[edytuj] Historia
Przypuszczalnie najstarszym dowodem występowania tej choroby jest rzeźba z Peru pochodząca sprzed 2000 lat . Pierwszy opis prawdopodobnie dotyczący siatkówczaka pozostawił profesor anatomii i botanik z Lejdy Pieter Pauw , na co zwrócił uwagę w 1963 roku Edwin B. Dunphy . Opis Pauwa odpowiada obrazowi klinicznemu nieleczonego siatkówczaka; guz zajmował oczodół, okolicę skroniową i czaszkę. Tkanka guza miała przypominać "tkankę mózgową zmieszaną z gęstą krwią i pokruszonymi kamieniami" . W 1805 roku William Hey utworzył termin fungus haematodes, którym określił grzybiastą masę guza zajmującego gałkę oczną i niszczącego jego wewnętrzną strukturę. W 1809 szkocki chirurg James Wardrop zebrał obserwacje innych autorów ; mimo że nie dysponował mikroskopem, skrupulatne badania pozwoliły mu stwierdzić, że w większości przypadków guz wywodził się z siatkówki. Wardrop udokumentował szerzenie się guza na nerw wzrokowy i mózg, a później opisał przerzuty siatkówczaka do różnych części ciała. W 1836 roku paryscy badacze Langenbech, Robin i Nystin potwierdzili histologicznie pochodzenie guza z tkanki siatkówki.
W 1864 roku Rudolf Virchow nazwał ten typ guza glejakiem siatkówki (glioma retinae) wskazując komórki glejowe siatkówki, na te, z których wywodzi się guz .
W 1891 Flexner ze szpitala Johnsa Hopkinsa pierwszy zauważył rozetki, w które układają się komórki guza . Kilka lat później, w 1897, Wintersteiner potwierdził obserwacje Flexnera i zaproponował termin neuroepithelioma zauważając podobieństwo komórek guza do pręcików i czopków siatkówki. Od nazwisk dwóch badaczy pochodzi eponim rozetek Flexnera-Wintersteinera.
Veorhoff był pierwszym który stwierdził, że nowotwór wywodzi się z komórek macierzystych komórek siatkówki i wprowadził termin retinoblastoma, który w 1926 roku Amerykańskie Towarzystwo Oftalmologiczne uznało za obowiązujący.
Ts'o i wsp. w 1970 ostatecznie ustalili, że guz wywodzi się z komórek prekursorowych fotoreceptorów .
Pierwszy dowód na zmiany cytogenetyczne w komórkach guza przedstawiono w latach 60., gdy kariotypowanie pozwoliło stwierdzić delecję jednego z chromosomów grupy D . W 1971 roku Orye opisał delecję 13q w dwustronnym siatkówczaku . W tym samym roku Alfred Knudson przedstawił swoją hipotezę dwóch uderzeń ("two hits"), tłumaczącą genetyczne podstawy nowotworzenia na przykładzie siatkówczaka .
Historia leczenia siatkówczaka liczy około stu lat. W 1903 roku Hilgartner opisał pierwszy przypadek wyleczenia dziecka z guzem przy pomocy radioterapii . Od tego momentu przeżywalność dzieci z tym nowotworem stopniowo rosła.
[edytuj] Epidemiologia
Siatkówczak jest najczęstszym, pierwotnym, wewnątrzgałkowym, złośliwym guzem oka (siatkówki) u dzieci . Częstość schorzenia szacuje się na 1:15�000–20�000 żywych urodzeń. W 60% przypadków guz jest jednostronny, a średnia wieku rozpoznania wynosi 2 lata. 15% tych guzów jest wrodzonych. Retinoblastoma jest obustronny w około 40% przypadków, a średni wiek rozpoznania wynosi wtedy 1 rok. Wszystkie obustronne i jednostronne wieloogniskowe guzy są wrodzone . Odnotowano pewne różnice w zapadalności na ten typ nowotworu w rożnych krajach. Częstość jest wyższa w krajach rozwijających się, w niektórych krajach Ameryki Środkowej i Południowej retinoblastoma jest najczęstszym litym guzem u dzieci . Zapadalność w Polsce nie jest znana .
Przyczyny zjawiska wyższej zapadalności na nowotwór w krajach rozwijających się nie są wyjaśnione. Prawdopodobnymi czynnikami są niski status socjoekonomiczny, niedobór kwasu foliowego w okresie ciąży i infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego .
Opublikowano doniesienia, według których zapłodnienie in vitro (IVF) może wiązać się ze znacząco wyższym ryzykiem wystąpienia retinoblastoma u dziecka . Badacze z ośrodka w Holandii, gdzie działa krajowy rejestr przypadków retinoblastoma, obliczyli ryzyko względne wystąpienia tego typu guza u grupy pacjentów urodzonych z IVF na 4,9–7,2 .
[edytuj] Patogeneza
Retinoblastoma jest nowotworem uwarunkowanym genetycznie, związanym z mutacją antyonkogenu RB1 znajdującego się na chromosomie 13 w locus 13q14. Dziedziczy się autosomalnie dominująco z 90-95% penetracją. Paradoksalnie dodatni wywiad rodzinny występuje w około 6%, co spowodowane jest częstym spontanicznym pojawianiem się mutacji. U chorych z rodzinnym siatkówczakiem istnieje prawie 50% prawdopodobieństwo przekazania obciążającej mutacji potomstwu. Do wystąpienia choroby konieczna jest mutacja obu alleli, co zostało opisane przez amerykańskiego genetyka Alfreda Knudsona jako tzw. hipoteza dwóch uderzeń (ang. two hits) . Przypadki rodzinne, w których jeden wadliwy allel jest dziedziczony stanowią około 40% stwierdzanych siatkówczaków; pozostałe 60% to przypadki sporadyczne gdzie mutacje obu alleli zachodzą dopiero w czasie rozwoju osobniczego.
[edytuj] Objawy i przebieg
Najważniejszymi wczesnymi obawami guza siatkówki są leukokoria (biały refleks źreniczny) i zez. Leukokoria z początku jest niestała, widoczna nie pod każdym kątem i zależna od warunków oświetlenia podczas badania . Niekiedy objaw widoczny jest na zdjęciach z lampą błyskową (wygląda inaczej niż zwykły efekt czerwonych oczu). Inne spotykane w siatkówczaku objawy to rubeoza tęczówki, wysięk ropny w przedniej komorze oka (rzekomy ropostek – pseudohypopyon) albo wylew krwi do przedniej komory oka (krwistek – hyphaema), woloocze (buphthalmia), zapalenie tkanki łącznej oczodołu i wytrzeszcz (exophthalmus). Niekiedy siatkówczak jest długo bezobjawowy . Do rozsiewu nowotworu dochodzi za pośrednictwem naczyń krwionośnych błony naczyniowej. Guz nacieka poza gałkę oczną przez nerw wzrokowy i drogą przestrzeni podpajęczynówkowej. Może też naciekać twardówkę i szerzyć się w obrębie oczodołu. Przerzuty stwierdza się w węzłach chłonnych przedusznych i szyjnych . Odległe przerzuty występują przede wszystkim do mózgu, kości czaszki i innych kości .
Objawy kliniczne retinoblastoma zależą od typu wzrostu guza, czasu choroby, stopnia waskularyzacji guza oraz obecności zwapnień, rozsiewu do ciała szklistego, odwarstwienia siatkówki lub krwotoku. Wyróżnia się kilka typów wzrostu guza:
Retinoma to niezłośliwy guz siatkówki, spotykany u pacjentów z mutacjami RB1. Ma postać uniesionego, szarego guzka siatkówki, otoczonego ogniskami proliferacji nabłonka barwnikowego siatkówki. Guz nie powiększa się i nie wiąże się z ryzykiem transformacji złośliwej. Sugerowano, że retinoma jest łagodną manifestacją mutacji w genie RB1 lub postacią regresji guza .
Określenie siatkówczaka trójstronnego odnosi się do synchronicznych guzów retinoblastoma w obu gałkach ocznych i szyszyniaka zarodkowego (pinealoblastoma) szyszynki lub okolicy nadsiodłowej. Szyszyniak jest guzem pochodzenia neuroektodermalnego przypominającym niskozróżnicowany guz typu retinoblastoma.
Mutacje RB1 obecne we wszystkich komórkach pacjentów z siatkówczakiem predysponują ich też do innych niż siatkówczak nowotworów złośliwych, wykazujących predylekcję do określonych tkanek. Nowotwory te są główną przyczyną śmierci pacjentów, częstszą niż sam siatkówczak . Kumulatywna częstość tych guzów szacowana jest na 1% na rok, co daje 50% ryzyko w wieku 50 lat . Radioterapia znacznie zwiększa ryzyko nowotworzenia, zwłaszcza jeśli była stosowana w pierwszym roku życia . Według badania Abramsona i wsp. najczęstsze lokalizacje tych guzów to:
[edytuj] Patomorfologia
Makroskopowo siatkówczak ma postać różowego lub białawego guzka z nawapnieniami, o typie wzrostu egzofitycznym, endofitycznym lub rozlanym, jedno- lub wieloogniskowym. Mikroskopowo retinoblastoma należy do guzów drobnookrągłoniebieskokomórkowych: zbudowany jest z niewielkich, niskozróżnicowanych, okrągłych komórek o okrągłym jądrze i wąskim paśmie cytoplazmy. Komórki guza przypominają niezróżnicowane retinoblasty, często są uchwycone w trakcie podziału mitotycznego. Między nimi zwykle są obecne liczne pola martwicy i dystroficznych zwapnień. Niekiedy komórki są bardziej zróżnicowane i tworzą wtedy układy rozetkowe, przede wszystkim tzw. rozetki Flexnera-Wintersteinera, rzadziej rozetki Homera Wrighta, typowe raczej dla neuroblastoma. Spotyka się też inne, tzw. kwiatopodobne formacje histologiczne (fleurette).
[edytuj] Histopatologiczne czynniki ryzyka
Nie ma konsensusu odnośnie histopatologicznych czynników prognostycznych pozwalających przewidzieć przebieg choroby. Uważa się, że źle rokują:
[edytuj] Rozpoznanie
Badanie dna oka (fundoskopia) w znieczuleniu ogólnym i po maksymalnym farmakologicznym rozszerzeniu źrenicy umożliwia postawienie prawidłowej diagnozy. Badanie polega na starannym obejrzeniu przez okulistę całego dna oka aż po rąbek zebaty; zaleca się stosowanie ucisku na twardówkę w przedrównikowej części gałki . W obrazie uzyskanym w fundoskopii widać białawy guzek z naczyniakowato poszerzonymi naczyniami . Nawet bardzo małe guzy można wykryć wziernikowaniem w obrazie odwróconym z użyciem wziernika obuocznego.
W USG gałki ocznej siatkówczak prezentuje się jako masa o większej niż ciało szkliste echogeniczności, z drobnymi nawapnieniami. W przypadku guza o wzroście egzofitycznym można stwierdzić odwarstwienie siatkówki . Badanie pozwala ocenić wielkość guza i zróżnicować go z naczyniakiem, ziarniniakiem albo toksokarozowym zapaleniem oka .
MRI jest metodą z wyboru przy ocenie miejscowego rozrostu guza . Intensywność sygnału z tkanki guza w obrazach T1-zależnych jest taka sama albo nieco większa jak ciała szklistego, a w obrazach T2-zależnych sygnał jest stosunkowo słabszy. W metodzie tej nie da się stwierdzić obecnych nawapnień w miąższu guza, można natomiast stwierdzić zajęcie nerwu wzrokowego, przedniej komory oka albo tkanki łącznej oczodołu. MRI pozwala zróżnicować siatkówczaka z takimi rzekomonowotworowymi zmianami, jak choroba Coatsa (zewnętrzne zapalenie siatkówki) albo wrodzone malformacje gałki ocznej i rozpoznać rzadkie przypadki siatkówczaka trójstronnego .
Tomografia komputerowa zazwyczaj wykazuje obecność wewnątrzgałkowej masy o większej niż ciało szkliste gęstości mierzonej w jednostkach Hounsfielda, posiadającej zwapnienia w 90% przypadków i ulegającej niewielkiemu wzmocnieniu kontrastowemu po podaniu dożylnego jodowego środka kontrastowego .
[edytuj] Testy genetyczne
[edytuj] Różnicowanie
Diagnostyka różnicowa siatkówczaka obejmuje następujące choroby :
[edytuj] Leczenie
Do niedawna jedynym sposobem leczenia było usunięcie zajętej gałki ocznej z przylegającym odcinkiem nerwu wzrokowego przed rozprzestrzenieniem się nowotworu. W krajach rozwijających się wiele przypadków jest w takim stadium zaawansowania, że dzieci umierają z powodu przerzutów.
Wybór metody leczenia i ewentualne kojarzenie terapii zależy od rozległości procesu nowotworowego i stanu drugiego oka. Zaproponowano różne algorytmy postępowania.
Wstępne leczenie chemioterapeutyczne może zmniejszyć masę guza i umożliwić leczenie miejscowe (tzw. chemioredukcja) .
[edytuj] Leczenie systemowe i chemioredukcja
Chemioterapia jest bezwzględnie wskazana w przypadków zaawansowanych guzów (stwierdzony w tomografii komputerowej lub potwierdzony histopatologicznie naciek pozagałkowy błony naczyniowej lub nerwu wzrokowego poza blaszką sitową) oraz w przypadkach wystąpienia przerzutów. Wskazaniem względnym jest chemioredukcja . Zaleca się chemioterapię wielolekową (karboplatyna, winkrystyna, etopozyd) . Istotne jest przestrzeganie właściwego dawkowania w kolejnych cyklach z powodu ryzyka chmemiooporności guzów. Niekiedy, w celu uniknięcia oporności wielolekowej, podaje się cyklosporynę A .
[edytuj] Leczenie miejscowe
Rodzaje leczenie miejscowego:
Krioterapię stosuje się w przypadku małych guzków, leżących na dalekim i bliskim obwodzie gałki ocznej. Polega na gwałtownym zamrożeniu guza, powodującym zniszczenie śródbłonka naczyń guza, zakrzepicę i zawał tkanki nowotworowej. Krioterapia wykonywana jest pod kontrolą wzroku i powtarzana trzykrotnie. Metoda ma mało powikłań i w 90% jest skuteczna wobec guzów o średnicy do 3�mm.
Fotokoagulacja jest skuteczna w leczeniu małych zmian. W metodzie tej niszczy się guzy położone do tyłu od równika o średnicy podstawy do 10�mm i wysokości do 3�mm. Impulsy laserowe niszczą też unaczynienie guza.
Przezźrenicza termoterapia (transpupillary thermoterapy, TTT) polega na użyciu lasera diodowego i wiązki promieniowania laserowego zbliżonego do podczerwieni. Nagrzewanie guza prowokuje martwicę jego tkanek. Przed zabiegiem podaje się karboplatynę (termochemioterapia) i w mikroskopie operacyjnym przeprowadza się fotokoagulację masy guza laserem. Istnieje ryzyko zwiększenia rozsiewu komórek nowotworowych do ciała szklistego.
Radioterapia ma wysoką skuteczność w leczeniu siatkówczaka, ale obarczona jest poważnymi działaniami ubocznymi. Stosuje się radioterapię z pól zewnętrznych (akceleratorów – teleterapia) lub nadtwardówkowych aplikatorów (płytek) izotopowych (brachyterapia).
W tej metodzie stosuje się kolimatory, ogniskujące strumień o megawoltowej energii na szklistce. Obecnie wskazania do tej terapii ograniczone są do guzów zlokalizowanych w tylnym biegunie gałki ocznej, zwłaszcza w plamce i pęczku tarczkowo-plamkowym, a także dużych guzów (>10�mm). Ogólna dawka promieniowania wynosi 4000-4500 cGy na 4-6 tygodni leczenia.
Naświetlanie całej gałki ocznej stosuje się u jednoocznych pacjentów z nowotworem rozsianym do ciała szklistego. Powikłaniami leczenia są zaćma popromienna, neowaskularyzacja tęczówki i jaskra neowaskularyzacyjna. Poza tym, radioterapia z pól zewnętrznych skutkuje deformacjami twarzoczaszki, zaburzeniami endokrynologicznymi i neurokognitywnymi, a także zwiększonym ryzykiem wtórnych nowotworów w przyszłości (zobacz niżej). Zastosowanie skojarzonej chemioredukcji pozwala zmniejszyć dawkę promieniowania[potrzebne�źródło].
Jest to metoda kontaktowa, polegająca na naszywaniu na gałkę oczną aplikatorów z radioaktywnymi izotopami jodu, rutenu albo irydu. Aplikatory nadtwardówkowe zawierają izotopy: 106Ru, 125I, 192Ir. Pozostają one na oku przez 2-4 (5-7) dni, docelowo dostarczając 4.000-4.500 cGy przeztwardówkowo do guza. Wskazaniem do stosowania tej metody jest niepowodzenie innych metod zachowujących gałkę oczną; może to być leczenie pierwszego rzutu albo, częściej, drugiego rzutu u pacjentów nie odpowiadających na teleterapię. Efekty uboczne są rzadsze niż w tej ostatniej, wydaje się że ryzyko drugiego nowotworu nie istnieje. Guzy leczone brachyterapią mogą mieć największą średnicę podstawy do 16�mm i wysokość do 8�mm. Powikłaniami brachyterapii są neuropatia i waskulopatia popromienna.
Metoda znajduje zastosowanie u pacjentów z enukleowanym jednym okiem, u których wcześniej stosowane techniki leczenia nie spowodowały regresji. Przeprowadza się iniekcję chemioterapeutyku do ciała szklistego lub pod torebkę Tenona. Stosowane chemioterapeutyki to ThioTEPA i karboplatyna .
Wskazania do enukleacji (enucleatio) dzielą się na bezwzględne (gdy zabieg należy przeprowadzić bez względu na stan drugiego oka) oraz względne (gdy drugie oko jest zdrowe lub gdy proces chorobowy w drugim roku może być skutecznie leczony). Do wskazań bezwzględnych należą:
Do wskazań względnych należą:
Enukleacja guza wymaga zmodyfikowanej techniki zabiegu, polegającej na na zastosowaniu noża diatermicznego do odcięcia mięśni prostych i skośnych, pętli Fostera (umożliwia głębokie wejście do oczodołu i długie – około 10�mm – odcięcie nerwu wzrokowego) oraz wszczepów oczodołowych. Wszczepy z hydroksyapatytu lub porowatego polietylenu wypełniają oczodół i poprawiają ruchomość protezy, sprzyjają też prawidłowemu wzrostowi oczodołu u dzieci. Z czasem może rozwinąć się zespół poenukleacyjny oczodołu (ang. post-enucleation socket syndrome, PESS), polegający na retrakcji implantu i spłyceniu załamków szpary powiekowej, co skutkuje nieprawidłowym utrzymywaniem protezy. PESS jest wskazaniem do operacji rekonstrukcyjnej.
[edytuj] Terapie eksperymentalne
Terapia fotodynamiczna (photodynamic therapy, PDT), oparta na użyciu nietoksycznych fotouczulaczy aktywowanych światłem niejonizujacego lasera, może stanowić nową opcję terapeutyczną. Pierwsze eksperymentalne dane wykazują, że PDT może w istotny sposób spowolnić wzrost guza .
Na etapie badań klinicznych są próby terapii genowej w siatkówczaku z użyciem wektora adenowirusowego .
[edytuj] Regresja guza
Wyróżnia się pięć typów regresji guza :
[edytuj] Rokowanie
Opracowano kilka klasyfikacji klinicznych wewnątrzgałkowego siatkówczaka, z których dwie: klasyfikacja Reese'a i Ellswortha oceniająca szansę zachowania oka w przypadku radioterapii guza i klasyfikacja ABC, oceniająca szansę zachowania oka przy wdrożeniu nowszych terapii, używane są najczęściej . Niedawno zaproponowano nową klasyfikację (International Retinoblastoma Classification) oceniającą rokowanie w przypadku całego spektrum choroby, także guzów naciekających poza oczodół.
Przeżywalność w przypadku samego siatkówczaka jest obecnie doskonała u pacjentów z jednostronnym lub obustronnym guzem; w krajach zachodnich wskaźnik wyleczeń wynosi około 95% . Zachowanie widzenia w zajętym oku zależy od metody leczenia, objętości guza w momencie rozpoznania, relacji anatomicznej nowotworu do plamki żółtej i nerwu wzrokowego oraz wystąpienia ewentualnych efektów niepożądanych leczenia (zaćma, krwotok do ciała szklistego). Na wieloletnie przeżycie w dziedzicznej postaci siatkówczaka mają wpływ inne nowotwory związane z mutacjami w genie RB1 . Niedawne badania wykazały, ze po 50 latach od zdiagnozowania siatkówczaka inne nowotwory rozwijają się u 36% pacjentów z dziedziczną i u 5,7% pacjentów z niedziedziczną postacią guza . Leczenie pacjentów z dziedzicznym siatkówczakiem może zwiększać ryzyko wystąpienia nowotworów w innych niż gałka oczna lokalizacjach, przez indukcję utraty heterozygotyczności w innych tkankach organizmu. Stwierdzono że teleterapia u niemowląt i chemioterapia mogą mieć odległe następstwa w postaci wystąpienia wtórnych nowotworów . Najczęściej rozwijają się kościopochodne mięsaki czaszki i kości długich, mięsaki tkanek miękkich, czerniak złośliwy skóry, guzy mózgu, raki sutka i płuc.
[edytuj] Nowe kierunki badań
Retinoblastoma jest wyłącznie chorobą ludzi; nie ma naturalnego modelu zwierzęcego tego nowotworu . Przy użyciu linii komórkowych otrzymanych z guzów człowieka wprowadzonych do ciała szklistego oka myszy (model przeszczepiania w układzie ksenogenicznym) otrzymano użyteczne do badań nad możliwościami leczniczymi nowotworu gryzonie . Opracowano także transgeniczne mysie modele choroby . Obecnie badania skupiają się na opracowaniu terapii genowej nowotworu oraz na minimalizacji skutków ubocznych opracowanych już i stosowanych metod leczenia.
[edytuj] Poradnictwo genetyczne i profilaktyka
Dostępne są testy genetyczne pozwalające na wykrycie lub wykluczenie mutacji RB1 u krewnych probanda i tym samym wyłączenie ich z algorytmu postępowania profilaktycznego dla osób ze zwiększonym ryzykiem nowotworu. Wczesne wykrycie guza u objętych programem profilaktyki osób znacznie poprawia wyniki leczenia. Do chwili wykluczenia predyspozycji genetycznych członkowie rodziny pacjenta są traktowani jako potencjalni nosiciele mutacji RB1.

Summary:
Siatkówczak (łac. i ang. retinoblastoma) – najczęstszy wewnątrzgałkowy nowotwór złośliwy oka u dzieci. Jeśli weźmie się pod uwagę wszystkie grupy wiekowe, zajmuje on drugie miejsce po czerniaku złośliwym naczyniówki w tej grupie nowotworów. Rozwój nowotworu jest inicjowany przez mutacje, które dezaktywują obie kopie genu RB1, kodującego białko retinoblastoma. Pierwszym objawem choroby jest najczęściej leukokoria – pojawienie się białego odblasku w oku lub obu oczach, albo zez. Siatkówczak jest rzadką chorobą – ocenia się, że zapadalność na ten typ nowotworu wynosi około 4 przypadków na milion na rok.
Guz w 2/3 przypadków rozwija się w jednej gałce ocznej, w 1/3 w obu (ale zwykle niejednocześnie). Choroba może mieć charakter dziedziczny lub niedziedziczny.
Siatkówczak występuje prawie wyłącznie u dzieci poniżej 5. roku życia i stanowi około 3% nowotworów złośliwych występujących u dzieci poniżej 15. roku życia. Przypadki u dorosłych również zostały odnotowane, aczkolwiek są niezmiernie rzadkie.


[edytuj] Dzieciństwo i młodość
Był synem Mieczysława, adwokata pracującego w charakterze radcy prawnego w Kasie Przemysłowców Warszawy i Stanisławy z domu Rafalskiej. Był prawnukiem Karola Augusta Duboisa, paryżanina, oficera armii napoleońskiej, który po 1812 aż do śmierci pracował jako nauczyciel gimnazjalny na Podolu i Wołyniu . W trakcie nauki w gimnazjach im. Mikołaja Reja, Jana Zamoyskiego i Wojciecha Górskiego był członkiem tajnego harcerstwa. W szkole Górskiego zorganizował wraz z pięcioma kolegami kółko samokształceniowe Znicz, które wydawało pisemko Museion . Poglądy socjalistyczne przyjął pod wpływem swego nauczyciela literatury polskiej z gimnazjum Norberta Barlickiego. Przyjaciel Duboisa, Walery Zbijewski wspominał:
W 1918 Dubois wstąpił do Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej, późniejszego Związku Polskiej Młodzieży Socjalistycznej (ZPMS). Organizacja ta działała pod patronatem PPS - dotychczasowej PPS-Frakcji Rewolucyjnej. W ZPMS był redaktorem pisma Jutro, pisząc pod ps. S-ek. Według informacji przekazanej w biogramie sejmowym, w tym czasie przebywał w więzieniu niemieckim za działalność w organizacjach socjalistycznych , lecz brak na to potwierdzenia w źródłach.
We wrześniu 1918 Dubois został członkiem PPS. Uczestniczył w rozbrajaniu żołnierzy niemieckich na terenie Warszawy. Według jego własnej relacji należał wówczas także do Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) i Milicji Ludowej PPS . Jesienią 1918 został uczniem gimnazjum w Płocku, gdzie założył z kolegami czasopismo socjalistycznej młodzieży szkolnej Znicz. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości brał udział w organizacji wyborów do Rady Delegatów Robotniczych w Warszawie. Na wiosnę 1919 powrócił do stolicy, w celu podjęcia nauki w gimnazjum Rocha Kowalskiego. W tym czasie na Zjeździe Związku Polskiej Młodzieży Socjalistycznej (ZPMS) został wybrany przewodniczącym jej Komitetu Centralnego .
Na wieść o wybuchu powstania na Śląsku 29 sierpnia 1919 wraz z całym zarządem ZPMS przedostał się na teren walk . Po powstaniu wraz z innymi członkami PPS i Narodowej Partii Robotniczej (NPR) działał na rzecz wsparcia Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska w Wydziale Plebiscytowym "B" Oddziału II Sztabu Generalnego WP na czele z por. Tadeuszem Puszczyńskim. Został też jednym z założycieli Uniwersytetu Robotniczego im. Franciszka Morawskiego .
W 1920 Dubois wstąpił ochotniczo do wojska i uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej. W czasie bitwy warszawskiej został ranny w nogę .
W 1921 ponownie udał się na Śląsk, aby wziąć udział w trzecim powstaniu śląskim. Walczył w jednostce dywersyjnej "Wawelberg". W pododdziale, dowodzonym przez kpr. Bohdana de Nissau ps. Zagozda (oddział ppor. Lucjana Miładowskiego), dosłużył się stopnia kaprala. W skład pododdziału wchodzili również: kpr. Wiktor Wiechaczek, Stanisław Saks i Stanisław Leśniewski. 31 maja 1921 brał udział w akcji wysadzenia mostu drogowego na trasie Gogolin - Strzelce Opolskie i zniszczenia torów kolejowych na linii Opole - Strzelce Opolskie .
Za czyny, dokonane podczas wojny polsko-bolszewickiej i powstań na Śląsku, został odznaczony w 1921 Krzyżem Walecznych oraz Krzyżem na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi I klasy.
[edytuj] Działacz PPS i Czerwonego Harcerstwa
W 1920 Dubois rozpoczął studia na Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. W trakcie studiów objął funkcję wiceprezesa Stowarzyszenia Bratniej Pomocy WWP . Po rozłamie w ZPMS, dokonanym przez komunistów w sierpniu 1921, kontynuował działalność organizacji aż do jej zaniku w 1922 . W maju 1922 Dubois, wraz z Wacławem Brunerem i Bohdanem de Nissau, był jednym z organizatorów I Zjazdu Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej.
Po utworzeniu w 1922 Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (TUR) wstąpił w jego skład. 15 kwietnia 1923 znalazł się w Centralnym Wydziale Młodzieży, powołanym przez Zarząd Główny TUR. Współpracował w nim z Wacławem Brunerem (przewodniczącym), Władysławem Landau, Ludwikiem Cohnem, Stanisławem Garlickim, Stanisławem Niemyskim, Eugenią Pragierową , Mieczysławem Tyllem i Lucyną Woliniewską. W pierwszych trzech latach istnienia działalność Wydziału koncentrowała się na jednoczeniu organizacji młodzieżowych - dotychczasowych kół ZPMS oraz Związku Polskiej Młodzieży Robotniczej "Siła", w koła młodzieży TUR. Nawiązano też współpracę ze śląskim Stowarzyszeniem Młodzieży Robotniczej "Siła". Pod koniec 1924 koła młodzieży TUR liczyły 1500, w 1926 - 4901 członków, zrzeszonych w 59 organizacjach . Na II Zjeździe TUR w listopadzie 1925 wydano zgodę na tworzenie autonomicznych struktur młodzieżowych.
Na zjeździe młodzieżówki TUR w lutym 1926 w Warszawie została powołana Organizacja Młodzieży TUR (OM TUR). Dubois wszedł do Komitetu Centralnego. Został również przewodniczącym komitetu redakcyjnego pisma Głos Młodzieży Robotniczej. Był komendantem pierwszego krajowego zlotu młodzieży robotniczej, odbytego w maju 1927, oraz jednym z organizatorów Dnia Młodzieży Robotniczej, organizowanego coroczne 6 października. W lutym 1929, na II Zjeździe OM TUR, Dubois został wybrany na wiceprzewodniczącego Komitetu Centralnego OM TUR.
26 kwietnia 1926 Dubois wraz z grupą młodzieży socjalistycznej wziął udział w zgromadzeniu młodzieży akademickiej organizowanym przez organizacje narodowe. W trakcie spotkania doszło do wydarzenia, które zaważyło na jego przyszłości. Dubois przed rozpoczęciem wiecu, spoliczkował działacza młodzieży narodowej Antoniego Opęchowskiego. Tenże (prawdopodobnie agent policji) zadenuncjował Duboisa w 1941. W sierpniu 1943 Opęchowski został zlikwidowany przez Armię Krajową .
W 1929 był współtwórcą i przewodniczącym Referatu Harcerskiego przy Komitecie Centralnym OM TUR, od 1931 do 1939 przewodniczącym Rady Głównej Czerwonego Harcerstwa TUR. Pierwsze gromady (drużyny) zakładał już w 1926 w Warszawie, wraz z Eugenią Pragierową, Stanisławem Garlickim i Józefem Deptułą.
Od listopada 1927 do lutego 1928 jako przedstawiciel OM TUR wchodził w skład Zarządu Związków Robotniczych Stowarzyszeń Sportowych RP, któremu przewodniczył Rajmund Jaworowski
[edytuj] Redaktor Robotnika
Od września do listopada 1922 (Biała) - wspierał Kazimierza Czapińskiego w zwycięskiej kampanii wyborczej do Sejmu. Redagował m.in. dwutygodnik OKR PPS w Białej - "Wiadomości Społeczne". Sukcesy dziennikarskie spowodowały, iż Czapiński polecił go redaktorowi naczelnemu Robotnika Feliksowi Perlowi . Rozpoczął wówczas współpracę z centralnym organem PPS. W 1925 Feliks Perl zaangażował Dubois na stanowisko sekretarza redakcji Robotnika, które z przerwami pełnił do 1939. W związku z działalnością redakcyjną otrzymał w styczniu 1928 dwa wyroki, po miesiącu aresztu, które jednak nie zostały wykonane. W zespole redakcyjnym, na zmianę z Bolesławą Kopelówną pełnił funkcje sekretarza redakcji, pisał artykuły oraz prowadził rubrykę Przegląd Prasy. Jak wspominał Jan Mulak, terminujący wówczas w gazecie:
W trakcie przewrotu majowego w 1926 PPS aktywnie wsparła Piłsudskiego formując bataliony robotnicze, oraz organizując 13 maja kluczowy dla przebiegu wydarzeń strajk Związku Zawodowego Kolejarzy . Postawa PPS spowodowała wydanie przez Komisariat Rządu m. stoł. Warszawy decyzji o zawieszeniu wydawania "Robotnika". Redaktor naczelny Feliks Perl podjął decyzję o dalszym wydawaniu gazety w formie jednodniówki . Całą pracę wydawniczą w tych dniach wziął na siebie Dubois wraz z Janem Maurycym Borskim. Samodzielnie obaj wydali kolejne numery gazety . Poparcie PPS dla Piłsudskiego, jako przyszłego prezydenta zostało wyrażone 26 maja na pięciu wiecach socjalistycznych w Warszawie . Tym większym zaskoczeniem okazała się odmowa przyjęcia wyboru na stanowisko Prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 31 maja. W tym dniu odbywała się wielka manifestacja PPS na Placu Teatralnym, w trakcie której Dubois w przemówieniu potępił Piłsudskiego za tę decyzję .
Po demonstracyjnych spotkaniach premiera Józefa Piłsudskiego z przedstawicielami polskiej arystokracji w październiku 1926 na zamku w Nieświeżu i w Dzikowie, oraz wprowadzeniu przedstawicieli obozu konserwatywnego do rządu (według relacji Józefa Mieszkowskiego) Dubois zwrócił na ręce Piłsudskiego otrzymany za zasługi bojowe Krzyż Walecznych . Według tej samej relacji, wywołało to pogróżki pod adresem Dubois, a nawet stało się przyczyną umieszczenia go na liście więźniów w 1930 . Sprawa zwrócenia Krzyża Walecznych nie była potwierdzana w żadnych innych publikowanych źródłach i relacjach.
[edytuj] Poseł PPS na Podlasiu
Już w 1923 Dubois rozpoczął działalność polityczną na Podlasiu. 10 marca 1923 wraz z Tadeuszem Wieniawą-Długoszowskim (bratem generała) zadebiutował na wiecu w Łomży na uroczystościach 30-lecia PPS. W maju 1923, wraz ze Stanisławem Garlickim, był organizatorem wiecu w Ostrowi Mazowieckiej. Ogółem w latach 1923-1939 Dubois odbył na terenie województwa białostockiego, co najmniej 189 wieców, zebrań i odczytów w 35 miejscowościach . Dzięki jego aktywności, PPS uzyskała w wyborach parlamentarnych w marcu 1928 w okręgu nr 4 (Ostrów Mazowiecka, Bielsk Podlaski, Wysokie Mazowieckie) 16,96% głosów , wobec 3,65% uzyskanych w wyborach w 1922. Najlepsze wyniki osiągnięto w powiecie bielskim - 25,4% , zwłaszcza na obszarach wiejskich zamieszkałych przez ludność białoruską, w gminach Pasynki - 82,2%, Kleszczele - 73,8%, Łosinka (wraz z Hajnówką) - 76,7%. Dzięki zwycięstwu PPS, Dubois został wybrany posłem na Sejm II kadencji. Akcja wyborcza była o tyle trudna, że na początku kampanii Dubois złamał nogę . W kampanii efektywnie wspierali go działacze PPS, OM TUR i ZNMS z Warszawy: Józef Mieszkowski, Tadeusz Jabłoński, Stanisław Niemyski, Kazimierz Wojciechowski, Ludwik Cohn, Stanisław Garlicki. Istotnym wsparciem był też socjalistyczny magistrat w Ostrowi Mazowieckiej na czele z burmistrzem Stanisławem Leśniewskim, działaczem ZNMS i PPS. Okręg, gdzie działał Dubois, żartobliwie nazywano "okręgiem wyborczym ZNMS" - z uwagi na liderów listy i zaangażowanie działaczy młodzieżowych . W Sejmie II kadencji 27-letni Dubois był, obok Adama Ciołkosza, najmłodszym posłem. Wszedł do komisji opieki społecznej i inwalidzkiej .
W październiku 1928 Dubois został wybrany na przewodniczącego Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS Białystok (pełnił tę funkcję do 1933) . W 1929 wspierał kampanię wyborczą PPS do Rady Miejskiej w Grodnie, zaś w Białymstoku, po wyborach we wrześniu 1934, frakcja socjalistyczna demonstracyjnie zgłosiła jego kandydaturę na prezydenta miasta. Propozycja została jednak odrzucona w powodów formalnych.
W 1929 Dubois organizował na terenie województwa białostockiego kampanię przeciwko łamaniu demokracji w państwie. Po najściu oficerów na Sejm w październiku 1929, z polecenia wojewody odmówiono zgody na zorganizowanie z jego udziałem, w dniu 3 listopada 10 wieców protestacyjnych w tej sprawie. Wojewoda zakazał również organizowania kolejnych - w Hajnówce i Białowieży, z okazji 25 rocznicy demonstracji na Placu Grzybowskim. Mimo tego odbyły się one w ramach spotkań poselskich. Dotarciu Dubois na wiec próbowała przeszkodzić policja, która zatrzymała ciężarówkę, potem taksówkę, którymi usiłował dotrzeć do celu. W końcu na wiec Dubois dojechał rowerem . W sprawie o "udział w zbiegowisku publicznym, które dopuściło się oporu wobec władzy" zostało wszczęte śledztwo . Podczas organizacji obchodów 1 maja 1929 Dubois został zatrzymany na dworcu w Białymstoku, w celu wylegitymowania. Wypuszczono go dopiero po zakończeniu Święta Pracy .
Dubois organizował działania na terenie całego kraju. 3 lipca 1929 przemawiał na zlocie tysiąca działaczy TUR w Ząbkowicach. Po próbie rozbicia pochodu OM TUR przez policję 5 października 1929 organizował i przemawiał na wiecu przed redakcją Robotnika. 1 listopada 1929, podczas starcia przy Cytadeli Warszawskiej po wiecu PPS, organizowanym ku czci ofiar rewolucji 1905–1907, on i Adam Pragier zostali zranieni przez policję. Jak twierdził Adam Pragier, atak policyjny był prowokacją przeciw PPS, skierowaną na podburzenie zebranych do antyrządowych okrzyków. Prowokacja i atak na posłów spotkały się z ostrym protestem marszałka Ignacego Daszyńskiego, który skierował pisma w tej sprawie do premiera i ministra spraw wewnętrznych .
W czerwcu 1930 Dubois przemawiał na zlocie młodzieży robotniczej we Lwowie. W lipcu 1930 uczestniczył w zlocie blisko 2 tys. młodych socjalistów Zagłębia Dąbrowskiego. Brał również udział w działaniach na rzecz powołania Centrolewu i w kongresie krakowskim. W doniesieniach policyjnych z września 1930 stwierdzono:
[edytuj] Oskarżony w "procesie brzeskim"
30 sierpnia 1930 Sejm został rozwiązany. Kilkunastu posłów, których już nie chronił mandat poselski, zostało uwięzionych. Dubois znalazł się wśród nich. Akcję aresztowania przeprowadzono na wyraźne polecenie Józefa Piłsudskiego, śledzącego na bieżąco akcję zatrzymań.
W nocy z 9 na 10 września 1930 Dubois został aresztowany i osadzony w twierdzy brzeskiej. W tym czasie jego żona poroniła i była umierająca. Z tego powodu Dubois pod dozorem przybył na jeden dzień do Warszawy . Lidia Ciołkoszowa wspominała:
Dubois znajdował się w areszcie w Brześciu do 22 listopada 1930, jednak nie przeszkodziło mu to w kandydowaniu do kolejnych wyborów parlamentarnych - 16 listopada z okręgu Ostrów Mazowiecka. Kandydował z listy nr 7 z ramienia Związku Obrony Prawa i Wolności Ludu Stronnictw Centrolewu, zrzeszającego PPS, PSL "Wyzwolenie", PSL "Piast" i NPR. Osobisty jego udział w kampanii wyborczej był jednak niemożliwy. Mimo nacisku władz, nikt z uwięzionych w twierdzy brzeskiej - polityków, poza Adamem Pragierem, nie zrezygnował z kandydowania do Sejmu. W wyborach Dubois przegrał z Michałem Rogiem. Jednak, po dokonaniu podziału wszystkich mandatów poselskich w skali ogólnopaństwowej, Róg objął mandat z listy państwowej, a zwolniony przezeń mandat z listy okręgowej objął Dubois .
22 listopada 1930 wraz Norbertem Barlickim i Adamem Ciołkoszem Dubois został przeniesiony do więzienia w Grójcu, skąd 29 grudnia 1930 zwolniono go jako ostatniego, wraz z Kazimierzem Bagińskim , za kaucją 10 tys. zł. Kaucję tę, podobno wpłacił Ludwik Cohn . Z więzienia do Warszawy przywiózł go taksówką Tadeusz Jabłoński z OM TUR .
W marcu 1931 w trakcie debaty sejmowej nad zmianą rozporządzenia Prezydenta RP o Krzyżu i Medalu Niepodległości zaatakował rząd:
Od października 1931 do stycznia 1932 był postawiony przed Sądem Okręgowym w Warszawie, w stan oskarżenia (w tzw. procesie brzeskim). Obrońcami Dubois byli adwokaci Kazimierz Sterling i Stanisław Benkiel. W dniu 26 października 1931 odczytano akt oskarżenia. W uzasadnieniu stwierdzono:
Dodatkowo oskarżono Dubois, że koncentrował akcję prasową na terenie PPS. W odpowiedzi na oskarżenie Dubois stwierdził, że akcją prasową zajmuje się z racji pełnienia funkcji sekretarza redakcji Robotnika, a w ramach TUR nie były organizowane bojówki ani milicja.
W drugim dniu procesu, 27 października, Dubois złożył oświadczenie:
W dniu 11 listopada 1931, jako świadek zeznawał wywiadowca policji w Zawierciu - Mieczysław Olszewski. Orzekł on, że obserwował działalność Dubois w Zawierciu, w pierwszych miesiącach 1930. W tym czasie jego zdaniem organizowano w sposób niejawny milicję PPS, gdzie odbywały się, rozpędzone przez policję manewry TUR. Dubois natomiast uczestniczył w z zlocie TUR w lipcu. Zdaniem świadka Dubois twierdził, że "nie wystarczy mieć wolną Polskę, a nie mieć praw" .
30 listopada, w 31 dniu rozprawy, doszło do gwałtownego sporu pomiędzy Pragierem, Dubois a prokuratorem Grabowskim. Prokurator usiłował załączyć do sprawy nielegalnie zdobyte prywatne dokumenty świadków. Sąd ukarał Adama Pragiera i Dubois grzywną po 100 zł., jednak nie załączył dokumentów do akt . Wyrokiem sądu w dniu 13 stycznia 1932 Dubois został skazany na 3 lata więzienia z utratą praw publicznych i obywatelskich praw honorowych w przeciągu 5 lat . Po rozprawach apelacyjnych w lipcu 1933 i ponownych rozprawach Sąd Najwyższy zatwierdził wyrok w październiku 1933.
Na swoją obronę, po ogłoszeniu wyroku 7 stycznia 1932, Dubois orzekł:
W maju 1933 Dubois był autorem żartu wobec sanacji. Wraz z Anielą Bełzówną i Zbigniewem Mitznerem przygotował urzędowe pismo, którego treść brzmiała:
Zadbano o elegancki druk i poinformowano zainteresowanych, ale także między innymi dziennikarzy. Sprawa spowodowała zamieszanie, a prasa rządowa była zmuszona do prostowania fałszywej informacji. Ówczesna policja nie odkryła autorów listu .
23 września 1933 postanowieniem sądu został aresztowany i osadzony w więzieniu mokotowskim. Grupa działaczy OM TUR odprowadziła Dubois do komisariatu przy ul. Szpitalnej. W tym czasie odebrano rejenturę w Brześciu Kujawskim jego ojcu (odzyskał prawo w 1938), siostra Zofia nie mogła uzyskać zatrudnienia po studiach. W więzieniu Dubois pisał artykuły do Robotnika pod ps. Maciej Kazimierski.
W dniu 17 stycznia 1934 Państwowa Komisja Wyborcza ogłosiła wygaśnięcie jego mandatu poselskiego. Wraz z nim mandaty utracili Norbert Barlicki, Władysław Kiernik, Herman Lieberman, Wincenty Witos i Adam Ciołkosz . Na miejsce Dubois do sejmu wszedł Roman Jan Janowski z Ostrowi Mazowieckiej. Po protestach krajowej i zagranicznej opinii publicznej - S. Dubois został uwolniony 29 września 1934, z zawieszeniem reszty kary na trzy lata.
[edytuj] Na lewym skrzydle PPS
Na XXII Kongresie PPS w 1931, Dubois został wybrany do Rady Naczelnej PPS. Po opuszczeniu więzienia stał się zwolennikiem zdecydowanej polityki przeciw rządowi. W 1934 zaczął tworzyć na wzór austriackiego Republikanischer Schutzbund przy OM TUR - organizację "Czerwona Strzała" o charakterze paramilitarnym . Uznawany za zwolennika radykalizacji i współpracy wszystkich organizacji lewicowych. Mimo tego na XXIII Kongresie PPS w 1934, ponownie wybrano go członkiem Rady Naczelnej PPS. Był inicjatorem autonomizacji OM TUR, jako samodzielnej siły politycznej. Radykalizacja i próby usamodzielnienia OM TUR, oraz obawa przed rozwiązaniem "starego" TUR były jedną z przyczyn jej likwidacji w 1936 przez władze partyjne i utworzeniu Sekcji Młodzieży PPS. Dubois nie zdecydował się na wejściu w skład Centralnego Wydziału Młodzieży PPS. Skupił się wówczas na działaniach Czerwonego Harcerstwa TUR. W sierpniu 1935 na spotkaniu kierownictwa OM TUR wyrażał poparcie dla tzw. jednolitego frontu z komunistami. Wyraźnie jednak zaznaczał:
Jednocześnie bardzo ostro przeciwstawiał się wejściu działaczy KZMP do struktur Czerwonego Harcerstwa . Jak wspominał Władysław Jagiełło za tę konsekwencję, na wiecu robotniczym na Woli został wówczas wygwizdany przez młodzież komunistyczną .
W dniu 10 września 1935, Dubois zorganizował wraz z OM TUR, Cukunft, Frajhajt i innymi organizacjami młodzieżowymi demonstrację antywojenną, w związku z napaścią Włoch na Abisynię pod ambasadą włoską. W trakcie demonstracji, połączonej z wybiciem szyb w ambasadzie, zatrzymano 30 osób, w tym Stanisława Dubois . Ponownie organizował wiece antywojenne 29 września i 27 października 1935.
Od 15 października 1936 uczestniczył razem z Norbertem Barlickim, w charakterze zastępcy redaktora naczelnego, w redagowaniu jednolitofrontowego Dziennika Popularnego. Pismo to, wydawane i finansowane przez zamożnych działaczy KPP, Jerzego Jakubowskiego-Muszkatenblita i Piotra Wojciechowskiego , budziło duże kontrowersje w środowisku socjalistów. Do pierwszego starcia doszło na posiedzeniu Rady Naczelnej PPS w listopadzie 1936. W styczniu 1937 Centralny Komitet Wykonawczy PPS wystosował do Dubois i Barlickiego pismo zabraniające współpracy z Dziennikiem Popularnym (dziennik ostatecznie został zlikwidowany przez władze w marcu 1937).
Jak wspominał działacz PPS Zygmunt Zaremba:
Był zdecydowanym przeciwnikiem skrajnej prawicy ONR. 18 lipca 1936 w Warszawie przy ul. Nowy Świat, róg Chmielnej - bojówka ONR Falangi dopuściła się napaści, gdzie poraniono nożami Stanisława Dubois. Jeden z zadanych ciosów trafił w okolice serca, co spowodowało sześciotygodniowym pobytem szpitalnym. Zamachowcy nie zostali schwytani . W odpowiedzi na ten akt młodzież socjalistyczna rozbiła następnego dnia siedziby większości skrajnie prawicowych partii w Warszawie.
W lutym 1937 na XXIV Kongresie PPS, Dubois nie został już wybrany do Rady Naczelnej, ale do Centralnej Komisji Rewizyjnej PPS. W trakcie Kongresu jego wystąpienie w obronie linii Dziennika Popularnego było nieprzychylnie przyjęte przez delegatów .
Jak wspominała Lidia Ciołkoszowa:
Według informacji policyjnych, wyborowi Dubois do Rady Naczelnej przeciwstawił się Jan Kwapiński, który zagroził złożeniem mandatu i wycofaniem delegacji warszawskiej z Kongresu . Podobnie do rady nie weszli Ludwik Cohn i Jan Krzesławski. Jedynie Norbert Barlicki został wybrany do składu rady, aby nie zmniejszać mu szans wyboru na Prezydenta Łodzi.
W październiku 1937 za sformułowania, obrażające władze na wiecu w Bielsku Podlaskim, skazano go na dwa miesiące aresztu . Już w listopadzie 1937 brał udział w organizowanych przez PPS obchodach rocznicy niepodległości w Łodzi. Jego bardzo radykalne wystąpienie, zawierało zdaniem informatorów policyjnych "szereg obraźliwych zwrotów pod adresem rządu i Edwarda Rydza-Śmigłego, marszałka Polski". Za wypowiedź tą wytoczono Dubois parę miesięcy później - proces sądowy . W tym czasie utrzymywał również kontakty ze skazanymi, w procesie brzeskim - przebywającymi na emigracji. W połowie września 1937 wraz ze Stefanem Korbońskim i przebywającym na wygnaniu Kazimierzem Bagińskim wziął udział w pogrzebie Tomasza Masaryka, pierwszego prezydenta Czechosłowacji .
Od lutego 1935 do września 1939 był członkiem egzekutywy Warszawskiego Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS. W wyborach samorządowych w dniu 18 grudnia 1938 wraz Bronisławem Ziemięckim, Zygmuntem Zarembą, Tomaszem Arciszewskim, Adamem Próchnikiem, Marianem Nowickim, Stanisławem Garlickim, Stanisławem Grylowskim i innymi działaczami PPS uzyskał mandat radnego w Warszawie .
W pierwszych dniach września 1939 Dubois miał stanąć przed Centralnym Sądem Partyjnym w sprawie dyscyplinarnej, dotyczącej, jak wspominał Kazimierz Pużak: "jego co najmniej nieodpowiedniego zachowania w redakcji Robotnika" . Było to prawdopodobnie zdarzenie wynikłe z nadużywania alkoholu. Ten aspekt życia ostatnich lat przed wojną pojawia się we wspomnieniach m.in. Teofila Głowackiego i Jana Mulaka . Rozprawa z uwagi na wojnę została umorzona.
[edytuj] Okres wojny i okupacji
W czasie wojny obronnej we wrześniu 1939 odniósł się negatywnie do tworzenia ochotniczych oddziałów saperskich przez PPS w Warszawie (późniejsze Robotnicze Bataliony Warszawy), pytając: "Jakże to ludzie pójdą na wojnę z samymi szpadlami?" . Wraz ze szwagrem Andrzejem Czaykowskim opuścił Warszawę, i zgłosił się ochotniczo do batalionu saperów . Brak jest bliższych danych o tym epizodzie. Wiadomo, że 8 września wraz z grupą członków PPS, w odpowiedź na radiowy apel płk. Umiastowskiego, wzywający wszystkich mężczyzn do opuszczenia stolicy, opuścił miasto do Ośrodka RTPD w Helenowie. Wczesnym rankiem, cześć działaczy: w tym Adam Próchnik, Wilhelm Topinek i Józef Dzięgielewski wróciło do Warszawy, zaś czterdziestoosobowa grupa ruszyła do Mińska, gdzie podobno formowano oddziały wojskowe. Następnie poprzez Siedlce postanowili skierować się w stronę Brześcia .
Po klęsce znalazł się w Kowlu okupowanym przez Związek Radziecki. Według relacji Adama Ciołkosza - Wanda Wasilewska, współpracująca wówczas z władzami radzieckim informowała go, że władze wojskowe okazały jej "odnalezione" dokumenty polskiego Oddziału II Sztabu Generalnego WP, z których "wynikało", że Mieczysław Mastek i Stanisław Dubois byli agentami II Oddziału. Mieczysław Mastek został aresztowany przez NKWD . Sugerowało to, że również Dubois był zagrożony uwięzieniem. W listopadzie 1939 po aresztowaniu w Kowlu przez NKWD kolejnego działacza PPS i sekretarza generalnego Związku Zawodowego Kolejarzy Stanisława Grylowskiego, przedostał się przez kordon do Warszawy. Według relacji jednego ze swoich współpracowników, Tadeusza Jabłońskiego, Dubois negatywnie odnosił się do okupacji sowieckiej i działalności Wandy Wasilewskiej .
Po powrocie do Warszawy Dubois rozpoczął współpracę z Mieczysławem Niedziałkowskim, który pełnił funkcję Komisarza Cywilnego, oraz przewodniczącego Głównej Rady Politycznej przy dowódcy Służby Zwycięstwu Polski (SZP). Niedziałkowski mianował Dubois swoim zastępcą w tym gremium . W tym czasie Dubois zgromadził wokół siebie grupę członków Czerwonego harcerstwa i OM TUR. Dzięki współpracy z Niedziałkowskim organizował druk i kolportaż pisma SZP-ZWZ Wiadomości Polskie, oraz kolportaż pism Żołnierz Polski, Biuletyn Informacyjny . Ponadto skierowany przez Niedziałkowskiego, przez kilka miesięcy wchodził w skład redakcji pisma „Wiadomości Polskie” .
Po aresztowaniu Niedziałkowskiego, podziemna PPS-WRN nie uznała powołania Dubois do Politycznego Komitetu Porozumiewawczego, powstałym w lutym 1940. Przedstawicielem PPS został Kazimierz Pużak . Tadeusz Jabłoński naisał:
Stefan Kobrzyński, działacz PPS-WRN wspominał, że podobno od listopada 1939 do lutego 1940 Dubois wchodził wraz z Józefem Dzięgielewskim i Bolesławem Dratwą, w skład kierownictwa warszawskiej PPS-WRN. Jednak żadne źródła tego nie potwierdzają. Znany był natomiast spór dotyczący braku stosowania zasad konspiracji przez Dubois. Kobrzyński napisał:
Już w tym czasie nie nocował w swoim mieszkaniu, bowiem po aresztowaniu Niedziałkowskiego było ono pod obserwacją, zaś od stycznia 1940 kilkukrotnie przychodziło po niego Gestapo .
Dubois w oparciu o członków Czerwonego Harcerstwa TUR oraz OM TUR zorganizował samodzielną socjalistyczną grupę konspiracyjną. Odmówił jednak Norbertowi Barlickiemu zgody na tworzenie odrębnej od PPS-WRN - partii socjalistycznej. Barlicki współdziałał wówczas z konkurencyjnym dla konspiracji wojskowej SZP-ZWZ Centralnym Komitetem Organizacji Niepodległościowych. Według relacji jednego ze współpracowników - członkowie grupy chcieli używać nazwy PPS z dodatkiem "Lewica".
Potwierdzają to meldunki ZWZ. Według raportów ZWZ z początku 1940 przedstawionych na konferencji w Belgradzie 29 maja - 2 czerwca 1940 stwierdzono:
Fakt współpracy Dubois i jego grupy z Kierownictwem Walki Cywilnej, potwierdzał również szef KWC Stefan Korboński . Uczestniczący w konspiracji PPS-WRN Zygmunt Zaremba wspominał, iż Dubois budował zbyt dużą organizację jak na warunki konspiracji. Mogła być zbyt widoczna i umożliwić penetrację przez Gestapo . Takiego samego zdania był także Władysław Jagiełło, bliski współpracownik Dubois:
Takie zachowanie tłumaczyłoby wstrzemięźliwość PPS-WRN, w kontaktach z Dubois. Według wspomnień Wacława Zagórskiego - Dubois pytany o kontakt z Zarembą stwierdził:
W trakcie tej rozmowy Dubois deklarował, iż ma zorganizowanych ponad trzystu robotników. Według relacji Tadeusza Jabłońskiego w marcu 1940 był przypadkowo aresztowany i zwolniony, co dało mu poczucie że posiada "bezpieczne" dokumenty . O rozmachu działalności Dubois w konspiracji wspominał przybyły w kwietniu 1940 z Wilna emisariusz Organizacji "Wolność" Wacław Zagórski, który przytaczał anegdotkę opowiedzianą przez Dubois.
Po odsunięciu od głównego nurtu konspiracji Dubois podjął współpracę z Komendą Obrońców Polski. Na podstawie umowy z mjr. Stefanem Kiesłowskim podobno wprowadził do KOP trzy plutony socjalistów . W maju 1940 grupa Dubois wydała jeden numer pisma Nowe Jutro, a od czerwca 1940, początkowo bez zgody swego lidera, - pismo Barykada Wolności oraz pismo Proletariusz, które później stały się początkiem samodzielnej grupy politycznej Barykada Wolności.
[edytuj] Na Pawiaku i w Auschwitz
21 sierpnia 1940 Dubois, który wówczas używał imienia Stanisław Dębski, został aresztowany przez Gestapo wraz z Janem Maurycym Borskim, mjr Stefanem Kiesłowskim i Haliną Staniszewską, w restauracji Kazimierza ("U Kazika") przy ul. Ordynackiej. Jan Mulak wskazywał, że aresztowano również Jadwigę Ostróżkównę . Tuż po zatrzymaniu Dubois, na miejsce przybył umówiony z nim Stefan Korboński, który następnie ostrzegł Illę Genachow i Mieczysława Ferszta z grupy konspiracyjnej Dubois . Z Pawiaka wysłał gryps zalecający dla ułatwienia obrony dalsze wydawanie pism grupy, oraz informujący że był dwukrotnie przesłuchiwany bez bicia .
Po pobycie na Pawiaku, w dniu 22 września 1940 został wywieziony do niemieckiego obozu koncentracyjnego Konzentrationslager Auschwitz, gdzie otrzymał numer obozowy 3904. Od początku pobytu w obozie uczestniczył w organizowaniu konspiracyjnych grup PPS
W końcu listopada 1940 został ponownie wysłany do Warszawy na Pawiak, gdzie był przesłuchiwany jako świadek w innym śledztwie. W połowie 1941 został zidentyfikowany przez agenta Gestapo Antoniego Opęchowskiego, i 29 maja 1941, ponownie wysłany do Auschwitz. Według raportu rtm. Witolda Pileckiego, Dubois wraz z prof. Rybarskim, Konstantym Jagiełłą działał w komórce politycznej Organizacji Wojskowej w Oświęcimiu .
Jak twierdził w swoich wspomnieniach Zygmunt Zaremba, w jednym z grypsów od Dubois z obozu "przyniósł również sprecyzowanie wiary politycznej: wypowiedział się zdecydowanie za zlikwidowaniem rozłamów, za powrotem jego grupy do szeregów PPS" . Chęć połączenia struktur PPS, potwierdził również w swoim wspomnieniu Stefan Kobrzyński:
Z inicjatywy żony Kazimiery dwukrotnie usiłowano wydobyć Duboisa z Auschwitz. W 1941 i na początku 1942 próbowano przekupić wysokiego oficera Gestapo. Próby nie powiodły się, oficer zwrócił pieniądze, za które miał opłacić zwolnienie, i oświadczył, że "nic w tej sprawie zrobić nie może i żeby nie robili żadnych starań, ponieważ sprawa zwolnienia Dubois z obozu jest beznadziejna". Według Stefana Kobrzyńskiego na Duboisa został już wydany wyrok, dlatego każda podejmowana próba byłaby skazana na niepowodzenie . 19 sierpnia 1941 Dubois został wezwany do komendanta obozu Auschwitz Rudolfa Hoessa, który osobiście wręczył mu paczkę ze Szwecji (dwa pudełka sardynek i pół kilograma cukru). Otrzymanie paczki było zaskoczeniem, ponieważ w tym czasie wstrzymano dostarczania przesyłek innym więźniom . Niektórzy uznali, że wysłana paczka przyczyniła się do dekonspiracji Duboisa, jednak w chwili, gdy przesyłka ze Szwecji dotarła do Polski, policja znała już prawdziwe nazwisko więźnia. Współwięzień z Auschwitz - Stefan Kobrzyński - twierdził, że już podczas drugiego pobytu Duboisa w obozie (po denuncjacji w Warszawie) nosił on nazwisko "Dębski-Dubois" .
21 sierpnia Dubois został rozstrzelany pod Czarną Ścianą (Ścianą Śmierci) przy Bloku 11. Na miejsce egzekucji zaprowadzili go: szef Politische Abteilung Max Grabner z tłumaczem, przy bramie obozu dołączył do nich Gerhard Palitzsch .
[edytuj] Rodzina
Dubois miał dwie siostry: Zofię - po mężu Czajkowską oraz Marię - po mężu Karnkowską.
Od 15 stycznia 1927 był żonaty z Kazimierą (1900-1982) z domu Jaworską, pracownicą administracji Robotnika. Jego synem jest znany adwokat Maciej Dubois (ur. 1933 r.), sędzia Trybunału Stanu 1989-1991, były dziekan Izby Adwokackiej w Warszawie, obrońca w procesach politycznych . Jego wnukiem jest Jacek Dubois - adwokat.
Dubois był członkiem Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej "Domy Spółdzielcze", powstałej 4 maja 1923. Spółdzielnia w 1929 rozpoczęła budowę domu przy al. 3 Maja 2 w Warszawie pod nazwą "Powiśle", która zakończona została w 1931. Dubois mieszkał w tym domu aż do aresztowania, co upamiętnia zamieszczona w tym miejscu tablica. Do spółdzielni tej należeli również: Tomasz Arciszewski, Jan Maurycy Borski, Maria Wittek, Eleonora Gałecka-Strug, Helena Hołówko, Jan Kwapiński, arch. Maciej Nowicki, Kazimierz Pużak, Hanna Szapiro-Sawicka, Sylweriusz Treugutt, Aleksandra z Giedroyciów Korczewska, Michał Sapieha, Jadwiga Zan. W domu spółdzielni mieściło się archiwum PPS prowadzone przez Teresę Perlową oraz Robotnicze Towarzystwo Przyjaciół Dzieci .
[edytuj] Wykorzystanie wizerunku Dubois przez komunistów
Po śmierci, imię Stanisława Dubois zostało wykorzystane przez organizacje komunistyczne, jako symbol walki o Polskę socjalistyczną. W deklaracji programowej Polskiej Partii Robotniczej (PPR) O co walczymy? z listopada 1943 stwierdzono, że:
Odwoływanie się do Dubois, jako pozytywnego bohatera obowiązywało po 1945. W deklaracji ideowej Związku Młodzieży Polskiej (ZMP) w lipcu 1948 zapisano:
Dubois został również uznany za prekursora jedności PPS i PPR. W sierpniu 1948 na specjalnej akademii z okazji piątej rocznicy jego śmierci ówczesny sekretarz generalny "lubelskiej" PPS Józef Cyrankiewicz wygłosił przemówienie Stanisław Dubois - bojownik o jedność klasy robotniczej . Dubois umieszczono zatem wśród protoplastów Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Jak skomentował to emigracyjny socjalista Adam Ciołkosz:
[edytuj] Upamiętnienie
[edytuj] Miasta
Stanisław Dubois jest patronem ulic w: Białymstoku, Czeremsze, Bielsku-Białej, Bydgoszczy, Dąbrowie Górniczej, Gdańsku, Gliwicach, Hajnówce, Kołobrzegu, Krakowie, Lesznie, Lublinie, Łodzi, Mielniku, Namysłowie, Opolu, Ostrowi Mazowieckiej, Policach, Starachowicach, Strzelinie, Wałbrzychu, Warszawie, Wrocławiu, Szczecinie oraz Zgierzu.
[edytuj] Nadanie imienia
Imię Stanisława Dubois nosi:
Imię S. Dubois nosiły:
[edytuj] Ku pamięci
17 września 2005 odsłonięto w Sejmie tablicę poświęconą posłom II Rzeczypospolitej poległym i pomordowanym w czasie II wojny światowej. Na tablicy znajduje się również nazwisko Dubois.
8 czerwca 2006, w 66. rocznicę przybycia pierwszego transportu więźniów do KL Auschwitz, Sejm RP złożył hołd wszystkim ofiarom nazistowskich zbrodni. Wśród więźniów pierwszego transportu wymienione zostało nazwisko Stanisława Dubois.
[edytuj] Stanisław Dubois w kulturze
[edytuj] Filatelistyka
[edytuj] Film
Postać Dubois pojawiała się w polskich filmach fabularnych:

Summary: Stanisław Józef Dubois (ur. 9 stycznia 1901 w Warszawie, zm. 21 sierpnia 1942 w KL Auschwitz) – działacz Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (OM TUR), publicysta. Brał udział w powstaniu śląskim i wojnie polsko-bolszewickiej 1920. Był twórcą i przewodniczącym Czerwonego Harcerstwa TUR. W latach 1928-1933 sprawował mandat posła II i III kadencji Sejmu RP, a od 1938 – radnego Warszawy. Pracował na stanowisku sekretarza redakcji gazety Robotnik. Jako przeciwnik rządzącej po 1926 sanacji został w 1930 uwięziony w twierdzy brzeskiej, a następnie skazany w "procesie brzeskim" na trzy lata więzienia. Brał udział w wojnie obronnej 1939, a następnie w lewicowej konspiracji antyhitlerowskiej. Niespełna rok po klęsce Polski został aresztowany i trafił do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie uczestniczył w obozowej konspiracji rotmistrza Witolda Pileckiego. Rozstrzelany w 1942.


[edytuj] Zastosowanie i interpretacja
Korelacja rangowa przyjmuje zawsze wartości z przedziału Ich interpretacja jest podobna do klasycznego współczynnika korelacji Pearsona , z jednym zastrzeżeniem: w odróżnieniu od współczynnika Pearsona, który mierzy liniową zależność między zmiennymi, a wszelkie inne związki traktuje jak zaburzone zależności liniowe, korelacja rangowa pokazuje dowolną monotoniczną zależność (także nieliniową) .
Model korelacji rangowej zawiera szerszą klasę zależności niż model klasycznego współczynnika korelacji, nie obejmuje jednak wszystkich możliwych zależności. Na przykład zależność okresowa, spotykana często w analizie szeregów czasowych, gdzie nosi nazwę sezonowości, nie jest wykrywana ani przez korelację Pearsona, ani Spearmana .
Jako metoda rangowa, rho Spearmana jest w niewielkim tylko stopniu wrażliwe na obserwacje odstające , dzięki czemu szczególną użyteczność znajduje w analizie danych niskiej jakości .
Współczynnik korelacji Spearmana zależy wyłącznie od uporządkowania zaobserwowanych wartości. Może zatem być stosowany do dowolnych zmiennych, których wartości można uporządkować rosnąco, takich jak np. wykształcenie. Klasyczny współczynnik korelacji nie ma sensownej interpretacji dla zmiennych na skali porządkowej, gdyż uzależniony jest od różnic między wartościami zmiennych, które dla cech porządkowych nie są określone .
Współczynnik korelacji Spearmana oraz testy jego istotności mogą być stosowane przy dowolnym rozkładzie porównywanych zmiennych .
Korelacja rang Spearmana może być też opisana jako nachylenie (współczynnik kierunkowy) prostej najlepiej dopasowanej (w sensie najmniejszych kwadratów) do zbioru par rang . Istnieją inne, bardziej egzotyczne interpretacje , nie mają jednak znaczenia praktycznego.
Zależność między zmiennymi losowymi (niezależnie od tego, jakim wskaźnikiem jest mierzona) nie musi oznaczać związku przyczynowo-skutkowego .
[edytuj] Korelacja rang Spearmana zmiennych losowych
Ta wersja ma znaczenie w statystyce teoretycznej. Wartości dowolnych miar statystycznych wyliczanych z próby wygodnie jest uważać za estymatory (przybliżenia) miar liczonych na podstawie rozkładu zmiennej losowej z którego próba była losowana. W przypadku miar korelacji, dla zmiennych i będzie to dwuwymiarowy rozkład wektora
Korelacja rang Spearmana zmiennych losowych i wyrażona jest wzorem
gdzie:
Dla ciągłych zmiennych losowych zachodzi i wzór ten sprowadza się do
gdzie
[edytuj] Korelacja rang Spearmana z próby
W praktyce współczynnik korelacji rang oblicza się dla próby statystycznej. Używane do tego wzory można uważać za estymatory (przybliżenia) korelacji rang danej wzorem (1) lub korelacji rang istniejącej w populacji statystycznej . Przybliżenia nie są jednak tym samym, co wartość przybliżana. Ich wyniki będą zatem dla odróżnienia oznaczane przez podobnie jak w literaturze.
Współczynnik obliczany jest w następujący sposób :
[edytuj] Wzory uwzględniające rangi wiązane
[edytuj] Oryginalna propozycja Spearmana
W oryginalnym ujęciu Spearmana, jego korelacja rang jest współczynnikiem korelacji Pearsona liczonym dla rang zmiennych zamiast ich surowych wartości , co jest bezpośrednim przełożeniem wzoru (1) na język rang .
gdzie:
Wzór ten można uważać za próbkowy odpowiednik wzoru (1) . Rozpisanie wzoru na korelację Pearsona prowadzi do
Ten sam estymator można też zapisać w innej, równoważnej wersji jako :
gdzie:
Rozkład porządkowych zmiennych losowych w próbie można przedstawić w formie tablicy dwudzielczej (tablicy kontyngencji), w której kolumny odpowiadają uszeregowanym wartościom jednej zmiennej (oznaczonej przez ), wiersze uszeregowanym wartościom drugiej zmiennej (oznaczonej przez ), a w komórkach tablicy znajdują się liczności
Wzór (2) przyjmuje wtedy postać :
gdzie:
Dziś estymator (2) jest standardowym wzorem używanym np. przez pakiety statystyczne SAS oraz SPSS , a także w uwzględniających rangi wiązane pracach naukowych z dziedziny statystyki . W podręcznikach statystyki oraz w pracach naukowych z innych dziedzin nadal jednak popularny jest podany dalej wzór (7), ze względu na stopień komplikacji wzorów (2a) lub (2b), utrudniający ręczne obliczenia, mimo że w obliczeniach wykonywanych na komputerze wzór (2) jest nawet prostszy w zastosowaniu .
Niekiedy estymator (2)/(2a)/(2b)/(2c) nazywany jest "skorygowaną korelacją rangową".
Poprawka do wzoru na w przypadku rang wiązanych wynikająca z zastosowania wzorów (2)/(2a)/(2b)/(2c) jest obszernie dyskutowana w monografii Kendalla. Lehmann wykazuje asymptotyczną zbieżność do rozkładu normalnego, w przypadku, gdy liczba rang wiązanych jest ograniczona.
[edytuj] Wzór dla rang wiązanych powstałych przez agregację
Powtarzające się wartości zmiennych, a tym samym rangi wiązane, mogą powstawać na dwa sposoby w zależności od natury badanego zjawiska:
Podczas agregacji tracona jest informacja o zróżnicowaniu obserwacji wewnątrz każdego przedziału, co sprawia, że zmienne, które przed agregacją nie miały identycznych rang, po agregacji mogą już mieć taki sam porządek. Agregacja jest zwykle zabiegiem wymuszonym warunkami badania, którego wpływ na wyniki powinien być jak najmniejszy. Przydatny byłby więc estymator, szacujący korelację rangową zmiennych przed agregacją na podstawie danych po agregacji. Taki estymator osiągałby wartości tylko przy próbie bez rang wiązanych.
Kendall proponuje aby w przypadku rang wiązanych powstałych sztucznie stosować w mianowniku wariancje takie, jak gdyby rang wiązanych nie było (gdyż tak jest w hipotetycznej nieskończonej populacji, dla której korelacja rangowa jest estymowana). Uzyskany w ten sposób estymator jest wartością oczekiwaną współczynnika korelacji rang obliczonego dla tych samych zmiennych przed agregacją (przy założeniu, że każda kombinacja rang prowadząca po agregacji do obserwowanej próby jest jednakowo prawdopodobna) .
W ogólnym przypadku, po uwzględnieniu rang wiązanych, wariancja rang wynosi:
gdzie współczynnik jest zdefiniowany tak jak wcześniej, wzorem (4).
W przypadku braku rang wiązanych, wariancje są zależne tylko od w szczególności nie zależą od rozkładu zmiennych przed rangowaniem :
Niezależnie od tego, czy pojawiły się rangi wiązane, czy nie, średnia rang jest zależna jedynie od liczności próby :
Podstawiając powyższe równania do wzoru (2a), uzyskuje się :
Ten estymator można zapisać w równoważnej postaci jako :
gdzie są zdefiniowane, jak wyżej, wzorami (3), (4), (5).
Dla tablic dwudzielczych estymator (6) przyjmuje postać
gdzie:
Istnieje jeszcze inny estymator dla tablic dwudzielczych, zaproponowany przez Stuarta .
[edytuj] Wzór nieuwzględniający rang wiązanych
Często stosowanym estymatorem jest :
gdzie (tak jak wcześniej)
to różnica między rangami zmiennych i dla obserwacji
W przypadku gdy nie ma rang wiązanych (połączonych), czyli wartości nie powtarzają się w obrębie próby dla żadnej ze zmiennych z osobna, wzór (7) daje te same wyniki, co każdy z podanych wcześniej estymatorów (2) i (6). Jeśli choć jedna ranga jest wiązana, każdy z nich daje inny wynik.
Wzór (7) jest używany ze względu na prostotę obliczeń istotną dla kalkulacji wykonywanych bez pomocy komputera i do dziś jest popularny w podręcznikach. Estymator ten ma jednak nieoczekiwane właściwości w przypadku wystąpienia rang wiązanych, np.
Część autorów uważa, że można ten estymator stosować tylko przy braku rang wiązanych, w przeciwnym wypadku jego stosowanie jest błędem . Inni autorzy stosują go także wówczas . Niektórzy uważają, że wzór można stosować, jeśli rang wiązanych jest nie więcej niż jedna czwarta ogółu i nie występują rangi wiązane z więcej niż dwóch obserwacji . Pakiety statystyczne SAS oraz SPSS używają podanego wcześniej bardziej ogólnego wzoru (2).
Niekiedy wzór (7) nazywany jest "nieskorygowaną korelacją rangową" w odróżnieniu od "skorygowanej korelacji rangowej" (2). Jest to związane z postacią wzoru (2b), który przypomina wzór (7) z dodaną "korektą na rangi wiązane".
[edytuj] Właściwości
W przypadku wystąpienia rang wiązanych część z tych właściwości nie jest spełniona dla niektórych estymatorów. Dla estymatora (7) nie są prawdziwe własności (9) i (10), a estymator (6)/(6a)/(6b) nie osiąga wartości
Matematyczne własności rho Spearmana mają związek z tożsamością Czebyszewa oraz nierównością o ciągach jednomonotonicznych.
[edytuj] Przykład
We wzorach (7), (2b) i (6a) wykonywane są pośrednie obliczenia:
W (2b) i (6a) także:
(jest jedna ranga wiązana, mają ją trzy obserwacje),
(jest jedna ranga wiązana, mają ją dwie obserwacje).
Po podstawieniu do wzorów otrzymuje się:
[edytuj] Testowanie istotności statystycznej
Aby przetestować istotność statystyczną korelacji rangowej, wykorzystuje się fakt, iż przy założeniu hipotezy zerowej o niezależności zmiennych losowych i oraz niezależności od siebie par rozkład statystyki
korelacji rangowej dąży wraz ze wzrostem liczebności próby do rozkładu Studenta o stopniach swobody, gdzie jest licznością próby . Po obliczeniu tej statystyki korzysta się z tablic rozkładu Studenta lub komputera w celu obliczenia poziomu istotności
Rozkład ten jest wyprowadzany przy założeniu braku rang wiązanych, jednak Kendall twierdzi, że w przypadku istnienia rang wiązanych poprawka do testu nie jest konieczna .
Inni autorzy z kolei zalecają stosowanie poprawki na ciągłość (przez dodanie lub odjęcie ) .
Dla liczebności próby dążącej do nieskończoności, rozkład rho Spearmana dąży do rozkładu normalnego o wartości oczekiwanej równej prawdziwej wartości ρS w populacji i wariancji stąd używana jest też inna statystyka :
której rozkład przy założeniu hipotezy zerowej dąży wraz ze wzrostem liczności próby do standardowego rozkładu normalnego
Część autorów sugeruje znowu stosowanie poprawki na ciągłość, która jednak nie daje znaczącego wzrostu dokładności przybliżenia.
Postulowano również stosowanie średniej arytmetycznej statystyki opartej na rozkładzie i normalnym . Dla małych prób wszystkie te wzory są niedokładne (statystyka oparta na rozkładzie jest zazwyczaj nieco lepsza niż statystyka ), ale można sprawdzić komputerowo wszystkie permutacje rang lub skorzystać z tablic. Często stosuje się przy tym inną statystykę (nazywaną czasem Hotellinga-Pabst): . Należy przy tym zauważyć, że między tymi statystykami zachodzi związek liniowy, a więc ich stosowanie prowadzi do identycznych wyników. Dokładne tablice rozkładu dla wielkości populacji do 25 można znaleźć w pracy .
Hipotezą alternatywną może być albo:
(co prowadzi do dwustronnego obszaru krytycznego) albo
(co prowadzi do jednostronnego obszaru krytycznego).
Dla omawianego powyżej przykładu, dwustronnego obszaru krytycznego i wyliczeń według trzech estymatorów otrzymuje się następujące wartości:
W tabeli podano wartość α wyliczoną za pomocą przybliżenia rozkładem Studenta, z rozkładu normalnego i wreszcie dokładnie – z tablic. Dla tak małej próby przybliżenie rozkładem Studenta daje różnice rzędu 0,05, co może mieć znaczenie przy określaniu istotności statystycznej. Przybliżenie rozkładem normalnym jest w tym wypadku mniej dokładne. Dla małych prób konieczne jest więc stosowanie tablic lub symulacji komputerowych. Przy liczebności próby dążącej do nieskończoności różnica zmniejsza się i coraz bardziej uzasadnione jest stosowanie rozkładu Studenta, ewentualnie rozkładu normalnego, co jednak z reguły da nieco większy od Studenta błąd wyznaczania istotności.
Znacznie dokładniejsze wyniki przynosi stosowanie przybliżenia opartego na krzywych Pearsona II typu, metodzie opisanej przez Oldsa . Najdokładniejsze wyniki przynosi przybliżenie oparte na skorygowanym przy pomocy szeregu Edgewortha rozkładzie normalnym Implementację tego przybliżenia jako funkcję w programie Mathematica można znaleźć w pracy . Tam też dokonano porównania różnych metod aproksymacji statystyki Spearmana.
Istnieją też stabelaryzowane rozkłady korelacji rangowej dla innych założeń, np. ρ = 0,4. Odpowiednie tabele podaje praca Fritza i Henze'a .
[edytuj] Związki z innymi współczynnikami i metodami statystycznymi
[edytuj] Współczynnik korelacji Pearsona
Współczynniki te określają innego rodzaju zależność między zmiennymi (Pearson – zależność liniową, Spearman – dowolną monotoniczną), czasem jednak korelacja rang jest używana jako odporna wersja klasycznego współczynnika korelacji Pearsona . W takiej roli widział ją zresztą sam Spearman .
Jest to uzasadnione w przypadku zakładanej liniowej zależności między zmiennymi w warunkach zanieczyszczenia próby obserwacjami odstającymi. Korelacja rangowa jest bowiem znacznie bardziej odporna na obserwacje odstające, które potrafią skrajnie zaburzyć wynik zwykłego współczynnika korelacji Pearsona . Wartości tych dwóch współczynników nie są jednak wtedy równe – korelacja rangowa daje na ogół (nie zawsze) wyniki nieco bliższe zeru.
W szczególności dla dwuwymiarowego rozkładu normalnego zachodzi :
gdzie:
Zależność ta jest ścisła przy braku rang wiązanych i nieskończonej populacji. Dla skończonej próby zależność między estymatorami Spearmana i Pearsona różni się od tego wyidealizowanego przypadku. Wartość oczekiwana wynosi wtedy dla każdego z podanych estymatorów :
Współczynnik korelacji rang Spearmana jest więc estymatorem obciążonym (także asymptotycznie) i niezgodnym współczynnika korelacji Pearsona . (Naturalnie na tej samej zasadzie współczynnik korelacji Pearsona będzie obciążonym, niezgodnym i nieefektywnym estymatorem korelacji rangowej Spearmana).
Rho Spearmana jest też przy założeniu rozkładu dwuwymiarowego normalnego mniej efektywne niż współczynnik korelacji Pearsona liczony klasycznym wzorem, bez rangowania. Dla dwuwymiarowego rozkładu normalnego błąd standardowy korelacji Pearsona liczonej za pomocą wzoru:
(gdzie to dowolny z estymatorów rho Spearmana), jest ok. 1,88 raza większy od błędu korelacji liczonej za pomocą klasycznego wzoru bez rangowania :
Jednak, gdy obserwacje nie spełniają założenia o normalności rozkładu, szczególnie gdy pojawiają się obserwacje odstające, wzór (11) często daje lepsze oszacowanie korelacji liniowej. Jeszcze dokładniejszy jest współczynnik tau Kendalla .
Współczynnik korelacji Pearsona nie zakłada żadnej postaci rozkładu porównywanych zmiennych, jednak wzory na jego istotność statystyczną zakładają już dwuwymiarowy rozkład normalny. W wielu przypadkach warunek ten nie jest spełniony i nie da się łatwo sprawdzić, czy wyniki korelacji Pearsona są przejawem rzeczywistej zależności . Istotność współczynnika korelacji rangowej daje się zawsze określić, gdyż rozkład rang nie zależy od rozkładu porównywanych zmiennych, o ile nie ma rang wiązanych, a nawet wtedy testy istotności nie są znacząco zaburzone .
[edytuj] Inne miary korelacji rangowej
Korelacja rangowa to szersze pojęcie niż korelacja rang Spearmana. Korelacja to ogólnie w statystyce zależność zmiennych losowych. Miary tej zależności wyliczane na bazie rang zwane są miarami korelacji rangowej.
Wymienione poniżej miary nie są jednak uznawane za estymatory korelacji rang Spearmana – są odrębnymi współczynnikami o odrębnej interpretacji. Istnieją też inne, nie wymienione tutaj, współczynniki korelacji rangowej.
Miara Spearmana (ang. Spearman's footrule ) to współczynnik zaproponowany w tej samej pracy, co rho Spearmana , liczony podobnie jak we wzorze (7), jednak z wartością bezwzględną w miejsce kwadratu i z wynikającą z tego inną normalizacją:
Jak pokazał Pearson , współczynnik ten nie ma dobrych właściwości statystycznych, w szczególności choć osiąga +1, nie osiąga nigdy wartości -1, z wyjątkiem przypadku n = 2 .
Inną miarą korelacji rangowej dwóch zmiennych jest tzw. tau Kendalla. Między tymi wartościami zachodzą nierówności :
Podawane jest też grubsze oszacowanie:
Można też pokazać, że jeśli przedstawić łączny rozkład dwuwymiarowy zmiennych i w postaci unormowanej do jedności macierzy prawdopodobieństwa o elementach wówczas obydwie te wielkości dają się przedstawić za pomocą średnich ważonych z minorów stopnia drugiego . W tym ujęciu rho Spearmana jest ważonym współczynnikiem tau Kendalla.
gdzie:
Kendall i Stuart pokazali , że dla niezależnych zmiennych korelacja między tau i rho wynosi co najmniej 0,98 i dąży do 1 dla . (Wspólny rozkład tau Kendalla i rho Spearmana w swojej monografii podaje Kendall.) Nie oznacza to jednak, że ich wyniki są proporcjonalne dla zmiennych zależnych, a dla takich właśnie na ogół liczy się korelację.
[edytuj] Uogólnienia rho Spearmana
Rho Spearmana jest znormalizowaną i przeskalowaną do przedziału [ − 1,1] miarą chi kwadrat Friedmana dla dwóch zmiennych. Jeśli wartość chi kwadrat Friedmana wynosi to
Kolejnym uogólnieniem rho Spearmana na przypadek wielu zmiennych jest test L Page'a. Korelację rangową można stosować jako metodę sprawdzania, czy zmienna ma ten sam porządek rang co zmienna Test L Page'a podaje z jakim prawdopodobieństwem ciąg zmiennych ma pewne zadane ustawienie. Jego wynik można też podać w formie współczynnika z zakresu [-1,1], który dla k = 1 sprowadza się do korelacji rang Spearmana .
[edytuj] Analiza odpowiedniości oparta o rho Spearmana
Klasyczna analiza odpowiedniości (inna nazwa: analiza korespondencji) jest metodą statystyczną, która wszystkim możliwym wartościom dwóch zmiennych nominalnych przyporządkowuje takie liczby (tzw. skory), aby przy pewnych założeniach maksymalizować współczynnik korelacji Pearsona między tymi zmiennymi.
Istnieje odpowiednik klasycznej analizy odpowiedniości, zwany gradacyjną analizą odpowiedniości (ang. Grade Correspondence Analysis; GCA), który maksymalizuje rho Spearmana lub tau Kendalla .
[edytuj] Krytyka
Te same własności rho Spearmana, które zwolennicy metod rangowych uważają za zalety, przeciwnicy mają za wady. Sam Spearman, który traktował swój współczynnik wyłącznie jako odporne na obserwacje odstające przybliżenie korelacji Pearsona, uważał za wadę fakt, że mierzy ona także zależność nieliniową .
Twórca klasycznego współczynnika korelacji, Karl Pearson, krytykował niezależność od rozkładu korelacji rang:
Przy okazji tej krytyki pierwszy raz w historii użyto określenia „korelacja rangowa” .
[edytuj] Historia
Pomysł korelowania rang był już znany przed Spearmanem i pochodził od Bineta i Henriego . Redakcja czasopisma Biometrika w przypisie pracy Studenta zaznaczyła, że „ich wywód był bardzo niejasny i chyba nie zauważyli, że korelacja zmiennych różni się od korelacji rang” .
Współczynnik został solidnie opisany, zbadany i rozpropagowany dopiero w 1904 roku przez angielskiego psychologa Charlesa Spearmana . Praca Spearmana była opisem różnych metod korelacji dla psychologów, m.in. korelacji Pearsona dla rang (choć Spearman nie zapisał swojej metody w postaci wzoru). Autor zauważył też, że w wielu badaniach nie da się zastosować klasycznego współczynnika korelacji Pearsona lub daje on nieistotne wyniki ze względu na nadmiar obserwacji odstających, natomiast problemy te znikają po rangowaniu . Nadal traktował jednak korelację rang jedynie jako poszerzenie możliwości współczynnika korelacji Pearsona, choć znał różnice między nimi.
Koncepcja rang wiązanych nie była jeszcze znana w początkach XX wieku – została ona wprowadzona później przez Pearsona . Wówczas znany był już wzór (7), wyprowadzony naturalnie przy założeniu braku rang wiązanych. Student (William Sealy Gosset) w pracy z 1921 roku zauważył, że wzór (7) nie zgadza się z definicją Spearmana w przypadku rang wiązanych (sprowadzającą się wówczas do wzoru (2)) i podał wzór (2b), wyprowadził też wzór na wariancję korelacji rangowej.
W 1948 roku Maurice Kendall napisał monografię Rank Correlation Methods, w której szczegółowo zbadał właściwości rho Spearmana i związki z własnym współczynnikiem tau Kendalla.
Nacisk Spearmana na budowę stabilnych metod statystycznych, niezależnych od konkretnych parametrów rozkładu, został uogólniony w filozofii nauki do tzw. zasady Spearmana (ang. Spearman's Principle) :
Podejście to dało początek całej nowej dziedzinie statystyki, zwanej statystyką odpornościową (ang. robust statistics ), zajmującej się budową metod statystycznych odpornych na obserwacje odstające.
[edytuj] Oznaczenia
W literaturze spotyka się różne oznaczenia korelacji rang Spearmana:

Summary:
Korelacja rang Spearmana (lub: korelacja rangowa Spearmana, rho Spearmana) – w statystyce jedna z nieparametrycznych miar monotonicznej zależności statystycznej między zmiennymi losowymi.
Pierwotny pomysł korelowania rang był już znany wcześniej i pochodził od Bineta i Henriego , jednak współczynnik ten został solidnie opisany i rozpropagowany dopiero w 1904 roku przez angielskiego psychologa Charlesa Spearmana. Zauważył on, że w wielu badaniach nie da się zastosować klasycznego współczynnika korelacji lub daje on nieistotne wyniki ze względu na nadmiar obserwacji odstających .
Spearman zdefiniował swój współczynnik jako zwykły współczynnik korelacji Pearsona, liczony dla rang zmiennych (stąd nazwa współczynnik korelacji rang) . Obecnie stosowanych jest kilka jego wersji, nieznacznie różniących się od siebie. Ich wartości są identyczne w przypadku, gdy obserwacje każdej zmiennej w próbie nie powtarzają się. Jeśli jednak nie jest to prawdą, to współczynnik korelacji dla rang opisuje jedynie wzór (2) i jego odmiany . Mimo to często używany jest też prostszy wzór (7) .


[edytuj] Historia
Król Filip IV miał zwyczaj goszczenia w podmadryckim klasztorze hieronimitów San Jerónimo el Real (św. Hieronim królewski), który od czasów Filipa II, częstego gościa klasztoru, stanowił tzw. Cuarto Real (siedziba królewska). Klasztor znajdował się blisko oficjalnej rezydencji faworyta królewskiego diuka Olivares, położonej na skraju miasta. Ufundowany w 1464 r. przez Henryka IV, pierwotnie miał siedzibę przy drodze prowadzącej do El Pardo. W 1503 r. został z inicjatywy monarchów katolickich Izabeli i Ferdynanda przeniesiony do Madrytu na obecne miejsce.
By sprawić przyjemność monarsze Olivares rozkazał w 1630 r. budowę kilku dodatkowych pawilonów i gabinetów zamierzając przekształcić klasztor w pałac. Projekt powierzono architektowi królewskiemu Alonso Carbonellowi (ok. 1590-1660).
Zespół pałacowy składał się z około 20 budynków i otwartych dziedzińców pomyślanych jako miejsce przeznaczone na widowiska Króla Planet (el Rey Planeta). Pałac nazywany Palacio del Buen Retiro, czyli Pałac dobrego odosobnienia, stał się drugą oficjalną rezydencją Filipa IV w Madrycie (obok Alkazaru) i król przebywał tu najczęściej latem. Wybudowany został z ciemnej cegły, która była wyżej ceniona niż powszechny w Hiszpanii piaskowiec.
Słynący z mecenatu król Filip zatrudniał do ozdobienia swej nowej siedziby znamienitych artystów. Zamawiał obrazy w Rzymie i Neapolu. Ściany pałacu ozdobiły płótna Lorraina, Poussina, Gaspard Dugheta, Massino Stanzione, Giovanniego Lanfranco oraz wielkich artystów hiszpańskiego Złotego Wieku malowane specjalnie na zamówienie króla. Podczas gdy Alkazar spełniał głównie funkcje administracyjne jako siedziba rządu, rad oraz aparatu biurokratycznego, Buen Retiro był przeznaczony na rozrywki i przyjemności królewskie. Odbywały się tutaj widowiska teatralne, inscenizowane bitwy morskie i inne potyczki wodne na obszernym sztucznym jeziorze oraz walki byków.
Diego de Covarrubias y Leyva w swojej antologii "Elegie na pałac królewski Buen Retiro" (Elegios al Palacio Real del Buen Retiro), przyrównał go do siedmiu cudów świata. Z kolei Calderón de la Barca w swej sztuce teatralnej "Nowy pałac w Retiro" (El nuevo palacio del Retiro), napisanej dla uświetnienia uroczystości Bożego Ciała w 1634 r., przyrównał budynek do kompleksu świątyni Salomona, zaś jego ogrody określił jako odzwierciedlenie raju. Inny wielki poeta Złotego Wieku, Lope de Vega, poświęcił kilka utworów tej niezwykłej budowli: Un edifico hermoso / que nació como Adan joven perfecto (Piękny budynek który powstał niczym Adam młody i doskonały). Dziedziniec Cesarski pałacu zdobiła statua Karola V zwyciężającego herezję autorstwa Leone Leoniego (obecnie w Prado). Do pałacu dobudowano monumentalny budynek teatru królewskiego, tzw. Coliseo (1638-1640), powstały według projektów Giovanniego Battisty Crescenzi i Alonso Carbonella.
Po śmierci Carlosa Nawiedzonego pałac praktycznie nie był zamieszkany. Burbonowie nie lubili tej monumentalnej i surowej w swej architekturze budowli. Od 18 lutego do 14 kwietnia 1701 r. mieszkał tu Filip V przed oficjalnym wjazdem do Madrytu. W czasie wojny o niepodległość w 1809 r. wojska francuskie okupujące Madryt urządziły tu swoją kwaterę główną i koszary. Wkrótce doszło do katastrofy – źle przechowywany proch armatni wybuchł niszcząc znaczną część budowli. W późniejszych czasach planowano odbudowę pałacu, ograniczono się jednak, za czasów królowej Izabeli II, do zaadaptowania części ocalałych budynków na cele muzealne.
[edytuj] Ogród
Ogród wraz z parkiem zajmował obszar około 145 hektarów. Autorem projektu ogrodów był Cosme Lotti, scenograf Wielkiego Księcia Toskanii, który przybył do Madrytu w 1626 r. Ogrody pałacowe tworzyły zróżnicowaną mozaikę ogrodów w stylu włoskim, sadów i stawów. Wyróżniały się Ogród Księcia (Jardin del Príncipe), Ogród Króla (Jardin del Rey) oraz Ogród Królowej (Jardin de la Reina), a także Ogród Ośmiokątny (Jardin Ochavado), Kurnik (El gallinero) i Wielki Staw (El Estanque Grande) oraz liczne pawilony.
Ogród Ośmiokątny z ośmioma alejami prowadzącymi do umieszczonej centralnie okrągłej glorietty był obsadzony krzewami różanymi, morwami i pigwami. Staw de las Campanillas z wyspą pośrodku był używany do widowisk, natomiast sławny Kurnik służył jako miejsce gdzie trzymano egzotyczne ptaki, zwłaszcza z Afryki. Wśród budowli parkowych znajdowała się Kaplica św. Pawła (Ermita de San Pablo) położona wśród fontann ze wspaniałą fasadą w stylu rzymskiego manieryzmu autorstwa Giovanniego Battisty Crescenzi. Malarz królewski, Diego Velázquez, namalował do kaplicy obraz pt. "Opat Antoni odwiedza pustelnika Pawła" (1640). Olbrzymi Wielki Staw o powierzchni 445 658 m² (1006 stóp długości i 443 stóp szerokości), był przeznaczony na najwspanialsze i największe widowiska – bitwy morskie na galerach z małej floty królewskiej (lub na gondolach), zabawy morskie ze sztucznymi ogniami itp. Wspaniałe były również sady, każdy poświęcony innemu świętemu: Janowi, Magdalenie, Hieronimowi, Brunonowi, Izydorowi, Antoniemu i Pawłowi. Nie należy zapomnieć o labiryncie i Sali drwin (Sala de Burlas).
[edytuj] Zachowane fragmenty pałacu
[edytuj] Salón de Reinos
Salón de Reinos, czyli Salon Królestw to dawna sala tronowa. Mieści ona obecnie część ekspozycji Muzeum Wojska (Museo del Ejército). Jej dekoracja powstała w latach 30. XVII w. to jedno z najważniejszych osiągnięć hiszpańskiego Złotego Wieku. Król Filip IV zatrudnił do tej pracy takich artystów jak Velázquez, Zurbarán, Antonio de Pereda, Juan Bautista Maíno, Félix Castelo, Eugenio Cajés, Juseppe Leonardo oraz florentczyk Vicente Carducho.
[edytuj] Salón de Baile
Najważniejszą pozostałością pałacu jest Casón del Buen Retiro mieszczący zbiory sztuki XIX wieku z kolekcji Muzeum Prado. Budynek ten zbudowany w 1637 r. według projektu Alonso Carbonela zawiera salę balową (Salón de Baile) o długości 25 m. Ta wysoka sala przedzielona balkonem w połowie wysokości była niewątpliwie wzorowana na architekturze Kaplicy sykstyńskiej. Jej sklepienie dekorował wspaniałymi freskami przedstawiającymi "Alegorię Orderu Złotego Runa" (Alegoría del Toisón de Oro ), Luca Giordano na polecenie króla Carlosa Nawiedzonego. Poddany króla Hiszpanii, neapolitański artysta, Giordano został wezwany przez króla do wykonania dekoracji sklepienia głównej klatki schodowej i bazyliki w Eskurialu (1692-1694). Następnie dekorował gabinet i sypialnię królewską pałacu w Aranjuez, by około 1697 r. rozpocząć pracę nad sklepieniem sali balowej pałacu Buen Retiro.
Tematyka tego dzieła miała za zadanie gloryfikację monarchii hiszpańskiej i króla Hiszpanii jako wielkiego mistrza Orderu Złotego Runa. Upamiętnia fundację orderu przez księcia Burgundii i jego zaszczepienie jako symbolu potęgi i wielkości Hiszpanii przez Karola I.
[edytuj] Pomnik Filipa IV
Statua została wykonana pomiędzy 1634 a 1640 r. przez włoskiego rzeźbiarza Pietro Taccę (1577-1640). Za model do pomnika posłużyły obrazy Velázqueza przedstawiające króla na koniu i w półpostaci oraz popiersie Filipa IV autorstwa Juana Martíneza Montañésa wysłane do Florencji, gdzie miał swoją pracownię Tacca.
Rzeźbiarz zaangażował do pracy nad pomnikiem wybitnego fizyka Galileusza. Dokonał on stosownych obliczeń dzięki którym możliwe stało się wykonanie statui, gdzie koń staje dęba i tym samym cały ciężar opiera się na jego tylnych nogach. Galileusz poddał również rozwiązanie polegające na tym, by materiał z którego odlano nogi konia był bardziej zbity z tyłu zaś wydrążony z przodu co pozwoliło zachować równowagę.
Pomnik stał na głównym dziedzińcu pałacu w tzw. ogrodzie królowej. Po śmierci króla Filipa IV pomnik ustawiono na placu przed fasadą Starego Alkazaru w Madrycie, by za rządów Don Juana José de Austria powrócić go na pierwotne miejsce, gdzie przetrwał do 1843 r. Wtedy to zgodnie z życzeniem królowej Izabeli II pomnik został ustawiony na Plaza de Oriente przed wschodnią fasadą pałacu królewskiego w Madrycie.

Summary:
Współrzędne: 40°24'49.23″N 3°40'54.08″W / 40.413675, -3.6816889
Pałac Buen Retiro (hiszp. Palacio del Buen Retiro) – nieistniejący obecnie XVII-wieczny kompleks pałacowy w Madrycie, którego pozostałościami są Casón del Buen Retiro, mieszczący oddział Muzeum Prado oraz siedziba Muzeum Wojska, a także częściowo ogród i 118-hektarowy park zwany El Retiro (Parque del Buen Retiro), największy park Madrytu.
Pałac Buen Retiro był największym zespołem pałacowym w Europie (nie licząc zespołu klasztorno-pałacowego w Eskurialu), przed rozbudową Wersalu zakończoną w 1690 r.
W jego dekoracji aktywnie uczestniczyli Velázquez, Zurbarán, Rubens, Claude Lorrain, Nicolas Poussin, Luca Giordano i inni. Sztuki wystawiane w pałacowym teatrze były pióra Calderóna de la Barci i Lope de Vegi, natomiast w wykonaniu konnego pomnika króla przeznaczonego do dekoracji jednego z dziedzińców uczestniczył też Galileusz.