[ویرایش] پیشینه
[ویرایش] نظام آموزش عالی ایران
انقلاب فرهنگی ایران، واقعه‌ای معاصر در تاریخچه نظام آموزش عالی ایران می‌باشد. از حدود یک قرن پیش از انقلاب فرهنگی، سیستم آموزشی دوگانه‌ای، متشکل از مدارس سنتی-مذهبی و دانشگاه‌های مدرن به وجود آمده بودند. منشأ تشکیل این سیستم دوگانه آموزش، به قرن نوزدهم میلادی باز می‌گردد. در حالیکه زمانی مسلمانان نقش عمده‌ای در پیشرفت و تکمیل علوم و انتقال آن به غرب بازی کرده بودند، در قرن نوزدهم ورق برگشته بود و اروپای مجهز به علم و تکنولوژی، تهدیدی جدی برای ملت‌های مسلمان در حال افول بازی می‌کرد. این چالش نه فقط نظامی، بلکه فکری نیز بود. مدرسه‌های سنتی ایران قادر به تربیت مهندسان، پزشکان و متخصصین نظامی‌ای که نیاز زیادی به آنها وجود داشت، نبودند.
پاسخ ایرانیان به این موضوع، تأسیس دارالفنون بود که برای صنعتی‌کردن و مدرن‌سازی ایران تلاش می‌کرد. دارالفنون اما در عین حال، سنگ بنای سیستم آموزش عالی جدیدی به‌شکل مدرن و به موازات مدارس سنتی و مذهبی را در ایران بنا نهاد. علی‌رغم حملات رضاشاه به مدارس مذهبی و تلاش او برای غربی کردن، سکولار کردن و اسلامی‌زدایی جامعه، مدارس مذهبی، همچنان به حیات خود ادامه دادند. پس از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، انقلاب فرهنگی هدفش را اسلامی‌سازی دانشگاه‌های مدرن و از بین بردن فاصلهٔ بین دو نظام آموزش عالی مجزا قرار داد.
[ویرایش] ایران در آستانه انقلاب فرهنگی
نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی، به همراه فساد موجود در بین طبقه حاکم و محدودیت‌های سیاسی، از جمله عواملی بودند که منجر به انقلاب ایران و تغییر حکومت در سال ۱۳۵۷ شدند. در این بین، دانشجویان با اعتراضات خود در داخل و خارج دانشگاه نقش مهمی در پیروزی انقلاب ایفا کردند و دانشگاه‌ها، صحنه تظاهرات و ناآرامی‌های سازماندهی شده دانشجویی بر ضد نظام سلطنتی بودند. در عوض، دولت امتحانات را لغو نمود و مانع فارغ‌التحصیلی دانشجویان گردید. دانشگاه‌ها عملاً در یکسال منتهی به پایان حکومت سلطنتی بسته بودند. پس از وقوع انقلاب، طیف‌هایی از روحانیون اقدام به حذف چپ‌گرایان، ملی‌گراها و روشنفکران - که در پیروزی انقلاب نقش داشته و متحد پیشین آن‌ها بودند- از هرگونه عرصه قدرت نمودند و آزادی‌هایی که در ماه‌های اول انقلاب وجود داشت بتدریج محدود شد.
به گفته دیوید منشاری آزادی بیانی که نسبت به دوران پیش از انقلاب در ماه‌های اوایل انقلاب وجود داشت بیشتر از آنکه مرهون سیاستی رسمی باشد به‌خاطر ضعف حکومت مرکزی در روزهای اول انقلاب بود. بگفته میترا فلاحی، شروع جنگ بین ایران و عراق، تحمل مخالفان داخلی و تنش‌های درونی را بر رژیم ایران سخت می‌کرد. فشار جنگ حکومت ایران را نیازمند پایداری در درون مملکت می‌کرد؛ و حضور مخالفان حکومتی عملاً پیاده سازی فلسفه اسلامی مورد نظر حکومت را در آن شرایط مشکل می‌ساخت.
[ویرایش] دانشگاه‌ها در آستانه انقلاب فرهنگی
پیش از شروع انقلاب فرهنگی در سیستم آموزش عالی ایران ۲۶ دانشگاه، ۵۰ دانشسرا و ۱۶۸ مؤسسهٔ دیگر آموزشی وجود داشت. در این مؤسسات آموزش عالی که بصورت دولتی و خصوصی اداره می‌شدند، در مجموع حدود ۱۸۰،۰۰۰ هزار دانشجو مشغول به تحصیل بودند.
با پیروزی انقلاب دانشگاه‌ها بازگشایی شدند. اما عملاً دانشگاه محل فعالیت‌های سیاسی شده بود. گروه‌های مختلف دانشجویی با گرایش‌های مذهبی، مارکسیستی و غیره در دانشگاه‌ها فعال بودند و این گروه‌های دانشجویی هرکدام دفاتر و اتاق‌های دانشگاهی را تسخیر کرده بودند و در اختیار تشکل‌های دانشجویی وابسته به خود قرار داده بودند. در چنین شرایطی دانشگاه‌ها از کنترل خارج شده‌بود. یک سال پس از انقلاب، دانشگاه‌ها به کانون اصلی اپوزیسیون مخالف جمهوری اسلامی و محلی برای یارگیری تشکیلاتی این گروه‌ها از جمله سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران و سازمان مجاهدین خلق که در اکثریت بودند، تبدیل شده بود بنابراین بیرون راندن گروه‌ها از دانشگاه به منزلهٔ قطع شریان حیاتی اپوزیسیون و در عین حال زمینه برای حذف موانع موجود به منظور تصفیه اساتیدی که حکومت ایران آنها را به غرب زدگی متهم می‌کرد، به شمار می‌رفت.
[ویرایش] آغاز انقلاب فرهنگی و ناآرامی در دانشگاه‌ها
پس از اشغال سفارت آمریکا در تهران، روح‌الله خمینی، رهبر جمهوری اسلامی در پیام نوروزی خود، در فروردین ۵۹ بر تصفیهٔ دانشگاه‌ها تأکید کرده و گفت: «باید انقلاب اسلامی در تمام دانشگاه‌های سراسر ایران به وجود آید. تا اساتیدی که در ارتباط با شرق و یا غرب‌اند تصفیه گردند و دانشگاه محیط سالمی شود برای تدریس علوم عالی اسلامی.» او در این فرمان و همچنین سخنان بعدی خود به ضرورت ایجاد «انقلاب اساسی در دانشگاه‌های سراسر کشور»، «تصفیه اساتید مرتبط با شرق و غرب»، «تبدیل دانشگاه به محیطی سالم برای تدوین علوم عالی اسلامی» و «عدم وابستگی آن به احزاب، کمونیسم و مارکسیسم» اشاره نمود.
چند روز بعد، رئیس وقت شهربانی در بخشنامه‌ای از مسؤولان دانشگاه‌ها خواست که از صدور مجوز برگزاری مراسم برای احزاب سیاسی در دانشگاه‌ها خودداری نمایند. پیام خمینی تظاهراتی را در دانشگاه‌ها علیه تشکل‌های دانشجویی مخالف جریان حاکم به همراه داشت. اولین حرکت مهم در ۲۱ فروردین ۱۳۵۹ در دانشگاه تبریز انجام شد و با تصرف تمامی اتاق‌های تشکل‌های مزبور به پایان رسید. کمی قبل از پیام نوروزی روح الله خمینی، در ۸ اسفند ۱۳۵۸ مصطفی میرسلیم، معاون سرپرست وزارت کشور طی نامه‌ای از وزیر علوم درخواست کرد تا رؤسای دانشگاه‌ها «از اجازه دادن به گروه‌های سیاسی به هر عنوان برای برگزاری مراسم سخنرانی و تبلیغات سیاسی خودداری کنند.» البته بدیهی بود که وزیر علوم به تنهایی قادر به انجام چنین کاری در فضای آن زمان دانشگاه نبود.
در ۲۶ فروردین ۱۳۵۹، برنامه پرسش و پاسخ هاشمی رفسنجانی با دانشجویان دانشگاه تبریز به تشنج کشیده شد و دانشجویان مسلمان پیرو خط امام با اشغال ساختمان مرکزی دانشگاه، اعلام کردند تا زمانی که پاکسازی دانشجویان، استادان و کارکنان دانشگاه به مرحله اجرا گذاشته نشود، ساختمان مرکزی را ترک نمی‌کنند. در پی این حادثه، تعدادی از دانشگاه‌های دیگر کشور نیز به‌طرز مشابهی به تصرف گروه‌های دانشجویی درآمد. اما اوج تحولات در تهران در دانشگاه‌هایی چون علم و صنعت و تربیت معلم و نه دانشگاه‌های بزرگی چون دانشگاه تهران و دانشگاه صنعتی شریف که رخ داد.
در ۲۹ فروردین همان سال خمینی طی سخرانی شدیداللحنی بیان نمود که ما از محاصرهٔ اقتصادی و تجاوز نظامی نمی‌هراسیم. ما از دانشگاه‌های غربی و آموزش جوانان ما در جهت منافع شرق و غرب است می‌هراسیم. در این روز شورای انقلاب در پی دیدار با خمینی مهلتی سه روزه به گروه‌ها و احزاب سیاسی برای تعطیلی دفاتر خود در دانشگاه‌های سراسر کشور داد. در پی اطلاعیه شورای انقلاب، در این روز درگیری‌های گسترده‌ای میان انجمن‌های اسلامی و دیگر گروه‌های سیاسی در مراکز آموزش عالی در تهران، شیراز، مشهد، بابلسر، کرج و جهرم رخ داد و در تهران خشونت بارترین درگیری‌ها در دانشگاه تربیت معلم روی داد که اعضای انجمن اسلامی پس از ساعت‌ها درگیری موفق شدند به کمک نمازگزاران نماز جمعه دانشگاه را تحت کنترل خود درآورند.
پس از دو روز درگیریهای خشونت آمیز در دانشگاه‌ها که منجر به مجروح شدن ۳۰۰ نفر در دانشگاه شیراز و ۳۵۶ نفر در دانشگاه مشهد شد، در ۳۱ فروردین ماه سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران اطلاعیه‌ای منتشر کرد و تهاجم به دانشگاه‌ها را «تلاش مذبوحانه طبقه سرمایه‌دار ایران برای جلوگیری از آگاهی روز افزون زحمتکشان و سرکوب مبارزات ضد امپریالیستی آنان» خواند و این تهاجم را به رئیس جمهور وقت و گروهی که آنها را «اوباشان و قمه کشانی که توسط شورای انقلاب و حزب جمهوری اسلامی رهبری می‌شوند» می‌نامید، نسبت داد. این سازمان همچنین دیگر نیروهای چپ‌گرا و ترقی‌خواه را به اتحاد عمل و پایداری فراخواند.
با این حال سازمان مجاهدین خلق ایران ضمن محکومیت حمله به دانشگاه‌ها با اتخاذ موضع محتاطانه‌ای وجود هرگونه ستاد یا مرکز فعالیت سیاسی برای اعضای خود در دانشگاه‌ها و مدارس عالی کشور را رد نمود، گرچه به‌نظر می‌رسید که «انجمن‌های دانشجویان مسلمان دانشگاهها و مدارس عالی» شعبه این سازمان در دانشگاه‌ها باشند.
در روز اول اردیبهشت که پایان مهلت شورای انقلاب بود، خشونت‌ها به ویژه در دانشگاه تهران به اوج رسید و پس از آن که به گزارش روزنامه کیهان، ۳۴۹ نفر زخمی و ۳ تن کشته شدند، دانشجویان پیشگام وابسته به سازمان چریک‌های فدایی خلق به عنوان بزرگترین گروه مقاومت کننده، تخلیهٔ دفتر خود در دانشگاه تهران را پذیرفتند.
تعدادی از دفاتر سیاسی احزاب در برخی از دانشگاه‌ها تعطیل شد و در بسیاری از دانشگاه‌های دیگر نیز بین نیروهای مختلف درگیری‌هایی پدید آمد. ابوالحسن بنی‌صدر رئیس جمهور و رئیس شورای انقلاب که آن هنگام از حامیان اصلی انقلاب فرهنگی بود و نیروهای چپ، اصلی ترین منتقدان وی محسوب می‌شدند، صبح روز دوم اردیبهشت همراه با انبوهی از مردم تهران به دانشگاه تهران رفت و با سخنرانی خود مصوبه شورای انقلاب را ابلاغ نموده و بر ضرورت انقلاب فرهنگی تأکید کرد. نهایتاً طبق آمار رسمی، تعداد کشته‌های درگیریهای این چند روز در شهرهای مختلف ۳۸ تن و تعداد زخمی‌شدگان ۲۰۰ تن اعلام شد. همچنین شورای انقلاب، روز ۱۵ خرداد را به عنوان پایان نیمسال دوم تحصیلی اعلام نمود. پس از تعطیلی دانشگاه‌ها در این روز، فرصتی ایجاد شد تا تغییرات لازم در دانشگاه‌ها انجام شود. مدتی بعد نیز تخلیه خوابگاه‌های دانشجویی آغاز شد که با بروز درگیری‌هایی همراه بود.
[ویرایش] مدیریت انقلاب فرهنگی
در آن زمان از انقلاب فرهنگی به عنوان انقلاب سوم یاد می‌شد. ریشه این نوع نامگذاری و انقلاب نامیدن این گونه اقدامات را می‌توان اقدام مشابه محمدرضا شاه دانست که اصلاحات اقتصادی و اجتماعی خود در سال ۱۳۴۱ را انقلاب سفید نامیده بود. برخلاف انقلاب فرهنگی چین که مورد مشابه انقلاب فرهنگی ایران بود. انقلاب فرهنگی ایران بصورت کاملا متمرکزی انجام گرفت. یعنی هرچند توده مردم در جاهایی مشارکت داشتند و کمک نمودند. ولی در مجموع بصورتی کاملا متمرکز و از بالا هدایت گردید و تمام برنامه‌ریزی‌ها، سیاست‌ها بصورتی کاملا فرموله شده صورت پذیرفت. در راستای مدیریت انقلاب فرهنگی در ۲۳ خرداد ۱۳۵۹ ستاد انقلاب فرهنگی تشکیل شد. روح‌الله خمینی در فرمان خود وظایف این شورا را چنین تعیین نمود:
طبق فرمانی به این افراد ماموریت داد تا (بخشی از پیام روح‌الله خمینی):
این ستاد بعدها با تصویب لایحه‌ای که دولت وقت به مجلس شورای اسلامی ارائه کرده بود و با فرمان آیت‌الله خمینی در تاریخ ۱۹ آذر ۱۳۶۳ به شورای عالی انقلاب فرهنگی مبدل گردید.
[ویرایش] مدیریت دانشگاه در طول انقلاب فرهنگی
در جریان انقلاب فرهنگی موسسه وابسته به ستاد انقلاب فرهنگی، جهاد دانشگاهی، شورایی سه نفره را برای هر دانشگاه تعیین نمودند. این شوراهای سه نفره از یک استاد، یک نماینده از دانشجویان و یک نماینده از دانشگاه تشکیل شده‌بود. این شوراها وظیفه یافته بودند تا اقدامات لازم برای تبدیل دانشگاه از یک دانشگاهی غیر اسلامی به دانشگاهی اسلامی انجام دهند. در عمل این شوراها هماهنگی لازم با بدنه دانشگاه‌ها شامل مدیریت دانشگاه، معاونین و غیره را نداشت و کشمکش‌ها و برخوردهای بسیاری بوجود آمد بگونه‌ای که وزیر فرهنگ و آموزش عالی طی مصاحبه‌ای به این مساله اشاره نمود. برای حل این مشکل شورایی هفت نفره تحت نام شورای مدیریت دانشگاه در هر دانشگاه تاسیس گردید. این شورا از هفت عضو تشکیل یافته بود. چهار نفر از هیات علمی دانشگاه که می‌بایست از اساتید متعهد(اسلامی) انتخاب می‌شد، سه نفر از دانشجویان مومن و متعهد(اسلامی) و یک عضو به همین ترتیب از میان کارمندانِ دانشگاه. دبیر این شورا از میان اساتید انتخاب می‌شد که ریاست دانشگاه را نیز به عهده داشت. این شخص توسط وزیر آموزش عالی تعیین می‌شد.
[ویرایش] اقدامات انجام‌شده در انقلاب فرهنگی
[ویرایش] بازبینی محتوای کتاب‌های درسی
مدافعان انقلاب فرهنگی معتقد بودند که رشته‌های علوم انسانی از فرهنگ غربی تأثیر پذیرفته‌اند و برای پاکسازی و اسلامی‌سازی آن موضوع‌های مورد بحث در این رشته‌ها و ابزارها و روش‌های تحقیقی این رشته‌ها باید اصلاح شود. به عقیده طرفداران انقلاب فرهنگی، رشته‌های علوم انسانی در شکل «پاکسازی نشده» آن از مصادیق تهاجم فرهنگی بود. رابطه ایران و غرب موضوع داغی در ایران و هم در غرب بوده و گاه تحت عنوان «تهاجم فرهنگی»، «برخورد تمدن‌ها»[پانویس ۱] و یا گفتگو تمدن‌ها مورد بحث قرار می‌گیرد.
شورای انقلاب فرهنگی مامور شد تا بر اعمال ارزشهای اسلامی بر نظام آموزشی کشور نظارت نماید. شورای انقلاب فرهنگی دروس دانشگاهی را به پنج گروه تقسیم نمودند: علوم انسانی (شامل علوم اجتماعی)، کشاورزی، مهندسی و تکنولوژی، پزشکی و علوم پایه. بازبینی هر گروه این کتاب‌ها زیر نظر یک گروه تخصصی اداره می‌شد. زیر مجموعه‌های شورای انقلاب فرهنگی (به‌ویژه سازمان سمت) که به تدوین و بازبینی کتب درسی دانشگاهی می‌پرداخت و عمدتا توسط روحانیون اداره می‌شد توانست تا سال ۱۳۶۴ حدود ۳۰۰۰ عنوان کتاب که در آن دیدگاه‌های اسلامی اعمال شده بود، تدوین نماید. البته نقش روحانیون در کتاب‌های علوم انسانی پررنگتر بود تا کتاب‌هایی در زمینه پزشکی و علوم‌پایه که روحانیان دانش کمتری در آنها داشتند. اگر چه تمامی کتب دچار تغیرات گردیدند.
کتاب‌های علوم انسانی، اجتماعی و علوم دینی بطور ویژه‌ای با هدف زدودن آثار نظام سلطنتی و تفکرات غربی و استعماری مورد بازبینی قرار گرفت. کتاب‌های علوم انسانی بطور ویژه‌ای مورد بازبینی قرار گرفت زیرا آنان را محصولات وارداتی غرب می‌دانستند که «حامل ارزشهای غربی است». در این میان رشته‌هایی مانند اقتصاد و حقوق دچار تغییرات بنیادی شدند. مثلا در اقتصاد تئوری‌های معمول اقتصاد مانند عرضه و تقاضا با موادی تحت عنوان اقتصاد اسلامی جایگزین گردیدند و کتب حقوق با توجه به شریعت اسلامی بازنویسی شدند. این دوران چهره‌های سلطنتی و قهرمانان و شخصیت‌های سکولار از کتاب‌ها حذف گردیدند و با قهرمانان مورد قبول نظام مانند شیخ فضل الله نوری، مدرس و میرزا کوچک‌خان جایگزین شدند.
[ویرایش] حذف تفکرات چپگرا
علی قیصری و ولی نصر می‌نویسند که پس از استعفای مهدی بازرگان عملا دوران دمکراسی در ایران به پایان رسید. طرفداران دمکراسی دو طیف منتقد داشتند؛ یکی تفکرات چپ که عمدتا آنان را لیبرال و بورژوا می‌دانستند و بنیادگرایان که طرفداران دمکراسی و اسلامیون میانه‌رو را غرب‌زده می‌دانستند. چپ‌ها می‌انگاشتند که با رفتن بازرگان که او را آمریکایی می‌پنداشتند، این گروه از معادلات سیاسی حذف خواهد شد و چپ‌ها می‌توانند در بدست‌گیری قدرت با بنیادگرایان رقابت کنند. اما عملا این یک اشتباه محاسباتی بود زیرا طرفداران خمینی شروع به چپ‌زدایی کردند. بازپس‌گیری سمت‌ها و کرسی‌های موجود در دست چپ‌ها، حمله به تجمعات و دستگیری اعضای این جنبش‌ها و حمله به دفاتر آنان، پاره‌ای اقدامات برای از بین بردن قدرت مانور چپ‌ها در ایران بود. انقلاب فرهنگی و حمله به دانشگاه‌ها مثال بارز این چپ‌زدایی بود. که به دستگیری و اخراج اساتید و دانشجویان چپ در خرداد ۱۳۶۱ انجامید و عملا دانشگاه تهران به دست نمازگزاران نماز جمعه افتاد و در اختیار بنیادگرایان قرار گرفت.
[ویرایش] شریعت اسلامی و جنسیت
در طول دوران انقلاب فرهنگی پاره‌ای اقدامات توسط وزارت آموزش و پرورش و وزارت فرهنگ و آموزش عالی جهت اسلامی کردن مسایل جنسی در موسسات آموزش عالی اعمال گردید. جدا کردن جنسیتی مدارسی که هنوز مختلط بودند. اجباری کردن پوشش اسلامی در مدارس و دانشگاه‌ها، ممنوع کردن تحصیل بانوان در بعضی رشته‌ها و بازبینی کتاب‌های درسی و زدودن عکس‌های زنان بی‌حجاب از این کتاب‌ها در طول این سال‌ها اعمال گردید. در سال ۱۳۶۴ شورای عالی انقلاب فرهنگی محدودیت‌هایی بر سر تحصیل زنان در رشته‌های مهندسی، علوم، فناوری، و کشاورزی وضع نمود. اما بر اثر مقاومتها و رایزنی‌های صورت گرفته از طریق شورای سیاست گذاری و شورای سیاست گذاری و هماهنگی در مسأئل فرهنگی و اجتماعی زنان (تاسیس در سال ۱۳۶۸) شورای عالی را مجبور نمود تا تمام این موانع در پذیرش زنان را تا سال ۱۳۷۰ بردارد. در اثر انقلاب فرهنگی رادیو و تلویزیون ایران در برنامه‌های خود تغییر رویه داده و از آن به بعد تنها برنامه‌های مذهبی و برنامه‌های مورد تایید نظام جمهوری اسلامی ایران پخش می‌کردند.
[ویرایش] گزینش استادان و دانشجویان
تعداد زیادی از اساتید دانشگاه و معلمان لیبرال و یا دارای عقاید رادیکال شامل تعداد زیادی از اساتید و معلمان زن اخراج و یا به اجبار بازنشسته شدند. همچنین اخراج اساتیدی که دارای گرایشاتی به نظام سلطنتی بودند، محرومیت دانشجویان و محکوم کردن علنی بسیاری از فرهیختگان علمی و فرهنگی ایران و نیز تعطیلی دانشگاه‌ها به مدت ۳ سال از تبعات آن به شمار می‌رود. از زمان انقلاب فرهنگی سیستمی برای گزینش استادان برقرار شد. از آن زمان برای استخدام اساتید دو گزینش جداگانه بوجود آمد. اولین گزینش، گزینشی علمی و دیگری گزینش عقیدتی و سیاسی بود. بر اساس آمار وزارت فرهنگ و آموزش عالی، در طی انقلاب فرهنگی حدود هشت هزار نفر از اساتید دانشگاه‌ها که تقریباً نیمی از کل اساتید دانشگاه در ایران می‌بودند از دانشگاه‌ها کنار گذاشته شدند.
[ویرایش] بازگشایی دانشگاه‌ها
بازطراحی نظام آموزش عالی بیش از زمانی که مورد انتظار بود طول کشید. این مساله و بسته بودن دانشگاه‌ها برای مدت طولانی وضع ناامید کننده‌ای برای استادان دانشگاه، کارکنان و دانشجویان و از همه بدتر خیل عظیمی از فارغ‌التحصیلان مدارس که راهی برای ادامه تحصیل در پیش نداشتند، بوجود آورد. این مساله به همراه شرایط بحرانی زمان جنگ کشور را با مشکلات بزرگی مواجه کرده بود. با در نظر گرفتن این مسایل نظام کم کم شروع به بازگشایی مدارس نمود. در بهار ۱۳۶۱ابتدا دانشجویانی که کمتر از ۲۵ واحد درسی برای فارغ التحصیلی در پیش داشتند به دانشگاه‌ها فراخوانده شدند و سپس دانشجویان پزشکی به دانشگاه‌ها برگشتند. ۲۷ آذرماه ۱۳۶۱، دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی کشور پس از ۳۰ ماه تعطیلی مجدداً بازگشایی شد. این روز در تقویم جمهوری اسلامی ایران، روز وحدت حوزه و دانشگاه نام گرفته‌است. با اینحال پس از بازگشایی دانشگاه‌ها، سوابق سیاسی و عقیدتی داوطلبان ورود به دانشگاه‌ها توسط «کمیته‌های گزینش» مورد ارزیابی قرار می‌گرفت و به بسیاری از دانشجویان دارای عقاید سیاسی خاص و آنهایی که صلاحیت عقیدتی آنها به تایید نظام نرسیده‌بود اجازه ثبت‌نام مجدد نیافتند.
[ویرایش] تأسیس دانشگاه‌ها و نهادهای جدید
بگفته احمد اشرف در دانشنامه ایرانیکا، از جمله پیامدهای اصلی انقلاب فرهنگی تأسیس دانشگاه‌های جدید در شهرستان‌ها بوده‌است. این کار با هدف افزایش دسترسی شهرستانی‌ها به امکانات آموزشی دانشگاهی انجام شد. دانشگاه تربیت مدرس جهت آموزش معلمین مدارس و دانشگاه‌ها تأسیس شد. همچنین جدای از ساختار دانشگاهی، مدارس پزشکی‌ای برای تربیت امدادیاران تحت نظارت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی راه اندازی شد. اما مهمترین تغییرات، تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی با شعبه‌هایی در سرتاسر ایران می‌باشد. دانشگاه آزاد اسلامی دانشگاهی خصوصی بوده که در ازای دریافت شهریه بالایی همه متقاضیان را می‌پذیرد. به جهت خروج بسیاری از متخصصین از ایران و کمبود استاد در سطح دانشگاه‌ها دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترا بخصوص در دانشگاه‌های فنی تاسیس شدند. همچنین نهادهایی مانند جهاد دانشگاهی و انجمن‌های اسلامی تاسیس شدند تا فعالیت‌های دانشجویی را تحت کنترل داشته باشد و آنرا تحت مرزها و خطوط مورد تایید نظام نگه‌دارد. این دو نهاد وظیفه اسلامی کردن دانشگاه‌ها و سازمان‌دهی برنامه‌های فوق برنامه در دانشگاه‌ها مانند سخنرانی‌ها، جلسات سیاسی، کنفرانس‌ها و نمایشگاه‌های کتاب را برعهده داشتند. همچنین این نهادها برعملکرد استادان و دانشگاه‌ها نظارت داشتند.
[ویرایش] انقلاب فرهنگی و پژوهش
در دوران بسته بودن دانشگاه‌ها از استادان دانشگاه خواسته شد که به ترجمه کتاب‌های دانشگاهی بپردازند. همچنین بعضی استادان این فرصت را یافتند تا از امکانات پژوهشی موسسه «جهاد دانشگاهی» استفاده نمایند. با این وجود در طی انقلاب فرهنگی بسیاری از کارهای تحقیقی به حال تعلیق در آمد. در طی سالهای تعطیلی دانشگاه (۲ سال برای رشته پزشکی و ۳ سال برای بقیه رشته‌ها) و سالهای بعد بسیاری از محققین کشور را ترک نمودند. محققینی نیز که ماندند در بسیاری از اوقات در معرض اتهام بی میلی به انقلاب و یا حتی ضد انقلابی بودن قرار داشتند. در طی سالهای اول انقلاب بسیاری از رشته‌های تحقیقی و علوم بی مصرف و یا حتی مانند علوم اجتماعی ضد اسلامی شناخته می‌شدند. بسیاری از محققان و اساتید دانشگاه در ایران پس از انقلاب فرهنگی به کار خود برنگشت و به کار در بخش خصوصی و یا مشاوره پرداختند. در طول سالهای اول بعد از انقلاب فرهنگی اکثر محققین تنها مجبور به تدریس در دانشگاه‌ها شدند و شاید تنها محل امن موجود برای محققین در آن سال‌ها، مرکز فیزیک اتمی بود. آمارها نشان می‌دهد که تعداد مقالات چاپ شده ایران در ژورنال‌های معتبر خارجی از ۴۵۰ عدد در سال ۱۳۵۷ به حداکثر ۱۲۰ عدد در سال ۱۳۶۴ کاهش یافت.
سیاست‌های جدید مبنی بر تاسیس دانشگاه‌ها و رشته‌های جدید، تقاضای شدیدی برای تعداد بیشتری مدرسین دانشگاهی بوجود آورد. همزمان، با توجه به کاهش شدید تعداد استادان دانشگاه بر اثر تصفیه‌های دوران انقلاب فرهنگی و مهاجرت بسیاری از استادان دانشگاه به خارج از کشور، کمبود شدید استاد دانشگاهی را در دانشگاه‌ها بوجود آورد. جهاد دانشگاهی در سال ۱۳۷۱ اعلام نمود که ایران با کمبود ۹۰۰۰ استاد دانشگاه مواجه‌است. این کمبود مدرس، استادان دانشگاه را به تدریس همزمان در چندین دانشگاه و کار در دانشگاه‌های شهرهای دورافتاده به‌عنوان استاد پروازی مجبور نمود. کیفیت ارائه درس‌های دانشگاهی افت نمود و و منابع و جزوه‌های آموزشی درسی بروز نشده در دانشگاه تدریس می‌شد. این کمبود استاد سبب شد که استادان درس دادن و کارهای پرسنلی را جایگزین تحقیق و پژوهش نمایند.
[ویرایش] پایان دوران انقلاب فرهنگی: انقلاب فرهنگی ایران در دوره رفسنجانی
پس از پایان جنگ ایران و عراق و دوران ریاست جمهوری علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی، به علت نیاز ایران به بازسازی، نیاز شدیدی به نیروی متخصص و بازسازی نهادهای مدیریتی وجود داشت. در این دوران بسیاری از متخصصانی که که از کار برکنار شده‌بودند دوباره فراخوانده شدند. بسیاری از تکنوکرات‌ها برای ترمیم نهادهای مدیریت فراخوانده شدند. در این دوران نیاز شدیدی به تربیت متخصص وجود داشت. در دوران رفسنجانی بسیاری از اساتید دانشگاه اخراج شده تشویق شدند تا به دانشگاه‌ها بازگردند و یا درموسسات تحقیقاتی تازه تحقیق مشغول به کار شوند. یکی از این موسسات، مرکز تحقیقات فیزیک و ریاضیات نظری بود که اعتباری در سطح جهانی داشت. در این دوران تاکید بر ایدئولوژی در دانشگاه‌ها کمرنگتر گردید. از دانشجویان خواسته می‌شد که در بدو ثبت نام برگه‌ای را امضا کنند که طی آن قبول می‌نمودند که حق به چالش کشیدن اساتید را ندارند و این رسما گذر از دوران انقلاب فرهنگی بود.
[ویرایش] نظرات پیرامون انقلاب فرهنگی
بگفته نیکی کدی و یان ریچارد، انقلاب فرهنگی ایران بخشی از برنامه مبارزه با فرهنگ غرب در ایران محسوب می‌شد و یکی از اهداف عملی انقلاب فرهنگی وحدت سیستم دانشگاه با سیستم سنتی حوزه علمیه قم بود. در عمل این فعالیت این نتیجه پیش بینی نشده را داشت که بسیاری از روحانیون بااندیشه‌های غرب و فلسفه غربی آشنا گردند. بگفته نیکی کدی و یان ریچارد[پانویس ۲] در اثر انقلاب فرهنگی بسیاری از نخبگان کشور را ترک نمودند و از لحاظ علمی و فناوری، انقلاب فرهنگی باعث به عقب راندن ایران گردید. شیرین هانتر چنین تحلیل می‌کند که به مانند انقلاب فرهنگی چین نظام آموزشی ایران از انقلاب فرهنگی دچار صدمه گردید. هرچند این به دلیل اسلام نبود. زیرا ایران در دوران اسلامی شدن و بعد از گرویدن ایرانیان به اسلام «رنسانسی در دانش و ادبیات را تجربه کرد.»
طبق تحقیقی که در دانشگاه مارکت آمریکا [پانویس ۳] در مورد انقلاب فرهنگی ایران صورت گرفته‌است. نظام آموزشی ایران در پیش از انقلاب رونوشتی از نظام آموزش عالی آمریکا و اروپا و بدون هیچ تلاشی برای بومی سازی آن و مطابقت با ارزش‌های دینی و اجتماعی ایران بود. حتی در دوران پهلوی بگونه‌ای سعی می‌شد تا نظام آموزش عالی از میراث اسلامی ایران فاصله بگیرد. در نقطه مقابل، در دوران انقلاب فرهنگی سعی شد تا نظام اموزش عالی را با میراث و بستر دینی و فرهنگی جامعه ایران آشتی دهد. این تحقیق در مورد اینکه چقدر این کار موفقیت آمیز بوده‌است اظهار نظر نمی‌نماید. اما با جمعبندی آرای صاحب نظران نقاط قوت و ضعف و نتایج انقلاب فرهنگی را جمعبندی می‌نماید. از دیدگاه این تحقیق نقاط قوت نظام آموزش عالی ایران پس از انقلاب فرهنگی شامل این موارد می‌باشد: پس از انقلاب فرهنگی فعالیت‌های حرفه‌ای نظیر کنفرانس‌ها، سمینارهای علمی افزایش یافت و دولت سیاست‌های تشویقی و کمک‌های مالی برای چنین فعالیت‌هایی در نظر گرفت. فعالیت‌های فوق‌برنامه‌ای نظیر اردوهای فرهنگی، گردشگری، زیارتی و کمپ‌های دانشجویی، در دسترس عمومی قرارگرفتن امکانات ورزشی دانشگاه‌ها و تشویق فعالیت‌هایی نظیر شعر، داستان‌نویسی و خوشنویسی در مدارس و دانشگاه‌ها مورد تشویق و حمایت قرار گرفت. از رسانه‌های جمعی برای پیشبرد برنامه‌های آموزشی و گسترش کمی دانشگاه‌ها و رشته‌های تحصیلی بخصوص در شهرهای کوچک و دورافتاده استفاده بیشتری می‌شد. اسلامی کردن دانشگاه باعث گردید که خانواده‌های مذهبی و سنتی بیشتر راغب گردند تا دختران خود را به مدارس و دانشگاه‌ها بفرستند. اما انقلاب فرهنگی محدودیت‌هایی برای بانوان بوجود آورد. درهای بعضی دانشگاه‌ها و رشته‌ها، مانند بعضی رشته‌های فنی و مهندسی بر روی بانوان بسته شد. به سبب آنکه در بسیاری اوقات این محدودیت وجود داشت که کلاسها تفکیک جنسی شود و برای بعضی کلاس‌ها حتما مدرس زن انتخاب شود. این مساله کمبود مدرس برای کلاسهای بانوان بوجود آورد. این تحقیق فرار مغزها، پایین آمدن کیفیت آموزش و میزان پژوهش بر اثر کمبود استاد در دانشگاه، کمبود استاد و سرخوردگی‌های روانی دانشجویان را از دیگر مشکلات بوجود آمده می‌داند.
عبدالکریم سروش که خود یکی از اولین اعضای ستادانقلاب فرهنگی بود، در یک مصاحبه مفصل با ماهنامه آموزشی لوح به سردبیری محمد قائد در سال 1378 به انتقاد از روش و دستاوردهای انقلاب فرهنگی پرداخت�: "مفهوم وحدت حوزه و دانشگاه از يك نزاع تاريخى برمىخاست كه در تمام فرهنگهاى دينى ريشه داشت و در فرهنگ دينى ما هم جوانه زد: نزاع ميان علم و دين....هيچ درك مشتركى از انقلاب فرهنگى وجود نداشت. ما اعضاى هفتگانه يكديگر را قبلاً نديده بوديم و نمىشناختيم و ننشسته بوديم گفتگو كنيم و فكرهايمان را يككاسه كنيم. پس از تشكيل ستاد هم چنين نكرديم....با همه اين گفتگوها، علوم انسانى راه خود را در پيش گرفت زيرا دانشگاهها نمىتوانستند معطل فتواهاى قم يا اصلاحاتى بمانند كه مدرسه باقرالعلوم با چندتا طلبه صفر كيلومتر مىخواست در علوم انسانى بكند...."
صادق زیباکلام استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران بر این باور است که انقلاب فرهنگی دو هدف اصلی داشت که گذشت زمان اثبات کرد که هیچ کدام از این دو هدف قابل دسترسی نیستند: هدف اول این بود که دانش علمی و فنی را به گونه‌ای طراحی کنند که برآورنده نیازهای کشورهای جهان سومی مانند ایران باشد زیرا اعتقاد آن سالها این بود «یک فارغ التحصیل مهندسی دانشگاه ایران می‌تواند در صنایع پیشرفته کشورهایی چون فرانسه و آمریکا بیشتر کارایی داشته باشد تا در ایران.... در خصوص حوزه علوم انسانی این اعتقاد وجود داشت که دروسی که در حوزه علوم انسانی در دانشگاه‌های ایران تدریس می‌شود غرب محور هستند و برمبنایی فلسفه و جهان بینی سکولاریسم غربی استوار هسنند. در یک جامعه اسلامی که ۹۸ درصد آن به شکل گرفتن یک نظام اسلامی رای داده‌اند باید علوم انسانی تدریس شود که به جای نگاه غرب محور نگاه اسلام محور داشته باشد». عدم دستیابی به این اهداف از یک طرف، و هزینه روز افزون بسته شدن دانشگاه‌ها از طرف دیگر، نهایتاً باعث تصمیم شورای انقلاب فرهنگی تصمیم به بازگشایی دانشگاه‌ها شد.
سهراب بهداد، استاد اقتصاد دانشگاه دنیسون اوهایو در آمریکا معتقد است که انقلاب فرهنگی اساساً حرکتی سیاسی بود که تحت عنوان ظاهری «اسلامی کردن علوم» به انجام رسید. بگفته بهداد، حکومت از طریق انقلاب فرهنگی موفق شد از نظر سیاسی دانشگاه‌ها - که در واقع مرکز مخالفت‌ها علیه نظام ایران بود - را تحت کنترل خود در آورد اگر چه پس از چند سال دانشگاه مجدد محل بحث و گفت وگو شد.
محمد ملکی، اولین رئیس دانشگاه تهران پس از وقوع انقلاب ایران و از فعالان سیاسی-اجتماعی در کانادا ناآگاهی تاریخی را علت اصلی آنچه او «انقلاب یا کودتای فرهنگی» خواند، می‌داند.
در نقطه مقابل دیدگاه رسمی موجود در جمهوری‌اسلامی‌ایران برداشتی متفاوت ارائه می‌نماید. علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی‌ایران، در ۱۴ آذر سال ۱۳۷۵ چنین می‌گوید: «شورای عالی انقلاب فرهنگی که با تدبیر حکیمانه امام راحل عظیم الشان به جای ستاد انقلاب فرهنگی پدید آمد، نقش فعال و مؤثری را در عرصه‌های امور فرهنگی کشور به خصوص دانشگاه‌ها ایفا کرد و برکات زیادی از خود به جای گذارد. اکنون با پیشرفت کشور در کار سازندگی و گسترش دامنه نیاز به دانش و تخصص و لزوم فراگیری علوم و فنون و پرورش محققان و نوآوران و استادان و متخصصان کارآمد، اهمیت این بخش از مسایل فرهنگی تأکید مضاعف یافته‌است. توسعه دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها و دیگر مراکز آموزش و آموزش عالی که پاسخ طبیعی به آن نیاز است و افزایش چشمگیر کمیت دانشجویی، به نوبه خود تکالیف تازهای را بر عهده مسؤولان امور فرهنگی کشور میگذارد که برتر از همه آنها اولاً کیفیت بخشیدن به مایه‌های علم و تحقیق در این مراکز و ثانیاً پرداختن به تربیت معنوی دانشجویان و هدایت فکر و عمل آنان است».
[ویرایش] شورای عالی انقلاب فرهنگی
اعضای اولیه این ستاد عبارت بودند از: علی شریعتمداری، محمدجواد باهنر، مهدی ربانی املشی، حسن حبیبی، عبدالکریم سروش، شمس آل احمد، جلال‌الدین فارسی. .
در سال ۱۳۶۰ ریاست این شورا را سید علی خامنه‌ای بر عهده گرفت. این ستاد بعدها با تصویب لایحه‌ای که دولت وقت به مجلس شورای اسلامی ارائه کرده بود و با فرمان آیت‌الله خمینی در تاریخ ۱۹ آذر ۱۳۶۳ به شورای عالی انقلاب فرهنگی مبدل گردید.
ترکیب هفت نفره شورای انقلاب فرهنگی در سال‌های ۱۳۶۲، ۱۳۶۳، ۱۳۷۵ ترمیم گردید و تعداد اعضای آن افزایش یافت. در سال ۱۳۷۶ محمد خاتمی بعنوان یکی از اعضای این شورا تعیین شد و به عنوان رئیس‌جمهور ریاست این شورا را به عهده گرفت. محمود احمدی‌نژاد در سال ۸۴ جانشین خاتمی گردید و به ریاست این شورا انتخاب شد. در تمام این سالها رهبر وقت ایران نظارت عالی بر این شورا را برعهده داشته‌است. از زمان تاسیس این نهاد وظیفه سیاست‌گذاری کلان مملکت در امور آموزشی و فرهنگی را برعهده داشته‌است.
در حال حاضر شورای انقلاب فرهنگی دارای ۳۷ عضو می‌باشد. این اعضا عبارتند از: ۱. احمد احمدی ۲. علی‌رضا صدر حسینی ۳. حسن حبیبی ۴. علی‌اکبر ولایتی ۵. ایرج فاضل ۶. علی شریعتمداری ۷. حسن رحیم پور ازغدی ۸. مهدی گلشنی ۹. میر حسین موسوی ۱۰. محمدرضا عارف ۱۱. صادق واعظ‌زاده ۱۲. محمود احمدی‌نژاد ۱۳. صادق لاریجانی ۱۴. غلامعلی حدادعادل ۱۵. محمدرضا مخبر دزفولی ۱۶. محمدعلی کی‌نژاد ۱۷. سید شهاب الدین صدر ۱۸. مرضیه وحید دستجردی ۱۹. علیرضا علی احمدی ۲۰. کامران دانشجو ۲۱. محمد محمدیان ۲۲. سید عزت‌الله ضرغامی ۲۳. سید مهدی خاموشی ۲۴. محسن قمی ۲۵. امیرمنصور برقعی ۲۶. منیره نوبخت ۲۷. عبدالله جاسبی ۲۸. حمیدرضا طیبی ۲۹. علی عباسپور تهرانی ۳۰ حسین کچوئیان ۳۱. احمد جنتی ۳۲. علی لاریجانی ۳۳. علی‌اکبر رشاد ۳۴. رضا داوری اردکانی ۳۵. منصور کبگانیان ۳۶. محمود محمدی عراقی ۳۷. سید محمد حسینی
[ویرایش] جایگاه قانونی
میرحسین موسوی نخست وزیر ایران در ۳۱ مرداد ۱۳۶۱ در پرسشی از شورای نگهبان در مورد وضعیت قانونی این نهاد سئوالاتی را مطرح کرده بود[پانویس ۴] و شورای نگهبان در پاسخ کسب تکلیف را تا زمان تصویب قانونی درباره طرز تشکیل و وظایف ستاد در مجلس شورای اسلامی به رهبر ارجاع داده بود. البته قانون اساسی در اصل ۱۱۰ که وظایف و اختیارات رهبر را برمی‌شمارد، هیچ اشاره‌ای به امکان ایجاد یک ارگان قانون‌گذاری از سوی رهبر نکرده‌است.
[ویرایش] انقلاب فرهنگی دوم
 بدنبال اخراج چند تن از اساتید دانشگاه، انتصاباتی جدید و پاره‌ای محدودیت‌ها در دانشگاه، در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد، منتقدین دولت نگرانی‌هایی در مورد شروع «انقلاب فرهنگی دوم» اظهار نمودند. همزمان مدیرکل امور فرهنگی وزارت علوم، ضمن تاکید بر اینکه بحث انقلاب فرهنگی دوم از ناحیه وزارت علوم مطرح نشده‌است، اضافه کرد؛ «به نظرم مقصود از طرح انقلاب فرهنگی دوم شالوده شکنی و در نوردیدن اساس‌ها و بنیادها نیست بلکه طرح این بحث تلاش برای جدا شدن از فرهنگ و وضع موجود و رسیدن به فرهنگ و وضع مطلوب است.» در نقطه مقابل روزنامه ایران، ارگان وابسته دولت محمود احمدی‌نژاد، اظهار نظر منتقدین دولت در مورد شروع انقلاب فرهنگی را هیاهوی تبلیغاتی خواند.

Summary:
انقلاب فرهنگی ایران، به مجموعه‌ای از رویدادهای مرتبط با نظام آموزش عالی در جمهوری اسلامی ایران (به ویژه سالهای ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۲ خورشیدی) گفته می‌شود که با هدف پاک‌سازی استادان و دانشجویانی که از دید حکومت جمهوری اسلامی ایران ، «غرب‌زده» به‌شمار می‌رفتند، صورت پذیرفت. از انقلاب فرهنگی ایران به عنوان اسلامی‌سازی دانشگاه‌ها ياد می‌گردد.
پیش از شروع انقلاب فرهنگی ایران، دانشگاه‌های ایران، از مهمترين کانون‌های اصلی حضور مخالفان علیه نظام جمهوری اسلامی بودند و وضعيت آنها از دست حکومت خارج شده‌بود. در اواخر فروردین ماه سال ۱۳۵۹ خورشیدی، شورای انقلاب، با تأیید روح‌الله خمینی، به گروه‌های سیاسی فعال در دانشگاه‌ها، برای تخلیه دفترهای خود در دانشگاه‌ها، مهلتی سه روزه داد که طی این روزها، درگیری و خشونت در دانشگاه‌های مختلف ایران شدت گرفت و چندین نفر کشته و تعداد زیادی نیز مجروح شدند. این رویداد، سرآغاز «انقلاب فرهنگی» محسوب می‌شود که تعطیلی دانشگاه‌ها به مدت بیشتر از دو سال و اخراج صدها تن از استادان و هزاران تن از دانشجویان دگراندیش، چپ‌گرا و لیبرال را در پی داشت.
اقدامات انجام شده در دوران انقلاب فرهنگی ایران بخشی از برنامهٔ مبارزه با فرهنگ غرب در ایران محسوب می‌شد و یکی از اهداف انقلاب فرهنگی ایران، وحدت حوزه علمیه قم و دانشگاه بود. در طی این دوران محتوای بسیاری از کتاب‌های درسی و علمی طبق دیدگاه موجود شورای انقلاب فرهنگی، مورد بازبینی قرارگرفت. به شیوه‌های مختلف، دیدگاه‌های موسوم به چپ و لیبرال از دانشگاه حذف شد و همچنین تغییراتی با هدف اسلامی کردن دانشگاه و اجرای شریعت اسلامی در دانشگاه‌ها اعمال گردید. این سلسله برنامه‌ها، تاثیرات زیادی بر ساختار فرهنگی و علمی ایران به‌همراه داشت. چنانکه تعداد بسیاری از فرهیختگان، ایران را ترک کردند.
هرچند دانشگاه‌های جدیدی در شهرستان‌ها با هدف افزایش دسترسی شهرستانی‌ها به امکانات آموزش عالی تأسیس گردید، اما تحقیق در دانشگاه‌ها در بسیاری از رشته‌ها محدود شد و پس از پایان انقلاب فرهنگی، تعداد مقالات محققان در نشریات علمی معتبر، کاهش قابل ملاحظه‌ای یافت. از زمان انقلاب فرهنگی ایران، سیستمی برای گزینش استادان برقرار گردید. از آن زمان، برای استخدام استادان، دو گزینش جداگانه به‌وجود آمد که اولی گزینش علمی و دومی گزینش عقیدتی و سیاسی بود.


[ویرایش] تاریخچه
در دوره «جومون» چاه مستراحی به شکل نعل اسب با فضای دایره‌ای شکل در وسط آن ساخته می‌شد که در اطراف آن توده‌های فضولات را قرار می‌دادند. در این توده‌ها رسوب مدفوعِ سگ و انسان تبدیل به کود سخت می‌شد. از این مکان‌ها به عنوان توالت استفاده می‌شده است. پیش از آن در دوره یایوئی از اولین سیستم‌های فاضلاب استفاده شد. این سیستم‌ها متشکل از چندین چاه بوده که به احتمال زیاد به توالت‌ها متصل بوده‌است. یک احتمال هم وجود دارد که در مراکز مذهبی در توالت‌ها از آب جاری نیز استفاده می‌کردند. چاه مستراح دیگری توسط فرهنگ شناسان در قصر «فوجی وارا» در منطقه «کاشیهارا» کشف شد. این توالت به صورت یک گودال روباز ساخته شده‌است. در دوره تمدن «نارا» یک نوع سیستم فاضلاب وجود داشت که دارای تعدادی آبراه با عرض ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر بود که استفاده کننده به حالت نشسته و چمباتمه با قرار دادن پاهای خود در طرفین آبراه از آن استفاده می‌کرده‌است. در این دوره از پوست چوبی به نام«چو گی»（ちゅうぎ）به عنوان کاغذ توالت استفاده می‌شده است. پیش از آن از علف‌ها به عنوان کاغذ توالت استفاده می‌شد اما در دوره «ادو» کاغذ توالتی از جنس واشی (کاغذ سنتی ژاپن) جایگزین آن شد. در مناطق کوهستانی از برگ درختان به عنوان کاغذ توالت استفاده می‌شد.
درگذشته در اغلب توالت‌ها از آب جاری استفاده می‌شد. یکی از اولین فلش توالت‌ها در «دژ آکیتا» یافت شد که تاریخ آن به قرن هشتم میلادی باز می‌گردد. این توالت دارای مجاری آب جداگانه‌ای می‌باشد. به صورت تاریخی توالت‌های گودالی بیشتر مورد استفاده قرار می‌گرفت زیرا آن‌ها راحت‌تر ساخته می‌شدند و از آن به عنوان منبع کود انسانی نیز استفاده می‌شد. آئین بودایی که در کشور ژاپن طرفداران زیادی دارد توصیه اکیدی بر گیاه خواری برای مقابله با مصرف گوشت دام دارد. با این وجود جانوران دریایی جایگاه خاصی در رژیم غذایی مردم ژاپن دارند. به علت گران بودن این موادغذایی تنها ثروتمندان از آن استفاده می‌کردند در نتیجه کود انسانی افراد ثروتمند با قیمت بالاتری به فروش می‌رفته‌است زیرا آن‌ها برنامه غذایی بهتری داشتند. مدارک نشان می‌دهد که قوانین خاصی برای پاکسازی کانال‌های آب و فضولات توالت‌ها وجود داشته‌است.
فروش کود انسانی پس از جنگ جهانی دوم کاهش پیدا کرد. این موضوع به دو دلیل بود. اولین علت آن به دلایل بهداشتی بود. دلیل دوم آن نیز گسترش استفاده از کود شیمیایی بود به طوری که کود انسانی تنها یک درصد کل کودها را تشکیل می‌داد. وضعیت بهداشتی ژاپن در این مورد بهتر از مناطقی چون اروپا بود. زمانی که در ژاپن دفع فضولات رایج بود در اروپا گاهی اوقات فاضلاب‌ها در خیابان‌ها رها می‌شد. اگر یک فرد اروپایی در زمان تمدن «ادو» وارد یک شهر ژاپن می‌شد به شدت شوکه می‌شد چون شهری به آن تمیزی را تا آن زمان ندیده بود.
در اوکیناوا توالت‌ها به خوک دانی متصل بودند و خوک‌ها با کود انسانی تغذیه می‌شدند. این عمل در زمان حکومت آمریکایی‌ها پس از جنگ جهانی دوم ممنوع شد. در دوره«آزوچی-مومویاما»(۱۵۶۸ تا ۱۶۰۰)، «شبکه فاضلاب تایکو» در اطراف دژ اوزاکا ساخته شد. این شبکه همچنان موجود است و مورد استفاده قرار می‌گیرد. استفاده از سیتم‌های فاضلاب جدید در سال ۱۸۸۴ با راه‌اندازی اولین مجرای فاضلاب ساخته شده از آجر و سرامیک در «کاندا» توکیو آغاز شد. پس از «زمین لرزه بزرگ کانتو» تأسیسات فاضلاب بیشتری ساخته شد تا از گسترش بیماری‌های واگیردار در زلزله‌های مشابه جلوگیری شود. پس از جنگ جهانی دوم تعداد زیادی سیستم فاضلاب برای مقابله با افزایش میزان تولید و انباشت فضولات در شهرهای پرجمعیت ساخته شد. در سال ۲۰۰۰ میلادی ۶۰٪ جمعیت کشور ژاپن به سیستم فاضلاب متصل بودند. روز ملی فاضلاب ۱۰ سپتامبر می‌باشد. در ابتدای قرن بیستم استفاده از توالت‌ها غربی آغاز شد و پس از جنگ جهانی دوم و اِشغال ژاپن توسط آمریکا گسترش پیدا کرد. در سال ۱۹۷۷ فروش توالت‌های غربی بیش از فروش نوع سنتی شد. این توالت‌ها اغلب ساخت کشورهای سوییس و آمریکا بود. در سال ۱۹۸۰ شرکت توتو بزگترین تولید کننده سرویس‌های بهداشتی توالت «واشلت» را وارد بازار کرد. شرکت‌های ژاپنی در حال حاضر تولید کننده پیشرفته‌ترین توالت‌ها در جهان می‌باشند.
[ویرایش] وجه تسمیه
کلمه «تو-ئی-ر» (トイレ)مخفف کلمه توالت در زبان انگلیسی می‌باشد و این کلمه هم به خود سرویس توالت و هم به اتاقی که سرویس توالت در آن قرار دارد اطلاق می‌گردد.
کلمه «اوته آرایی» (お手洗い دستشویی) به سینک اتاق توالت گفته می‌شود و از کلمه انگلیسی (لاوتوری:lavatory) گرفته شده‌است. همچنین کلمه «کشوشیتسو» بر تابلوهای سردر توالت‌های عمومی در فروشگاه‌ها و مراکز فروش نوشته شده‌است.
[ویرایش] انواع توالت
[ویرایش] توالت سنتی
توالت سنتی ژاپن (واشیکی:和式)که به توالت آسیاسی نیزمعروف است مشابه توالت در سایر نقاط آسیا می‌باشد. توالت سنتی هم از لحاظ ساختمان وهم از لحاظ طرز استفاده با توالت‌های غربی متفاوت می‌باشد. این نوع توالت شبیه ظرف ادرار است که در کف اتاق نصب می‌شود. بیشتر توالت‌های سنتی در ژاپن از جنس سفال سفید می‌باشند. اما درقطارها از توالت‌هایی از جنس فولاد ضد زنگ استفاده می‌شود. این نوع توالت‌ها دارای کانال باریکی برای عبور فضولات، در مقایسه با توالت‌های غربی می‌باشند. همه لوازم توالت همچون منبع آب، لوله کشی ومکانیسم سیفون در این نوع توالت ممکن است با توالت‌های غربی یکسان باشد. سیفون توالت باعث می‌شود که آب فضولات را با فشار از مجرای آب عبور دهد وآن را وارد سیستم فاضلاب کند که مشابه این کار در توالت‌های غربی می‌باشد. برحسب نوع توالت‌ها منبع آب ممکن است کوچک (小) و یا بزرگ (大)باشد که مقدار مصرف آب هرکدام از آن‌ها متفاوت می‌باشد. دو نوع از این توالت‌ها وجود دارد. یک نوع آن برروی سطح زمین قرار گرفته‌است ونوع دیگر حدود ۳۰ سانتیمتر از سطح زمین فاصله دارد. مردان از مورد دوم برای ادرار کردن به شکل ایستاده استفاده می‌کنند اگرچه ممکن است در هردو نوع توالت این کار صورت گیرد. روش استفاده از این توالت در مورد ادرار کردن یا تخلیه مدفوع تفاوتی ندارد. در ابتدا استفاده کننده باید روی توالت قرار گیرد، شلوار خود را پایین کشد(در مورد دامن بالا آورد)و لباس خود را تا زانو بالا آورد. وسپس به شکل چمباتمه برروی حفره توالت قرار گیرد. استفاده کننده تاجایی که می‌تواند باید به سطح توالت نزدیک بشود اگر افراد در فاصله دوری قرار گیرند ممکن است فضولات از سطح لبه توالت بر روی کف اتاق ریخته شود به همین علت در داخل برخی از توالت‌های عمومی این جمله نوشته شده‌است:«لطفاً یک قدم جلوتر»، در هنگام تخلیه شکم حفظ تعادل اهمیت خاصی دارد. برخی افراد تازه وارد و خارجیان برای حفظ تعادل به لوله کشی توالت تکیه می‌کنند. اگر سیستم لوله کشی روکار نباشد و یا به اندازهٔ کافی محکم نباشد دستگیره‌های کمکی برای حفظ تعادل در داخل توالت تعبیه می‌شود که از آن هم به هنگام توالت کردن و هم برای ایستادن پس از توالت استفاده می‌شود. خارجیان برای جلوگیری از ایجاد هرگونه پیش آمد شرم آوری، قبل از زمان توالت جامه خود را از کمر به پائین در آورده و بروی جامه دان آویزان می‌کنند. یکی از مزیت‌های این نوع توالت‌ها این است که به راحتی تمیز می‌شوند.آن‌ها همچنین ارزان تر می‌باشند ومصرف آب کمتری نسبت به توالت‌های غربی دارند. برخی افراد به علت تماس کمتر این توالت‌ها با نشیمنگاه، آن را بهداشتی تر می‌دانند. اگرچه تماس نشیمنگاه با توالت خطر بهداشتی ندارد. در این نوع توالت‌ها امکان ترشح مدفوع به پاها وجود دارد. استفاده کمتر از آب خطر ترشح مدفوع به اجزای بدن را درهنگام عمل دفع کاهش می‌دهد. همچنین این توالت‌ها بوی بدی از خود متصاعد می‌کنند. برخی از فواید پزشکی برای این نوع توالت‌ها برشمرده شده‌است از جمله اینکه این توالت‌ها باعث تقویت ماهیچه‌های لگن خاصره زنان می‌شوند و یا باعث کاهش بی اختیاری ادرار می‌شود. همچنین گفته می‌شود که این توالت‌ها باعث قوی شدن نشیمنگاه وبهبود سیستم تنفسی وتمرکز می‌گردد. برخی تحقیقات مشخص کرده‌است که این توالت‌ها بواسیر را درمان می‌کند. همچنین ادعا شده‌است که به علت نوع استقرار بر این توالت‌ها انطعاف پذیری استخوان‌ها افزایش پیدا می‌کند. نوعی از توالت‌ها ترکیب توالت سنتی ژاپن با توالت‌های غربی می‌باشد. این توالت‌ها بیشتر در روستاها برای سود بردن از سکونت خارجیان در آن منطقه به کار می‌رود. همچنین وسایلی برای تبدیل توالت سنتی به توالت غربی موجود می‌باشد.
[ویرایش] توالت غربی
نوع استاندارد فلاش توالت‌ها که در سراسر جهان مرسوم است در ژاپن به نام توالت غربی (洋式 یوشیکی)معروف است. توالت‌های غربی درحال حاظر بیشتر از توالت‌های سنتی ژاپن در خانه‌ها استفاده می‌شود. اگرچه در برخی آپارتمان‌های قدیمی هنوز برچسب‌هایی با توضیح روش استفاده از توالت سنتی باقی مانده‌است. بیشتر اماکن عمومی همچون مدارس، ایستگاه‌های قطار وپرستشگاه‌ها تنها به توالت سنتی مجهز می‌باشند. سا لمندان ژاپنی به علت مشکل بودن استفاده از توالت‌های سنتی از توالت‌های غربی استفاده می‌کنند. فلاش توالت‌ها در ژاپن براساس میزان مصرف آب دارای دونوع فلاش بزرگ و فلاش کوچک می‌باشند.
[ویرایش] بیدی ژاپنی
گاهی اوقات به توالت‌های جدید در ژاپن در زبان انگلیسی سوپر توالت گفته می‌شود. در زبان ژاپنی به آن واشورتّو (ウォシュレット) گفته می‌شود. سرویس توالت تمیز کننده با آب گرم (温水洗浄便座 اونسویی سنجو بنزا) یکی از پیشرفته ترین انواع توالت در جهان و تصویری از آینده می‌باشد. واشلت زوئه(ウォシュレットゾーエ) محصول شرکت توتو در کتاب رکوردهای گینس به عنوان پیچیده ترین توالت‌های جهان با هفت کارکرد متفاوت، ثبت شده‌است. اگرچه این محصول که درسال ۱۹۹۷ عرضه شد نسبت به آخرین مدل ارائه شده توسط شرکت توتو، نیوریست کمی کهنه شده‌است. ایده ساخت واشلت در خارج از ژاپن وجود داشت و در سال ۱۹۶۴ اولین نمونه بیدی یکپارچه در خارج از ژاپن ساخته شد. عصر توالت‌ها با فن آوری بالا در سال ۱۹۸۰ با معرفی «واشلت سری G» محصول شرکت توتو آغاز گشت. از آن زمان به بعد نام واشلت اشاره‌ای به همه انواع توالت‌های با فن آوری بالا می‌باشد.میزان استفاده از استفاده از واشلت در خانه‌های ژاپنی از ۲۵ درصد در سال ۱۹۹۵ به ۴۷ درصد درسال ۲۰۰۲ رسید. . اگرچه این توالت‌ها به نظر شبیه توالت‌های غربی می‌باشند ولی امکانات بیشتری نسبت به آن‌ها دارند. از جمله این امکانات می‌توان به خشگ کن، گرمایش نشیمنگاه ، امکان ماساژ، تنظیم فوران آب، باز وبسته شدن خودکار سرپوش توالت، کنترل بی سیم، گرم سازی وتهویه هوای اتاق را نام برد. از این امکانات می‌توان از طریق سیستم کنترل بی سیم که در کنار دیوار نصب شده، استفاده کرد.
[ویرایش] گزینه‌های پایه‌ای
یکی از پایه‌ای ترین امکانات بیدی افشانکی به اندازه یک خودکار است که در زیر مکان نشستن در توالت قرار می‌گیرد و از آن آب فوران می‌کند. این افشانک در دونوع وجود دارد: یکی برای مقعد و دیگری برای فرج. در گذشته به آن پشت شور گفته می‌شد و بعدها به آن پاک کننده زنانه یا زنانه شور نیز گفته شد. هیچ نقطه‌ای از افشانک با بدن استفاده کننده تماس پیدا نمی‌کند. افشانک به طور خود به خود قبل و بعد از فعالیت تمیز می‌شود. استفاده کننده می‌تواند شستن مقعد یا فرج بوسیله افشانک را از طریق کلیدهای صفحه کنترل توالت، مشخص سازد. به طور معمول افشانک‌های مشابه‌ای برای هردو کار استفاده می‌شود ولی در برخی موارد می‌توان زاویه فوران آب توسط افشانک را تغییر داد. گاهی اوقات دو افشانک در توالت قرار داد که هرکدام ناحیه جداگانه‌ای را می‌شوید. کنترل‌های توالت به فشار حساس می‌باشند وتنها در صورتی به کار می‌افتند که برروی سرویس فشار وجود داشته باشد. برخی استفاده کننده‌های کنجکاو کلید مربوط به افشانک را فشار می‌دهند در حالیکه هنوز روی توالت ننشسته‌اند ودر حال نگاه کردن به توالت می‌باشند درنتیجه فواره آب به صورتشان می‌ریزد.
[ویرایش] سفارشی کردن
توالت‌ها با فن آوری بالا امکان تنظیم فشار آب را برای استفاده کننده فراهم می‌کند به صورت پیش فرض فشار آب برای شستن مهبل کمتر از فشار آب برای شستن مقعد می‌باشد. همچنین امکان تنظیم دمای آب نیز وجود دارد. یک تحقیق در ژاپن نشان می‌دهد که بیشتر مشتریان مایلند که دمای آب کمی بیشتر از دمای بدن انسان باشد. دمای ۳۸ درجه سانتیگراد دمای مطلوب تشخیص داده شده‌است. واشلیت‌های مدرن امکان به حالت مرتعش درآوردن فوران آب را نیز دارند. تولید کنندگان اعلام کرده‌اند که این امکانات به رفع بواسیر و یبوست کمک می‌کند.
گروهی از واشلت‌های جدید از صابون به همراه فواره آب برای بهتر تمیز کردن استفاده می‌کنند. اگرچه واشلت نیاز به دستمال توالت را از بین برده‌است اما بسیاری از مصرف کنندگان موافق استفاده از ترکیب دستمال توالت وفن آوری می‌باشند. استفاده از دستمال توالت به محل مورد استفاده بستگی دارد به طور مثال از دستمال توالت در مورد فرج استفاده نمی‌شود. یکی دیگر از ویژگی‌های این توالت‌ها خشک کن‌هایی هستنند که از طریق جریان هوایی با دمای قابل تنظیم بین ۴۰ تا ۶۰ درجه سانتیگراد هر جزء بدن را خشک می‌کند.
[ویرایش] امکانات پیشرفته
از دیگر امکانات این توالت‌ها صندلی توالت گرم می‌باشد که دمای قابل تنظیم بین ۳۰ تا ۴۰ درجه دارد. سرپوش خودکار این توالت‌ها ازطریق حس گرهای خود و براساس میزان فاصله مصرف کننده باز وسته می‌شوند.
در برخی از انواع این توالت‌ها برای شل شدن عضله منقبض کننده از موسیقی استفاده می‌شود(برای مثال آغاز موسیقی Op. ۶۲ Nr. ۶ Frühlingslied با اجرای فلیکس مندلسون). از دیگر امکانات این توالت هافلاش، تهویه هواو پاک کردن میکروبهای مقاوم سطح توالت به صورت خودکار می‌باشد.
برخی امکانات مانند قراردادن تکیه گاه دست بروی صندلی توالت و دستگیره ویژه برای نشستن وبلندشدن ازروی صندلی توالت برای سالمندان در توالت تعبیه شده‌است. دربرخی از این گونه توالت‌ها در پوش توالت تا مدت زمان خاصی پس از فلاش به حالت بسته باقی می‌ماند. در برخی گونه‌ها بوسیله یک سیستم حافظه رایانه‌ای، گرم کردن صندلی توالت در مدت زمان مشخصی مطابق با تاریخچه استفاده از توالت در آن زمان صورت می‌گیرد. در برخی گونه‌ها گرم کردن توالت‌ها باتوجه با شریط هوای توالت تنظیم می‌شود. در انواع پیشرفته، اگر حس گرهای توالت استفاده کننده را در روبروی توالت حس کند به صورت خودکار باز می‌شود. نوشتارهای توضیحی برای کنترل این توالت‌ها فقط به زبان ژاپنی می‌باشد. به علت آن که بروی کلید فلاش تنها به خط ژاپنی نوشته شده‌است بیشتر افراد خارجی به صورت تصادفی این کلیدها را می‌یابند.
[ویرایش] پیشرفت‌ها درآینده
اخیراً محققان در حال اضافه نمودن امکاناتی در این توالت‌ها هستند که می‌تواند میزان قند خون افراد را از طریق آزمایش ادرار به دست آورد. همچنین امکان اندازگیری فشارخون ضربان قلب و چربی خون نیز فراهم می‌آید.
 توالت‌های گویا با توانایی خوشامدگویی نیز در حال ساخت هستند. محققان همچنین درحال ایجاد امکان ارسال اطلاعات پزشکی اندازه گیری شده از طریق اینترنت، موبایل وارتباطات بی سیم می‌باشند. اگرچه توالت‌هایی با چنین امکاناتی در ژاپن به ندرت یافت می‌شود و پیش بینی موفقیت تجاری آن مشکل می‌باشد. محققان درحال توسعه نوعی توالت می‌باشند که از طریق درک صدای استفاده کننده امکانات توالت را دراختیار مصرف کننده قرار دهد. توتو، نایز ودیگر شرکت‌ها تولید کننده سرویس بهداشتی در حال ساخت توالت‌های جدید قابل حمل با نیروی باتری می‌باشند که قابلیت گرم کردن آب قبل از استفاده از توالت را دارد. استفاده از توالت‌ها باصندلی گرم رایج تر خواهد شد زیرا درخانه‌های ژاپنی سیتم مرکزی گرمایش وجود ندارد ودر روزهای سرد دمای توالت‌ها به زیر صفر درجه نیز می‌رسد در نتیجه استفاده از این توالت‌ها عاقلانه می‌باشد.
[ویرایش] نشانگان واشلت
استفاده مکرر از جریان فشار قوی آب برای بهبود عمل تنقیه ممکن است امکان تخلیه خود به خودی بدن انسان را ضعیف کند که درنهایت منجر به یبوست می‌شود. استفاده مکرر ازجریان فشار قوی آب به منظور تمیز کردن فرج نیز باعث فعالیت باکتری‌ها در اطراف فرج می‌شود که در نهایت منجر به بیماری‌های پوستی(التهاب) اطراف فرج می‌شود. برخی از مقعد شناسان در ژاپن این بیماری را نشانگان واشلت (ウォシュレット症候群 واشورتّو شوکوگون) یا نشانگان آب گرم توالت (温水便座症候群 اونسویی-بنزا-شوکوگون) نامیده‌اند.
[ویرایش] مکان ادرار زن ومرد
مکان ادرار در ژاپن مشابه دیگر کشورهای جهان می‌باشد و بیشتر در توالت‌های عمومی مردانه استفاده می‌شود. این مکان‌ها در مقایسه با کشورهای غربی در ارتفاع پایینتری نصب شده‌اند. در دوره تمدن میجی استفاده از مکان ادرار هر دو گروه بین زنان و مردان رایج بوده‌است. در گذشته زنان ژاپنی از کیمونو بدون پوشش زیر استفاده می‌کردند و چون کیمونو پوششی سرتاسری بود آنها با بالا بردن کیمونو قادر بودند فرج خود را به طور مستقیم روبروی مکان ادرار قرار دهند. این عمل با ورود به قرن بیستم از بین رفت زیرا بیشتر زنان از لباس‌های غربی استفاده می‌کردند. امروزه کیمونو به همراه لباس زیر پوشیده می‌شود. استفاده زنان از مکان ادرار در بین سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۶۸ هنگامی که شرکت توتو مکان ادراری مخصوص زنان ساخت دوباره رواج پیدا کرد. این وسیله شبیه مخروط بود و در کف اتاق نصب می‌شد. با این وجود این وسیله محبوبیت زیادی پیدا نکرد و مدتی بعد بلا استفاده گشت. در استادیوم ملی ژاپن از این وسیله برای المپیک تابستانی ۱۹۶۴ استفاده شد.
[ویرایش] لوازم مخصوص ژاپنی
لوازم توالت در ژاپن از جمله کاغذ توالت فرچه توالت وسینک، بسیار شبیه دیگر لوازم توالت در سایر کشورهای جهان است. اما برخی از لوازم توالت در ژاپن به ندرت در دیگر نقاط جهان دیده می‌شود.
[ویرایش] صدای شاهزاده خانم
بسیاری از زنان ژاپنی از اینکه صدای ادرار کردنشان توسط دیگران شنیده شود خجالت می‌کشند. بسیاری از زنان برای اینکه صدای کار بدنشان در هنگام توالت شنیده نشود سیفون توالت را در حین عمل توالت باز نگه می‌دارند تا تنها صدای سیفون شنیده شود. این کار مقدار زیادی از آب را به هدر می‌دهد. یک اقدام آموزشی که برای جلوگیری از این کار شروع شده بود ناموفق ماند و در نهایت وسیله‌ای برای حل این مشکل در دهه ۱۹۸۰ میلادی ساخته شد. این وسیله صدای فلاشینگ را ایجاد می‌کرد بدون اینکه واقعاً نیاز به کار فلاش باشد. این کالا با مارک «اوتوهیمه» (ژاپنی: 音姫) در بازار یافت می‌شدو به صورت تحت‌اللفظی به معنی صدای شاهزاده خانم است. این نام به احترام نام یک رب‌النوع ژاپنی اوتوهیمه (با رسم الخط متفاوت 乙姫 به معنی شاهزاده جوان است) دختر پادشاه دریا «ریوجین» می‌باشد. اوتوهیمه در بیشتر اتاق توالت‌های عمومی زنان نصب شده‌است. این وسیله ممکن است به صورت جداگانه و برروی دیواره نصب شود ولی به صورت آماده و همراه واشلت نیز موجود است. هم با فشار کلید و هم از طریق یک حس‌گر حساس به حرکت می‌توان اوتوهیمه را فعال کرد. پس از فعال‌سازی این وسیله صدایی مشابه صدای فلاش را ایجاد می‌کند پس از مدت مشخصی یا به وسیله فشار دوباره (کلید) اوتوهیمه از کار انداخته می‌شود. این دستگاه باعث صرفه جویی حدود ۲۰ لیتر آب برای هر بار استفاده از توالت می‌شود. با این وجود برخی از زنان صدای این وسیله را مصنوعی می‌دانند و باز گذاشتن فلاش را به کار این وسیله ترجیح می‌دهند. تاکنون درخواستی برای نصب این وسیله در توالت‌های عمومی مردانه داده نشده است.
[ویرایش] کفش توالت
در فرهنگ ژاپن اعتقاد خاصی به وجود دو ناحیه جداگانه پاک وناپاک وجود دارد و در این فرهنگ سعی می‌شود که ارتباط این دوناحیه بسیار کم شود. به طور مثال داخل خانه ناحیه پاک و ناحیه بیرون خانه ناپاک محسوب می‌شوند. برای جداسازی این دوناحیه کفش‌هایی در جلوی خانه‌ها قرار داده شده‌است تا از تماس کفش‌های ناپاک به داخل خانه جلوگیری شود. در گذشته توالت‌ها در بیرون ازخانه‌ها قرار داشت وافراد برای استفاده از توالت مجبور به پوشیدن کفش بودند. امروزه توالت‌ها در داخل خانه ساخته می‌شوند وبهداشتی می‌باشند ولی مردم ژاپن هم چنان توالت را منطقه‌ای ناپاک همچون مناطق آلوده به باکتری محسوب می‌کنند. برای کاهش ارتباط توالت با مناطق پاک مثل محیط خانه، در خانه‌های شخصی و گاه در بعضی مکان‌های عمومی، سرپایی مخصوص توالت (トイレスリッパ تو-ئی-ر سوریپا) در مقابل درب دستشویی قرار داده شده‌است. این کفش‌ها باید درهنگام ورود به توالت پوشیده شود و برای خارج شدن از توالت درآورده شود. نبود کفش در جلوی درب نشان دهنده در حال استفاده بودن توالت می‌باشد. افراد خارجی بارها در آوردن کفش‌ها پس از استفاده از توالت را فراموش کرده‌اند وباعث آمیزش محل پاک وناپاک شده‌اند.
[ویرایش] توالت‌های عمومی
در ژاپن، توالت‌های عمومی در فروشگاه‌های بزرگ، کتاب فروشی‌ها، فروشگاه‌های لوح فشرده و همچنین پارک‌ها وایستگاه‌های قطار به راحتی یافت می‌شوند. برخی از توالت‌های قدیمی درب ندارند بدین معنی که مردان در هنگام ادرار کردن توسط عابران در هنگام عبور در پشت سر آنان قابل مشاهده می‌باشند. در دهه ۱۹۹۰ جنبشی برای ساخت توالت‌های تمیز تر و مهمان نواز آغاز شد. گاهی اوقات مردان ژاپنی به حالت مست یا غیر مست در حال ادرار در اماکن عمومی دیده می‌شوند. امروزه در توالت‌های عمومی هر دو نوع توالت سنتی ژاپن و توالت‌های غربی استفاده می‌شود. با این وجود درایستگاه‌های قطار و مدارس عمومی در سراسر ژاپن تنها توالت‌های سنتی به کار می‌رود. در توالت‌های مخصوص معلولین تنها از توالت‌های فرنگی استفاده می‌شود. کاغذ توالت معمولاً در توالت‌های عمومی یافت نمی‌شود برخی از مردم ژاپن از کاغذهای تبلیغاتی به جای دستمال کاغذی استفاده می‌کنند. «اپراتور سکه‌ای» توالت، دستگاه خودکاری است که دربیرون توالت‌ها نصب می‌شود تا در ازای انداختن سکه، کاغذ توالت در اختیار استفاده کنندگان قراردهد. در بسیاری از توالت‌های عمومی ژاپن صابون برای شستن دستها و دستمال خشک کن یافت نمی‌شود. به این علت برخی از مردم ژاپن دستمال یا صابون با خود حمل می‌کنند. برخی از توالت‌های عمومی به خشک کن‌هایی که با هوای گرم کار می‌کنند مجهز شده‌اند تا از استفاده گسترده از دستمال خشک کن جلوگیری شود. برخی افراد بدون اینکه از از توالت استفاده کرده باشند از دستگاه خشگ کن استفاده می‌کنند این موضوع به عنوان یک رخنه فرهنگی از فرهنگ‌های دیگر در ژاپن تلقی می‌شود.
[ویرایش] سیمای فرهنگی
در ژاپن تمیزی اهمیت خاصی دارد به طوریکه گاهی اوقات برای توصیف زیبایی به کار می‌رود. کلمه کیره‌ای (きれい, 綺麗) ممکن است تمیزی، زیبایی، شکیل بودن، خالص بودن ومنظم بودن را تعریف کند. این موضوع شاید دلیل موفقیت هر دونوع توالت سنتی ژاپنی باکمترین تماس فیزیکی باتوالت و توالت‌های توکار بیدی را توضیح دهد. بسیاری از استفاده کنندگان از توالت خواستار بالاتر بودن کفل از سطح صندلی، قرار گرفتن پاها به شکل راسخ روی زمین هستند. بسیاری از شرکت‌های سازنده عطر در حال ساخت عطرهای مخصوص توالت می‌باشند. یک شرکت در حال ساخت دارویی هست که همرا غذا مصرف می‌شود وباعث از بین رفتن بوی مدفوع می‌شود. در اغلب شهرهای شلوغ ومتراکم ژاپن فضای خانه‌ها و اتاق‌ها کوچک می‌باشند و در نتیجه توالت جزء یکی از فضاهای شخصی برای مردم محسوب می‌شود. در برخی از اتاق‌های توالت ممکن است قفسه کتاب قرار داده شود. برخی افراد در اتاق توالت روزنامه می‌خوانند و یا افرادی پوسترونوشتارهایی در اتاق‌های توالت خود نصب کرده‌اند. تا جای ممکن توالت و حمام از سایر اتاق‌ها به علت اعتقاد به جدایی پاکی از نا پاکی باید جدا باشد واین نکته مهمی برای اجاره یک خانه محسوب می‌شود. هر دو توالت سنتی ژاپن و توالت غربی افراد خارجی را برای استفاده از آنها سردر گم می‌کنند. در بسیاری از مواقع حوادث خنده داری برای افراد خارجی در هنگام استفاده اشتباه از صفحه کلید توالت‌ها و ایجاد مشکل برای آنها روی داده‌است. در برخی از توالت‌ها تابلوهایی به زبان انگلیسی برای استفاده از صفحه کلید به منظور کاهش شوک فرهنگی نصب شده‌است.
[ویرایش] سیمای محیطی
تأثیر زیست-محیطی واشلت‌ها با توالت‌های معمولی متفاوت است.در آن‌ها آب کمتری نسبت به توالت‌های قدیمی مصرف می‌شود. امکان تمیز کردن توالت به صورت خودکار میزان مصرف شوینده‌ها راکاهش می‌دهد. برخی از توالت‌ها به وسیله تشخیص نوع عمل در توالت (ادرار یا مدفوع) آب فلاش را تنظیم می‌کنند. توالت‌های جدید باعث کاهش مصرف کاغذ توالت می‌شوند از سوی دیگر در مصرف انرژی نیز صرفه جویی می‌شود به صورتی که توالت‌ها ۵٪ انرژی یک خانه را مصرف می‌کنند. استفاده از این توالت‌ها در زمین لرزه‌ها پیشنهاد شده‌است.
[ویرایش] اقتصاد
قیمت واشلت در ژاپن معادل ۲۰۰ دلار آمریکا می‌باشد و هزینه اضافه کردن امکانات واشلت به توالت غربی حدود ۵۰۰ دلار آمریکا می‌باشد. این هزینه برای توالت‌هایی با صندلی توالت سرامیک به ۵۰۰۰ دلار آمریکا می‌رسد. شرکت توتو بزگترین تولید کننده توالت و واشلت در جهان می‌باشد. توالت ودیگر وسایل مرتبط توسط شرکت‌های اینکس، نایز و پاناسونیک نیز تولید می‌شود. در سال ۱۹۹۷ فروش جهانی توالت‌های با فناوری بالا به حدود ۸۰۰ میلیون دلار آمریکا رسید. شرکت توتو به عنوان بزرگترین تولید کننده حدود ۶۵٪ و اینکس به عنوان دومین تولیدکننده ۲۵٪ فروش جهانی را دراختیار خود داشتند. بیشتر فروش این توالت‌ها با فناوری بالا درداخل ژاپن می‌باشد و شرکت توتواعلام کرده‌است که تنها ۵٪ از کل فروش توالت‌ها تولیدی این شرکت در خارج از ژاپن بوده‌است. یکی از مرا کز فروش این توالت‌ها درخارج از ژاپن کشور چین می‌باشد. شرکت توتودر چین هرساله یک میلیون واشلت به فروش می‌رساند. فروش واشلت درآمریکا بسیار پائین تر از ژاپن می‌باشد به گونه‌ای که فروش ماهانه آن از ۶۰۰ واحد در سال ۲۰۰۱ به ۱۰۰۰ واحد درسال ۲۰۰۳ رسید. در اروپا هرساله تنها ۵۰۰۰ واشلت به فروش می‌رسد. اگرچه واشلت در اروپا کمیاب می‌باشد ولی میزان نصب آن به ویژه برای استفاده معلولین در حال افزایش است. دلایل متفاوتی برای فروش پائین واشلت در خارج از ژاپن وجود دارد. یکی از این دلایل مشکل بودن فراگیری استفاده از این توالت‌ها می‌باشد. در زمانی که واشلت به بازار ژاپن عرضه شد فروش کمی داشت ولی به تدریج فروش آن به خصوص پس از ۱۹۸۵ میلادی افزایش پیدا کرد. در سال ۱۹۹۰ میلادی ۱۰٪ خانه‌های ژاپنی دارای واشلت بودند اما درسال۲۰۰۲ در ۵۰ ٪ خانه‌های ژاپنی واشلت نصب شده بود. شرکت توتوانتظار دارد که در آینده نزدیک فروش واشلت در کشورهای خارجی افزایش پیدا کند. یکی دیگر از دلایل فروش پایین واشلت در خارج از ژاپن وجود فشار برق ضعیف در توالت می‌باشد. درحالیکه در ژاپن در بیشتر توالت یک پریز برق وجود دارد، در کشورهای خارجی اجازه نزدیکی منبع برق به توالت را نمی‌دهند. در اروپا اگرچه رقابت بین توالت‌های سنتی بیدی غربی می‌باشد اما در آمریکا شمالی آشنایی چندانی با انواع بیدی وجود ندارد.

Summary: در ژاپن دونوع توالت وجود دارد. یک نوع آن توالت آسیایی می‌باشد که بیشتر در توالت‌های عمومی از آن استفاده می‌شود. پس از جنگ جهانی دوم نوع دیگر توالت که شامل توالت‌های غربی از جمله «فلاش توالت» و «اورینال» می‌شد، در ژاپن رواج پیدا کرد. نوع خاص توالت‌های غربی در ژاپن در خارج از ژاپن بیدی ژاپنی و در داخل ژاپن واشلت (ウォシュレット واشورتّو) گفته می‌شود با وجود فناوری بالا واشلت‌ها، به علت پیچدگی کارکرد و مشکلات فنی آن‌ها، استفاده از این توالت هادر خارج از ژاپن چندان گسترش نیافته‌است.توالت‌ها در ژاپن برای انطباق با فرهنگ خاص این کشور تغییراتی یافته‌است که باعث تفاوت‌هایی با توالتها در دیگر کشورها شده‌است.از فواید توالت‌های ژاپنی می‌توان به امکانات بالا،صرفه جویی در مصرف آب و انرژی و استفاده آسانتر برای سالمندان و افراد معلول اشاره کرد.


[ویرایش] زندگینامه
[ویرایش] دوران کودکی
الکسی لئونوف روز ۳۰ مه ۱۹۳۴ (۹ خرداد ۱۳۱۳) در روستای لیستویانکا در سیبری مرکزی چشم به جهان گشود. لئونوف‌ها خانواده‌ای پرجمعیت بودند؛ الکسی ۷ خواهر و ۴ برادر داشت. سه ساله بود که پدرش که از اعضای ارشد شورای روستا بود، در پی حسادت و توطئه مدیر تعاونی محلی به «دشمنی با خلق» متهم و زندانی شد و تمام اموال خانواده‌شان مصادره گردید. پس از این واقعه خانواده او در اوج سرمای زمستان مجبور به ترک روستا و مهاجرت به شهرکی دیگر در منطقه کِمِرُوو شدند، و هر یازده نفر آنها با حداقل درآمد در یک اتاق اسکان داده شدند. پدرش پس از یک سال در دادگاه بی‌گناه شناخته شد و پس از آزادی از زندان و دریافت غرامت به خانواده پیوست. پدر، مادر و خواهرش همه در نیروگاه برق محلی به کار مشغول شدند و از آن پس، وضع زندگی آنها رو به بهبود نهاد.
الکسی از کودکی به نقاشی علاقمند بود و خانواده‌اش او را با خرید کاغذ، مداد رنگی، آبرنگ و بوم تشویق می‌کردند. پیش از دوران مدرسه، استعداد او در نقاشی به وی کمک کرده بود که از راه رنگ زدن گچکاری دیوار دوستان و آشنایان، درآمد ناچیزی برای خود کسب کند. آرزوی آلکسی این بود که در بزرگسالی هنرمند شود.
شش ساله بود که یک خلبان نیروی هوایی شوروی به روستای آنها آمد و الکسی کوچک از رفتار، یونیفرم و ظاهر خلبان شدیدا تحت تاثیر قرار گرفت. خود لئونوف در این مورد می‌گوید:
پس از آن و در طول سال‌های مدرسه، آلکسی عشق به هنر را با نقاشی، و آرزوی خلبانی را با دیدن فیلم‌های هوانوردی و ساختن ماکت مدل‌های مختلف هواپیما در درون خود زنده نگه می‌داشت.
سالهای پایانی مدرسه الکسی با مرگ جوزف استالین مصادف بود. آغاز رهبری نیکیتا خروشچف و فروپاشی دستگاه مخوف سرکوب استالین شرایط کشور را به آرامی تغییر داد.
[ویرایش] دانشکده هنر
در بهار سال ۱۹۵۳ میلادی و در طول ماه‌های پایانی دبیرستان، الکسی برای بازدید و ثبت نام در دانشکده هنر عازم شهر ریگا در جمهوری لاتویا شد. ابتدا دریافت که برای ورود به دانشکده هنر باید در آزمون دانشکده شرکت کند، ولی مدیر دانشکده پس از مرور نقاشی‌های الکسی به او گفت که پس از فارغ‌التحصیلی از دبیرستان می‌تواند کار خود را در دانشکده آغاز کند.
اما رویای الکسی در همان روز نقش بر آب شد. وی پس از گپ زدن با چند نفر از دانشجویان دریافت که از پس هزینه‌های زندگی در ریگا برنخواهد آمد. هزینه اجاره یک اتاق در ریگا ۵۰۰ روبل در ماه بود درحالیکه حقوق ماهیانه پدر آلکسی بیشتر از ۶۰۰ روبل نبود، و ضمنا پدرش باید خرج خانواده را هم پرداخت می‌کرد. برنامه تحصیل در دانشکده هنر ممکن نبود و آلکسی به خانه بازگشت.
با از دست رفتن امکان تحصیل در دانشکده هنر، وی تصمیم گرفت که رویای دوم خود را دنبال کند: خلبانی!
[ویرایش] ورود به دانشکده خلبانی
در همان سال، الکسی وارد دانشکده خلبانی کرمنچوگ در اوکراین شد. دو سال اول را به آموختن مبانی پرواز، و پرواز با هواپیماهای ساده سپری کرد. سپس برای آموختن پرواز با هواپیماهای جت جنگنده به دانشکده عالی خلبانی در چوگویف رفت. بخاطر استعداد، پشتکار و انضباط، پس مدت کوتاهی با ترفیع به درجه گروهبانی، به عنوان دستیار فرماندهی دانشجویان دانشکده خلبانی منصوب شد.
در همین حال در تمام طول آموزش در دانشکده خلبانی، الکسی به فعالیت‌های هنری خود ادامه می‌داد و برای افزایش مهارت‌هایش در کلاس‌های شبانه طراحی شرکت می‌کرد. علاوه بر هنر، وی در این دوره به ورزش‌های شمشیربازی، والیبال و قایقرانی نیز می‌پرداخت.
زمانی که الکسی از دانشکده خلبانی فارغ‌التحصیل شد، پدرش هم بازنشسته شده بود و در همان پایگاه هوایی برای خود کاری به عنوان باغبان دست و پا کرده بود. او برخی از تکیه کلام‌های خلبانان را یاد گرفته بود و پند و اندرزهایش را در قالب آنها برای الکسی تکرار می‌کرد: «برای ترمز گرفتن تا آخر باند صبر نکن، و عشقبازی را هم به وقت پیری مینداز!»
[ویرایش] دانشکده خلبانان آزمایشگر
در سال ۱۹۵۹ در طول پرواز با یک فروند میگ-۱۵ تغییریافته، هواپیما دچار یک رشته نقص فنی خطرناک شد. او بجای پرش به بیرون و رها کردن هواپیما، که روش معمول و معقول در آن شرایط بوده، موفق شد هواپیما را با دردسر زیاد ولی سالم فرود بیاورد. چند روز پس از این واقعه، گروهی نظامی به پایگاه هوایی وی رفتند و از او دعوت کردند که به دانشکده خلبانان آزمایشگر ملحق شود و به آزمایش نسل جدید هواپیماهای جنگنده و وسایل پرنده پیشرفته بپردازد. پیش‌شرط ورود به آنجا، گذراندن آزمایش پزشکی در مسکو عنوان شده بود.
پس از آزمایش‌های اولیه پزشکی، روانی و استقامت، از ۳۰۰۰ مدعو نهایتا ۴۰ نفر برای دور دوم آزمایشات انتخاب شدند. روز ۴ اکتبر ۱۹۵۹ در سالن انتظار بیمارستان نیروی هوایی در مسکو، الکسی با یکی دیگر از خلبانان برگزیده که در حال خواندن کتاب پیرمرد و دریا بوده آشنا شد: یوری گاگارین!
[ویرایش] فعالیت در برنامه فضایی
[ویرایش] ورود به برنامه فضایی
الکسی لئونوف و یوری گاگارین هردو جزء گروه کوچکی بودند که پس از چند دوره آزمایش مضاعف انتخاب شدند. پس از این انتخاب، به آلکسی اطلاع داده شد که می‌توانند در این مرحله تصمیم بگیرند که خلبان آزمایشگر باشند، یا به گروه در دست تاسیس کیهان‌نوردان بپیوندند. او کیهان‌نوردی را انتخاب کرد.
درست قبل از ورود به برنامه فضایی، آلکسی با اسوتلانا پاولوونا ازدواج کرد.
او در مارس ۱۹۶۰ به برنامه فضایی شوروی وارد شد و تمرین‌های خود را آغاز کرد. گروه نخست فضانوردان تمرین‌های بسیار سختی داشتند و باید خود را برای شرایط ناشناخته و پیش‌بینی نشده آماده می‌کردند. به‌جز تمرین‌های سخت و آموزش در مرکز تازه‌ساز فضانوردی موسوم به شهرک ستاره‌ها، کیهان‌نوردان بطور مرتب برای تمرین چتربازی زیر نظر نیکولای کامانین، دستیار فرمانده نیروی هوایی شوروی، به پایگاه هوایی انگلس در کنار رود ولگا فرستاده می‌شدند. شدت تمرین به حدی بود که آلکسی تنها در ماه اول ۷۰ تمرین پرش با چتر از هواپیما را به انجام رساند.
همزمان با تمرین‌های فضانوردی، وی و همکارانش در دانشکده مهندسی ژوکوفسکی حاضر می‌شدند تا دوره‌های پیشرفته‌تری در ریاضیات، فیزیک، شیمی، متالورژی، طراحی سازه‌های پرنده و طراحی مهندسی را بگذرانند. لئونوف در سال ۱۹۶۸ با مدرک مهندسی از دانشکده فارغ‌التحصیل شد.
شش ماه پس از آغاز تمرین‌ها، گروه کیهان‌نوردان برای نخستین بار با سرگئی کارالیوف، پدر برنامه فضایی شوروی، ملقب به «طراح ارشد» ملاقات کردند. در این ملاقات و دیدارهای بعدی، کارالیوف بخشی از برنامه‌هایی را که برای سفر فضایی انسان در سر داشت برای آنها توضیح داد. وی گفت که ماموریت‌های آینده ایجاب می‌کند فضانوردان فنون راهپیمایی و انجام کار در فضا را فراگیرند. سپس از لئونوف خواست که طراحی فضاپیمای جدید واسخود و نحوه کار محفظه هوایی آن را از نزدیک بررسی کند و نتایج کار را به وی اطلاع دهد.
در آوریل ۱۹۶۱، الکسی لئونوف برای نظارت بر نخستین پرواز فضایی انسان، به شرقی‌ترین پست مخابراتی شوروی در شبه‌جزیره کامچاتکا فرستاده شد. او ماموریتش را که حفظ ارتباط با گاگارین درطول عبور وستوک-۱ از فراز منطقه بود، بخوبی انجام داد.
روی‌هم رفته آلکسی بیش از ۱۸ ماه برای پرواز فضایی و انجام راهپیمایی فضایی تمرین کرد. راهپیمایی فضایی او ابتدا قرار بود در طول ماموریت وستوک-۱۱ انجام شود، اما برنامه اولیه لغو شد و آن رویداد تاریخی سرانجام در طول ماموریت واسخود-۲ انجام گرفت.
[ویرایش] نخستین راهپیمایی فضایی
[ویرایش] پرواز
در روز ۲۷ اسفند سال ۱۳۴۳ (۱۸ مارس ۱۹۶۵)، فضاپیمای واسخود-۲ با رمز پرواز «الماس» از پایگاه فضایی بایکونور به فضا پرتاب شد. فرمانده پرواز پاول بلیایف و ناوبر آن آلکسی لئونوف بود. آلکسی در این پرواز یک بسته مدادشمعی با رنگهای مختلف نیز به همراه داشت!
در مدار زمین، الکسی لئونوف ابتدا به محفظه هوایی متصل به فضاپیمای واسخود وارد شد و خود را به آرامی بیرون کشید. پس از چند ثانیه مکث، در حالیکه با کابل ایمنی به فضاپیما متصل بود، فضاپیما را رها کرد و در فضای بیکران شناور شد. خود الکسی درباره این لحظات می‌گوید:
الکسی لئونوف در حالیکه بیرون فضاپیما شناور بود مستقیما در جهت تابش خورشید قرار داشت و حرارت داخل لباس فضایی‌اش بیش از حد پیش‌بینی شده بالا رفته بود. او نتوانست دوربین تلویزیونی نصب شده روی سینه لباسش را روشن کند، و تنها تصاویر تلویزیونی از دوربین نصب شده روی فضاپیما برداشته می‌شد. این تصاویر با چند دقیقه تاخیر در سراسر شوروی پخش می‌شد.
روی‌هم رفته الکسی به مدت ۱۲ دقیقه در فضای بیکران شناور بود.
در پایان راهپیمایی فضایی، فشار هوای داخل لباس فضایی او به حدی زیاد شده بود که لباس قابلیت انعطاف خود را از دست داده بود، و این موضوع لئونوف را برای بازگشت به محفظه هوای فضاپیما دچار مشکل جدی کرد. نهایتا او با باز کردن شیرهای اطمینان لباس فضایی، کمی از اکسیژن درون آنرا خارج کرد و با زحمت و تقلای زیاد توانست به داخل محفظه هوایی و سپس به درون فضاپیما بازگردد. لئونوف تجربه اولین راهپیمایی فضایی را مهمترین حادثه عمر و نقطه عطفی در زندگی خود می‌داند.
پس از این عملیات، آلکسی وقت استراحت خود را به نقاشی صحنه‌هایی که در طول راهپیمایی فضایی‌اش دیده بود گذراند.
[ویرایش] فرود
درمرحله آماده‌سازی برای فرود، فضاپیمای واسخود-۲ دچار چهار مشکل پیاپی شد: در ابتدا پس از دور انداختن محفظه هوایی، فضاپیما با سرعت ۱۷ درجه در ثانیه شروع به دوران حول محور خود کرد. سپس فشار اکسیژن درون کابین تا حد خطرناکی بالا رفت، و در نهایت سیستم فرود خودکار فضاپیما از کنترل خارج شد. فضانوردان با راهنمایی مرکز کنترل زمینی دو مشکل اول را حل کردند. پس از آن، سیستم فرود خودکار فضاپیما را خاموش کرده، خود کنترل فرود فضاپیما را بدست گرفتند.
پس از حل مشکلات بالاخره فضاپیمای واسخود وارد جو زمین شد، اما برخلاف پیش‌بینی بخش سرویس فضاپیما از کپسول حامل فضانوردان جدا نشد و با چند رشته کابل به آن متصل باقی ماند. این مشکل باعث شد فضاپیما دچار تلاطم و دوران شدید شود، تا اینکه بالاخره کابل‌ها در اثر حرارت ناشی از ورود به جو زمین سوختند. در نهایت فضاپیما در میان برف در جنگلهای انبوه تایگا در ۲۰۰۰ کیلومتری شهر پرم و بسیار دورتر از موقعیت برنامه‌ریزی شده فرود آمد. آنها با فرستادن پیامهای رادیویی سعی کردند مرکز را از موقعیت دقیق خود مطلع سازند. با اینکه این پیام‌ها در مسکو دریافت نشده بود، اما پست‌های شنیداری رادیویی در شبه جزیره کامچاتکا و در شهر بن در آلمان پیام‌ها را دریافت کرده بودند.
تا رسیدن کمک، فضانوردان دو شب را در داخل کپسول فضایی سرکردند. هواپیماهای گشتی پس از دو روز موقعیت فضاپیما را کشف کردند، و تیم نجات به همراه بالگردی برای نجات به منطقه فرستاده شد. چندین درخت برای فرود چرخبال قطع شد، و فضانوردان به همراه تیم نجات با اسکی کردن روی برف خود را به بالگرد رساندند.
پس از بازگشت به مسکو، آلکسی لئونوف عالی‌ترین نشان‌های ملی، شامل «قهرمان اتحاد شوروی» و «نشان طلایی لنین» را دریافت کرد و درجه نظامی وی به سرهنگی ارتقا داده شد. پس از یک مرخصی ۴۵ روزه، وی برای سخنرانی و دریافت نشان افتخار به کشورهای چکسلواکی، مجارستان، یوگسلاوی، فرانسه، اتریش، یونان و کوبا سفر کرد.
[ویرایش] مصاحبه با ناسا
راهپیمایی فضایی لئونوف ابتدا در غرب به عنوان نمایشی ساختگی قلمداد شد، اما در آوریل ۱۹۶۵، گروهی از متخصصان ناسا در سفری یک هفته‌ای به مسکو با کیهان‌نوردان و به ویژه شخص لئونوف درباره جزئیات فنی عملیات و تجربیاتشان گفتگو کردند. لئونوف بر این باور است که نتیجه این تبادل اطلاعات تغییر بزرگی در جهت‌گیری برنامه فضایی آمریکا بوجود آورد.
[ویرایش] برنامه پرواز به ماه
از اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی، متخصصان تحت نظارت سرگئی کارالیوف برای سفر به ماه برنامه‌ریزی و کار می‌کردند. بین سالهای ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۸، چندین کاوشگر فضایی روسی به مدار و سطح ماه رسیدند تا زمینه را برای فرود انسان فراهم کنند. آنها مصمم بودند که نخستین فضانورد را در سال ۱۹۶۸ یا اوایل ۱۹۶۹ به ماه بفرستند.
در ۲۷ مارس ۱۹۶۸ پس از سقوط هواپیمای گاگارین، لئونوف به همراه هیئتی برای تحقیق به محل سانحه اعزام شد.
در نیمه دوم ۱۹۶۸، آلکسی لئونوف به عنوان فرمانده نخستین ماموریت سایوز برای پرواز و پیمودن مدار ماه برگزیده شد. به دلیل بروز نقص فنی در موشک غول‌آسای N1 این ماموریت با تاخیر مواجه شد، تا اینکه پس از موفقیت آمریکا در پرواز سرنشین‌دار در مدار ماه طی ماموریت آپولو ۸، برنامه پرواز سایوز لغو شد.
پس از آن لئونوف به عنوان فرمانده فضاپیمای ماه‌نورد لوک ان-۱ (LOK/N1) منصوب شد، و بدین ترتیب قرار شد که افتخار گذاشتن اولین گام بر ماه به آلکسی لئونوف برسد. یکی از دلایل انتخاب او این بود که برنامه شوروی برای فرود بر ماه نیاز به تجربه در راهپیمایی فضایی داشت. مجددا به دلیل بروز مشکل در پرتابه N1، ماموریت با تاخیر مواجه شد و پس از موفقیت نیل آرمسترانگ در ماموریت آپولو ۱۱، برنامه فرستادن فضانوردان روسی به ماه بطور کلی لغو شد. پس از آن، توجه شوروی به برنامه ایستگاه‌های فضایی سالیوت و آلماز در مدار زمین معطوف شد.
[ویرایش] پروژه آپولو-سایوز
در سال ۱۹۷۲ در دوره‌ای موسوم به تنش‌زدایی یا رازریادکا ، برای مدت کوتاهی یخهای سیاسی بین دو قطب غرب و شرق یعنی آمریکا و شوروی ذوب شد و زمزمه همکاری دوجانبه به ویژه در عرصه کاوش‌های کیهانی مطرح گشت. نقطه عطف این همکاری فضایی، پروژه آزمایشی آپولو-سایوز بود، که موافقتنامه آن در بهار سال ۱۹۷۲ بین ریچارد نیکسون و آلکسی کاسیگین امضا شد. طی این موافقتنامه، قرار بر این شد که فضاپیماهای سایوز و آپولو در مدار زمین با هم ملاقات کرده و متصل شوند و فضانوردان روسی و آمریکایی در مدار زمین میهمان هم باشند. برای پیشبرد این پروژه، آمریکا و شوروی هرکدام هیاتی را شامل فضانوردان خبره و مهندسان انتخاب کرده و به این پروژه اختصاص دادند. هرکدام از هیات‌ها چندین بار به کشور مقابل سفر کرد تا از تاسیسات فنی و فضایی آنها بازدید کند و با روش کار آنها آشنا شود. برای حسن نیت، قرار بر این شد که کیهان‌نوردان روسی زبان انگلیسی را فراگیرند و فضانوردان آمریکایی به زبان روسی مسلط شوند.
در سال ۱۹۷۳ آلکسی لئونوف به عنوان فرمانده هیات فضانوردی روسی انتخاب شد و علاوه بر آموختن زبان انگلیسی و برنامه‌ریزی برای میزبانی هیات آمریکایی، چندین بار به همراه کیهان‌نوردان دیگر به آمریکا سفر کرد.
سرانجام در روز ۲۴ تیر ۱۳۵۴ (۱۵ ژوییه ۱۹۷۵)، فضاپیمای سایوز-۱۹ با فرماندهی آلکسی لئونوف و همراهی والری کوباسوف به فضا پرتاب شد. به فاصله هفت ساعت و نیم، فضاپیمای آپولو نیز به فضا پرتاب شد. پس از دو روز، سایوز و آپولو در مدار زمین به هم ملحق و متصل شدند، و با باز شدن دریچه ارتباطی بین آنها، فضانوردان آمریکایی با کیهان‌نوردان روسی دست دادند و به عنوان میهمان به فضاپیمای سایوز وارد شدند. برنامه این میهمانی فضایی از قبل به دقت تنظیم شده بود، اما آلکسی لئونوف دو سورپرایز برای میهمانان داشت:
پس از انجام موفقیت آمیز ماموریت و بازگشت به زمین، درجه نظامی لئونوف به تیمسار ارتقاء پیدا کرد.
[ویرایش] دانستنی‌ها درباره آلکسی لئونوف
[ویرایش] هنرمند
آلکسی لئونوف علاوه بر مشغولیت‌های فضایی، هنرمندی برجسته‌است و آثار نقاشی خود را به چاپ رسانده‌است. او عضو فرهنگستان هنری روسیه و فرهنگستان هنری پوشکین در آمریکا است. لئونوف در ماموریت‌های فضایی‌اش با خود مداد رنگی و مداد شمعی می‌برده و در آنجا مناظر فضایی را نقاشی می‌کرده‌است.
[ویرایش] نگارخانه هنری
نقاشی‌ها و طرح‌های الکسی لئونوف به همراه هنرمند دیگر روس آندره سوکولوف در مجموعه‌ای از تمبرهای یادبود شوروی به مناسبت‌های گوناگون مرتبط با اکتشافات فضایی بکار رفته است. نخستین نمونهٔ آن ۳ تمبر به مناسبت بزرگداشت روز جهانی فضانوردی در مارس ۱۹۶۷، و نمونه دوم آن مجموعه‌ای از ۵ تمبر با مضمون‌های علمی تخیلی در اکتبر ۱۹۶۷ بودند.
مجموعهٔ سوم این تمبرها در سپتامبر ۱۹۷۲ و به مناسبت پانزدهمین سالگرد آغاز عصر فضا چاپ شد. این مجموعه دارای شش تمبر ۶ کوپکی است که توسط لئونوف و سوکولوف طراحی شده‌اند و مضمون آنها بزرگداشت دستاوردهای فناوری و فضایی اتحاد شوروی است. هریک از تمبرهای این مجموعه دارای دو بخش است: نیمهٔ رنگی (سمت چپ) نشانگر دستاوردهای شوروی در کاوشهای کیهانی، و بخش سمت راست آن تصاویری علمی تخیلی از آینده کاوش‌های فضایی است.
[ویرایش] انجمن کاوشگران فضا
آلکسی لئونوف یکی از بنیان‌گزاران انجمن کاوشگران کیهان در سال ۱۹۸۵ است.
[ویرایش] اودیسه فضایی
آرتور سی کلارک، نویسنده مشهور رمان‌های علمی-تخیلی در مقدمه داستان ۲۰۱۰: اودیسه دو می‌نوسید که پس از پخش فیلم ۲۰۰۱: اودیسه فضایی در سال ۱۹۶۸، لئونوف به وی متذکر شده که ترتیب و چیدمان ماه، زمین و خورشید در فیلم، بسیار شبیه نقاشی لئونوف موسوم به «نزدیک ماه» است. سپس الکسی لئونوف یک نسخه از این نقاشی را با امضای خودش به آرتور سی کلارک هدیه کرده که از آن زمان تا پایان زندگی کلارک روی دیوار دفتر کار کلارک قرار داشت.
کتاب رمان علمی‌تخیلی ۲۰۱۰: اودیسه دو را آرتور سی کلارک به الکسی لئونوف و آندره ساخاروف، دانشمند روسی، تقدیم کرده، و یکی از فضاپیماهای رمان را کیهان‌نورد الکسی لئونوف نامیده‌است.
[ویرایش] خانواده
آلکسی لئونوف با همسرش اسوتلانا در نزدیکی شهرک ستاره‌ها در مسکو زندگی می‌کنند. این زوج دارای دو فرزند دختر به نام‌های ویکتوریا و اوکسانا هستند.
[ویرایش] مهندسی و علوم
لئونوف در سال ۱۹۶۸ از دانشکده مهندسی ژوکفسکی فارغ‌التحصیل شد. او در کارنامه خود ۱۰ مقاله علمی و ۴ اختراع ثبت شده دارد. در سال ۱۹۹۶، او جایزه افتخاری انجمن تسلا را در شهر بلگراد دریافت کرد. در حال حاضر، وی نماینده روسیه در انجمن یادبود تسلا در نیویورک است.
[ویرایش] پس از بازنشستگی
آلکسی لئونوف پس از بازنشستگی، در سال ۱۹۹۱ به مقام معاونت مدیر عامل آلفا بانک در مسکو انتخاب شد.
[ویرایش] کتاب دو سوی ماه
در یکی از سفرهای هیات آمریکایی به مسکو برای هماهنگی پروژه آپولو-سایوز، لئونوف با یکی از فضانوردان هیات آمریکایی به نام دیوید اسکات آشنا شد و پس از دعوت وی به منزل و استدیوی هنری‌اش در مرکز مسکو، این دو نفر ساعت‌ها با هم در مورد برنامه فضایی دو کشور و علاقمندی‌های شخصی‌شان گفتگو کردند. در این ملاقات‌ها بود که طرف آمریکایی برای نخستین بار جزئیاتی در مورد برنامه فضایی شوروی به دست آورد، از جمله اینکه لئونوف قرار بوده اولین انسانی باشد که به ماه قدم می‌گذارد، و اینکه پیشگامی برنامه فضایی شوروی در مسابقه فضایی تا چه حد به رویاها، ابتکار عمل و پشتکار سرگئی کارالیوف وابسته بوده‌است.
این گفتگو آغاز دوستی درازمدت میان اقای لئونوف و اسکات بود، و در سال ۲۰۰۶ میلادی این دو نفر باهم خاطرات خود را از مسابقه فضایی آمریکا و شوروی بصورت کتابی با عنوان «دو سوی ماه: داستان ما از مسابقه فضایی در جنگ سرد» منتشر کردند. نیل آرمسترانگ و تام هنکس هردو بر این کتاب مقدمه‌ای نگاشته‌اند.
[ویرایش] فرار از چنگ مرگ
به‌جز خطراتی که آلکسی لئونوف در سفرهای فضایی از سرگذرانده، چندین بار در شرایط دیگر از چنگ مرگ گریخته‌است:
[ویرایش] افتخارات و نشان‌ها
[ویرایش] نامگذاری‌های افتخاری
[ویرایش] عنوان‌ها
[ویرایش] نشان‌های عالی
[ویرایش] شهروندی افتخاری
[ویرایش] تمبرهای یادبود
چندین کشور جهان بین سال‌های ۱۹۶۵ و ۱۹۶۹ تمبرهایی به مناسبت بزرگداشت دستاوردهای الکسی لئونوف و همکارانش چاپ و منتشر کردند.

Summary:
الکسی آرخیپوویچ لئونوف (به روسی: Алексей Архипович Леонов) کیهان‌نورد روسی و متولد ۳۰ مه ۱۹۳۴ (۹ خرداد ۱۳۱۳) نخستین انسانی است که اقدام به راهپیمایی فضایی کرده است.
الکسی لئونوف فضانورد و تیمسار بازنشسته نیروی هوایی روسیه (و شوروی سابق) است. وی در کنار فضانوردی به هنر نقاشی هم اشتغال داشته و عضو فرهنگستان هنری روسیه است. لئونوف در تمام ماموریت‌های فضایی‌اش، به همراه خود مداد رنگی و مداد شمعی به مدار زمین می‌برده و صحنه‌هایی را که از فضاپیما می‌دیده نقاشی می‌کرده است.
الکسی لئونوف در دو ماموریت تاریخی شرکت داشته است: در ماموریت واسخود-۲ نخستین راهپیمایی فضایی را انجام داد و در پروژه آزمایشی آپولو-سایوز در نخستین همکاری بین‌المللی فضایی نقش موثری ایفا کرد. وی پس از انجام ماموریت‌های فضایی‌اش، از سال ۱۹۷۶ فرماندهی گروه کیهان‌نوردان شوروی و پس از آن روسیه، مدیریت مرکز آموزش فضانوردان گاگارین، و ویراستاری گاهنامه فضانوردی نپتون را به عهده گرفت. آلکسی لئونوف در سال ۱۹۹۱ بازنشسته شد.


[ویرایش] زندگی
عمر خیام در سده پنجم هجری در نیشابور زاده شد. فقه را در میانسالی در محضر امام موفق نیشابوری آموخت؛ حدیث، تفسیر، فلسفه، حکمت و اختر شناسی را فراگرفت. برخی نوشته‌اند که او فلسفه را مستقیماً از زبان یونانی فرا گرفته بود.[نیازمند منبع]
در حدود ۴۴۹ تحت حمایت و سرپرستی ابوطاهر، قاضی‌القضات سمرقند، کتابی دربارهٔ معادله‌های درجهٔ سوم به زبان عربی نوشت تحت نام رساله فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله با نظام الملک طوسی رابطه‌ای نیکو داشت، این کتاب را پس از نگارش به خواجه تقدیم کرد. پس از این دوران خیام به دعوت سلطان جلال‌الدين ملکشاه سلجوقی و وزیرش نظام الملک به اصفهان می‌رود تا سرپرستی رصدخانهٔ اصفهان را به‌عهده گیرد. او هجده سال در آن‌جا مقیم می‌شود. به مدیریت او زیج ملکشاهی تهیه می‌شود و در همین سال‌ها (حدود ۴۵۸) طرح اصلاح تقویم را تنظیم می‌کند. تقویم جلالی را تدوین کرد که به نام جلال‌الدين ملکشاه شهره‌است، اما پس از مرگ ملکشاه کاربستی نیافت. در این دوران خیام به‌عنوان اختربین در دربار خدمت می‌کرد هرچند به اختربینی اعتقادی نداشت. در همین سال‌ها(۴۵۶) مهم‌ترین و تأثیرگذارترین اثر ریاضی خود را با نام رساله فی شرح مااشکل من مصادرات اقلیدس *را می‌نویسد و در آن خطوط موازی و نظریهٔ نسبت‌ها را شرح می‌دهد. پس از درگذشت ملکشاه و کشته شدن نظام‌الملک، خیام مورد بی‌مهری قرار گرفت و کمک مالی به رصدخانه قطع شد بعد از سال ۴۷۹ اصفهان را به قصد اقامت در مرو *که به عنوان پایتخت جدید سلجوقیان انتخاب شده بود، ترک کرد. احتمالاً در آن‌جا میزان الحکم و قسطاس المستقیم را نوشت. رسالهٔ مشکلات الحساب (مسائلی در حساب) احتمالاً در همین سال‌ها نوشته شده‌است. غلامحسین مراقبی گفته‌است که خیام در زندگی زن نگرفت و همسر بر نگزید.
[ویرایش] عصر خیام
در زمان خیام فرقه‌های مختلف سنی و شیعه، اشعری و معتزلی سرگرم بحث‌ها و مجادلات اصولی و کلامی بودند. فیلسوفان پیوسته توسط قشرهای مختلف به کفر متهم می‌شدند. تعصب، بر فضای جامعه چنگ انداخته بود و کسی جرئت ابراز نظریات خود را نداشت - حتی امام محمد غزالی نیز از اتهام کفر در امان نماند. اگر به سیاست نامهٔ خواجه نظام الملک بنگریم، این اوضاع کاملاً بر ما روشن خواهد بود. در آن جا، خواجه نظام همهٔ معتقدان به مذهبی خلاف مذهب خود را به شدت می‌کوبد و همه را منحرف از راه حق و ملعون می‌داند. از نظر سیاست نیز وقایع مهمی در عصر خیام رخ داد: 1ـ سقوط دولت آل بویه 2ـ قیام دولتِ سلجوقی 3ـ جنگ‌های صلیبی 4ـ ظهور باطینان و ... در اوایل دوران زندگي خیام، ابن سینا و ابوریحان بیرونی به اواخر عمر خود رسیده بودند. نظامی عروضیِ سمرقندی او را «حجه‌الحق» و ابوالفضل بیهقی «امام عصر خود» لقب داده‌اند. از خیام به عنوان جانشین ابن‌سینا و استاد بی‌بدیلِ فلسفه طبیعی (مادی) ریاضیات، منطق و مابعدالطبیعه یاد می‌کنند. خیام در سال 480 هجری قمری از سوی سلطان ملکشاه سلجوقی مأموریت گرفت تا تقویم زمان خود را اصلاح كند.
[ویرایش] مرگ خیام
مرگ خیام را میان سال‌های ۵۱۷-۵۲۰ هجری می‌دانند که در نیشابور اتفاق افتاد. گروهی از تذکره نویسان نیز وفات او را ۵۱۶ نوشته‌اند،اما پس از بررسیهای لازم مشخص گردیده که تاریخ وفات وی سال ۵۱۷ بوده‌است .مقبرهٔ وی هم اکنون در شهر نیشابور،در باغی که آرامگاه امام‌زاده محروق در آن واقع می‌باشد، قرار گرفته‌است.
[ویرایش] خیام شاعر
خیام زندگی‌اش را به عنوان ریاضیدان و فیلسوفی شهیر سپری کرد، در حالی‌که معاصرانش از رباعیاتی که امروز مایه شهرت و افتخار او هستند بی‌خبر بودند. معاصران خیام نظیر نظامی عروضی یا ابوالحسن بیهقی از شاعری خیام یادی نکرده‌اند. صادق هدایت در این باره می‌گوید.
قدیمی‌ترین کتابی که در آن از خیام شاعر یادی شده‌است، کتاب خریدة القصر از عمادالدین کاتب اصفهانی است. این کتاب به زبان عربی و در سال ۵۷۲ یعنی نزدیک به ۵۰ سال پس از مرگ خیام نوشته شده‌است. کتاب دیگر مرصادالعباد نجم‌الدین رازی است.این کتاب حدود ۱۰۰ سال پس از مرگ خیام در ۶۲۰ قمری تصنیف شده‌است نجم‌الدین صوفی متعصبی بود و از نیش و کنایه به خیام به خاطر افکار کفرآمیزش دریغ نکرده‌است. کتاب‌های قدیمی (پیش از سدهٔ نهم) که اشعار خیام در آنها آمده‌است و مورد استفادهٔ مصححان قرار گرفته‌اند علاوه بر مرصادالعباد از قرار زیرند: * تاریخ جهانگشا (۶۵۸ ق)، تاریخ گزیدهٔ حمدالله مستوفی (۷۳۰ ق)، نزهة المجالس (۷۳۱ ق)، مونس الاحرار (۷۴۱ ق). جنگی از منشآت و اشعار که سعید نفیسی در کتابخانهٔ مجلس شورای ملی جنگ یافت و در سال ۷۵۰ قمری کتابت شده‌است و همچنین مجموعه‌ای تذکره‌مانند که قاسم غنی در کتابخانهٔ شورای ملی یافت که مشتمل بر منتخابت اشعار سی شاعر است و پنج رباعی از خیام دارد. *
با کنار گذاشتن رباعایت تکراری ۵۷ رباعی به دست می‌آید. این ۵۷ رباعی که تقریباً صحت انتساب آنها به خیام مسلم است کلیدی برای تصحیح و شناختن سره از ناسره به دست مصححان می‌دهد. با کمک این رباعی‌ها زبان شاعر و مشرب فلسفی وی تا حد زیادی آشکار می‌شود. زبان خیام در شعر طبیعی و ساده و از تکلف به دور است و در شعر پیرو کسی نیست. وانگهی هدف خیام از سرودن رباعی شاعری به معنی متعارف نبوده‌است بلکه به واسطهٔ داشتن ذوق شاعری نکته‌بینی‌های فلسفی خود را در قالب شعر بیان کرده‌است
[ویرایش] تصحیحات رباعیات خیام
شهرت خیام به عنوان شاعر مرهون ادوارد فیتزجرالد انگلیسی‌است که با ترجمهٔ شاعرانهٔ رباعیات وی به انگلیسی، خیام را به جهانیان شناساند. با این حال در مجموعهٔ خود اشعاری از خیام آورده‌آست که به قول هدایت نسبت آنها به خیام جایز نیست.
تا پیش از تصحیحات علمی مجموعه‌هایی که با نام رباعیات خیام وجود داشت؛ مجموعه‌هایی مغشوش از آرای متناقض و افکار متضاد بود به طوری که به قول صادق هدایت «اگر یک نفر صد سال عمر کرده باشد و روزی دو مرتبه کیش و مسلک و عقیدهٔ خود را عوض کرده باشد قادر به گفتن چنین افکاری نخواهد بود.» . بی‌مبالاتی نسخه‌نویسان و اشتباه کاتبان همیشه در بررسی نسخه‌های خطی دیده می‌شود. اما در مورد خیام گاه اشعارش را به‌عمد تغییر داده‌اند تا آن را به مسلک تصوف نزدیک کنند. هدایت حتی می‌گوید یک علت مغشوش بودن رباعیات خیام این است که هر کس می‌خوارگی کرده‌است و رباعی‌ای گفته‌است از ترس تکفیر آن را به خیام نسبت داده‌است. . مشکل دیگری که وجود دارد این است که بسیاری به پیروی و تقلید از خیام رباعی سروده‌اند و رباعی ایشان بعدها در شمار رباعیات خیام آمده‌است. .
نخستین تصحیح معتبر رباعیات خیام به دست صادق هدایت انجام گرفت. وی از نوجوانی دلبستهٔ خیام بود تدوینی از رباعیات خیام صورت داده بود. بعدها در ۱۳۱۳ آن را مفصل‌تر و علمی‌تر و با مقدمه‌ای طولانی با نام ترانه‌های خیام به چاپ رسانید. تصحیح معتبر بعدی به دست محمد علی فروغی در ۱۳۲۰ به انجام رسید. لازم به ذکر است که اروپاییان نظیر ژوکوفسکی، روزن و کریستن‌سن دست به تصحیح رباعیات زده بودند اما منتقدان بعدی شیوهٔ تصحیح و حاصل کار ایشان را چندان معتبر ندانسته‌اند.
احمد شاملو روایتی از ۱۲۵ رباعی خیام در کتابی به نام ترانه‌ها روایت:احمد شاملو ارائه داده‌است.
[ویرایش] مضمون اشعار و مشرب فلسفی خیام
صادق هدایت در ترانه‌های خیام دسته‌بندی کلی‌ای از مضامین رباعیات خیام ارائه می‌دهد و ذیل هر یک از عناوین رباعی‌های مرتبط با موضوع را می‌آورد:
[ویرایش] خیام و ریاضیات
پیش از کشف رساله خیام در جبر، شهرت او در مشرق‌زمین به واسطه اصلاحات سال و ماه ایرانی و در غرب به واسطه ترجمه رباعیاتش بوده‌است. اگر چه کارهای خیام در ریاضیات (به ویژه در جبر) به صورت منبع دست اول در بین ریاضیدانان اروپایی سدهٔ ۱۹ میلادی مورد استفاده نبوده‌است، می‌توان رد پای خیام را به واسطه طوسی در پیشرفت ریاضیات در اروپا دنبال کرد. قدیمی‌ترین کتابی که از خیام اسمی به میان آورده و نویسندهٔ آن هم عصر خیام بوده، نظامی عروضی مؤلف «چهار مقاله» است. ولی او خیام را در ردیف منجمین ذکر می‌کند و اسمی از رباعیات او نمی‌آورد. با این وجود جورج سارتن با نام بردن از خیام به عنوان یکی از بزرگ‌ترین ریاضیدانان قرون وسطی چنین می‌نویسد:
خیام در مقام ریاضی‌دان و ستاره‌شناس تحقیقات و تالیفات مهمی دارد. از جمله آنها رسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله است که در آن از جبر عمدتاً هندسی خود برای حل معادلات درجه سوم استفاده می‌کند. او معادلات درجه دوم را از روش‌های هندسی اصول اقلیدس حل می‌کند و سپس نشان می‌دهد که معادلات درجه سوم با قطع دادن مخروط‌ها با هم قابل حل هستند. برگن معتقد است که «هر کس که ترجمهٔ انگلیسی [جبر خیام] به توسط کثیر * را بخواند استدلالات خیام را بس روشن خواهد یافت و، نیز، از نکات متعدد جالب توجهی در تاریخ انواع مختلف معادلات مطلع خواهد شد.» مسلم است که خیام در رساله‌هایش از وجود جوابهای منفی و موهومی در معادلات آگاهی نداشته‌است و جواب صفر را نیز در نظر نمی‌گرفته است .
یکی دیگر از آثار ریاضی خیام رسالة فی شرح ما اشکل من مصادرات اقلیدس است. او در این کتاب اصل موضوعهٔ پنجم اقلیدس را دربارهٔ قضیهٔ خطوط متوازی که شالودهٔ هندسهٔ اقلیدسی است، مورد مطالعه قرار داد و اصل پنجم را اثبات کرد. به نظر می‌رسد که تنها نسخه کامل باقیمانده از این کتاب در کتابخانه لیدن در هلند قرار دارد.
درکتاب دیگری از خیام که اهمیت ویژه‌ای در تاریخ ریاضیات دارد رسالهٔ مشکلات الحساب (مسائلی در حساب) هرچند این رساله هرگز پیدا نشد اما خیام خود به این کتاب اشاره کرده‌است و ادعا می‌کند قواعدی برای بسط دوجمله‌ای (a + b)n کشف کرده و اثبات ادعایش به روش جبری در این کتاب است.
، به هر حال قواعد این بسط تا n = 12 توسط طوسی (که بیشترین تأثیر را از خیام گرفته) در کتاب «جوامع الحساب» آورده شده‌است. روش خیام در به دست آوردن ضرایب منجر به نام گذاری مثلث حسابی این ضرایب به نام مثلث خیام شد، انگلیسی زبان‌ها آن را به نام مثلث پاسکال می‌شناسند که البته خدشه‌ای بر پیشگامی خیام در کشف روشی جبری برای این ضرایب نیست.
خیام به تحلیل ریاضی موسیقی نیز پرداخته‌است و در القول علی اجناس التی بالاربعاء مسالهٔ تقسیم یک چهارم را به سه فاصله مربوط به مایه‌های بی‌نیم‌پرده، با نیم‌پردهٔ بالارونده، و یک چهارم پرده را شرح می‌دهد.
[ویرایش] مهم‌ترین دست‌آوردها
[ویرایش] پیروان خیام
صادق هدایت بر این باور است که حافظ از تشبیهات خیام بسیار استفاده کرده‌است، تا حدی که از متفکرترین و بهترین پیروان خیام به شمار می‌آید. هر چند که به نظر او افکار حافظ به فلسفهٔ خیام نمی‌رسد، اما بنا به نظر صادق هدایت حافظ این نقص را با الهامات شاعرانه و تشبیهات رفع کرده‌است و برای نمونه به قدری شراب را زیر تشبیهات پوشانده که تعبیر صوفیانه از آن می‌شود. اما خیام این پرده پوشی را ندارد. برای نمونه حافظ دربارهٔ بهشت با ترس سخن می‌گوید:
اما خیام بدون پرده‌پوشی می‌گوید:
[ویرایش] چهره جهانی خیام
در جهان خیام به عنوان یک شاعر، ریاضیدان و اخترشناس شناخته شده‌است. هرچند که اوج شناخت جهان از خیام را می‌توان پس از ترجمه شعرهای وی به وسیله ادوارد فیتزجرالد دانست. این در حالی است که بسیاری از پژوهشگران شماری از شعرهای ترجمه‌شده به وسیله فیتزجرالد را سروده خیام نمی‌دانند و این خود سبب تفاوت‌هایی در شناخت خیام در نگاه ایرانی‌ها و غربی‌ها شده‌است. تأثیرات خیام بر ادبیات غرب از مارک تواین تا تی.اس الیوت او را به نماد فلسفه شرق و شاعر محبوب روشنفکران جهان تبدیل کرده‌است.
ولادیمیر پوتین،مارتین لوتر کینگ و آبراهام لینکن همیشه قبل از خواب رباعیات خیام می‌خواندند یا می‌خوانند [نیاز به یادکرد منبع معتبرتر]
[ویرایش] خیام در افسانه
[ویرایش] انابه
افسانه‌هایی چند پیرامون خیام وجود دارد. یکی از این افسانه‌ها از این قرار است که خیام می‌خواست باده بنوشد ولی بادی وزید و کوزه میش را شکست. پس خیام چنین سرود:
پس چون این شعر کفرآمیز را گفت خدا روی وی را سیاه کرد. پس خیام پشیمان شد و برای پوزش از خدا این بیت را سرود:
و چون اینگونه از خداوند پوزش خواست رویش دوباره سفید شد. البته جدا از افسانه‌ها در اینکه این دو رباعی بالا از خیام باشند جای شک است.
[ویرایش] ای رفته و باز آمده بل هم گشته
در افسانه‌ای دیگر، چنین آمده که روزی خیام با شاگردان از نزدیکی مدرسه‌ای می‌گذشتند. عده‌ای، مشغول ترمیم آن مدرسه بودند و چارپایانی، مدام بارهایی (شامل سنگ و خشت و غیره)را به داخل مدرسه می‌بردند و بیرون می‌آمدند. یکی از آن چارپایان از وارد شدن به مدرسه ابا می‌کرد و هیچ کس قادر نبود او را وارد مدرسه کند. چون خیام این اوضاع را دید، جلو رفت و در گوش چارپا چیزی گفت. سپس چارپا آرام شد و داخل مدرسه شد. پس از این که خیام بازگشت، شاگردان پرسیدند که ماجرا چه بود؟
خیام بازگفت که آن خر، یکی از محصلان همین مدرسه بود و پس از مردن، به این شکل در آمده و دوباره به دنیا بازگشته بود ( اشاره به نظریهٔ تناسخ) و می‌ترسید که وارد مدرسه بشود و کسی او را بشناسد و شرمنده گردد. من این موضوع را فهمیدم و در گوشش خواندم:
و چون متوجه شد که من او را شناخته‌ام، تن به درون مدرسه رفتن در داد.
[ویرایش] سه یار دبستانی
به روایتی خیام، حسن صباح و خواجه نظام الملک به سه یار دبستانی معروف بوده‌اند که در بزرگی هر یک به راهی رفتند. حسن رهبری فرقهٔ اسماعیلیه را به عهده گرفت، خواجه نظام الملک سیاست مداری عظیم الشان شد و خیام شاعر و متفکری گوشه گیر گشت که در آثارش اندیشه‌های بدیع و دلهره و اضطرابی از فلسفه هستی و جهان وجود دارد.
برپایه داستان سه یار دبستانی این سه در زمان کودکی با هم قرار گذاشتند که هر کدام به جایگاهی رسید آن دو دیگر را یاری رساند. هنگامی که نظام‌الملک به وزیری سلجوقیان رسید به خیام فرمانروایی بر نیشابور و گرداگرد آن سامان را پیشنهاد کرد،ولی خیام گفت که سودای ولایت‌داری ندارد. پس نظام‌الملک ده‌هزاردینار مقرری برای او تعیین کرد تا در نیشابور به او پرداخت‌کنند.
چنان که فروغی در مقدمهٔ تصحیحش از خیام اشاره کرده‌است این داستان سند معتبری ندارد و تازه اگر راست باشد حسن صباح و خیام هر دو باید بیش از ۱۲۰ سال عمر کرده باشند که خیلی بعید است. به علاوه هیچ یک از معاصران خیام هم به این داستان اشاره نکرده‌است.
[ویرایش] آثار
خیام آثار علمی و ادبی بسیار تالیف کرد.
او میزان الحکمت را درباره فیزیک و لوازم الامکنت را در دانش هواشناسی نوشت. نوروزنامه دیگر اثر ادبی اوست، در پدیداری نوروز و آیین پادشاهان ایرانی و اسب و زر و قلم و شرا که در حدود ۴۹۵ هجری قمری نگاشته شده‌است. کتاب جبر و مقابله خیام با تلاش دانش پژوهان اروپایی در سال ۱۷۴۲ در یکی از کتابخانه‌های لیدن یافته شد. این کتاب در ۱۸۱۵ توسط تنی چند از دانشمندان فرانسوی ترجمه و منشر شد .
[ویرایش] دیگران دربارهٔ خیام
«در تاریخ ریاضی سده‌های ۱۱ و ۱۲ و شاید هم بتوان گفت در تمام سده‌های میانه حکیم عمر خیام متولد نیشابور خراسان نقش عمده‌ای داشته‌است.»

Summary:
برای دیدن نوشتار در زمینه فیلم عمر خیام اینجا را کلیک کنید.
حکیم غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خیام نیشابوری (زادهٔ ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷ خورشیدی - درگذشته ۱۲ آذر ۵۱۰ خورشیدی) به خیامی و خیام نیشابوری و خیامی النیسابوری هم نامیده شده‌است. او از ریاضی‌دانان، ستاره‌شناسان و شُعرای بنام ایران در دورهٔ سلجوقی است. گرچه پایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی او است و دارای لقب حجةالحق بوده‌است، ولی آوازهٔ وی بیشتر به واسطهٔ نگارش رباعیاتش است که شهرت جهانی دارد. افزون بر آنکه رباعیات خیام را به اغلب زبان‌های زنده ترجمه نموده‌اند، ادوارد فیتزجرالد رباعیات او را به زبان انگلیسی ترجمه کرده‌است که مایهٔ شهرت بیشتر وی در مغرب‌زمین گردیده‌است.
یکی از برجسته‌ترین کارهای وی را می‌توان اصلاح گاهشماری ایران در زمان وزارت خواجه نظام‌الملک، که در دورهٔ سلطنت ملک‌شاه سلجوقی (۴۲۶-۵۹۰ هجری قمری) بود، دانست. وی در ریاضیات، علوم ادبی، دینی و تاریخی استاد بود. نقش خیام در حل معادلات درجه سوم و مطالعات‌اش دربارهٔ اصل پنجم اقلیدس نام او را به عنوان ریاضی‌دانی برجسته در تاریخ علم ثبت کرده‌است.
شماری از تذکره نویسان، خیام را شاگرد ابن سینا و شماری نیز وی را شاگرد امام موفق نیشابوری خوانده‌اند. هر چند قول مبنی بر این که خیام شاگرد ابن سینا بوده‌است، بسیار بعید می‌نماید. چون از لحاظ زمانی با هم تفاوت زیادی داشته‌اند. خیام در جایی ابن سینا را استاد خود می‌داند اما این استادی ابن سینا، جنبهٔ معنوی دارد.
همچنین از وی هم‌اکنون بیش از ۱۰۰ رباعی برجای مانده‌است.


[ویرایش] نمایش
دایره مینا در ۱۳۵۳ ساخته شد اما پروانه نمایش نگرفت. تا آن که سرانجام در ۱۳۵۶ پراونهٔ نمایش گرفت و خیلی زود در جشنوارهٔ پاریس (پاییز ۱۳۵۶) به نمایش درآمد و در زمستان همان سال (۱۹۷۸) در جشنوارهٔ برلین هم نمایش داده شد. اما اکران عمومی آن در روز ۲۳ فروردین ۱۳۵۷ در سینما آتلانتیک و دیانا در تهران بود که مورد توجه تماشاگران و منتقدین قرار گرفت. «نمایش دایرهٔ مینا پس از تأخیری چهار ساله، پنج هفته در سینما آتلانتیک و شش هفته در سینما دیانا روی پرده بود و بیش از ۱۶ میلیون ریال کارکرد داشت. فیلم صرفنظر از اینکه با اقبال عمومی مواجه شد، تحسین صاحبنظران و منتقدان را نیز کسب کرد.»
[ویرایش] بازیگران و نقش‌ها
[ویرایش] خلاصهٔ داستان
پسر جوانی به نام علی، سعید کنگرانی، که با خانواده‌اش در محله‌های حاشیه‌نشین تهران زندگی می‌کند پدر بیمارش، اسماعیل محمدی، را برای معالجه به بیمارستان بزرگی می‌برد، نمی‌تواند پدرش را بستری کند و در پیاده‌رو کنار نرده‌های بیمارستان چند روزی را سپری می‌کنند تا این که با شخصی به نام سامری، عزت‌الله انتظامی، روبه‌رو می‌شوند. پدر از او کمک می‌خواهد، سامری به پدر و پسر می‌گوید که اگر می‌خواهند به سادگی پول زیادی به دست آورند فردای آن روز صبح زود ساعت شش سر چهارراه منتظر او باشند. صبح روز بعد سامری، علی و پدرش را سوار کامیونی می‌کند که چند نفر دیگر در آن هستند. آن‌ها نمی‌دانند برای چه و به کجا می‌روند و پرسش‌های‌شان بی پاسخ می‌ماند. در آزمایشگاه پدر متوجه می‌شود که می‌خواهند از او خون بگیرند او اعتراض می‌کند و اجازه نمی‌دهد از او خون بگیرند ولی از علی خون گرفته می‌شود و سامری در مقابل ۲۰ تومان به او می‌دهد. سامری دلال خون است و خون مستمندان و معتادان را ارزان می‌خرد و به بیمارستان‌ها می‌فروشد. علی طی رفت و آمد به بیمارستان با اسماعیل، علی نصیریان و پرستار جوانی به نام زهرا، فروزان، آشنا می‌شود. سامری از پسر می‌خواهد برای او کار کند و برای آزمایشگاه خون‌گیری دهندهٔ خون جمع‌آوری کند و بدین ترتیب علی تبدیل به یکی از پادوهای سامری می‌شود. حال پدر روز به روز وخیم‌تر شده تا این که می‌میرد. علی در این کار روز به روز جلوتر می‌رود و زندگی تازه‌ای را شروع می‌کند.
[ویرایش] اقتباس
بعد از فیلم «گاو» که اقتباسی بود از مجموعه داستان‌های غلام‌حسین ساعدی به نام عزاداران بیل، دایره مینا دومین فیلمی است که مهرجویی براساس داستانی از ساعدی و با هم‌کاری و مشارکت او ساخته است. فیلم‌نامهٔ دایرهٔ مینا اقتباس شده از داستان آشغالدونی از مجموعه داستان‌ها گور و گهواره است. «مهرجویی در «دایرهٔ مینا»، به یک واقع‌گرایی ناب اجتماعی دست می‌یابد. سهم عمده‌ای از این موفقیت- هم‌چون فیلم «گاو»- از نوشتهٔ غلامحسین ساعدی است.» غلامحسین ساعدی در بازنویسی و حتا هنگام ساخت فیلم با مهرجویی و گروه همکاری می‌کرد. انتظامی (بازیگر نقش سامری) در این باره می‌گوید:«به هر حال در کار با مهرجویی، روال مانند همیشه بود و بحث دربارهٔ چندوچون شخصیت سامری و ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری او؛ منتها این بار دکتر ساعدی هم بود و با ساعدی هم هر وقت داستانی از او را کار می‌کردم، وضع همین طور بود. همیشه با دکتر ساعدی صحبت می‌کردم و از او هم کمک می‌گرفتم.» تغییراتی که فیلم نسبت به داستان دارد عمدتا یا به ضرورت‌های هنری است یا به دلیل شدیدتر بودن ممیزی در سینما نسبت به کتاب است. جواد طوسی در پانویس مقاله‌یی که درباره فیلم شیرک مهرجویی نوشته است می‌نویسد:«ساعدی در داستان «آشغالدونی»، با مطرح کردن همکاری علی با مأموران ساواک در جهت لو رفتن و دستگیری دکتر معترض بیمارستان، به سقوط کامل شخصیت علی تاکید دارد. ولی مهرجویی در «دایرهٔ مینا»، به لحاظ عدم امکان بیان صریح این مطلب در آن زمان، اوج سیر قهقرایی شحصیت علی را، با بی‌تفاوتی او در قبال مرگ پدرش به تصویر می‌کشد.» امید روشن‌ضمیر در اینباره می‌نویسد:«مهرجویی در اقتباس این داستان، همان سبک واقع‌گرایانهٔ ساعدی را اختیار کرده است و وقایع را بدون حشو و روائد، با تکنیکی حساب‌شده، نمایش می‌دهد. به خاطر شرایط دوران تهیهٔ فیلم، قسمت خبرچین شدن علی کنار گذاشته شده و در عوض، داستان دکتر جوانی به آن اضافه شده که سعی می‌کند آزمایشگاه خونی دایر کند تا نفوذی دلال خون را که خونِ آلوده به بیمارستان می‌فروشد، از بین ببرد.»
[ویرایش] عوامل
[ویرایش] نقد و بررسی
دایرهٔ مینا مانند سایر فیلم‌های مهرجویی مورد نقد و بررسی زیادی قرار گرفت و در نشریات خارج از ایران و داخل ایران نقدهای زیادی بر آن نوشتند. موضوع جسورانهٔ فیلم و توقیف چند ساله و استفاده از ستاره‌های سینمای تجاری مانند، فروزان، «دایرهٔ مینا» را به پرسروصداترین ساختهٔ مهرجویی تبدیل کرد. اکثر نقدها فیلم را ستایش کرده بودند و فقط در نقدی که در روزنامهٔ آیندگان توسط جهانبخش نورایی نوشته شده بود به فیلم حمله شد و مورد انتقادت شدیدی قرار گرفت.
[ویرایش] منتقدین ایرانی
«دایرهٔ مینا اگر پخته‌ترین کار مهرجویی نباشد، بدون تردید روشن‌ترین و ساده‌ترین فیلم اوست؛ فیلمی است که اگر هشدار نمی‌دهد، دست‌کم، لالایی هم نمی‌خواند...طلعت میرفندرسکی به عنوان تدوین‌گر، شناختی دقیق از ریتم فیلم دارد و مونتاژش با حرکت خط قصهٔ هماهنگی نسبی ولی منطقی دارد. هوشنگ بهارلو در مقام مدیر فیلمبرداری، همچنان کاری درخشان ارائه می‌دهد؛ مخصوصا در صحنه‌های خارجی و نماهای باز... فرشید مثقالی که پس از تیتراژ بامعنی «آقای هالو»، این‌بار صحنه‌آرای فیلم است که خود امتیاز دیگری است برای آن.»
«دایره مینا» یک اثر سینمائی سست، کم مایه و -در چند مورد- جعلی است. فیلم تنها در ده پانزده دقیقهٔ اول (تا معرفی دکتر داودزاده) گیرائی دارد، زیرا ما در برابر تعدادی انسان معتاد، از ریخت افتاده، کپک‌زده و مضمحل قرار می‌دهد که قوت روزانه‌شان شیرهٔ جان خود را می‌فروشند و بی‌پناهی آنها قلب تماشاگر را به درد می‌آورد.»
«فیلم «دایرهٔ مینا» به نوعی از سینما که من آن‌را «سینمای مستقیم» (نه «سینما حقیقت» و نه «سینمای مستند») می‌نامم، وابسته است. ویژگی سینمای مستقیم در این است که کندوکاو در علتها و معلولها به طور موازی پیش می‌رود.»
««دایرهٔ مینا» تاول چرکین و دردناکی است که با نیشتر واقع‌نگری غلامحسین ساعدی نویسندهٔ اصل داستان و سناریو و هوشیاری و آگاهی داریوش مهرجویی -به عنوان سازندهٔ فیلم- می‌ترکد و عفونت آن نفس کشیدن را مشکل می‌سازد.»
[ویرایش] منتقدین خارجی
«پیشتر می‌دانستم که داریوش مهرجویی (سازندهٔ فیلم‌های «گاو»، «هالو» و «پستچی») بدون شک، بهترین کارگردان ایرانی و ریشه‌دارترین انان است. با دیدن «دایرهٔ مینا» که تمثیلی است در قالب فیلم، در این اعتقاد خود، راسخ‌تر می‌شویم.»
«فیلم ایرانی «دایرهٔ مینا» به کارگردانی داریوش مهرجویی که چندین سال پیش ساخته شده و از همان ابتدا توقیف شده بود، امروز در پابلیک تیآتر به نمایش درآمد. وقتی مجوز خروج از کشور فیلم صادر شد، به شک افتادم که صدور چنین مجوزی برای این است که گفته شود هنرمندان در ایران، آزادی دارند، چون شاه در معرض انتقادهای فزاینده‌ای در خارج از کشور بود و این انتقادها به خاطر خط‌مشی سیاسی وی در ایران، صورت می‌گرفت.»
«این فیلم ناامیدانه و این بازخواست صریح از زیباترین آثاری است که تاکنون ساخته شده است.»
[ویرایش] نظرات مهرجویی
«فیلم در واقع با این نیت شروع شد که فقط در بیننده ایجاد فکر کند. قصد من این بود که تا آنجا که مقدور است، فقط نگاه کنم و نشان دهم. بی‌آنکه بخواهم حکمی صادر کنم و دست به قضاوت اخلاقی بزنم...»
«من در مورد درک مفاهیم فیلم از طرف تماشاگران نمی‌توانم قضاوت کنم. فقط می‌توانم بگویم تا حد امکان سعی کرده‌ام این مفاهیم را بشکلی ساده و کلاسیک بیان کنم. هرگز نخواسته‌ام اثری استیلیست که ابداً برای توصیف محتوای فیلم مناسب نیست، حقیقت را گرفت و آن را با دیدی عینی و عمیق نگریست و با سادگی بیان کرد. در این‌صورت زندگی با همهٔ پیچیدگی و دشواری آن نمودار خواهد شد.»
[ویرایش] فیلم‌برداری
فیلم‌برداری هوشنگ بهارلو مورد توجه خاص منتقدین قرار گرفته است و معمولا در نقدهایی که از این فیلم صورت گرفته است به آن توجه ویژه شده است.
[ویرایش] منتقدین ایرانی
««دایرهٔ مینا» محاسن بسیاری هم دارد که ناشی از تیزهوشی و دید تصویری فیلمساز است که البته به یاری فیلمبرداری خوب هوشنگ بهارلو، نتیجهٔ ثمربخشی به‌بارآورده و همین مسئله فیلم را اثری درخور تعمق، دیدنی و قابل احترام نشان می‌دهد.»
[ویرایش] منتقدین خارجی
«نخست -وبیش از هر چیز- باید گفته شود که این فیلم شگفت‌انگیز است. فیلمبرداری آن را هوشنگ بهارلو انجام داده و یکی از بهترین کارهایی است که امسال دیده‌ام.»
[ویرایش] جوایز
دایرهٔ مینا در جشنواره‌هایی متعددی از قبیل پاریس، برلین، وایدولید (اسپانیا)، سینماتک اونتاریو (کانادا)، موزهٔ هنرهای زیبای بوستون (آمریکا)،جشنواره فیلم بین‌المللی هنگ کنگ (هنگ کنگ)، ... به نمایش درآمد و جوایزی را نصیب خود کرد.
[ویرایش] حاشیه‌ها
حضور فروزان چه از نظر منتقدین که انتظار نداشتند بازی‌گری از سینمای تجاری و موسوم به فیلم‌فارسی در فیلم روشن‌فکرانه‌ای از مهرجویی بازی کند و چه از نظر عموم مردم جالب و خبرساز بود. در مجله‌ٔ اطلاعات هفتگی، شمارهٔ ۱۶۶، آذرماه ۱۳۵۲، می‌خوانیم:«چند روزقبل، عده‌ای از هنرمندان وزارت فرهنگ و هنر و تلویزیون ملی ایران برای تهیه صحنه‌هایی از فیلم «دایره مینا» به مشهد آمده بودند. از جمله این هنرمندان، عزت‌اله انتظامی هنرپیشه ارزنده سینما و تئاتر بود.انتظامی را در سالن هتل یافتم و با او به گفت و گوئی کوتاه نشستم. از انتظامی درباره انتخاب فروزان، ستاره مشهور سینما، برای ایفای نقش در «دایره مینا» پرسش کردم و او گفت:
ما هنرپیشگان خوبی در سینما داریم. اما متاسفانه آنگونه که می‌بایست از آن‌ها بهره‌برداری نکردیم. فروزان برخلاف کاراکترهای قبلی‌اش که مجبور بود تجارتی بازی کند، در حال حاضر و در این مدت کوتاه همکاری با ما ثابت کرده است که خیلی بهتر و راحت‌تر در قالب شخصیت‌های مختلف ظاهر می‌شود.» انتظامی خود در این‌باره می‌گوید:«وقتی در مشهد برای فیلم‌برداری می‌رفتیم، به خاطر حضور فروزان، غلغه می‌شد. به‌نحوی که ناگزیر بودند پس از فیلمبرداری او را با ماشین اسکورت کنند و به اقامتگاهش برسانند. می‌گفتند مهرجویی به این دلیل او را انتخاب کرده که فروش فیلم تضمین شود، در حالی که واقعیت چیز دیگری بود.» مهرجویی نیز در گفت‌گو با ایرج صابری در این باره گفته است:«- شرکت دادن فروزان در این فیلم برای خیلی‌ها شگفت‌انگیز بود. چرا او را انتخاب کردید؟ -به زهرا خوب می‌خورد. به‌علاوه فروزان هنرپیشهٔ خوبی است. با دیسیپلین و حرفه‌ای است. و اگر جای درست خودش بنشیند، بهتر هم خواهد شد. -فکر نمی‌کنید که او خوشگلتر از زهرای کتاب است؟ -چرا، قبول می کنم. علی هم همین‌طور.»

Summary: دایرهٔ مینا فیلم سینمایی ایرانی ساخته شده در ۱۳۵۳ به کارگردانی داریوش مهرجویی است. این فیلم پنجمین فیلم داریوش مهرجویی و نخستین فیلم رنگی او و دومین کار مشترک او و غلامحسین ساعدی است. فیلم به مدت سه سال توقیف بود و سرانجام در ۱۳۵۶ پروانهٔ نمایش گرفت و در جشنواره پاریس در ۱۹۷۷ (پاییز ۱۳۵۶) و سپس برلین به نمایش درآمد و جوایزی نیز از این دو جشنواره دریافت کرد. اکران عمومی آن در ایران در ۲۳ فروردین ۱۳۵۷ آغاز شد. توقیف چند ساله فیلم و موضوع متفاوت و جسورانه‌اش به هم‌راه استفاده از ستاره‌های سینمای تجاری مانند، فروزان، «دایرهٔ مینا» را به جنجالی‌ترین ساختهٔ مهرجویی تا آن زمان تبدیل کرد. این فیلم محصول مشترک تل‌فیلم، شرکت سینمایی و فیلم‌بردای ایران، وزارت فرهنگ و هنر و شرکت تعاونی سینماگران ایران است.