974, rett før han døydde neste år. Keres var også med og starta sjakktidsskriftet Shakhmaty i Riga.
[endre] Bidrag innanfor opningsteori
Keres hadde mange viktige bidrag innanfor opningsteori. Det kanskje best kjende er Keres-angrepet mot Scheveningen-varianten i Siciliansk forsvar: 1.e4 c5 2.Sf3 d6 3.d4 cxd4 4.Sxd4 Sf6 5.Sc3 e6. I denne stillinga fann han fram til det skarpe trekket 6.g4 som han første gong brukte - med suksess - mot Efim Bogoljubow i Salzburg 1943. Dette er framleis ein viktig og mykje spelt variant.
I kandidatturneringa i 1962 lanserte han ein ny variant for svart i Tsjigorin-varianten i lukka spansk parti: 1.e4 e5 2.Sf3 Sc6 3.Lb5 a6 4.La4 Sf6 5.0-0 Le7 6.Te1 b5 7.Lb3 d6 8.c3 0-0 9.h3 Sa5 10.Lc2 c5 11.d4 Sd7. Varianten var populær i fleire år etterpå.
Det såkalla Keres-forsvaret er 1.d4 e6 2.c4 Lb4+.
Eit viktig system for svart i Engelsk parti vart utarbeidd av Keres, det startar 1.c4 e5 2.Sc3 Sf6 3.g3 c6.
[endre] Problemsjakk
Den ungarske forfattaren Egon Varnusz skriv at Keres «offentleggjorde 180 sjakkproblem og 30 sjakkstudiar. Ei studie innanfor tårnsluttspel vann ein førstepremie i 1947».
[endre] Turneringsarrangør
Paul Keres var også med og arrangerte turneringar, den første i Pärnu i 1947, og gjorde deretter fleire bidrag som sjakkorganisator i Estland.
[endre] Heider
Det er bilete av Paul Keres på den estiske 5 kroon-setelen. Han skal vere den einaste sjakkspelaren i verda som har fått biletet sitt på ein pengesetel.
Det står ei statue av han på Tõnismägi i Tallinn.
Det har blitt arrangert ei sjakkturnering oppkalla etter Paul Keres i Tallinn anna kvart år sidan 1969. Keres vann denne turneringa i 1971 og 1975. Etter at han døydde, har turneringa frå 1976 blitt kalla Paul Keres minneturnering. Det er også ei årleg minneturnering, kalla Keres Memorial tournament, i Vancouver, der han spelte og vann den siste turneringa si. Det finst også fleire sjakklubbar og andre sjakkturneringar som har fått namn til hans minne.
I 1959 og 1962 vart Paul Keres kåra til årets sportsutøvar i Estland. I 2000 vart Keres vald som hundreårets estiske sportsutøvar.
Ei gate i Nõmme i Tallinn har fått namn etter Paul Keres.

Summary:
Paul Keres (7. januar�1916–5. juni�1975) var ein estisk sjakkspelar, stormeister i sjakk og ein av dei sterkeste spelarane som aldri vart verdsmeister i sjakk.
Keres var nær ved å få tvikamp om Verdsmeistertittelen i sjakk ved 5 høve. Han vann AVRO-turneringa i Nederland i 1938, og dette førte til forhandlingar om ein VM-kamp mot dåverande verdsmeister Alexander Alekhine, men denne kampen vart aldri noko av på grunn av den andre verdskrigen. Etter krigen vart han nummer 2 i Kandidatturneringa i sjakk i 4 påfølgjande høve.
På grunnlag av desse og andre sterke resultat, har mange kommentatorar rekna Keres for den sterkaste spelaren som aldri vart verdsmeister i sjakk. Han har blitt kalla «den evige toar» på grunn av dei 4 andreplassane i kandidatturneringa. Han vart også kalla «The Crown Prince of Chess», 'Kronprinsen av sjakk'.


[endre] Etymologi
[endre] Keltisk
Ei tolking av namnet Isar er at det er ein konstruksjon av dei keltiske orda ys ('rask, fossande') og ura ('vatn, elv'). I følgje ei anna tolking kan ys tyde både 'høg' og 'låg', meiningar som viser til dei store endringane i vassnivået i elva.
[endre] Germansk
Ei anna tolking er at namnet kjem frå ei hypotetisk germansk rot *es eller *is som kan ha tydd «(rennande) vatn», og som me finn att i moderne tysk eis, is.
Andre elvar med liknande namn er:
Det er òg mogeleg at det antikke namnet på den lågare delen av elva Donau, Ister, har same kjelde.
[endre] Geografi
Isar drenerer ein stor del av Alpane og Karwendelfjella nordaustover til Donau, der vatnet til slutt renn ut i Svartehavet. Nedslagsfeltet er om lag 9�000 kvadratkilometer. Om vinteren fell det meste av nedbøren i Alpane som snø. Dette fører til særleg stor vassmengd i elva under smeltinga om våren. Ho har ei middelvassføring på 175 kubikkmeter per sekund. Dette er om lag på same nivå som andre forholdsvis store elvar i Tyskland, som Mosel, Lech eller Main.
Bortsett frå dei større sideelvene Amper, Loisach og Moosach, renn mange mindre elvar ut i Isar, som Leutasch, Jachen, Dürrach, Dorfen, Sempt og Pfettrach.
Det offisielle utspringet til Isar ligg i Hinteraudalen aust for landsbyen Scharnitz i Karwendelfjella i Tirol i Austerrike, eit stykke nord for Innsbruck, i ei høgd på 1�160 m. Isar startar frå bekken Lafatsch, som har kjelde lenger søraustover, denne kjelda blir òg rekna som kjelda til Isar. Isar forlet Karwendel-fjella ved Scharnitz og nokre få kilometer lenger nord kryssar ho grensa til Tyskland. Mellom Mittenwald og Krün ligg den øvste oppdemninga av Isar. Vatn frå Isar blir her ført til innsjøen Walchensee, som er magasin for straumproduksjon. For å lage meir straum, og hindre flaum, vart det bygd eit større reservoar kalla Sylvensteinsee mellom 1954 og 1959. Dette ligg 12 km sør for Lenggries, og har hindra alvorlege flaumar i München, mellom anna i 1979, 1999 og 2005. 2005 var første året ein måtte sleppe ut vatn frå innsjøen fordi toppkapasiteten var nådd, men ein klarte akkurat å unngå flaum i München. Etter at elva forlet Dei bayerske Alpane ved Bad Tölz renn Isar gjennom eit morenelandskap og så gjennom München-sletta. Ho held så fram frå Freising mot Donaudalen. Ved munningen ved Donau er ho 312 meter over havet og har runne ned 848 høgdemeter frå utspringet til munningen.
Dei fleste øyane i Isar endrar form og storleik under vårflaumen. Nokre øyar i nærleik av store byar fekk bygd støttemurar på 1800-talet og er på det viset verna mot erosjon. Døme på dette er Museumsinsel og Praterinsel i München.
[endre] Byar
Isar renn gjennom desse byane:
[endre] Soge
Isar var truleg ei transportåre sjølv i førhistorisk tid for frakt av varer på flåtar, frå Alpane og Italia til Donau. Romarane bygde ein handelsveg kalla Via Raetia frå Inndalen over Seefelderpasset og til den nordlege foten av Alpane frå 195 e.vt. Også tidlegare gjekk det ein handelsveg der. Byen Mittenwald voks deretter frå ein romersk vaktpost til ein viktig handelsby i Werdenfelser Land.
Nokre stader bygde romarane trebruer over Isar, slik at dei enklare kunne kome seg over dei stride straumane og også utvikle handelsvegar over land. Ei av desse vart bygd på den romerske vegen mellom Salzburg og Augsburg sør for det som i dag er München. Dermed kunne ein lett kontrollere trafikken langs vegen og krevje avgifter og desse inntektene gjorde handelstrafikken viktigare. Byane München og Landshut oppstod i mellomalderen direkte knytt til bygging av bruer, strid om makt og økonomisk innverknad. Sidan byane var i stadig vekst, kravde ein stadig meir tømmer og kalk, og dette førte til meir fløyting, særleg i det bayerske Oberland. På byrjinga av 1600-talet vart varer som middelhavsfrukt, krydder, bomull og silke frå Den venetianske marknaden i Mittenwald transportert ned Isar og Donau heilt til Wien og Budapest. På 1800-talet var transporten med flåtar på topp og om lag 8�000 flåtar kom til München kvart år.
Sidan mellomalderen har vasshjul vore i drift langs Isar. For å oppretthalde ein meir jamn straum til vasskvernene, vart det bygd små kanalar i München. Desse kanalane, kalla Stadtbäche (bybekkar), førte med seg ferskvatn til innbyggjarane og vatn til vollgravane framfor bymuren.
Kvart år skapte Isar flaum i byane langs elva og gjorde store øydeleggingar og tok livet av mange menneske. I 1813 kollapsa ei bru i München under ein flaum, og tok livet av meir enn 100 menneske som stod på brua og såg på flaumen. Frå 1806 vart det bygd murar langs breidda av elva. Dette førte til at elva gjekk raskare og grov seg djupare ned i elveleiet. På 1920-talet byrja ein å byggje vasskraftverk, og frå 1954 til 1959 bygde ein Sylvensteinspeicher for å produsere straum og for å verne mot flaumar. Dette førte mellom anna til at landsbyen Fall var lagd under vatn. Når vassnivået i reservoaret er svært lågt, kan ein framleis sjå kyrkjetårnet stikke opp av vatnet. Berre dei siste få åra har Isar delvis gått tilbake frå å vere ein kanal til ei meir naturleg elv.
I dei lågare delane av Isar, mellom Moosburg og Plattling vaska ein gull i elveavleiringane på 1500- og 1600-talet. Det blei ikkje funne mengder av særleg økonomisk tyding.
Det var i Isar ein strødde oska etter dei som vart avretta etter Nürnbergprosessen i 1946.
[endre] Miljø
Sidan 1920-talet har ein brukt vatnet i Isar for å produsere straum. Dette har hatt store konsekvensar for både lokal fauna, flora og menneske. For å gje nok vatn til dei 28 vasskraftverka langs elva er nesten heile elva kanalisert og vatnet er leia om fleire gonger. Til dømes vart all vatnet i elva leia ut i innsjøen Walchensee like nord for Mittenwald i 1923, for å byggje eit vasskraftverk der. Sidan 1990 har ein latt 4 kubikkmeter per sekund strøyme gjennom elva utanom innsjøen så elva ikkje blir heilt tørrlagt. Bygginga av Sylvensteindemningen og dei talrike reguleringane av elva (som vart påbyrja tidleg på 1800-talet) har endra karakteren til elva. Konstruksjonen av denne demningen hindrar no stort sett elva i å flaume over breiddene sine. Særlege unntak var dei store flaumane i 1999 og 2005, der den spesielle flaumskogen blei tilført sediment for første gong på fleire tiår.
For å verne den vakre Isardalen, grunnla Gabriel von Seidl Isartalverein (på norsk: Isardalforininga) i 1902. For å oppnå dette, kjøpte det første Bürgerinitiative i München 90 hektar med jord, og i dag er det over 330 km turstiar i området.
I det siste har ein prøvd å bringe Isar tilbake til den opphavlege forma si. Til dømes har ein nær München gjort elveleiet breiare og elvebreidda flatare, og ein har bygd små grusøyar og nesten naturlege bukkar for å sakke ned farten til elva. I tillegg har ein gjort dika større og breiare.
Vasskvaliteten i elva har òg auka etter at ein bygde reinseanlegg for kloakk. Talet på bakteriar er derimot framleis relativt høgt. I lag med andre byar og busetnader langs Isar har ein sett seg eit mål om at bakterienivået i elva skal reduserast så mykje at det skal vere mogeleg å bade i elva. Om ein klarar dette vil München vere ein av få storbyar i Europa der det er mogleg. Sjølv om kloakkreinseanlegga, og stråling med ultrafiolett lys på delar av elvevatnet, fører til sterk reduksjon av talet på bakteriar, renn det likevel mykje ureina vatn ut i elva i samband med kraftig nedbør.
Det er fleire verna område langs Isar, både naturreservat (Naturschutzgebiet), landskapsvernområde (Landschaftsschutzgebiet) og område der fuglelivet er verna (Vogelschutzgebiet). Mellom anna finn ein naturreservatet «Vogelfreistätte Mittlere Isarstauseen» nordaust for Moosburg. Dette området er ein viktig kvilestad for trekkfuglar. Ein har funne opp mot 260 forskjellige artar, mellom anna makrellterne og blåstrupe. Ved munningen til Isar finn ein landskapsvernområdet «Untere Isar» og naturreservatet «Isarmündung».
[endre] Flora og fauna
Samansetnaden av dyre- og plantelivet ved og i elva er blitt kraftig påverka av menneskelege aktivitetar sidan 1800-talet. Oppdemmingar og flaumvern har sett ned farten på vatnet, slik at vasstemperaturen stig. Dette har ført til at fisk som lever i stille vatn har fortrengt fisk som treng kaldt, oksygenrikt vatn. Ein har freista å gjere noko med dette med betre fisketrapper og auka den lågaste vasstanden.
Totalt finn ein rundt femti artar fisk i Isar. Frå kjelda til munningen i Donau deler ein elva i tre regionar; aureregionen ned til Lengries, harr-regionen til Moosburg og barberegionen til munningen. Typiske fiskeslag som Donaulaks (Hucho hucho) og europeisk malle (Silurus glanis) er truga, men det finst aure, åbor, gjedde, vederbuk, mort, sørv, lake, suter og gjørs. Ein finn dessutan artar som er typiske for Donau, som artar av stør og niauge.
I tillegg til vanlege fuglar som måsar, svaner og stokkender finn ein òg andre, meir sjeldne artar. Mellom desse er fossekall, isfugl, gråhegre og dverglo. Makrellterna og strandsnipa blir rekna som truga ved elva. Av omsyn til desse truga fuglane, som rugar på småøyane, er det forbode å gå inn i fuglevernområda frå 15. mars til 10. august.
I 1976 kom beveren attende til Isar-deltaet og har sidan spreidd seg opp langs elva.
Særleg i det øvre området, men også nokre stader i den midtre delen, fører erosjon og sedimentering til at delar av elva blir stengt av frå resten. Desse grusområda blir først erobra av pionerplantar som alpetorskemunn, svever og klåved. Blir ikkje morenen tatt attende av elva ved flaum, kjem reinrose, einer og etterkvart ulike artar vier. Til slutt dannar det seg furuskog.
[endre] Økonomi
Isar er ikkje viktig for skipsfarten ettersom ein ikkje kan segla heile strekninga. Tidlegare gjekk det store mengder tømmer og anna frå Mittelwald gjennom München til Donau. Etter framvoksteren av jarnbane og lastebiltransport, blir elva nesten ikkje nytta meir. Einaste økonomiske verdi av elva er no vasskraftproduksjon, men sjølv med to milliardar kilowatt-timar utgjer ikkje dette meir enn knapt ein prosent av forbruket i Bayern.
Elvefart med flåtar har hatt eit oppsving i turistnæringa. På flåtar opp til 20 tonn drar kvar sommar rundt 50�000 turistar rundt 25 km frå Wolfratshausen til München.

Summary: Isar er ei 295 km lang elv i Austerrike og Tyskland. Ho er ei av sideelvene til Donau og den fjerde lengste elva i Bayern i Tyskland om ein ser på lengde innafor delstaten. Ser ein på vassføringa er ho den femte største. Etter Inn og Lech er Isar den tredje viktigaste tyske sideelva til Donau. Tidlegare var elva brei og grunn, med mange øyar av grus og sand. Bortsett frå nokre plassar lengst opp er dette preget borte.


[endre] Biografi
[endre] Barne- og ungdomsår
Steven Paul Smith vart fødd i 1969 i Omaha i Nebraska. Mora, Bunny Welch, var musikklærar på ein barneskule, medan faren, Gary Smith, var medisinstudent. Foreldra skilde seg om lag eit år etter at Smith vart fødd. Smith flytta då saman med mora til Duncanville i Texas. Faren gjekk inn i luftforsvaret og vart sendt til Filippinane. Smith hadde ein hard barndom, og namnet til mora sin kjærast, Charlie, dukka opp i fleire av songane hans. Familien var ein del av Kristi Samfunn gjennom store delar av Smiths barndom, men byrja etterkvart å gå til ei metodistkyrkje.
Smith byrja å spele gitar då han var rundt 11–12 år gammal. Gitaren hadde han fått av faren. På denne tida komponerte han også sitt første pianostykkje. 14 år gammal flytta Smith til Portland i Oregon, for å bu saman med faren, som på den tida jobba som psykiater. Det var i desse tidene Smith først byrja bruka alkohol og narkotika. I tillegg byrja han også å eksperimentere med lydopptak. På vidaregåande skule spelte og song Smith i gruppene Stranger Than Fiction, A Murder of Crows og The Greenhouse. Ei stund etter at Smith var ferdig med vidaregåande i 1987, byrja han å kalle seg sjølv «Elliott».
[endre] Karriere
[endre] Heatmiser
Smith tok gjekk ut frå Hampshire College i Amherst i Massachusetts med ei grad i filosofi og statsvitskap i 1991. På colleget i Hampshire starta Smith gruppa Heatmiser saman med klassekameraten Neil Gust. Etter studietida vart Tony Lash og Brand Peterson inkluderte i gruppa. Dei hadde som mål å drive med musikk på heiltid i Portland. Dei spelte inn to album og ein EP for Frontier Records, før dei signerte ein kontrakt med Virgin Records, og gav ut det siste albumet sitt, Mic City Sons.
Merksemda solokarrieren til Smith fekk, skapte spenning mellom han og gruppa. Heatmiser vart oppløyst før utgjevinga av Mic City Sons, Albumet vart gjeve ut på Caroline Records, eit plateselskap som var eigd av Virgin.
[endre] Roman Candle
Ikkje lenge før oppløysinga av Heatmiser, byrja Smith å spele inn musikk på eiga hand. Solomaterialet var meir nedstemt enn i Heatmiser, og songtekstane handla om avhenget til narkotika, depresjon og svik.
Det første soloalbumet hans, Roman Candle, kom ut i 1994, etter at Smith sin daverande kjærast overtydde han til å sende opptak av songane sine til Cavity Search Records. Eigaren, Christopher Cooper, spurte med ein gong om å få gje ut resten av albumet han hadde spela inn. Berre ein av songane på albumet var bandakkompagnert.
Første gong Smith opptredde åleine var i 1994. Ikkje lenge etter vart han spurt om han ville opne for Mary Lou Lord på ein vekeslang turne i USA. Smith var med på fleire korte turnear med Lord etter dette.
[endre] Elliott Smith og Either/Or
I 1995 kom det sjølvtitulerte albumet Elliott Smith ut på Kill Rock Stars. Albumet likna mykje på det førre, men inneheldt hint av eksperimentering og modning. Størstedelen av albumet hadde blitt spela inn av han sjølv.
I 1996 lagde filmskaparen Jem Cohen kortfilmen Lucky Three: an Elliott Smith Portrait, der Smith spelte nokre songar. To av desse vart med på det neste albumet hans, Either/Or. Albumet kom ut på Kill Rock Stars i 1997 og fekk gode meldingar. På dette albumet inneheldt fleire av songane bass, trommer, keyboard og elektriske gitarar, alle instrumenta vart spela av Smith. Tittelen på albumet kom frå filsofen Søren Kierkegaard si bok med det same engelske namnet (dansk Enten - Eller), som handlar om tema som angst, frykt, død og Gud.
[endre] «Miss Misery» og Oscar
I 1996 bidrog Smith med fleire songar på lydsporet til Gus Van Sant sin film Good Will Hunting. Smith spela mellom anna inn ein orkestrert versjon av songen «Between The Bars» saman med komponisten Danny Elfman for filmen. Ein av dei andre songane han bidrog med var den nye songen «Miss Misery», og tre andre tidlegare ikkje-utgjevne songar. Filmen vart ein suksess, og Smith vart oscarnominert for songen «Miss Misery». Han var ikkje ivrig etter å vere i rampelyset, og framførte songen på oscarutdelinga berre etter at produsentane hadde informert han om at songen kom til å bli spela den kvelden – anten av han eller ein annan artist. Den 5. mars 1998 framførte Smith «Miss Misery» på fjernsynsprogrammet Late Night with Conan O'Brien.
Eit par dagar seinare spelte han ein forkorta versjon av songen på oscarutdelinga. James Horner og Will Jennings vann prisen for beste låt med songen «My Heart Will Go On» (sungen av Céline Dion) frå filmen Titanic. Smith sa seg ikkje misnøgd etter ikkje å ha vunne prisen.
[endre] XO og Figure 8
I 1998, etter suksessen med Either/Or og «Miss Misery», signerte Smith ein kontrakt med det større plateselskapet DreamWorks Records. På denne tida vart Smith deprimert. Medan han var i Nord-Carolina vart han rusa og fall ned frå ei klippe. Han landa i eit tre som spidda han, men som samtidig dempa fallet.
Det første albumet på DreamWorks, XO kom ut seinare same året. Albumet vart produsert av Rob Schnapf og Tom Rothrock, og musikarane Joey Waronker og Jon Brion spela på plata. Albumet kom heilt opp på 104. plass på Billboard 200 og selde meir enn 400�000 eksemplar, meir enn dobbelt så mykje som han selde av dei to første albuma, og blei det bestseljande albumet i karrieren hans. Backup-bandet hans i det meste av denne perioden var gruppa Quasi, som bestod av den tidlegare Heatmiser-medlemen Sam Coomes på bassgitar og ekskona hans, Janet Weiss på trommer. Quasi opptredde som oppvarmingsband for Smith på den påfølgjande turneen, Smith bidrog nokre gonger på gitar, bass eller som støttevokal når Quasi spela. 17. oktober 1998 framførte Smith songen «Waltz# 2» på fjernsynsprogrammet Saturday Night Live.
Albumet Figure 8 kom ut i 2000, og både Rothrock, Schnapf, Brion og Waronker var med på innspelinga. Delar av albumet vart produsert i Abbey Road Studios i England. Albumet fekk for det meste positive meldingar og kom opp på 99. plass på Billboard 200. Albumet fekk skryt for powerpop-stilen og komplekse arrangeringar.
På albumcoveret og promoteringsbiletet av Smith såg det ut som om han hadde slutta med narkotika og tatt seg saman. Ein større turne for å promotere albumet følgde, under denne turneen opptrådde han på fjernsynsprogramma Late Night With Conan O’Brien og The Late Show with David Letterman. Tilstanden hans byrja etter kvart å forverre seg fordi han hadde blitt heroinavhengig anten på slutten av eller ikkje lenge etter turneen.
[endre] Siste år og innspelinga av From A Basement On The Hill
Ein oppfølgjar til Figure 8 var planlagd å bli laga saman med Rob Schnapf, men innspelinga vart stoppa. Smith byrja også å distansere seg frå manageren Margaret Mittleman. Han byrja endeleg å spele inn eit nytt album med berre han og John Brion som produsentar ein gong i 2001. Paret hadde spelt inn ein monaleg mengd musikk for albumet, då Brion konfronterte Smith med narkotika- og alkoholmisbruket hans. Vennskapet deira enda raskt, og Smith kasserte alt materialet dei hadde spela inn til da. Når Brion sende ei rekning for den avbrotne innspelinga til DreamWorks, planla leiarane i plateselskapet, Lenny Waronker og Luke Wood, å ha eit møte med Smith, for å finne ut kva som gjekk gale under innspelinga av albumet. Smith gav uttrykk for at han syntest at plateselskapet forstyrra privatlivet hans, han meinte også at DreamWorks promoterte Figure 8 for dårleg. Møtet viste seg å vere fruktlaust, og ikkje lenge etter sende Smith ein beskjed til leiarane, der han gav beskjed om at han kom til å ta livet av seg om han ikkje vart løyst frå kontrakten sin. I mai 2001 byrja Smith å spele inn albumet på nytt, for det meste på eiga hand, men med noko hjelp frå David McConnell, ein medlem av gruppa Goldenboy. McConell fortalde musikkmagasinet Spin at Smith i denne perioden røykte heroin og crack for over 1�500 dollar kvar dag, snakka ofte om sjølvmord, og prøvde å ta ein overdose fleire gonger.
Smith opptredde sjeldan gjennom 2001 og 2002. Ei melding av ein av konsertane hans viste angst for tilstanden hans: håret hans var uvanleg langt og feitt, og publikum måtte rope ut delar av teksten til ein av songane hans. Den første av dei berre tre konsertane han heldt i 2002 vart skildra som «opplagt ein av dei dårlegaste framsyningane nokon gong av ein musikar» og som eit «uuthaldeleg...mareritt». Ein reporter for eit internettmagasin kom med utsegnet: «...det vil ikkje overraske meg i det heile tatt om Elliott Smith endar opp død innan eit år».
25. november 2002 var Smith innblanda i ein krangel med politiet i Los Angeles under ein The Flaming Lips/Beck-konsert. Smith sa seinare at han forsvarte ein mann han trudde vart plaga av politiet. Politiet trudde at han var ein uteliggjar, og skal ha slått og arrestert han og kjærasten, Jennifer Chiba. Dei to sat ei natt i varetekt. Handa og ryggen til Smith vart skadde i episoden, noko som førte til at han måtte avlyse mange konsertar. Wayne Coyne, hovudvokalisten i The Flaming Lips og venn av Smith uttalte redsle for Smith sine handlingar og korleis han framstod, han sa at han «såg ein person som hadde mista kontrollen over seg sjølv. Han var trengande og sutrande. Han var alt ein ikkje ville ha i ein person».
Smith hadde prøvd å slutte med narkotika fleire gonger, men sa at han «ærleg talt ikkje kunne klare det første steget ... Eg kunne ikkje seie det ein skulle seie og meine det». Hausten 2002 la Smith seg inn på Neurotransmitter Restoration Center i Beverly Hills for å starte på eit kurs for behandling av narkotikamisbruket sitt. Etter at han fylte 34 år 6. august 2003 gav han opp alkohol, koffein, raudt kjøt, raffinert sukker og bruken (nokre gonger misbruk) av psykiatriske medikament. Ting gjekk på denne tida betre for Smith enn det hadde gjort på fleire år. Han byrja å eksperimentere med noise-musikk og jobba på kjærasten, Jennifer Chiba, sin iMac med føremål om å lære seg å spele inn musikk på datamaskin, sidan det var den einaste metoden han var ukjend med. I august 2003 gav Suicide Squeeze Records ut ein vinylsingle i avgrensa opplag av songen «Pretty (Ugly Before)», ein song Smith hadde spela på konsertar sidan Figure 8-turneen. Steve Hanft skildra Smith sine siste seks månader som «lyset i enden av tunnelen» og var overtydd om at Smith ikkje brukte narkotika lenger, og var frisk.
[endre] Død og reaksjonar
Elliott Smith døydde 34 år gammal av to knivstikk i brystet. I følgje kjærasten Chiba, som han budde med på den tida, krangla dei, og ho låste seg inne på badet. Chiba høyrde han skrike, og då ho opna døra stod Smith med ein kjøkenkniv i brystet. Då Chiba trakk ut kniven fall Smith saman. Elliott Smith døydde på sjukehuset den 21. oktober klokka 01.36. Sjølv om det først vart meldt om at Smith hadde utført sjølvmord, såg ikkje obduksjonrapporten som vart offentleggjort i desember 2003 bort frå at han kan kunne ha vorte drepen. Ein mogleg sjølvmordsnotis var ein post-it, der det sto «unnskyld—kjærleg helsing Elliott. Tilgjev meg, Gud.»
Rettsmedisinaren sin rapport viste at ingen spor etter ulovlege stoff eller alkohol var i kroppen hans då han døydde. Han hadde medisinar i seg mot depresjon og ADHD, men berre på føreskrivne nivå.
Ikkje lenge etter Smith sin død sette fansen i gang med eit minnesmerke utanfor Solutions Audio (4334 Sunset Boulevard i Los Angeles i California), staden der albumcoveret til Figure 8 vart tatt. Det vart skrive avskjedsbeskjedar, og plassert lysestakar og tomme ølflasker med merke som hadde blitt nemnde i nokre av songane til Smith. Eigaren av Solutions har latt minnesmerket stå for augeblikket. Minnekonsertar vart halde både i England og USA. Ein underskriftskampanje for å gjera ein del av Silver Lake-området til ein minnepark i Smith si ære vart raskt sett i gang. Kampanjen fekk over 10�000 underskrifter, men ingen planar om å lage minneparken er annonserte. Eit minnesmerke vart avduka på den tidlegare ungdomsskulen hans, Lincoln High, i juli 2006.
Sidan Smith døydde har fleire artistar laga songar til eller om Smith. Det har også blitt utgjeve hyllestalbum sidan døden hans: To: Elliott From: Portland, Home to Oblivion: Elliott Smith Tribute (piano) og A Tribute to Elliott Smith.
[endre] Etter Smith sin død
From a Basement on the Hill vart endeleg utgjeve 19. oktober 2004 av ANTI- (ein del av Epitaph Records). Familien til Smith kontrollerte dødsbuet hans, og bestemde seg for å hente inn Rob Schnapf og Smith sin tidlegare kjærast Joanna Bolme for å mikse og ordne albumet. Sjølv om Smith såg for seg at albumet skulle vere eit dobbel-album (eller eit vanleg album med ein «bonusdisk»), vart det utgjeve som eit vanleg album med 15 songar. Mange av dei mørkaste songane som vart spela inn vart ikkje med på albumet, men fleire av dei har seinare leke ut på Internett.
8. mai 2007 vart albumet New Moon gjeve ut på Kill Rock Stars. Albumet inneheldt 24 songar spela inn av Smith mellom 1994 og 1997. Albumet debuterte på 24. plass på Billboard 200, med 24�000 selde kopiar den første veka. Albumet fekk gode meldingar, og kom på 15. plass på Metacritic si liste over dei 30 albuma med beste meldingar i 2007. Ein stor del av inntektene til albumet skal gå til ein organisasjon som jobbar for å hjelpe vaksne med låg inntekt og heimlause barn i Portland.
Elliott Smith and the Big Nothing, ein biografi skriven av Benjamin Nugent, vart gjeve ut litt etter From A Basement On The Hill, rett etter årsdagen for Smith sin død. 25. oktober 2007 kom boka Elliott Smith, skrive av Autumn De Wilde, ut. Boka inneheld bilete, handskrivne songtekstar og intervju med fleire av dei næraste venene til Smith, og ein CD med fire live-songar som ikkje har blitt utgjevne før.

Summary:
Steven Paul «Elliott» Smith (6. august�1969–21. oktober�2003) var ein amerikansk musikar og låtskrivar. Hovudinstrumentet hans var gitaren, men han var også dyktig på piano, klarinett, bassgitar, trommer og munnspel.
Etter å ha vore medlem av rockegruppa Heatmiser i fleire år, byrja han som soloartist i 1994. Etter å ha utgjeve eit par plater på dei uavhengige plateselskapa Cavity Search Records og Kill Rock Stars, signerte han etter kvart for det langt større plateselskapet DreamWorks Records. Smith fekk eit gjennombrot med songen «Miss Misery», som vart brukt i filmen Good Will Hunting. Songen vart oscarnominert i 1997.
Smith sleit med depresjonar, alkoholisme og narkotikamisbruk i fleire år, og desse emna kom ofte fram i musikken hans. Han døydde 34 år gammal, etter to knivstikk i brystet. Obduksjonen klarte ikkje å prove om han tok livet av seg eller vart drepen.


[endre] Korleis verker levande lys?
Det levande lyset får me ved at veiken trekk til seg flytande feitt, som gjev nok energi til å halda vedlike ein rolig flamme. Dersom feittet er av dårleg kvalitet, vil flammen flakka og spruta.
Flammen til eit lys kan delast inn i fire ulike varmeområde. Området nær veiken er blått og er 1200-1400 grader. Det fargelause området like utanfor er kaldare, 800-1000 grader. Temperaturen i den lyse sonen er på rundt 1200 grader, medan den ytste delen er varmast, 1400 grader.
[endre] Brannfare
Levande lys er ein hyppig brannårsak. I 1999 var levande lys opphavet til 93 husbrannar i Noreg. Bruk av bar eld er årsaka til meir enn 20�% av bygningsbrannane i Noreg i 2005 i følgje Direktoratet for samfunnssikkerhet og beredskap. Levande lys har ulik kvalitet, dette saman med bruk utanfor tilrådde retningsliner er grunnen til mange av brannane.
[endre] Ulike lyskjelder
Det finst ulike måtar å laga levande lys på. I Nord-Europa er nå det vanleg å la smelta stearin kjølast rundt ein veike, slik at me får stearinlys. Andre former for feitt, som voks, talg og parafin, kan òg brukast for å laga stive lys. I Sør-Europa og Asia er det derimot vanleg å bruka grunne oljelampar, fylt med til dømes olivenolje eller sesamolje, som veiken flyt nedi.
Parafinlampar og lanterner er døme på lampar som gjev levande lys og har vore brukt over heile verda før ein fekk elektrisitet.
[endre] Bruk
[endre] Religiøs bruk
[endre] Buddhismen
Lys er ofte ein del av buddhistiske tempelritual, og blir gjerne brukte saman med røykjelse og blomar.
Høgtider kan markerast med levande lys, til dømes ved å ber dei rundt eit tempel. Under vassa, regntida der munkar trekk seg tilbake til tempel for å kvila og meditera, blir dei ofte gjevne store lys av dei truande. I samband med dette held ein opptog med digre vokslys i Thailand. Phiti hae prasat peung (พิธีแห่ปราสาทผึ้ง) i Ubon Ratchatani er den mest kjende.
Lys kan òg bli brukt som hjelpemiddel under meditasjon.
[endre] Hinduismen
Heime hjå religiøse hinduar er det vanleg å tenna ein oljelampe i husalteret om morgonen som brenn heile dagen. Hinduistiske høgtider vert ofte feira med eit utal levande lys som ein til dømes kan senda av garde på ei heilag elv eller fylla rom eller tempel med. Den viktigaste lysfesten er dipavali, då ein tenner oljelampar over heile India.
I Sør-India er det òg vanleg å tenna ein lampe kvar gong ein byrjer med noko nytt og ønsker ei god byrjing.
[endre] Jødedommen
I jødedommen tenner ein lys av tre hovudgrunnar: Symbolsk markering av Guds nærleik, markering av skilje og markering av minne.
Ner tamíd: I Tempelet i Jerusalem brann alltid menoraen, eller den sjuarma lysestaken. Denne var uttrykk for Guds nærleik og skulle alltid brenne. I synagogar har ein òg eit slikt «evig lys», eller «ner tamíd». Dette lyset, som er eit minne om den sjuarma lysestaken i Tempelet, er oftast raudt og har tradisjonelt vore eit levande lys. I dag blir normalt elektrisk lys bruka i staden.
Minnet om lysunderet: Dei åtte dagane i hanukká tenner ein minst eitt nytt lys kvar dag. Desse lysa er heilage, og ein skal ikkje bruka lyset deira til å gjera verdsleg arbeide.
Skiljet mellom kvardag og helg; eit minne om boda: I jødedommen tenner ein to levande lys føre solnedgang på fredagskvelden for å markera byrjinga av kvar sabbat og høgtid. Dette markerer, i tillegg til skiljet mellom arbeid og helg, minnet om høgtidene som jødar er pålagde å halde og hugse.
Skiljet mellom helg og kvardag: Ei stund etter solnedgang på laurdag kveld og etter høgtider tenner ein eit lys som hovuddelen av habdaláseremonien som markerer skiljet mellom helg og kvardag og byrjinga på den nye veka. Om ein høgtidsdag byrjar på laurdag kveld seier ein habdalá for skiljet mellom helg med fullt arbeidsforbod og helg med delvis arbeidsforbod.
Minnet om døde: Under sjibá (sørgjeveka) etter dødsfall i familien brenn ein eit minnelys. På kvar årsdag for nære slektningar — òg kalla jahrzeit eller nahalá, tenner ein eit lys for å minnast den døde. Dette er ein opphavleg askenasisk skikk som har spreidd seg til sefardiske og mizrahiske jødar.
[endre] Kristendommen
I kristendommen, særleg katolisismen, tenner ein gjerne lys i samband med bøner, som når ein ber for sjelen til ein avdød. Det er vanleg å ha levande lys brennande under gudstenesta.
I adventstida tenner mange adventslys kvar søndag, eitt lys for kvar adventssøndag fram til julafta. Luciadagen vert òg markert i Sverige og Noreg med levande lys, gjerne i ein krans i håret til jenta som opptrer som den heilage Lucia. Det er òg vanleg å bruka kalenderlys med nummer som ein brenn vekk kvar dag medan ein ventar på julafta.
[endre] Symbolsk bruk
Det levande lyset står ofte som eit symbol mot ulike former for mørke, som vondskap og uvit. Innan sekulær humanisme står det for fornuft.
Mellom anna er logoen til Amnesty International er eit stearinlys kransa inn av piggtråd. Tenning av levande lys er vanleg på humanistiske arrangement.
[endre] Annan bruk
Levande lys blir brukte til å skapa stemning, til dømes ved eit høgtideleg måltid eller ei bursdagsfeiring, der ei kake gjerne blir pynta med same talet på lys som bursdagsbarnet fyller. Etter kvart som alderen på den som feirer stig, kan ein gå over til å brenna eit lys forma som talet på år dei fyller.
[endre] Bakgrunnsstoff
Denne artikkelen er rekna som ein god artikkel på nynorsk Wikipedia.

Summary: Levande lys eller levande ljos er små flammar på ei veike som vert brukte for å gje eit dempa lys. Før elektrisiteten kom inn i dei fleste heimane var levande lys den einaste måten å sjå på etter at det var blitt mørkt. I dag bruker ein lysa mest for å skapa ei stemning, utføra ei symbolsk handling, eller som del i ei religiøs høgtid.


[rediger] Kulturelle aspekter
Intelligensen, tembarheten og dens mange anvendelsesmuligheter gav elefantene betydelige fordeler foran ville dyr som løver og bjørner, som ble benyttet som bødler av romerne. Elefanter er mer føyelige enn hester: Selv om en hest er villig til å storme fram i et feltslag, er den ikke villig til å trampe ned en fiendtlig soldat, men klyver i stedet over ham. Elefanter tramper gjerne ned sine fiender, derav stridselefanters popularitet hos generaler som Hannibal. Elefanter kan trenes til å henrette fanger på ulike måter, og kan dresseres til å forlenge offerets lidelser ved å torturere sitt offer langsomt til døde eller ved raskt å henrette den dømte ved å trå ham på hodet. Historisk sett var elefantene under en førers, eller mahoots, kontroll, og dermed kunne en hersker garantere en mulighet for å unnslippe straffen i siste minutt og på den måten vise seg barmhjertig.
Utallige slike tilfeller av nåde er nedtegnet fra ulike asiatiske kongedømmer. Siams konger trente sine elefanter til å rulle den dømte personen «langs bakken så sakte at han ikke skulle bli alvorlig skadd». Den mogulske sultanen Akbar den store sies å ha «anvendt denne teknikken for å presse rebeller, for så, når de var tilstrekkelig avskrekket, fikk beholde livet». Ved et tilfelle skal Akbar ha latt en mann bli kastet til elefantene, for så å gjennomgå fem dager med slik behandling før han ble benådet. Elefanter ble iblant anvendt til en slags manndomsprøve, hvor den dømte fangen ble sluppet fri dersom han klarte å avverge elefantens angrep.
Denne bruken av elefanter overgikk den almenne kongelige makten ved at den omfattet liv og død. Elefanter har lenge blitt benyttet som symboler for kongelig autoritet (og det blir den fortsatt enkelte steder, som i Thailand, hvor kongen holder hvite elefanter). Ved å bruke dem som et maktmiddel, ble det sendt ut et budskap om at herskeren kontrollerte mektige skapninger som adlød ham fullstendig. Herskeren ble dermed ansett for å inneha en moralsk og åndelig dominans over ville dyr, noe som bidro til hans autoritet og mystikk overfor sine undersåtter.
[rediger] Geografisk utbredning
Knusing med elefant har vært en anvendt henrettelsesmetode i mange deler av verden, både i vestlige og asiatiske riker. De tidligste opptegnelsene om slike henrettelser er datert tilbake til klassisk tid. Praksisen var imidlertid vel etablert på det tidspunktet, og fortsatte et godt stykke inn i det 19. århundre.
Selv om den afrikanske elefanten er betydeligere større enn den asiatiske, ble den lite brukt til krig eller seremonier, da den er vanskeligere å temme enn sitt asiatiske motstykke. Enkelte riker i Afrika gjorde bruk av elefanter i antikken, men disse tilhørte den nå utdødde nordafrikanske underarten Loxodonta (africana) pharaoensis. Denne typen bruk av tamme elefanter har derfor i stor grad vært begrenset til de delene av verden hvor det lever asiatiske elefanter.
[rediger] Asiatiske riker
[rediger] Det vestlige Asia
Gjennom middelalderen ble henrettelser med elefant utført i flere vest-asiatiske riker, som i Bysants, hos seldsjukkene, sasanidene og hos timuridene. Et eksempel på det er da den sasanidiske kongen Khosrau, som hadde et harem bestående av 3�000 hustruer og 12�000 kvinnelige slaver, krevde å få gifte seg med Hadiqah, datteren av den kristne araberen Na'aman. Na'aman nektet å sende sin kristne datter for å bli en del av et zoroastristisk harem, og for dette ble han trampet til døde av en elefant.
Det ser ut til at denne praksisen ble fanget opp og tatt i bruk i deler av det muslimske midtøsten. Rabbi Petachiah av Ratisbon, som var en jødisk oppdagelsesreisende på 1100-tallet, rapporterte om en slik henrettelse under sitt besøk i det seldsjukkstyrte nordlige Mesopotamia (dagens Irak):
[rediger] Det sørlige Asia
[rediger] Sri Lanka
Elefanter ble i stor grad brukt til henrettelser i Sørøst-Asia og på det indiske subkontinentet. Den engelske sjømannen Robert Knox beskrev i 1681 en henrettelsesmetode han hadde sett mens han satt i fangenskap på Sri Lanka. Knox skrev at elefantene han hadde sett, hadde støttennene utstyrt med «skarpt jern med en treegget sokkel». Etter å ha spiddet offeret med sine støttenner, «slet [elefanten offeret] i biter, og kastet den i vei lem for lem».
En omreisende på 1800-tallet, James Emerson Tennent, bemerket at en «høvding i Kandy [Sri Lanka], som badde vært vitne til slike scener, hadde forsikret oss om at elefanten aldri anvendte sine støttenner, men satte sin fot på det nedlagte offeret og rykket av hans lemmer med en brå bevegelse med snabelen». Knox bok viser akkurat denne henrettelsesmetoden gjennom den velkjente tegningen «En henrettelse med en elefant».
I 1850 beskrev den britiske diplomaten Sir Henry Charles Sirr en av de elefantene som ble brukt av Sri Vikrama Rajasinha, den siste kongen i Kandy, for å henrette forbrytere. Britene avskaffet henretting med elefant etter at de styrtet kongeriket i Kandy 1815, men kongens henrettelseselefant var fortsatt i live, og kom visselig på sine tidligere plikter. Sirr kommenterer:
[rediger] India
Elefanter ble brukt som bødlers førstevalg i India gjennom århundrer. Hinduiske og muslimske herskere henrettet skattesnytere, opprørere og fiendtlige soldater på samme måte «under elefanters føtter». «Manu Smriti», eller Manus lover, som ble nedskrevet rundt år 200 e.Kr., foreskrev henrettelse ved hjelp av elefanter for en rekke forbrytelser. Hvis for eksempel verdier ble stjålet, «skulle kongen la enhver tyv fanget i forbindelse med [verdienes] forsvinning, henrettes av en elefant.»
I mogultiden «var det vanlig å henrette ved å la lovbryteren bli tråkket under en elefants føtter.» Kaptein Alexander Hamilton beskrev i 1727 hvordan mogulherskeren Shah Jahan ga ordre om at en militær befalingsmann som ikke lød ordre skulle føres «til elefantgården, og der bli henrettet av en elefant, noe som regnes for en skammelig og forferdelig død». Mogulkeiseren Humajun beordret at en imam skulle knuses av elefant, da han ved en misforståelse trodde at imamen kritiserte hans styre. Enkelte monarker antok denne henrettelsesmetoden for underholdningens skyld. Mogulkeiseren Jahangir påstås å ha beordret at et stort antall forbrytere knust for hans fornøyelses skyld. En fransk omreisende, François Bernier, som var vitne til slike henrettelser, gav uttrykk for sin misnøye med at keiseren fant fornøyelse i slike grusomme avstraffelser. Knusing var imidlertid ikke den eneste metoden som ble anvendt ved mogulenes henrettelser med elefanter; i Delhi var det under mogultiden elefanter som var trente til hakke fanger i biter «med spisse [kniv]blad montert på støttennene».
Andre indiske stater utførte også henrettelser ved hjelp av elefanter. Marathalederen Sambhaji beordret på slutten av 1600-tallet at et antall konspiratører, inklusive den marathiske tjenestemannen Anaji Datto, skulle dø på denne måten. En annen marathaleder, general Santaji, innførte denne avstraffelsesmetoden for brudd mot militære bestemmelser. Den samtidige historikeren Kafhi Khan skrev at «for en bagatellmessig forseelse kunne han [Sanaji] kaste en mann under en elefants føtter».
En forfatter tidlig på 1800-tallet, Robert Kerr, berettet om hvordan kongen av Goa «holdt bestemte elefanter for henrettelser av ugjerningsmenn. Når en av disse ble brakt fram for å henrette en kriminell, ble denne raskt knust til atomer under sin fot dersom dette var elefantvokterens vilje; men dersom man ønsket tortur, knuste elefanten hans lemmer en etter en, som når de blir radbrukket.» Naturforskeren Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon henviste til denne fleksibiliteten som et bevis på at elefanter var i stand til «å resonnere menneskelig, [heller] enn å følge simple, naturlige instinkter».
Slike henrettelser ble ofte holdt offentlig, i den hensikt å avskrekke. Mange av elefantene kunne derfor være spesielt store, med en vekt på mere enn ni tonn. Henrettelsene var ment å virke grusomme, og i følge opptegnelser var de som regel det. De ble noen ganger innledet med offentlig tortur utført av den samme elefanten som senere skulle utføre selve henrettelsen. En opptegnelse av tortur etterfulgt av en henrettelse som fant sted i Baroda 1814 har blitt bevart i Percys anekdoter:
Bruken av elefanter som bødler fortsatte et stykke inn i det 19. århundre. Under en ekspedisjon til det sentrale India 1868 beskrev Louis Rousselet en henrettelse av en kriminell som ble utført ved å bruke en elefant. Det ble laget en skisse av henrettelsen, som viser den dømte bli tvunget til å plassere hodet på en pidestall, for så å bli holdt der til en elefant knuste hodet hans med foten. Skissen ble overført til et tresnitt og trykt i Le Tour du Monde, et utbredt fransk tidsskrift om reiser og oppdagelser, samt i utenlandske tidsskrift som Harper's Weekly.
Det britiske imperiets økende makt i regionen medførte at henrettelser med elefant gradvis avtok inntil de opphørte. Eleanor Maddock berettet fra Kashmir 1914 at etter europeernes ankomst «er mange gamle seder og skikker i ferd med å forsvinne - og en av dem er den grusomme skikken å henrette lovbrytere med en elefant trent for formålet, med det kjetteriske navnet 'Gunga Rao'».
[rediger] Sørøst-Asia
Det er mange beretninger om elefanter som har blitt brukt til henrettelser i Sørøst-Asia, og de har vært i bruk til dette formålet siden de tidligste tider i Burma, og like så i kongedømmet Champa på motsatt side av den indokinesiske halvøy. I Siam ble elefanter trent til å kaste den dømte opp i luften før den dømte ble trampet til døde. Den britiske diplomaten John Crawfurd beskriver i sin reiseberetning en annen metode for henretting med elefant som ble brukt i kongeriket Cochinkina (i dag i det sørlige Vietnam), hvor han tjenestegjorde som britisk diplomat 1821. Crawfurd husker der en hendelse hvor «lovbryteren ble bundet til en påle, og [kongens favoritt-] elefant løp i ham og knuste ham til døde».
[rediger] Middelhavsregionen
Romerne, karthagerne og de makedonske grekerne gjorde iblant bruk av elefanter til henrettelser, da de også gjorde bruk av krigselefanter til militære formål, mest kjent i tilfellet med Hannibal. Opptegnelser viser at desertører, krigsfanger og forbrytere mot militære lover ble sendt til døden under en elefants fot. Perdiccas, som ble regent i Makedonia etter Aleksander den stores død, lot mytterister som støttet Meleagers fraksjon, bli kastet til elefantene for knusing i byen Babylon. Den romerske skribenten Quintus Curtius Rufus beretter om denne hendelsen i Historiae Alexandri Magni: «Perdiccas så at de [mytteristene] var paralyserte i hans nåde. Fra hovedhæren kalte han fram om lag 300 menn som hadde fulgt Meleager da han brøt ut fra det første møtet som ble holdt etter Alexanders død, og han lot disse bli kastet til elefantene foran øynene på hele arméen. Alle ble trampet til døde under dyrenes føtter...»
Den romerske skribenten Valerius Maximus forteller på samme tid hvordan general Lucius Aemilius Paulus Macedonicus «etter at kong Perseus ble beseiret i 167 f.Kr., lot menn bli kastet for elefanter for å bli trampet til døde for samme ordrebrudd [desertering]... Og denne brå og harde avstraffelsen var virkelig nødvendig for å opprettholde den militære disiplinen, for det er på denne måten hærers styrke står fast, og når den viker av fra den rette kurs, kommer styrken til å bli omstyrtet.»
Det finnes færre omtaler av tilfeller hvor elefanter har blitt brukt som rene bødler i sivile saker. Et slikt eksempel er nevnt av Josefus og i den deuterokanoniske boken tredje Makkabeerbok i forbindelse med egyptiske jøder, selv om historien imidlertid er apokryfisk. Tredje Makkabeerbok beskriver et forsøk fra Ptolemaios IV Filopator (regjerte 221-204 f.Kr.) på å slavebinde og brennemerke jøder i Egypt med Dionysos' symbol. Da majoriteten av jøder nektet, er det sagt at kongen skal ha latt dem innringe, og beordret dem trampet til døde av elefanter. Massehenrettelsene ble imidlertid avbrutt, og det påstås å ha vært engler som grep inn. Etter dette skal Ptolemaios ha inntatt en mer ettergivende holdning overfor sine jødiske undersåtter.
[rediger] Dødsfall i nyere tid forårsaket av elefanter
Dødsfall forårsaket av elefanter er fortsatt vanlig i de deler av Afrika og det sørlige Asia hvor mennesker og elefanter lever i sameksistens. Bare i Sri Lanka omkommer 50-100 mennesker årlig som et resultat av sammenstøt mellom mennesker og elefanter . Dette dreier seg om ville elefanter som angriper mennesker.
Å bli knust av elefanter er en stor yrkesrisiko for elefantvoktere i zoologisk hage.
Da George Orwell jobbet som politi for den britiske kolonialregjeringen i Burma 1926, var han tvunget til å håndtere en hendelse hvor en tam elefant gikk berserk, og drepte en mann ved å tråkke på ham. Orwell beskriver hendelsen i sitt essay «Å skyte en elefant» («Shooting an Elephant»): «Friksjonen fra det store dyrets fot hadde flådd huden av hans rygg på samme måte som når en flår en kanin».

Summary:
Knusing med elefant (persisk: زير پى ِپيل افكندن, bokstavelig «å kastes under en elefants føtter») var i flere tusen år en vanlig henrettelsesmetode for de som ble dømt til døden i Sør- og Sørøst-Asia, spesielt i India. Asiatiske elefanter ble brukt til å knuse, slite i stykker eller torturere fanger ved offentlige henrettelser. De trente dyrene ble brukt enten for å drepe offeret umiddelbart eller utsette det for tortur for en tid. I kongelig tjeneste representerte elefantene både herskerens absolutte makt og hans evner til å kontrollere ville dyr.
Bruken av elefanter til å henrette fanger forskrekket europeiske oppdagelsesreisende, og ble nedtegnet i mange reiseskildringer og livshistorier fra Asia. Henrettelsene ble til slutt forbudt av europeiske koloniherrer som tok kontroll over regionen på 1700- og 1800-tallet. Selv om denne bruken av elefanter i hovedsak ble benyttet i Asia, har også metoden blitt brukt i vestlige makter, som i Roma og Karthago, spesielt i forbindelse med avstraffing av soldater som gjorde mytteri.