[wysig] Geografie
Die Swartwoud is 'n dig beboste gebied, wat van die sogenaamde "Drielandepunt" (Switserland - Frankryk - Duitsland) langs die vlaktes van die Ryn se boloop sowat 160 kilometer in noordelike rigting strek. Die bergreeks bereik in die suidelike gedeelte 'n wydte van tot by 60 kilometer, in die noorde net 30 kilometer.
In die suid-ooste begin die bergreeks geleidelik oorgaan na die Baar-plato. Die noord-ooste word begrens deur die Swabies-Frankiese platorand, terwyl die noorde aan die berglandskap van Kraichgau grens.
[wysig] Natuurlandskappe
Die Kinzig-rivier vorm die grenslyn tussen die Noordelike en die Middel-Swartwoud, terwyl die Dreisam-rivier met die Helvallei (Duits: Höllental) die Middel- van die Suidelike Swartwoud skei. Die hoërgeleë suidelike gedeelte van die Middel-Swartwoud word saam met die bergspitse van die Suidelike Swartwoud ook die Hoog-Swartwoud (Hochschwarzwald) genoem. Hier lê bekende toeristebestemmings soos die dorp Hinterzarten en die hoogste bergspits van die bergreeks, die Feldberg.
[wysig] Berge
Met 'n hoogte van 1�493 meter bo seevlak is die Feldberg in die Suidelike Swartwoud die hoogste bergspits van die bergreeks. Die Suidelike Swartwoud is hoër geleë as die Noordelike en beskik oor 'n aantal ander bekende bergspitse soos Herzogenhorn (1�415 meter) en Belchen (1�414 meter). Die hoogste bergspits van die Noordelike Swartwoud is die Hornisgrinde met 1�166 meter bo seevlak.
[wysig] Riviere
Die Swartwoud maak deel uit van die kontinentale waterskeiding tussen die rivierstelsels van die Ryn en die Donau. Dit is ook die brongebied van 'n aantal riviere soos die Brigach (43 kilometer) en die Breg (49 kilometer). Hulle is die bronriviere van die Donau. Die Triberg-watervalle van die bergstroom Gutach is een van die bekendste toeristebestemmings in die Swartwoud.
[wysig] Mere
Die belangrikste mere in die Swartwoud is die Glaswaldmeer, Mummelmeer, Kirnbergmeer, Feldmeer, Titimeer en Schluchmeer. 'n Aantal damme soos Schwarzenbach, Wehra, Witznau, Kleine Kinzig en Nagoldtal lewer teen spitstye ekologiese krag op.
[wysig] Geologie
In die Later Tersiêr (die Paleoseen) - sowat 70 miljoen jaar gelede - het die Bo-Rynvallei inmekaarsak, terwyl die gesteentes aan die kante opgevou is. Die Swartwoud-bergreeks is in 'n soort golfbeweging teen verskillende hoogtes gevorm. Tussen die hoë bergspitse lê uitgestrekte, tektoniese vlaktes soos die Kinzig- en Murg-riviervalleie. Die Swartwoud bestaan uit twee geologiese eenhede: 'n Ou kristalliene basisgebergte en 'n sogenaamde deklaaggebergte van bont sandsteen.
Die basisgebergte word deur gneiss-gesteentes oorheers, wat deur enkele groot granietmassa's deurspek is. As gevolg van magmatiese verskynsels het voorkomste van ertse gevorm, wat al vroeg die ontwikkeling van 'n plaaslike mynboubedryf bevorder het. Kwartsporfier en tufsteen is volop in byvoorbeeld die vlakte van Baden-Baden.
[wysig] Ystydperk en vormgewing
Tydens die ystydperk van sowat 120�000 tot 10�000 jaar gelede het die Swartwoud sterk vergletser, en baie van die Swartwoud se mere is glasiale oorblyfsels. Die ysmassa's het meesal teen die noordoostelike berghellings gelê en dikwels baie lank geneem om af te smelt.
[wysig] Klimaat
Net soos ander gebergtes word die Swartwoud deur laer temperature en hoër reënval as sy omgewing gekenmerk. Reën val in die Swartwoud enige tyd van die jaar, en ook die laer geleë gebiede en die westelike rand kry bo-gemiddelde reënval.
Die Noordelike Swartwoud kry danksy die oorheersende westelike lugstromings, wat vogtige Atlantiese lugmassas na die gebied voer, sowat 2�200 millimeter reën per jaar, maar die syfers word laer in die oostelike gebiede van die Middel-Swartwoud, wat 'n gemiddelde jaarlikse reënval van 750 millimeter kry. Sneeuvalle kom in die winter gereeld voor.
Die hoër geleë gebiede het minder skommelings in temperatuur. Die somers word dikwels deur winderige weer en wolkvorming gekenmerk, terwyl daar danksy die hoogdrukgebiede (antisiklone) en inversies in die winter meer sonskynure is as in die laer geleë gebiede, wat dan onder 'n missluier lê.
[wysig] Geskiedenis
Die eerste menslike nedersetting in die Swartwoud is omtrent 2�500 v.C. deur Kelte in die huidige Neuenbürg opgerig. Ook in die Bo-Murgvallei het Keltiese stamme later begin om woude te ontgin.
Die eerste kartografiese verwysing na die Swartwoud in die Tabula Peutingeriana dateer uit die 4de eeu. Die Romeine het die Swartwoud toe Marciana Silva of "Grenswoud" genoem. Romeinse nedersettings is hier weens die ondeurdringbare woud en die kouer klimaat nie gestig nie, tog het Romeinse stede en dorpe hoofsaaklik in die vrugbare warmer gebiede van die Rynvallei en op die oostelike vlaktes teen die voet van die Swartwoud-bergreeks ontstaan. Die eerste Romeinse pad tussen Straatsburg en Offenburg is in die jaar 74 gebou en het deur die Kinzig-vallei na Tuttlingen geloop. Die welvarende Romeinse nedersetting Arae Flaviae (die huidige Rottweil) het in 186 Romeinse stadstatus (municipium) gekry.
Die eerste bewoners van die gebied ná die ondergang van die Romeinse Ryk was Alemanne, wat eers in die laer geleë valleie en later ook in die berggebiede geboer het. In die vroeë Middeleeue het die ontginning van die Swartwoud begin, wat danksy die mynbou, vlotbou en glasvervaardiging sedert die 13de eeu versterk is. Ook die eerste warm mineraalbaddens in Bad Liebenzell, Bad Teinach-Zavelstein en Bad Wildbad het in hierdie tydperk ontstaan.
Markgraaf Lodewyk Willem van Baden-Baden (1655-1707), wat weens sy prestasies en eretoekennings in die veldtog teen die Turkse strydmag naby Wene dikwels ook "Turke-Louis" genoem word, het teen die einde van die 17de eeu talle sogenaamde barok-skanse laat oprig, wat as verdedigingslyn teen invallende Franse troepe gedien het. 'n Aantal van die historiese versterkings het veral by die bergpasse in die omgewing van die dorp Gersbach (Suidelike Swartwoud) bewaar gebly.
Vanaf die sestigerjare van die 20ste eeu het die Swartwoud die gewilde toneel van 'n groot aantal rolprente geword, en in die tagtigerjare het televisie-reekse soos Schwarzwaldklinik in Duitsland gewild geraak.
Op 26 Desember 1999 het die storm Lothar met windsnelhede van meer as 200 kilometer per uur groot skade in die bosgebiede van die Swartwoud berokken.
[wysig] Ekonomie
Die mynbou in die valleie van die Middel- en Suidelike Swartwoud, waar veral silwer en lood ontgin is, het al in die Romeinse tydperk begin. Die Hoog-Swartwoud het egter tot in die Middeleeue 'n onbewoonde gebied gebly. Ou plekname soos Todtmoos (afgelei van Duits Tod "dood" en Moos "mos") verwys na die onherbergsaamheid van die barre landskap.
Die kloosters was die dryfkragte agter die geleidelike kolonisasie van die hoër geleë platos. Vanaf die vroeë 12de eeu het ook die mynbou 'n nuwe bloeitydperk beleef. Tot by die einde van die Middeleeue het tussen 800 en 1�000 mynwerkers in die Münster-vallei gebly. Die pes, die Duitse Boereoorlog (1524-1526) en die Dertigjarige Oorlog (1618-1648) het tot die agteruitgang van die mynbou gelei.
Eeue lank is hout uit die Swartwoud uitgevoer wat onder meer vir die skeepsbou en in die boubedryf gebruik is. Veral Nederlanders het tussen die 17de en 19de eeu magtige boomstamme gekoop. Naas die Nederlandse Vloot is moontlik ook Amsterdam op pale opgerig wat onder meer uit die Swartwoud gekom het.
Ander tipiese nywerhede is die glasvervaardiging en fynmeganiese nywerhede. Die glasnywerhede het ook voordeel uit die plaaslike bosbedryf getrek - vir een kilogram glas is immers sowat twee kubieke meter hout benodig. Die industrialisering het in die afgeleë valleie van die bergreeks taamlik laat begin, en gedurende die lang koue winters het baie boere die beroemde koekoek- en ander Swartwoudklokke op hulle plase vervaardig. Hierdie tuisnywerhede het die basis vir die latere ontwikkeling van die fynmeganiese en horlosies-nywerhede gevorm, met bekende ondernemings soos Kienzle, Staiger en Junghans.
In die 20ste eeu het bekende vervaardigers van elektroniese verbruikersware hulle in die Swartwoud gevestig, soos byvoorbeeld Dual in St. Georgen (platespelers), SABA (radio- en televisietoestelle) en Becker (motorradios). Weens die strawwe mededinging van nywerherde in die Verre Ooste het die bedryf in die sewentigerjare 'n swaar krisis beleef. Die Swartwoud het egter steeds 'n sentrum van die metaalverwerkende nywerhede gebly en huisves tans ook 'n groeiende hoëtegnologie-sektor.
[wysig] Toerisme
Die hotel Badischer Hof, wat in 1801 in Baden-Baden geopen is, is die eerste groot hotel in Duitsland. Die toerisme is vandag met 139�000 werkgeleenthede die belangrikste bron van inkomste, en die Suidelike Swartwoud is met 'n oppervlak van 3�300 vierkante kilometer op een na die grootste natuurpark in Duitsland. Daar is voetslaanpaaie met 'n totale lengte van sowat 20�000 kilometer dwarsoor die gebied. Die Swartwoud is ook 'n gewilde bestemming vir wintersport.
[wysig] Kultuur
Die Swartwoud is 'n yl bevolkte, landelike gebied met min groot dorpe. Die ou tradisies en gewoontes word met trots bewaar. Die meeste dorpe en valleie het hul eie tradisionele kleredrag, waarvan die tipiese groot hoede met hulle kenmerkende bolletjies die mees bekende is. Ongetroude vroue dra rooi, getroude swart bolletjies.
Die Swartwoud staan ook bekend vir sy warm mineraalbaddens in onder meer Baden-Baden, Bad Krozingen en Badenweiler, die kenmerkende boerehuise met hulle groot skilddakke, Swartwoudkoek, Swartwoud-ham, kirsch en koekoekklokke.
[wysig] Eksterne skakels
In Afrikaans

Summary:
Die Swartwoud (Duits: Schwarzwald) is die grootste van die Duitse middelgebergtes en lê in die suid-weste van die deelstaat Baden-Württemberg.
Die Romeine het die dig beboste bergreeks met sy kenmerkende donker naaldbome Silva Nigra genoem - die "Swart (of Donker) Woud", wat vir hulle onheilspellend en byna ondeurdringbar was. Die Duitse woord Swarzwald is vir die eerste keer in 'n dokument van die Switserse klooster St. Gallen uit die jaar 868 gebruik.
Die Swartwoud is die grootste bosgebied in Duitsland en bestaan hoofsaaklik uit denne- en sparbome. Vandag is die Swartwoud een van die gewildste toeristebestemmings in Duitsland.
Die gebied is verdeel in drie administratiewe geweste: Noord-Swartwoud (Duits: Nordschwarzwald) met 'n oppervlak van 2�339,91 vierkante kilometer en 598�867 inwoners (2004), Swartwoud-Baar-Heuberg (Duits: Schwarzwald-Baar-Heuberg) met 'n oppervlak van 2�529,07 vierkante kilometer en 489�104 inwoners (2004), en Suidelike Bo-Ryn (Duits: Südlicher Oberrhein) met 'n oppervlak van 4�062,03 vierkante kilometer en 1�037�353 inwoners (2005). Die bergreeks self beslaan egter net 'n gedeelte van hierdie administratiewe eenhede - sowat 6�000 vierkante kilometer.


[wysig] Etimologie
Milwaukee se naam is afgelei van die Indiaanse woorde Millioke en Mahn-a-waukee Seepe, wat letterlik "Die Goeie Land" of "Vergaderplek by die Water" beteken. 'n Ander vertaling is "Verruklike of Aangename Landerye". Die eerste ontdekkers het verskillende name aan die Milwaukee-rivier en sy omgewing gegee, soos Melleorki, Milwacky, Mahn-a-waukie, Milwarck en Milwaucki. Baie jare lank het die skryfwyse Milwaukie oorheers, totdat 'n plaaslike dagblad die spelling in die 1830's verander het na Milwaukee. Hierdie skryfwyse het uiteindelik ingeburger geraak.
[wysig] Geografie en klimaat
Milwaukee lê aan die wesoewer van die Michiganmeer en by die samevloeiïng van drie riviere: die Menomonee-, die Kinnickinnic- en die Milwaukee-rivier. Ook 'n aantal klein riviere soos die Rootrivier en Lincolnspruit vloei deur die stad. Milwaukee is soos die meeste Amerikaanse stede grotendeels volgens 'n roosterpatroon aangelê; strate wat in noordelike en suidelike rigting loop is oorwegend genommer, terwyl oos-westelike strate name het.
Die stad het vanweë sy ligging 'n uitgesproke kontinentale en vogtige klimaat met vier seisoene, wat deur groot temperatuurverskille gekenmerk word. Weerstoestande in die gebied verander daarnaas vinnig. Milwaukee se gemiddelde jaarlikse temperatuur is die tweede laagste van die VSA se vyftig grootste stede ná Minneapolis.
Julie is die warmste maand van die jaar met 'n gemiddelde maksimale temperatuur van 28�°C (82�°F) bedags en 19�°C (66�°F) snags. Die koudste maand is Januarie, met maksimale gemiddeldes van -3�°C (27�°F) bedags en -11�°C (13�°F) snags.
Die natste maand is Augustus, wanneer ook die meeste donderstorms voorkom. Hulle raak soms gevaarlik indien hulle gepaard gaan met verwoestende hael en sterk winde. Voorstede, wat in die binneland geleë is, word af en toe ook deur tornados getref. Sneeuvalle kom gewoonlik tussen November en Maart voor, met 'n jaarlikse gemiddeld van 119 sentimeter. Sneeuval wissel egter heelwat en in die jaar 2000 is 126 sentimeter net in Desember aangeteken.
As gevolg van die stad se ligging naby die Michiganmeer ervaar Milwaukee die sogenaamde "meer-effek" - teen die middel van die namiddag vorm daar dikwels 'n konveksie-lugstroming oor die gebiede langs die meer, wat gevolglik tot laer temperature in die somer en hoër temperature in die winter lei. Die meer-effek lei ook daartoe dat Milwaukee hoër sneeuvalle kry as sy omgewing en deur 'n vogtiger klimaat gekenmerk word - aangevoelde temperature in die somer is gevolglik hoër.
[wysig] Geskiedenis
[wysig] Die tydperk voor 1800
Die gebied van Milwaukee is oorspronklik deur 'n aantal Indiaanse stamme bewoon, waaronder die Fox, Mascouten, Potawatomi en Ho-Chunk (Winnebago). Franse sendelinge en pelshandelaars het die gebied in die laat 1600's en 1700's verken.
Die eerste blanke pelshandelaar wat hom in Milwaukee gevestig het, was die Frans-Kanadees Jacques Vieau uit La Baye (tans Green Bay), wat in 1795 'n seisoenale pelshandelspos naby die Menomoneerivier gestig het. Die handelspos was op die handelspad geleë, wat Chicago met Green Bay verbind het, en lê in die huidige Mitchell Park. Vieau het met die kleindogter van 'n Indiaanse hoof getrou.
[wysig] 1800 tot 1849
Milwaukee het drie stigters, waarvan die Frans-Kanadees Solomon Juneau hom in 1818 as die eerste setlaar in die gebied gevestig het. Toe Vieau sy handelspos aan sy dogter, wat as "stigteres van Milwauke" bekend staan, oorhandig het, het Juneau sy skoonseun geword en die onderneming gekoop. Die Juneaus het die handelspos in 1825 na die oostelike oewer van die Milwaukee-rivier verskuif, waar hulle die dorp Juneau's Side (of Juneautown) gestig en sodoende meer setlaars na die gebied gelok het.
Maar Juneau het 'n mededinger met die naam Byron Kilbourn aan die wesoewer van die rivier gehad, wat aan daardie kant die dorp Kilbourntown gestig en seker gemaak het dat die paaie wat na die rivier gelei het nie met paaie aan die ander oewer saamgeloop het nie. Milwaukee word nog steeds deur 'n groot voorkoms van brûe met 'n hoekige vorm gekenmerk. Daarnaas het Kilbourn ook kaarte van die gebied versprei wat net Kilbourntown aangedui het en sodoende die indruk gewek het dat Juneautown nie bestaan het nie of dat die oostelike oewer onbewoon en dus minder aantreklik was.
Die derde bekende stigter was George H. Walker, wat op grond suid van die Milwaukeerivier aanspraak gemaak het, insluitende Juneautown, waar hy in 1834 'n blokhuis opgerig het. Hierdie gebied het gegroei en as Walker's Point bekend gestaan.
Tot by die 1840's het al drie dorpe in so 'n mate gegroei dat hulle op 31 Januarie 1846 saamgesluit het en as City of Milwaukee geïnkorporeer is. L. Solomon Juneau is as sy eerste burgemeester verkies. In die 1840's en in die volgende dekades het die stad danksy 'n groot aantal Duitse immigrante stewige groei getoon. Milwaukee is selfs "Deutsches Athen" (die "Duitse Athene") genoem en tot by die 20ste eeu was daar meer Duitstaliges en Duitse dagblaaie in die stad as Engelstaliges en Engelstalige koerante. Milwaukee se telefoongids bevat nog steeds meer as veertig bladsye met Duitse name soos Schmidt of Schmitt - aansienlik meer as die Engelse Smiths.
Teen die middel van die 19de eeu het Milwaukee die bynaam Cream City gekry - afgelei van die groot hoeveelhede roomkleurige bakstene wat uit die Menomoneeriviervallei gekom het en in die plaaslike boubedryf gebruik is. Milwaukee het op die hoogtepunt van dié bedryf meer as 15 miljoen bakstene per jaar opgelewer, waarvan 'n derde na bestemmings buite die deelstaat uitgevoer is.
[wysig] 1850 tot 1900
Teen die middel van die laat 19de eeu het Wisconsin en die Milwaukee-gebied 'n belangrike bestemming vir talle demokraties gesinde Duitse immigrante geword wat ná die mislukte Duitse rewolusie van die jaar 1848 'n nuwe heenkome oorsee gesoek het. Hulle het hier goedkoop grond en die burgerlike vryhede gevind wat hulle gesoek het. Duitse intellektueles het selfs die stigting van 'n vrye Duitse republiek in die gebied oorweeg, maar uiteindelik die opgradering van Milwaukee se sosiale en kulturele lewe bevorder en 'n aantal teaters en musiekgeselskappe is gestig. Die groot golf Duitse immigrante het 'n blywende invloed op Milwaukee en die deelstaat Wisconsin se ekonomie, politiek en kultuur gehad. Die bevolking het in die tydperk tussen 1850 en 1851 meer as verdubbel tot 46�000 mense. Tydens die Amerikaanse Burgeroorlog het die stad se nywerhede sterk uitgebrei.
Maar ook in Milwaukee het sosiale onrus ontvlam. Die stad se eerste vakbond, die Knights of Saint Crispin, is reeds in 1867 in die skoenbedryf gestig. Met die uitbreiding van nywerhede het ook werkers begin om hulle in 'n groeiende aantal vakbonde saam te sluit. Op 5 Mei 1886 het stakende staalwerkers na 'n fabriek in die voorstad Bay View gemarsjeer. Hulle is deur 'n groep lede van die Nasionale Garde voorgekeer, wat volgens 'n bevel van Wisconsin se goewerneur vuur geopen en sewe van die werkers gedood het. Die tragiese gebeurtenis staan as die Bay View-slagting (Bay View Massacre) bekend.
In die laat 19de eeu is die eerste voorstede van Milwaukee geïnkorporeer, waaronder die bovermelde Bay View wat in die tydperk tussen 1879 en 1886 as 'n selfstandige dorp bestaan het. In 1892 is Whitefish Bay, South Milwaukee en Wauwatosa geïnkorporer. Later het ook Cudahy (1895), North Milwaukee (1897) en East Milwaukee (wat sy naam later tot Shorewood gewysig het, 1900) gevolg. In die vroeë 20ste eeu is West Allis (1902) en West Milwaukee (1906) bygevoeg, wat die eerste generasie van die sogenaamde "binnekring-voorstede" voltallig gemaak het.
In die algemeen het die welvarende residensiële voorstede langs die noordelike oewer van die Michiganmeer uitgebrei, terwyl die werkersklas hom in die suidelike industriële voorstede gevestig het. Die westelike voorstede was in hierdie opsig gemengde gebiede.
In argitektoniese opsig het Milwaukee reeds teen die einde van die 19de eeu wêreldwyd bekendheid verwerf deur sy Raadsaal (City Hall), wat in 1895 opgerig is. Die Raadsaal was met sy vyftien verdiepings die volgende vier jaar lank die hoogste wolkekrabber ter wêreld - tot by die voltooiing van die Park Row-toring in New York Stad in 1899. Milwaukee is een van slegs drie stede in die Verenigde State en vier wêreldwyd wat daarop aanspraak kan maak dat hulle ooit met die hoogste gebou ter wêreld gepronk het.
[wysig] 1900 tot 1960
Gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu was Milwaukee die sentrum van die sosialistiese beweging in die Verenigde State, nadat die sosialis Victor L. Berger daarin geslaag het om werkers en vakbonde agter sy nuwe Sosial-Demokratiese Party te skaar. Berger het later ook die eerste Sosialistiese afgevaardigde in die Amerikaanse Kongres geword. Die burgers van die stad het in hierdie tydperk drie sosialistiese burgemeesters verkies, nadat die party kiesers met pamflette in twaalf tale oor sy politieke agenda ingelig het: Emil Seidel (1910-1912), Daniel Hoan (1916-1940) en Frank Zeidler (1948-1960). Milwaukee was in hierdie opsig uniek in die VSA.
Die sosialiste van Milwaukee is dikwels "Riool-Sosialiste" genoem weens hulle praktiese benadering tot regeringsake en die belange van werkers. Hierdie praktyke het die skoonmaak van woonkwartiere en fabrieke deur middel van nuwe rioleringstelsels, water- en kragboorsiening, wat deur die stad beheer is, en 'n verbeterde onderwysstelsel beklemtoon. Alhoewel hulle hul invloed in die laat 1950's onder die invloed van die "rooi gevaar"-histerie geleidelik verloor het, bewaar die burgers van Milwaukee hul sosialistiese erfenis nog steeds. Hulle staan bekend vir hulle groot simpatie teenoor die vakbondbeweging en hulle wantroue teenoor groot besighede.
In hierdie periode het ook 'n klein, maar groeiende gemeenskap van swart Amerikaners ontstaan wat vanuit die suide na Milwaukee verhuis het - hulle woongebied het as Bronzeville bekend gestaan. Vanweë sy jazzklubs en dansplekke wat plaaslike en nasionaal bekende musikante soos B.B. King en Ella Fitzgerald gelok het, is die gebied mettertyd die "Harlem van die Midweste" genoem. Ná die Tweede Wêreldoorlog is 'n snelweg gebou wat die gebied deursny het. Bronzeville het 'n minder belangrike rol begin speel en die hart van Milwaukee se swart gemeenskap het na die noorde verskuif. Maar in die 21ste eeu het Bronzeville weer begin herleef danksy die opening van nuwe besighede, restaurante, woonstelblokke, koffiekroeë en nagklubs wat almal probeer om die vroeëre vernaamheid van die distrik te herskep.
[wysig] 1960 tot vandag
Milwaukee het net soos ander nywerheidstede in die noorde van die VSA tot by die 1950's vinnig gegroei. Groot getalle immigrante uit Ierland, Duitsland, Hongarye, Pole en ander Middel-Europese lande het die stad binnegestroom. Ook die noordwaartse migrasie van Swart Amerikaners uit die suidelike deelstate na Milwaukee was kenmerkend. Die stad het een van die vyftien grootstes in die VSA geword, en teen die middel van die sestigerjare het sy inwonerstal byna 750�000 bereik. Desondanks was die 1960 's ook 'n periode van proteste, betogings en rasseonluste.
Bevolkingsyfers het eers met die agteruitgang van tradisionele nywerhede in die laat sestigerjare begin krimp, net soos in ander groot stede van die Groot Mere se rust belt ("roesgordel"). Groot getalle blanke inwoners het die stad verlaat. Ook die diepe resessie tussen 1979 en 1982 het op 'n sterk afname in die stad se ekonomiese bedrywighede uitgeloop, wat meer as 60�000 werksgeleenthede gekos het, veral in die nywerheidsektor. Eers in die laat 20ste eeu het Milwaukee daarin geslaag om sy ekonomie, woonkwartiere en aansien te opgradeer en nuwe besighede het hulle in die sakekern van Milwaukee gevestig. Milwaukee het ook steeds sy historiese erfenis bewaar en word as 'n belangrike bestemming vir toeriste beskou wat in die argitektuur en kultuurgeskiedenis belang stel.
[wysig] Ekonomie
Milwaukee en sy voorstede huisves die hoofkwartiere van dertien Fortune 1000-ondernemings, waaronder Johnson Controls, Northwestern Mutual, Manpower Inc., Kohl's, Harley-Davidson, Rockwell Automation, Fiserv, Marshall & Ilsley Corp., Wisconsin Energy, Briggs & Stratton, Joy Global, A.O. Smith en MGIC Investments.
Daarnaas het ook Midwest Airlines, Koss Corporation en Master Lock hulle hoofkwartiere in Milwaukee. Die stad is eweneens 'n belangrike finansiële sentrum en huisves 'n aantal groot uitgewerye en drukkerye, insluitende Quad/Graphics.
Die nywerheidsektor verteenwoordig 22 persent van Milwaukee se mannekrag - dit is die tweede grootste persentasie in die VSA na die Kaliforniese stad San Jose en duidelik hoër as die nasionale gemiddelde van 16,5 persent. Bestuurdersposte en werkgeleenthede in die dienstesektor toon die vinnigste groei. Die mediese bedryf beslaan 27 persent van alle werkgeleenthede in die dienstesektor.
[wysig] Brouerybedryf
Milwaukee het vroeër met die wêreld se vier grootste brouerye gespog (Schlitz, Blatz, Pabst en Miller) en was ook die grootste bierprodusent ter wêreld. Die stad het hierdie posisie intussen kwytgeraak en net een van die vier brouerye het oorgebly - Miller Brewing Company, wat tans nog 1�700 werkers in diens het en die tweede grootste brouery in die land is.
[wysig] Tegnologie
Milwaukee sal binnekort een van die eerste groot stede in die Verenigde State wees wat danksy die Milwaukee Wireless Initiative volledig draadloos gaan wees. 'n Privaatonderneming, Midwest Fiber Networks, het VSA-$ 20 miljoen (ZAR 143,9 miljoen) belê in die opbou van 'n draadlose netwerk-infrastruktuur, wat in Maart 2008 voltooi sal wees.
[wysig] Kultuur
Die Kunsmuseum van Milwaukee (Milwaukee Art Museum) het tot die stad se belangrikste kulturele en argitektoniese besienswaardigheid ontwikkel, veral danksy die nuwe vleuel van die gebou wat deur die argitek Santiago Calatrava ontwerp en teen 'n koste van VSA-$ 100 miljoen gebou is. Die museum pronk met 'n brise soleil, 'n soort beweeglike sonskerm, wat soos die vlerk van 'n voël oopgesprei kan word.
Milwaukee huisves daarnaas ook Amerika se Black Holocaust Museum, wat deur 'n oorlewende van 'n lynchmoordpoging, James Cameron, gestig is. Die museum behandel die geskiedenis van die Swart bevolking van die VSA en hulle onderdrukking in die verlede. Ander bekende museums in die stad sluit die Openbare Museum van Milwaukee (Milwaukee Public Museum), die Discovery World Museum, Betty Brinn se Kindermuseum (Betty Brinn Children's Museum), die Mitchell Park Horticultural Conservatory en die Milwaukee-distrik se dieretuin (Milwaukee County Zoo) in.
Die musieklewe van Milwaukee het reeds voor die inkorporasie van die stad 'n aanvang geneem, toe die eerste georganiseerde musikale geselskap, die Milwaukee Beethoven Society, in 1843 gestig is. Dit is later vervang deur die Milwaukee Musical Society. Die musikale karakter van die stad is veral deur die groot getalle Duitse immigrante beïnvloed, en Sängerbund-feeste het gereeld plaasgevind. Die plaaslike konservatorium, die Wisconsin Conservatory of Music, is in 1899 gestig.
Milwaukee het daarnaas ook 'n groot bydrae tot musiekstyle soos rock, jazz, soul, blues, punk, ska, industrial music, gothic music, hip hop, electronica en popmusiek gelewer. 'n Aantal musikante uit Milwaukee het nasionale en internasionale bekendheid verwerf, soos byvoorbeeld Coo Coo Cal, Woody Herman, Liberace en Al Jarreau.
[wysig] Feeste
Die German Fest ("Duitse Fees") het vir die eerste keer in 1981 plaasgevind en word nou jaarliks gedurende die laaste volle naweek van Julie as die grootste Duitse fees in Noord-Amerika in Milwaukee se Henry Maier Festival Park gevier. Die fees konsentreer op die kultuur van Duitsland, Oostenryk, Switserland, Luxemburg en ander Duitstalige gemeenskappe wêreldwyd en sluit tradisionele musiek van plaaslike en oorsese kunstenaars en orkeste, Duitse kookkuns en die kulturele tent in, waar mens 'n indruk van die verskillende historiese en huidige Duitssprekende gebiede soos byvoorbeeld Beiere kry. 'n Groot aantal Duits-Amerikaanse instellings neem aan die German Fest se parades deel.

Summary:
Milwaukee is die grootste stad en belangrikste hawe van die VSA-deelstaat Wisconsin en die 22ste grootste stad in die land met 602�191 inwoners (2007). Milwaukee lê aan die suidwestelike oewer van die Michiganmeer, 112 kilometer noord van Chicago. Die stad dien as die administratiewe setel van die Milwaukee-distrik en as die kulturele en ekonomiese sentrum van die metropolitaanse gebied van Milwaukee-Racine-Waukesha met 'n totale bevolking van 1�753�355.
Die eerste Europeërs wat die gebied van Milwaukee verken het, was Franse sendelinge en pelshandelaars. Die Franse setlaar Solomon Juneau het hom in 1818 in die gebied gevestig en in 1846 het sy nedersetting met twee ander buurdorpe saamgesluit om as die City of Milwaukee (Stad Milwaukee) geïnkorporeer te word. Danksy die groot getalle Duitse en ander immigrante het die stad in die 1840's en in die volgende dekades vinnig gegroei.
Die bewoners van Milwaukee staan in Engels as Milwaukeeans bekend en hulle stad het vanweë sy talle etniese en musiekfeeste die bynaam The City of Festivals gekry. Danksy die groot aantal brouerye wat hulle hoofkwartier in die stad het, word dit ook dikwels Brew City genoem.


[wysig] Leerstellings
Die presiese leerstellings van die Kathaarse beweging bly nog steeds baie onduidelik; vermoedelik was daar in die laat periode 'n aantal splintergroepe.
'n Sterk invloed of tenminste ooreenkomste met bewegings soos Gnostisisme, Manigeïsme en die Balkanse Bogomiele asook die leerstellings van Marcion kan aangewys word. Die Kathaarse biskop Nazarius het die Interrogatio Johannis, 'n apokriewe geskrif van Bogomielse herkoms, na Suid-Frankryk gebring. Die dualisme het steeds 'n belangrike element in die Kathaarse teologie gebly - die wêreld is as boos beskou, terwyl God en die Hemel goed was. Die Kathare het naas die uiterlike simboliek van die Rooms-Katolieke Kerk ook sy sakramente en hiërargie verwerp.
Die Kathaarse teologie het beweer dat daar 'n dualistiese kosmos bestaan, waarin die God van die Nuwe Testament as die heerser van die spirituele wêreld sy teenstander in 'n bose god (Demiurg) of Satan sou hê, wat die stoflike wêreld oorheers. Materie en ook die menslike liggaam maak deel uit van die bose, donker skepping, waarin net klein fragmente van die oorspronklike lig verborge lê.
Hierdie sienswyse hou moontlik nou verband met die werklike en harde lewe van die Middeleeuse landelike bevolking, wat gebuk gegaan het onder die las van die feodale stelsel, en waaraan hulle net deur hulle dood kon ontsnap. Terwyl die Rooms-Katolieke Kerk na ‘n goddelike orde verwys het wat die Middeleeuse maatskaplike stelsel sou legitimeer, is die Kathaarse leerstellings moontlik as die natuurlike antwoord op die menslike ellende. Die Kathare het kos, seksualiteit en vreugde aan wêreldlike dinge min geag en dit as die gevolg van die skeiding tussen gees en materie beskou. Kathaarse Christene het daarna gestrewe om hierdie toestand te oorwin en 'n spirituele lewe met oorgawe as hulle ideaal beskou.
Aangesien spirituele reinheid vir hulle nie met liggaamlikheid versoenbaar was, het die Kathare nie geglo dat die werklike, spirituele Christus van 'n vrou gebore en aan die kruis oorlede was nie.
Die Kathare het hulle self as die "ware" Christelike kerk beskou, en Jesus Christus het 'n sentrale rol in hulle geloof gespeel. Vir hulle is Christus as die ware seun van God na die stoflike wêreld gestuur om sy spirituele verlossing te verkondig. Die God van die Ou Testament is as die skepper van 'n bose wêreld afgekeur. Die Kathare het op die Nuwe Testament gesteun, en hier veral op die Evangelie van Johannes.
Daar was baie Bybelse aanhalings in Kathaarse preke, tog is die uitleg van die Bybel taamlik vry gehandhaaf. Ook die Kathaarse Bybelvertalings blyk dikwels tendensieus te wees. Asketisisme of die oorgawe van die vlees aan die gees is as die pad na volmaaktheid beskou. Die Kathare het daarna gestrewe om die goeie in die mens - sy siel - vanuit die bose wêreld na die hemel te lei.
Die Kathare is in twee groepe verdeel, die gelowiges en die Perfecti. Met die aanvaarding van die Consolamentum, 'n soort sakrament wat deur handoplegging ontvang is, het gelowiges tot die status van Perfectus of Perfecta gevorder.
Dikwels word die Kathaarse leerstellings vanuit 'n manigeïese of gnostiese oogpunt beskou en as nou verwant aan die tradisie van hierdie filosofiese stromings beskryf, alhoewel die protokolle van die inkwisisie die enigste bronne is wat 'n soortgelyke gevolgtrekking steun en weens hulle partydigheid nie betroubaar is nie. Ook die bewering dat daar 'n nou samehang tussen die Orde van die Tempeliers, die Heilige Graal en die Kathare sou bestaan, is suiwer spekulasie.
[wysig] Geskiedenis
Die Kathaarse leerstellings het hulle oorsprong in Oos-Europa en is langs die handelsroetes versprei. Weens die nou verwantskap met die Bogomielse geloof van Thrasië is die Kathare in die middeleeue dikwels ook Bougres ("Bulgare") genoem.
Baie min outentieke Kathaarse tekste het bewaar gebly (onder meer die Rituel Cathare de Lyon en die Nouveau Testament en Provençal), en hulle verskaf weinig inligting oor die presiese leerstellings, morele waardes en praktyke.
Die oorspronklike bronne bevestig dat die Kathare sterk gekant was teen die destydse Katolieke Kerk en sy priesters, wat as korrup afgemaak is. Die Kathaarse kerk moet dan ook as 'n soort godsdienstige protesbeweging beskou word. Daar was slegs 'n klein aantal Kathaarse teoloë wat hulle self die "goeie vroue" (bonnes femmes), "goeie mans" (bons hommes) of "goeie christene" (bons chrétiens) genoem het (die terme Cathari of Perfecti is slegs deur die Katolieke Kerk en die Inkwisisie gebruik).
Die aanhangers van die Kathaarse geloof (Credentes) het in die algemeen weinig van die leerstellings afgeweet. Hulle was van die spesifieke morele verbooie en godsdienstige verpligtings vrygestel - onder die voorwaarde dat hulle 'n belofte (convenenza) sou aflê om voor hulle dood die consolamentum te ontvang, die doop van die Gees.
Die eerste Franse Kathare het in die tydperk tussen 1012 en 1020 in die provinsie Limousin verskyn. Sommige van hulle is ontdek en in die jaar 1022 in Toulouse gedood. Die sinodes van Charroux (Vienne) in 1028 en Toulouse (1028) het die groeiende Kathaarse beweging veroordeel. Tydens die 11de eeu is predikers na die distrikte van Agenais en Toulousain beroep om die Kathaarse leerstellings regstreeks te beveg. Die Kathare kon desondanks hulle magsbasis in die suide van Frankryk versterk, veral danksy die optrede van hulle beskermheer Willem, hertog van Akwitanië en ander adellikes. Die bevolking was veral beïndruk deur die bons hommes en die antiklerikale predikasies van Pieter van Bruys en Hendrik van Lausanne in die provinsie van Périgord.
Die provinsie van Languedoc (Oksitanië, Suid-Frankryk) het in die 12de eeu die eerste bolwerk van die Kathaarse kerk geword. Volgens die historiese bronne was die Kathaarse geloof eers aan die howe baie gewild, om in die latere tydperk (omtrent die 14de eeu) ook tot 'n ondergrondse kerk van die gewone bevolking te ontwikkel.
Die Oksitaanse kultuur het - ook danksy die invloed van die Kathare - in hierdie periode 'n bloeitydperk beleef, tog het die koning van Frankryk met afguns na die welvarende suide gekyk, terwyl ook die pous in Rome nie onverskillig teenoor die magsverlies van die Katolieke kerk in Oksitanië gebly het nie.
'n Politieke koalisie van die koning, die Noord-Franse adel en die pous het in die jaar 1208 tot die eerste kruistog teen die Kathare onder die leiding van Simon de Montfort IV gelei. Die massaslagting van die inwoners van Béziers, waartydens meer as 20�000 mense op 22 Julie 1209 vermoor is, behoort tot die grootste gruweldade in die Europese geskiedenis. Slegs 'n klein minderheid van die stadbewoners was aanhangers van die Kathaarse kerk, tog het die bevolking geweier om hulle uit te lewer. Een jaar later het 'n tweede massaslagting in die stad Minerve plaasgevind. Die eerste kruistog teen die Kathare het in 1212 geëindig.
Die tweede kruistog het in 1226 onder die leiding van die Franse koning begin, wat egter reeds op pad na Suid-Frankryk oorlede is. Die derde en laaste kruistog in die jaar 1244 het met die belegging van die kastele van Montségur en Quéribus (1255) die laaste oorblyfsels van die Kathaarse kultuur vernietig.
Die Kathaarse gemeente van Montaillou en omgewing is in 1320 deur die inkwisisie uitgewis. Die laaste Kathaar, wat in 1321 verbrand is, was Guillaume Bélibaste.
Die meeste Kathaarse kastele soos Montségur, Minerve, Roquefixade, Montaillou, Peyrepertuse en Quéribus lê op rotse in afgeleë berggebiede en is nog steeds bekende bakens in die landskap noordoos van die Pireneëgebergte.
[wysig] Diens en praktyk
Die Kathaarse priesters en priesteresse het in die volkstaal gepreek - in teenstelling met die Rooms-Katolieke Kerk, wat Latyn gebruik het - en het sodoende breë lae van die bevolking bereik. Armoede, beskeidenheid en matigheid - ook ten opsigte van seksuele behoeftes - is as ideale nagestreef en het grootliks bygedra tot die gewildheid van die beweging, terwyl die leefwyse van baie Rooms-Katolieke geestelikes deur die bevolking afgekeur is.
Die Kathaarse kultus volg in wese die Bogomielse tradisies, veral deurdat die toelating tot die Kerk van Sondeloses - die Kerk van die Kathare - die voorvereiste was vir die vergifnis van sondes en verlossing. Die Bogomielse leerstellings is egter ook vermeng met Westerse tradisies.
[wysig] Die Consolamentum (Geesdoop deur handoplegging)
Die Consolamentum of Geesdoop volgens Paulus se Sendbrief aan die Romeine (1:12) en aan die Kolossense (2:2) was die beslissende stap wat gelowiges geneem het om 'n lid van die Kathaarse Kerk te word en is as die enigste Heilsweg beskou. Gelowiges, wat besluit het om die Consolamentum te ontvang, het hulle deur middel van 'n soort novisiaat op hulle lewe as Kathare voorberei. Ná die Geesdoop, wat hulle deur handoplegging ontvang het, moes 'n nuwe lid van die Kathaarse beweging sy of haar hele lewe as 'n Kathaar voer om sy heil te kan bereik. Mense wat die Consolamentum ontvang het kon hierdie sakrament vervolgens ook self bedien en die siele van mense red as hulle by die beweging aangesluit het.
Die Consolamentum is tydens 'n besonderse godsdienstige plegtigheid onder die leiding van 'n biskop of die oudste Kathaar van die gemeente of die omgewing toegedien en deur alle Kathare bygewoon, wat die sakrament reeds ontvang het. Kathare, wat by hierdie binneste sirkel van die Kathaarse Kerk aangesluit het, is Perfecti (manlik) of Perfectae (vroulik) genoem. Nadat die gelowige die vergewing van sy sondes en die "Onsevader"-gebed ontvang het, is die Consolamentum deur oplegging van die Evangelie volgens Johannes op die hoof van die kandidaat toegedien. Die Kathare, wat die seremonie bygewoon het, het nou om die beurt hul hande op die hoof van die kandidaat gelê om sodoende die gees van kennis aan hom of haar oor te dra. Sodra 'n Perfectus gesondig het, het hy of sy die Consolamentum verbeur - en daarnaas was ook alle Consolamenta, wat hy of sy self toegedien het, ongeldig.
Ná die ontvangs van die Consolamentum het die Perfecti/-ae het hulle 'n lewe vol ontberings gevoer. Naas die verbod op huwelike en seksuele omgang was hulle ook aan streng spysvoorskrifte onderhewig. Hulle mog geen vleis eet, nie lieg en ook geen ede aflê nie.
Vroue kon net soos mans die Consolamentum ontvang om gered te word, alhoewel die ritus vir vroue in sommige opsigte van die manlike seremonie verskil het. Vroue moes nie deur die gelowiges aangeraak word nie, en 'n daar is dus 'n doek oor hulle gelê. Die Kathare het - volgens sommige oorlewerings - die menslike siel as manlik beskou, en by die afsterwe van 'n Perfecta is haar siel weer in sy natuurlike manlike geslag herstel. 'n Perfecta het volgens die Kathaarse teorie tot 'n geslaglose wese ontwikkel, haar gees het hom van haar liggaam losgemaak en weer bewus geword van sy oorspronklike, manlike toestand.
Die Consolamentum is nie aan swanger vroue toegedien nie, aangesien hulle volgens die Kathaarse geloof 'n demon in hulle lyf gedra het. Die Kathare was gewoonlik gekant teen die verwekking van kinders, aangesien Adam en Eva oorspronklik 'n lewe sonder seksualiteit gevoer het en eers deur die duiwel tot die sonde van voortplanting verlei is.
[wysig] Die Vredeskus
Die Vredeskus het nou verband met die Melioramentum (die eerbewys, sien onderaan) gehou en is oorwegend as 'n wedersydse begroeting deur Perfecti of Perfectae ondermekaar en dus slegs aan Kathare van dieselfde geslag gegee. Soms het ook 'n Perfectus 'n ander gelowige op hierdie manier begroet. 'n Perfectus het 'n Perfecta begroet deurdat hy aan haar arm getik het. 'n Beter manier om 'n Perfecta was om die teks van die Evangelie volgens Johannes te kus en die teks daarna aan die vrou te oorhandig.
[wysig] Die seëning van brood
Met die seëning van brood is die gelowiges se deelname aan die Kathaarse kerk se kult betuig. Die seëning was aan alle aanwesiges dienstig, lede van die kerk (Perfecti) asook volgelinge (Credentes). Die Kathare het nie die hostie as die vlees van Christus aanvaar nie maar as 'n gewone stuk brood beskou.
[wysig] Die gebed
Die Kathare se dagverloop is deur die gebed bepaal. Met die Consolamentum het 'n Kathaar verlof gekry om die Onse Vader-gebed in verskillende formules op te sê. Hiermee het hy uitdrukking gegee aan sy lidmaatskap van die ecclesia Dei (kerk van God).
[wysig] Die Apparellamentum of Kathaarse bieg
Die sogenaamde Apparellamentum was net soos die bogenoemde gebed beperk tot belydende lede van die Kathaarse kerk en het hulle bewaar teen 'n terugkeer na die voormalige sondige toestand. Hulle het hul misstappe teenoor 'n diaken gebieg. Met die Apparellamentum het belydende lede ook hul onderwerping aan die Kathaarse gemeenskap voltrek.
[wysig] Die Melioramentum en die Credentes
Met die eerbetuiging of Melioramentum aan 'n Perfectus het 'n mens sy bekering tot die Katharisme openlik betuig en het sodoende 'n Credens of Kathaarse gelowige geword. Credentes is nie as lede van die Kathaarse kerk beskou nie aangesien hulle nog nie die Consolamentum ontvang het nie, maar met die Melioramentum het hulle hul voorneme bekragtig om dit op 'n latere tydstip te ontvang. Die plegtigheid van 'n Melioramentum is met 'n driemalige kniebuig voor 'n Perfectus en die driemalige versoek om sy seën voltrek.
Die Melioramentum het naas morele verpligtings teenoor die Perfecti ook sosiale en ideologiese bindings aan die Kathaarse kerk en hul verteenwoordigers op die Credentes geplaas.
[wysig] Die Endura
Die term Endura het oorspronklik na die hongerdood verwys. In die Kathaarse kerk is dit met 'n spesiale Consolamentum verbind: Gelowiges wat eers op die siekte- of sterfbed besluit het om die Consolamentum te ontvang om sodoende hul siel te red, maar deur hul siekte van die kans ontneem is om nog 'n streng asketiese leefwyse as Perfecti of Perfectae te volg, het in plaas daarvan ná die Consolamentum en die daaropvolgende gebied (of die aflegging van 'n plegtige belofte) geen kos meer genuttig nie om die reinheid van hul liggaam te verseker. Ná hul afsterwe het die Enduriste volgens die Kathaarse geloof as rein mense in die ryk van God gekom. Kathare het ook gebruik gemaak van die Endura om aan die inkwisisie en die aanklag van kettery te ontvlug en as rein mense te sterf.
[wysig] Etiek, moraal, spyswette en houding teenoor seksualiteit
Met uitsondering van La Gleisa de Dio ("Die Kerk van God"), 'n anonieme 14de eeuse werk wat die natuur van die ware kerk verduidelik, is daar geen stelselmatige beskrywings van die Kathaarse Kerk se morele en etiese kodeks nie. Gewoonlik word na die gebooie van die Nuwe Testament verwys. Nogtans het Rooms-Katolieke skrywers die etiese en morele gedrag van Kathaarse Perfecti noukeurig dopgehou.
Volgens eietydse bronne het Perfecti by voorkeur swart klere gedra en altyd kuisheid beoefen. Hulle het geen gegiste dranke soos wyn geniet en ook geen vleis, eiers, dierlike vette en suiwelprodukte geëet nie omdat hierdie kos deur middel van seksuele omgang (en sodoende duiwelswerk) geproduseer is, maar ook vanweë hul respek vir diere - die Kathare het geglo dat menslike siele ook in die liggame van warmbloedige diere op aarde sou kon rondbeweeg. Die slag van 'n dier kon dus neerkom op die moord aan 'n menslike siel wat 'n dierlike liggaam as sy toevlugsoord gebruik het. Visse was nie by hierdie verbod ingesluit nie - volgens Middeleeuse oortuigings het visse nie voortgeplant nie, maar uit die water ontstaan. Gereelde vastye - volgens Anselmus van Alexandrië drie dae per week en drie keer veertig dae per jaar - het 'n skrale dieet van brood en water behels.
[wysig] Organisasie
Die hiërargiese organisasie weerspieël die ontwikkeling van die Kathaarse beweging, wat uiteindelik oor dieselfde tipiese strukture soos 'n kerk beskik het, en sy religieuse praktyke. Die Kathaarse Kerk was gekenmerk deur 'n klein leierskap, die biskoppe en hulle plaasvervangers, en 'n breë basis van gelowiges, die sogenaamde Credentes en Simpatisante.
[wysig] Die biskoppe
Die Kathaarse biskoppe het oor minder bevoegdhede en funksies beskik as dié van die Rooms-Katolieke Kerk. Hulle het die eerste plek by alle Kathaarse rituele ingeneem, soos byvoorbeeld by die toediening van die Consolamentum en die breek van die brood. Daarnaas het biskoppe geen spesiale funksies soos die priesterwyding of vormsel waargeneem nie. Die Kathaarse biskop was feitlik slegs die hoof van sy gemeente.
Die posisie van biskop is in die Kathaarse kerk net deur mans beklee. Aanvanklik is biskoppe nog deur die lede van 'n gemeente verkies, maar in die 13de eeu het die Kathare reeds die voorbeeld van die Rooms-Katolieke gevolg, en die biskop van 'n bisdom is uitsluitlik deur ander biskoppe gewy.
Die twee plaasvervangers van 'n biskop is die jonger en ouer seun genoem. Hulle het die biskoplike funksies waargeneem, wanneer die ampsdraer tydelik afwesig was, en ook besoek afgelê aan die verskillende kerkgemeentes. Die siel- of pastorale sorg is egter deur diakens waargeneem.
[wysig] Die Perfecti
Die Perfecti (vroulike vorm: Perfectae) of "Goeie Mense" was die eintlike lede van die Kathaarse Kerk. Net hulle mog die Onse Vader bid en die Consolamentum toedoen. Daar was moontlik nooit meer as tienduisend Perfecti nie, en volgens sommige deskundiges het hulle getal minder as vierduisend beloop. 'n Perfecta mog die Consolamentum net toedien wanneer 'n diaken aanwesig was.
[wysig] Die Simpatisante
Die Simpatisante het die laagste vlak van die Kathaarse Kerk se hiërargie verteenwoordig. Hulle was nie verplig om die morele kodes van die Kathare te aanvaar of enige take te oorneem nie soos byvoorbeeld die Credentes. Hulle was eerder ondersteuners van die Kerk en het die organisasie soms teen vervolging beskerm.
[wysig] Invloed op die Rooms-Katolieke Kerk
Alhoewel die Rooms-Katolieke Kerk hulle as "ketters" gebrandmerk het, het die Kathare nogtans 'n beduidende invloed op die Katolieke godsdiens uitgeoefen. Die selibaat en die stigting van die groot bedelaarsordes het onder die indruk van die Kathaarse praktyke tot stand gekom, terwyl die bestendige Kathaarse polemiek teen die wreedagtige, roofgierige en driftige Israelitiese stamgod, die Rooms-Katolieke Kerk genoodsaak het om die sirkulasie van die Ou Testament onder leke te verbied. Ook die sakrament van "laaste salwing" is onder die kompeterende invloed van die Kathaarse Consolamentum ingevoer.

Summary:
Die term Kathaar (ook gespel Kataar of Kathar , letterlik die "Reine", afgelei van Grieks katharos "rein") verwys na 'n aanhanger van die Christelike beweging, wat tussen die 11de en 14de eeu veral in Suid-Frankryk, Italië, Spanje en Duitsland uitgebrei het. Dikwels word in plaas van Kathare ook die naam Albigense (of Albigensers) gebruik - 'n verwysing na die Suid-Franse stad Albi, 'n bolwerk van die Katharisme. Die Kathare is deur die Inkwisisie vervolg en in 'n bloedige kruistog uitgewis.
Die Kathare was naas die Orde van die Tempeliers een van twee religieuse bewegings wat deur die 13de eeuse Rooms-Katolieke Kerk en die Noord-Franse owerhede as 'n uitdaging beskou en uitgewis is. Maar terwyl die Tempelridders alle beskuldigings summier van die hand gewys het en ontsteld was oor die aanklagtes teen hulle, was die Kathare bereid om hul lewens te offer vir die leerstellings wat hulle as die ware Christelike geloof beskou het.
Die Noord-Franse kruistog teen die Kathare van Suid-Frankryk is uiteindelik eerder om politieke en ekonomiese as om religieuse redes gevoer en was 'n tipiese voorbeeld van Middeleeuse magsbeleid. Nogtans het die Kathare sentrale dogmas van die Rooms-Katolieke Kerk bevraagteken en verwerp; hulle het die stamgod Jehovah van die Bybelse Ou Testament as wraaksugtig en primitief beskou en sodoende 'n nuwe Christelike boodskap verkondig wat die gesag van die Rooms-Katolieke Kerk regstreeks bedreig het.


[wysig] Geografie
Pretoria is in die noordooste van die provinsie Gauteng geleë, sowat 56 kilometer noord van Johannesburg en 260 kilometer wes van Nelspruit af. Pretoria lê 1�370 meter bo seevlak in 'n warm, beskermde en vrugbare vallei wat deur die berge van die Magaliesbergreeks omring word. Pretoria is 'n baie aangename en kosmopolitaanse stad, geleë in die oorgangsgebied tussen die Hoëveld- en die Bosveld-gebiede. As gevolg van sy ligging het Pretoria 'n besonder ryk voëllewe.
[wysig] Klimaat
Pretoria het 'n subtropiese klimaat met warm, vogtige somers en milde, droë winters. Daar word 'n gemiddelde 300 sonskyndae per jaar in Pretoria aangeteken.
[wysig] Administratiewe stadsgebied
Die Metropolitaanse Munisipaliteit Stad Tshwane, wat op 5 Desember 2000 gestig is, het 'n oppervlakte van 2�199 vierkante kilometer en sluit naas Pretoria ook talle dorpe in sy metropolitaanse gebied in, waaronder Centurion (vroeër Verwoerdburg), Akasia, Soshanguve, Mabopane, Atteridgeville, Ga-Rankuwa, Winterveld, Hammanskraal, Temba, Pienaarsrivier, Krokodilrivier en Mamelodi.
[wysig] Geskiedenis
[wysig] Vroeë geskiedenis
Die eerste setlaars in die gebied van die huidige Pretoria was lede van die Nguni-stam, wat later as Ndebele (letterlik "vlugtelinge") bekend gestaan het.
Volgens historiese dokumente het Voortrekkergesinne soos die Van der Walts, Prinsloos en Bronkhorsts hulle in die periode tussen 1832 en 1842 in die Fonteindedal gevestig - gelyktydig het ook die eerste Tswana-setlaars na die Pretoriagebied gekom. Die broers Lucas en Gert Bronkhorst was die eerste boere in die gebied wat op die plase Groenkloof en Elandspoort geboer het. Die eerste huis in die gebied is deur J.G.S. Bronkhorst in 1840 in die Fonteinedal opgerig.
'n Aantal Afrikanergesinne het hulle rondom die nabygeleë dorp Elandspoort gevestig. Die plaaslike bewoners het hul dorp in 1854, twee jaar nadat die Sandrivier-ooreenkoms die onafhanklikheid van die gebied noord van die Vaalrivier bevestig het, tot kerkplaas van Sentraal-Transvaal laat verklaar. Elandspoort het sodoende 'n belangrike plek vir nagmale, dope en huwelike geword. Die Voortrekkerleier kommandant-generaal Marthinus Wessel Pretorius het land in die gebied aangekoop wat daarna deur die regering van die ZAR oorgeneem is; dit was immers reeds voorspelbaar dat hier 'n beduidende nedersetting sou ontstaan.
Pretoria is in 1855 deur Marthinus Pretorius amptelik as Pretoria Philadelphia ("Die Broederskap van Pretoria") gestig en na sy vader Andries Pretorius vernoem, wat ná sy oorwinning oor die Zoeloes in die Slag van Bloedrivier as 'n volksheld vereer is. Andries Pretorius het ook 'n belangrike rol by die onderhandelinge met Groot-Brittanje gespeel, wat in 1852 met die ooreenkoms van Sandrivier tot die onafhanklikheid van Transvaal onder die nuwe naam Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) gelei het.
Die dorp het destyds uit sowat tagtig huise met 'n bevolking van 300 mense bestaan. In 1856 het 'n raadgewer van die president, Andries du Toit, een van sy Basoeto-ponies teen die hele gebied van die huidige voorstad Arcadia geruil. Vir die volgende twee jaar was hy besig met die opmeting van sy besit. Die gebied is deur Stephanus Meintjies ontwikkel, en 'n nabygeleë koppie, Meintjieskop, is na hom vernoem. Die destydse dorpsgebied het van Potgieterstraat in die weste tot by Prinsloostraat in die ooste en van Boomstraat in die noorde tot by Scheidingstraat in die suide gestrek.
[wysig] Hoofstad van die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR)
Pretoria het op 1 Mei 1860 die hoofstad van die ZAR geword en is tydens die Eerste Vryheidsoorlog tussen Desember 1880 en Maart 1881 deur Britse troepe beleër.
George Heys, 'n boorling van Durban en geesdriftige sakeman wat hom in die 1870's in Pretoria gevestig het, het in 1882 sy koetsvoerdiens Express Saloon Coach Service gestig. Die koetse het van Kerkplein op drie hoofroetes na Kimberley, Barberton en Pietersburg vertrek. Die Abbot-Downing-koetse, wat Heys ingespan het, was handgemaak en is van New Hampshire in die Verenigde State ingevoer. Destyds is die koetse, waarvan elkeen agtien tot twintig passasiers en tot drie en 'n halwe ton posstukke kon vervoer, deur feitlik alle belangrike koetsmaatskappye gebruik.
Die kaartjie vir 'n koetsreis was allesbehalwe goedkoop - die span van tien perde moes elke tien tot vyftien myl vervang word. Die reis tussen Pretoria en Johannesburg het destyds ongeveer vyf uur geduur - mits die koets nie in die Sesmylspruit of die Jukskeirivier vasgeval het nie. George Heys se vervoersaak het ook 'n kontrak met die posmeester-generaal van die ZAR, Nicolaas van Alphen, gehad, maar dit het met die aankoms van die eerste trein uit Kaapstad op Pretoria se stasie ten einde geloop. Heys was nogtans 'n welgestelde man en het in 1886 die statige herehuis Melrose Villa (wat later Melrose-huis genoem is) in Maréstraat (later Jacob Maréstraat) laat bou.
Die Tweede Vryheidsoorlog (1899 tot 1902) het tot die ondergang van die ZAR gelei en 'n tydperk van Britse oorheersing in Suid-Afrika ingelui. Pretoria het op 5 Junie 1900 gekapituleer en is vervolgens deur troepe onder die bevel van lord Frederick Sleigh Roberts ingeneem. Lord Roberts het van die Sikhs, wat hom op sy veldtogte in Indië bygestaan het, saamgebring na Pretoria en in Melrose-huis ingetrek. Die huis het ook die hoofkwartier van die Britse leër in die stad geword. Met die ondertekening van die Vredesooreenkoms van Vereeniging in die eetkamer van Melrose-huis is die oorlog kort voor middernag op 31 Mei 1902 in Pretoria amptelik beëindig.
George Heys het saam met sy vriende, waaronder die sakelui Edmund en George Bourke, 'n baie belangrike rol in die ekonomiese, professionele, politieke en sosiale lewe van Pretoria gespeel. Almal het goeie betrekkinge met president Paul Kruger gehandhaaf en talle liefdadige geskenke aan die stad gemaak, waaronder 'n verpleeginrigting vir gewonde soldate in 'n klein gebou langs die Staats Model School in Van der Walt Straat (1899), die kerksaal van die Metodiste-kerk in Sunnyside en die klokkespel in die stadhuis in Paul Krugerstraat.
[wysig] Hoofstad van Suid-Afrika
Die Afrikanerrepublieke ZAR en Oranje-Vrystaat is met die Kaapkolonie en Natal in 1910 verenig in die Unie van Suid-Afrika, met Pretoria as sy administratiewe hoofstad (terwyl Kaapstad die parlementêre en wetgewende hoofstad geword het). In die tydperk tussen 1860 en 1994 het Pretoria ook as die setel van die provinsiale regering van Transvaal gedien.
Op 14 Oktober 1931 het Pretoria amptelik stadstatus gekry. Danksy die vestiging van akademiese en wetenskaplike instellings word Pretoria ook as die akademiese hoofstad van Suid-Afrika beskou - dit is die tuiste van 'n aantal universiteite en navorsingsinstellings, onder andere die Universiteit van Pretoria, Universiteit van Suid-Afrika en die WNNR.
Pretoria se Kerkstraat was een van die teikens van die ANC se terreuraanvalle in Suid-Afrika in die jare 1982 tot 1984. In die bomontploffing in hierdie straat is op 20 Mei 1983 agtien mense dood en 217 beseer.
Op 24 November 1995 het Pretoria sy eerste Swart burgemeester, Slo Ramokhoase, gekry.
Vandag vorm Pretoria staatkundig deel van die Metropolitaanse Munisipaliteit van Tshwane, één van die drie onder Suid-Afrika se vyf grootste metropolitaanse gebiede wat in die provinsie Gauteng te vinde is.
[wysig] Infrastruktuur
Pretoria se strategiese ligging, sy aangename klimaat en die beskikbaarheid van hoogs opgeleide mannekrag het van die stad 'n leidende onderwys- en navorsingsentrum gemaak. Daar word beraam dat tussen 85 en 90 persent van alle navorsings- en ontwikkelingsaktiwiteite in Suid-Afrika in Pretoria gekonsentreer is. Belangrike instellings sluit Krygkor, die Mediese Navorsingsraad, die Wetenskaplike en Nywerheidsnavorsingsraad (WNNR), die Navorsingsraad vir Menslike Wetenskappe en tersiêre instellings soos die Universiteit van Suid-Afrika (UNISA) en die Universiteit van Pretoria (UP) in.
Daar bestaan goeie toegangsroetes van Johannesburg (N1), Pietersburg (N1) en Witbank (N4). Die Gautrein is 'n 80-kilometer sneltrein wat vir die Gautengprovinsie beplan word waarvolgens Johannesburg, Pretoria en die OR Tambo Internasionale Lughawe met mekaar verbind sal word. Daar word beplan dat daar Gautreinstasies by die bestaande Pretoriastasie en in Hatfield sal wees. Die Tshwane metro beplan ook 'n kringspoor wat as 'n stedelike ontwikkelingskorridor sal dien met 'n pendelspoorweg verbinding as basis wat om die Pretoriastadskern sal loop as deel van 'n geïntegreerde multimodus vervoerstelsel vir Tshwane. Pretoria is slegs 28 kilometer van die OR Tambo Internasionale Lughawe, 35 kilometer van Lanserialughawe en word bedien deur die Wonderboomlughawe wat binne die stadsgrense is. Daar word beplan om Wonderboomlughawe te ontwikkel tot 'n derde internasionale lughawe in Gauteng.
Inwoners en sakeondernemings in Pretoria en omstreke sal ook baat by die Tshwane Global Digital Hub projek waarvolgens die bestaande optiese vesel infrastruktuur in die metropool benut gaan word om bekostigbare breëband Internettoegang en ander Inligting en Kommuikasie dienste te verskaf.
Die Tshwanemark in die weste van Pretoria is die tweede grootste mark in Suid-Afrika. Die mark het 'n nasionale en internasionale kliëntebasis. Die mark se hoof bedryf is die koop en verkoop van varsprodukte insluitend vrugte en groente, vleis en blomme, maar dit het ook fasiliteite vir grootmaatverpakking, verwerkingsondernemings, grootmaat koeldrankverkope.
[wysig] Wonderboom Lughawe
Die Wonderboom Lughawe lê sowat 8km buitekant die stad en is oombliklik die trotse perd van die stadsraad van Pretoria. Daar is tans 'n opknappingsproses aan die gang, alhoewel die omgewingsimpakstudie, wat in 2004 gedoen is, opgelewer het dat die geraasbesoedeling al klaar hoog is. Die projek om die aanloopbaan te verleng is destyds afgekeur omdat die geraas van nog meer (en nog groter) vliegtuie die omgewing sal aftakel. Sien ook: Wonderboom Lughawe, (engels) en Verdere ontwikkeling van lughawe in vooruitsig, (Julie 2006). Hier is 'n padkaart en satellietfoto van die Wonderboom Lughawe
[wysig] Jakarandastad
Pretoria se bynaam "Jakarandastad" verwys na die sowat 70�000 Jakarandabome wat in en om Pretoria groei en in Oktober met hulle pragtige perskleurige bloeisels 'n besondere karakter aan die stad gee. Die eerste twee bome is in 1888 deur J.D. Cilliers, 'n plaaslike tuinier, in sy tuin by Myrtle Lodge, Celliersstraat in Sunnyside geplant. Hy het die plantjies van 'n Kaapstadse boomkweker bekom wat hulle uit Rio de Janeiro in Brasilië ingevoer het. Die twee bome staan vandag op die terrein van die Laerskool Sunnyside.
Die jakaranda is afkomstig uit die tropiese dele van Suid-Amerika en behoort tot die familie Bignoniaceae. Daar is sowat vyftig spesies van jakarandabome. Die een, wat as 'n uitheemse boom in warmer klimaatstreke van Suider-Afrika aangetref word, word Jacaranda mimosifolia genoem.
Teen die einde van die 19de eeu het die blom- en boomkweker James Clark jakarandasaad uit Australië ingevoer en jakarandabome op groot skaal begin kweek. In November 1906 het hy tweehonderd klein boompies aan die Pretoriase stadsraad geskenk wat hulle in die destydse Kochstraat (tans Bosmanstraat) geplant het. Die stadsingenieur Walton Jameson, wat vinnig as "Jakaranda Jim" bekend gestaan het, het 'n program van stapel gestuur om orals in Pretoria jakarandabome aan te plant. In 1971 was daar reeds 55�000 jakarandabome in die stad.
Die meeste jakarandas, wat in Pretoria aangetref word, is ligpers, maar in Herbert Bakerstraat in Groenkloof is daar ook wit jakarandas aangeplant.
Die Jakarandakarnaval is 'n ou tradisie wat in die periode tussen 1939 en 1964 gereeld gehou is. Nadat die fees in 1964 gestaak is, het dit twintig jaar lank nie meer plaasgevind nie en is eers in 1985 weer hervat. Die feestelikhede sluit onder meer 'n kleurryke optog en die kroning van die Jakarandakoningin in.
[wysig] Demografie
Pretoria se bevolking word geraam op ongeveer een miljoen. Algemene omgangstale in die Pretoria-omgewing sluit onder meer Afrikaans, Tswana, Engels en Ndebele in. In 1991 was Pretoria naas Wynberg, 'n voorstad van Kaapstad, die sensusdistrik met die grootste getal Afrikaanssprekendes.
[wysig] Ekonomiese basis
Een van die pioniers van die plaaslike yster- en staalbedryf was Cornelis F. Delfos, wat in 1916 'n hoogoond in Pretoria opgerig het. Dié bedryf was gegrond op Suid-Afrika se eie grondstowwe. Nogtans het 'n lewensvatbare nywerheid eers met die hulp van die regering tot stand gekom. Die Suid-Afrikaanse yster- en staalbedryf is as staatsbeheerde nywerheid gevestig, en die Pretoria-aanleg van die destydse Suid-Afrikaanse Yster en Staal Industriële Korporasie Beperk (Yskor) is in 1930 opgerig. Toe die Tweede Wêreldoorlog in 1939 uitgebreek het, het die aanleg se jaarlikse produksie reeds meer as 300�000 ton beloop.
Pretoria is nog steeds 'n sentrum van die Suid-Afrikaanse yster- en staalbedryf, alhoewel die stad nou ook oor 'n beduidende motor-, spoorweg- en masjienboubedryf beskik. Volgens 'n ondersoek van die Noordwes-Universiteit in Potchefstroom is Pretoria die derde belangrikste ekonomiese sentrum in die land na Johannesburg en Kaapstad. In 2002 is 8,55 persent van Suid-Afrika se bruto geografiese produk deur Pretoria opgelewer.
[wysig] Besienswaardighede
[wysig] Kerkplein
Die Ou Kerkplein is die geskiedkundige middelpunt van Pretoria, wat vroeër ook 'n gewilde bymekaarkomplek vir burgers en handelaars was. 'n Aantal statige ou geboue, wat 'n belangrike rol in die geskiedenis van die stad gespeel het, en die monument ter ere van President Paul Kruger verleen 'n besonderse karakter aan die plein.
Die hoeksteen van die Ou Raadsaal is op 6 Mei 1889 deur president Kruger gelê, en teen Desember 1891 was die gebou voltooi. Die Volksraad het egter reeds op 5 Mei 1890 in die halfvoltooide Raadsaal vergader wat uiteindelik in 1892 sonder enige amptelike seremonie in gebruik geneem is. Die vier klokke in die toring is in 1894 in werking gestel. Die Raadsaal het oorspronklik net oor twee verdiepings beskik; 'n derde verdieping is eers met die instelling van die Tweede Volksraad bygevoeg. Bo-op die toring is 'n vrouefiguur aangebring wat die Vryheid voorstel; hierdie beeld was aanvanklik kaalkop, en volgens oorlewering het president Kruger 'n helm vir die figuur laat vervaardig wat met klinknaels vasgeheg is. Die hout, wat vir dekoratiewe doeleindes gebruik is, het uit Noorweë gekom en is van daar na 'n timmermanswinkel op die Orkney-eilande noord van Skotland geneem waar dit verwerk en later na Durban verskeep is. Die houtwerk is uiteindelik per spoor na Charlestown en toe per ossewa na Pretoria vervoer.
Pretoria is ook bekend as die Jakarandastad a.g.v. die lanings Jakarandabome langs menige strate. In die lente is die sowat 30�000 bome vol pers bloeisels - 'n prag om te aanskou. Ander besienswaardighede en toeristeaantreklikhede sluit in:

Summary:
Pretoria (Ndebele: iPitori) is die administratiewe hoofstad van Suid-Afrika en is geleë in die provinsie Gauteng, ongeveer 50 km noord van Johannesburg. Die stad word omring deur die Magaliesberg-reeks.
Pretoria is in 1855 deur Voortrekkers gestig en het in 1860 die hoofstad van Transvaal en in 1910 ook die uitvoerende hoofstad van die nuutgestigte Unie van Suid-Afrika geword. Kaapstad is sedertdien die wetgewende hoofstad en Bloemfontein die geregtelike hoofstad. In 1931 het Pretoria stadstatus verkry. Die stad dien oorwegend as 'n administratiewe sentrum, en die plaaslike dienstesektor verskaf die meeste werkgeleenthede. Nogtans beskik Pretoria oor 'n nywerheidsbasis, wat veral op die yster- en staalbedryf steun, en dien daarnaas as 'n spoorwegsentrum.
Pretoria se tersiêre instellings sluit die Universiteit van Suid-Afrika (gestig in 1873 en tans een van die vernaamste instellings ter wêreld vir afstandsonderwys), en die Universiteit van Pretoria (gestig in 1908) in.
Sedert 2000 vorm Pretoria deel van die Tshwane-metropool. Op 7 Maart 2005 het die Stad van Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit in 'n vergadering besluit om die Stad van Tshwane formeel as ‘n geografiese pleknaam te registreer op die databasis van die Suid-Afrikaanse Geografiese Name Raad (SAGNR) in terme van die SAGNR Wet 118 van 1998. Sedertdien is die Tshwane stadsraad in 'n omstrede proses betrokke om Tshwane as die amptelike en enigste naam van die stad te vestig. .


[wysig] Geskiedkundige agtergrond
Die oorsprong van die kruistogte lê in die ontwikkelings in die weste in die vroeë Middeleeue, sowel as die agteruitgang van die Bisantynse Ryk. Die agteruitgang van die Karolingiese Ryk in die latere 9de eeu tesame met die relatiewe stabiliteit van plaaslike Europese grense na die kerstening van die Wikings, Slawe en die Magjare het beteken dat daar groepe vegters was wat bitter min gehad het om te doen behalwe om onderling te baklei en die landelike bevolking te terroriseer. Die kerk het probeer om die geweld stop te sit deur die Vrede van God bewegings wat geweld jeens sekere mense in sekere tye van die jaar verbied het. Dit was ietwat suksesvol maar opgeleide vegters het altyd na 'n manier gesoek om uiting te gee aan hulle geweldadigheid. Vertoë vir hulp vanaf die Bisantynse Keiser Alexius I om weerstand te bied teen die Moslem aanvalle is dus gretig ontvang.
'n Latere geleentheid om uiting aan hierdie gewelddadigheid te gee het hom ook voorgedoen met die Reconquista in Spanje wat Spaanse ridders en huursoldate vanuit ander dele van Europa betrek het in die stryd teen die Islamitiese More. In 1063 het Pous Alexander II sy pouslike seën aan die Spaanse Christene gegee in hul oorlog teen die Moslems.
Die agtergrond in die Christelike Weste moet ook gesien word in die lig van die ontwikkelinge in die Moslem ooste. Die Moslem teenwoordigheid in die Heilige Land strek terug tot die oorspronklike Arabiese oorname van Palestina in die 7de eeu. Dit het nie baie met die pelgrimstogte na die heilige plekke van die Christendom ingemeng nie en wes-Europeërs was toe nie so besorg oor die verlies van die verre Jerusalem toe hulle self invalle deur Moslems en ander vyandiggesinde nie-Christene soos die Wikings en die Magjare in die gesig gestaar het nie. Die suksesse van die Moslem magte was egter besig om ernstige druk op die Oos-Ortodokse Bisantynse Ryk te plaas.
'n Keerpunt in westerse houdings jeens die ooste het in die jaar 1009 gekom toe die Fatimidiese kalif van Kaïro, al-Hakim bi-Amr Allah die Kerk van die Heilige Graf laat vernietig het. Sy opvolger het die Bisantynse Ryk toegelaat om dit te laat herbou onder streng voorwaardes en het pelgrimstogte ook weer toegelaat, maar baie gerugte het die rondte begin doen oor Moslem-wreedheid teenoor Christen-pelgrims; hierdie gerugte het 'n belangrike rol gespeel in die ontstaan van die kruistogte later in daardie eeu.
'n Ander belangrike kenmerk van die Kruistogte is die kerklike propaganda, wat 'n religieuse regvaardiging vir die militêre optrede teen die Moslems gee. Die tradisionele Christelike pelgrimstog na die Heilige Graf is nou tegelykertyd as 'n oorlog teen heidense volke gepropageer.
In Europa begin die verhoudings tussen die Christelike meerderheid en nie-Christelike minderhede dramaties versleg. Die klein Joodse gemeenskappe, wat helemaal nie by die Christelik-Islamitiese konflik betrokke is nie, is nogtans die eerste slagoffers van die fanatieke Christelike gepeupel, wat orals in Wes-Europa opgesweep raak deur die Kruistog-retoriek van die klerus. Die vyandbeeld, wat aanvanklik op die Turkse Moslems as die teenstanders van die Oos-Romeinse Christendom beperk is, sluit vinnig die hele Islamitiese wêreld in en uiteindelik elkeen wat as 'n vyand van Christus beskou is. Dit is nou veral Joodse burgers, wat in afgryslike pogroms vermoor word.
[wysig] Geskiedkundige verband
Die oorsaak vir die eerste Kruistog was Keiser Alexius I se vertoë aan Pous Urbanus II vir huursoldate om hom te help om die Moslem invalle in die grondgebied van die Bisantynse ryk te weerstaan. Alhoewel daar reeds 'n Oos-Wes Skeuring begin plaasvind het tussen die Katolieke Westerse kerk en die Grieks-Ortodokse oosterse kerk, het Alexius I hulp van mede-Christene verwag. Die reaksie was egter baie groter en minder behulpsaam as wat Alexius I verwag het, toe die Pous 'n oproep gedoen het om 'n invalsmag saam te stel, nie net om die Bisantynse ryk te beskerm nie maar ook om Jerusalem weer terug te neem.
Toe daar in 1095 voorspraak gemaak is vir die Eerste Kruistog was die Christen prinse van noordelike Iberië al vir 'n honderd jaar besig om hulle pad uit die berge van Galisië, Asturias, die Baskiese land en Navarre met toenemende sukses uit te veg. Die val van die Moorse Toledo aan die hand van die Koninkryk van León in 1085 was 'n groot oorwinning, maar die draaipunt van die Reconquista het nog in die toekoms gelê. Die onenigheid onder die Moslem emirs was 'n noodsaaklike faktor gewees vir die groeiende sukses.
Terwyl die Reconquista 'n prominente voorbeeld was van die Christen oorlog teen Moslem oorname was, was dit nie die enigste voorbeeld daarvan nie. Die Noorse avonturier Robert Guiscard het die voet van Italië, Calabria, in 1057 oorwin en het die tradisioneel Bisantynse gebied beskerm teen invalle van die Moslems van Sisilië. Die seevarende lande van Pisa, Genua en Katalonië het was almal aktief betrokke in gevegte teen die Islamitiese vestings van Mallorca en Sardinië wat die kuslyn van Italië beveilig het teen Moslem-strooptogte. Die toenemende wurggreep van die Moslem-magte op Wes-Europa was 'n sterk aansporing vir mense om positief te reageer op die Bisantynse keiser, Alexius I se oproep tot 'n heilige oorlog om die Christendom te beskerm en om die verlore gebiede te terug te neem.
Die pousdom van Pous Gregorius VII wat 'n interne stryd gevoer het oor bedenkinge rondom die geldigheid van 'n heilige oorlog en die vergieting van bloed in die naam van die Here het uiteindelik 'n gevolgtrekking gemaak ten gunste van geregverdigde geweld. Optredes teen Ariërs en ander ketters het 'n geskiedkundige presedent geskep vir 'n samelewing waar geweld teenoor ongelowiges en inderdaad ook teen ander Christene, aanvaar is en algemeen voorgekom het. Sint Augustinus van Hippo, Gregorius se intellektuele rolmodel, het die gebruik van geweld geregverdig in diens van die Stad van God en verder sou 'n Christelik regverdige oorlog 'n agressiewe en ambisieuse leier van Europa, soos Gregorius homself beskou het, se aansien baie verhoog. Die noordelike stamme sou dan aan Rome verbind wees en hulle moeisame ridders sou 'n uitlaat vir hulle gewelddadigheid kon vind. Vorige pogings van die kerk om sulke geweld stop te sit, soos die Vrede van God-bewegings, was nie so suksesvol as wat gehoop was nie. Suid van Rome het die Nore gewys hoe sulke energie op Arabiere (in Sisilië) en die Bisantyne (op die vasteland) losgelaat kon word. Latynse leierskap in die Levant (mediterreense lande oos van Italië) sou die Pousdom se eis om heerskappy oor die Patriarg van Konstantinopel, wat direk aanleiding gegee het tot die Groot Skeuring van 1054, te bevestig.
In die Bisantynse tuislande is die oosterse Keiser se swakheid ontbloot met die rampspoedige nederlaag by die Slag van Manzikert in 1071, wat die Ryk se Asiese gebiede verklein het tot 'n streek in westerse Anatolië en rondom Konstantinopel. 'n Sekere teken van die Bisantynse desperaatheid was die vertoë van Alexius I Comnenus aan sy vyand die Pous vir hulp. Gregorius was egter gewikkel in die inhuldigingskrisis en kon daarom nie op die Duitse keiser staatmaak vir hulp nie, en die kruistog het dus nooit plaasgevind nie.
Vir Gregorius se gematigde opvolger Pous Urbanus II sou die kruistog 'n manier bied om die Christendom te verenig en daardeur die Pousdom versterk, en kon miskien selfs die Ooste onder sy beheer bring. Die ongelukkige Duitsers en Nore kon egter nie op staatgemaak word nie, maar die kern van die kruistog sou uiteindelik gevind word in Urbanus se tuisland onder die Noordelike Franse. Die eerste kruistogte het 'n ongeëwenaarde golf van passievolle, vrome woede ontketen wat tot uiting gekom het in die massamoord van die Jode en die geweldadige behandeling van die Ortodokse Christene in die ooste. Die eerste fase van die Kruisvaart beweging het sy hoogtepunt bereik en is hoofsaaklik geblus met die verwoesting van Konstantinopel in 1204.
Die kruistogte van die 13de eeu het nie sulke gewildheid geniet nie en na Akko vir die laaste keer in 1291 geval het en die uitwissing van die Oksitaanse Kathare tydens die Albigensiese Kruistog, het die ideale van die kruisvaarte in onguns verval.
Die laaste kruisvarende orde van ridders wat grondgebied oorheers het was die Hospitaalridders. Na die val van Akko het hulle beheer geneem van eiland Rhodos en in die sestiende eeu is hulle verdryf na Malta. Hierdie laaste kruisvaarders is finaal deur Napoléon Bonaparte in 1798 onttroon.
[wysig] Die groot kruistogte
Tradisioneel word daar nege kruistogte tussen die 11de en 13de eeue erken, maar daar was ook 'n aantal kleiner kruistogte wat hoofsaaklik in dieselfde tydvak plaasgevind het en nie ingesluit word nie. Daar was dikwels kleiner kruistogte in die tydperk onderneem, nie net in Palestina nie maar ook in Spanje en Sentraal-Europa, nie net teen Moslems nie maar ook teen Christen ketters en persoonlike vyande van die Pousdom of ander magtige konings. Sulke kruistogte het plaasgevind tot en met die 16de eeu toe die Renaissance en Hervorming die politiese en godsdienstige klimaat in Europa betekenisvol verander het. Volgens is 'n lys van groot kruistogte.
[wysig] Eerste Kruistog
Hoofartikel: Eerste Kruistog
Na die Bisantynse keiser, Alexius I na hulp gesoek het om sy ryk teen die Seldjoek-Turke in 1095 te verdedig het Pous Urbanus II 'n oproep gemaak op alle Christene om aan die oorlog teen die Turke deel te neem, 'n oorlog wat volle kwytskelding sou meebring. Kruisvaarder leërs het na Jerusalem gemarsjeer en verskeie stede onderweg laat val. In 1099 het hulle Jerusalem oorgeneem en groot dele van die bevolking vermoor.
As 'n gevolg van die Eerste Kruistog is verskeie klein Kruisvaarderstate geskep, waarvan die mees noemenswaardige die Koninkryk van Jerusalem is.
[wysig] Tweede Kruistog
Hoofartikel: Tweede Kruistog
Na 'n tydperk waarin daar vrede geheers het en Christene en Moslems vreedsaam in die Heilige Land saamgeleef het, het Bernard van Clairvaux 'n beroep gedoen op 'n nuwe kruistog toe die graafskap van Edessa deur die Turke oorgeneem is. Franse en Duitse leërs het in 1147 na Klein-Asië opgeruk maar geen noemenswaardige suksesse bereik nie en het selfs die oorlewing van die Kruisvaart-state in gedrang gebring na 'n ondeurdagte aanval op Damaskus. In 1149 het beide die leiers van die leërs na hul onderskeie lande teruggekeer sonder om enigiets te bereik.
[wysig] Derde Kruistog
Hoofartikel: Derde Kruistog
In 1187 het Saladin Jerusalem herower. Pous Gregorius VIII het 'n beroep op 'n kruistog gedoen wat toe deur verskeie belangrike Europese leiers gelei is naamlik: Phillip II van Frankryk, Richard I van Engeland en Frederik I, Keiser van die Heilige Roomse Ryk. Frederik het in 1190 in Silisië verdrink., wat 'n onstabiele bondgenootskap tussen die Engelse en die Franse tot gevolg gehad het. Phillip het in 1191 teruggekeer nadat die Kruisvaarders Akko vanaf die Moslems herower het. Die Kruisvaarder-leër het toe teen die Mediterreense kus langs af beweeg. Saladin het probeer om die Kruisvaarders uit te lok maar hulle wou nie reageer nie. Hulle het die Moslems naby Arsoef verslaan en was binne sig van Jerusalem. Saladin het egter het egter hulle planne gefnuik deur die waterbronne te vergiftig en die gesaaides te vernietig. Richard het die daaropvolgende jaar teruggekeer na hy 'n verdrag met Saladin gesluit het. Onderweg terug Engeland toe het sy skip skipbreuk gely en is hy deur die vyandig gesinde Oostenrykse hertog Leopold gevange geneem en vir 'n losprys aangehou.
[wysig] Vierde Kruistog
Hoofartikel: Vierde Kruistog
Die Vierde Kruistog is deur Pous Innocent III in 1202 van stapel gestuur met die oogmerk om die Heilige Land vanuit Egipte binne te val. Die Venesiërs het beheer oor hierdie kruistog verkry en die doelwit na Konstantinopel verander waar hulle gepoog het om 'n Bisantynse banneling op die troon te plaas. Na 'n reeks misverstande en die verskeie uitbrake van geweld is die stad in 1204 verower. Die gewildheid van die beweging was egter nou dood en die opvolgende kruistogte kan eerder verklaar word as die Pousdom se poging om die militêre energie van die Europese volke in Sirië se rigting te verlê.
[wysig] Albigensiese Kruistog
Hoofartikel: Albigensiese Kruistog
Die Albigensiese Kruistog is in 1209 van stapel gestuur om die Kathare wat as ketters beskou is in suidelike Frankryk te elimineer. Dit was 'n dekade lange stryd wat net soveel of dalk meer met die noordelike Franse se begeerte om hul beheer suidwaarts uit te brei as wat dit met kettery te doen gehad het. Die Kathare asook die onafhanklikheid van die suidelike streke in Frankryk is uiteindelik sodoende vernietig.
[wysig] Vyfde Kruistog
Hoofartikel: Vyfde Kruistog
Deur gereelde optogte, in gebede en preke het die Kerk gepoog om weer 'n kruistog aan die gang te sit. Die Vierde raad van die Lateraan (1215) het 'n plan geformuleer om die Heilige Land weer terug te wen. 'n Kruisleër van Hongarye, Oostenryk en Beiere het 'n merkwaardige prestasie behaal deur Damietta in 1219 in Egipte te verower, maar het op aandring van die pouslike legaat, Pelagius voortgegaan met 'n onverskillige aanval op Kaïro. 'n Oorstroming van die Nyl het hulle gedwing om tussen vernietiging en oorgawe te kies.
[wysig] Sesde Kruistog
Hoofartikel: Sesde Kruistog
In 1228 het Keiser Frederik II per skip vanaf Brindisi na Sirië vertrek na hy deur die pous in die ban gedoen is. Deur middel van diplomasie het hy onverwagte sukses behaal en is Jerusalem, Nasaret en Bethlehem aan die Kruisvaarders oorhandig vir 'n tydperk van 10 jaar. Dit was die eerste groot kruistog wat nie deur die Pousdom aan die gang gesit is nie, 'n tendens wat vir die res van daardie eeu voortgeduur het.
[wysig] Sewende Kruistog
Hoofartikel: Sewende Kruistog
Die pouslike belange wat deur die Tempelridders verteenwoordig is, het hulle in konflik met Egipte in 1243 gebring en het 'n Khwarezmiaanse mag deur hulle in die daaropvolgende jaar ontbied, Jerusalem bestorm. Alhoewel dit nie so 'n wydverspreide woede en verontwaardiging in Europa ontketen het soos die val van Jerusalem in 1187 gedoen het nie, het Lodewyk IX van Frankryk 'n kruistog teen Egipte georganiseer tussen 1248 en 1254. Dit was 'n mislukking en die Lodewyk het die grootste deel van die tyd in die hof van die Kruisvaarder-koninkryk van Akko deurgebring.
[wysig] Agste Kruistog
Hoofartikel: Agste Kruistog
Die agste Kruistog is deur Lodewyk IX in 1270 gereël. Hy het per skip vanaf Aigues-Mortes vertrek, aanvanklik met die doel om die oorblywende Kruisvaarderstate in Sirië te hulp te snel. Die Kruistog is toe uiteindelik egter na Tunisië geskuif waar Lodewyk slegs twee maande gespandeer het voor hy oorlede is.
[wysig] Negende Kruistog
Hoofartikel: Negende Kruistog
Die toekomstige koning van Engeland Edward I het 'n verdere ekspedisie in 1271 geloods na hy Lodewyk op die Agste Kruistog vergesel het. Hy het bitter min in Sirië bereik en in die daaropvolgende jaar teruggekeer na die sluiting van 'n vredesverdrag. Met die val van die Antiochië (1268), Tripoli (1289) en Akko (1291) is die laaste oorblyfsels van Christelike besetting van Sirië beëindig.
[wysig] Impak op Europa
Die Kruistogte het 'n enorme invloed op die Europese Middeleeue uitgeoefen. Met tye was groot dele van die kontinent onder 'n magtige Pousdom verenig, maar teen die 14de eeu het die ou begrip van Christendom verbrokkel en was die ontwikkeling van gesentraliseerde burokrasieë, die grondslag vir die moderne volkstaat, al goed onderweg in Frankryk, Engeland, Boergondië, Portugal, Kastilië en Aragon deels as gevolg van die oorheersing van die kerk met die aanvang van die kruistog-era. Alhoewel Europa al vir eeue aan Islamitiese kultuur blootgestel is deur kontak in Spanje en Sisilië, is baie Islamitiese denkrigtings op wetenskaplike-, mediese- en argitektoniese gebiede na die weste oorgedra deur die kruistogte; Europese kastele het byvoorbeeld soos in die ooste, massiewe klipstrukture geword eerder as die vroeëre, kleinere houtgeboue, wat in die verlede gebruik is. Die kruistogte het ook bygedra tot die aanvang van die Renaissance in Italië, aangesien baie van die Italiaanse stedelike state belangrike, winsgewende handelskolonies in die kruisvaarderstede (beide in die Heilige Land en later ook in die Bisantynse gebiede) besit het.
[wysig] Impak op die Islamitiese wêreld
Sommige deskundiges beweer dat die kruistogte 'n verrykende impak op die Islamitiese wêreld gehad het, waar woorde wat na Franke en kruisvaarders verwys, soms uitdrukkings van minagting jeens Westerse waardes aandui. Die destydse Moslems bewonder wél die dapperheid van die Frankiese krygers, maar verafsku terselfdertyd hulle gewelddadigheid, wreedheid en hebsug. Moslems sien Saladin, die Koerdiese vegter, steeds as 'n held.
Die Kruistogte word onder talle Moslems steeds beskou as wrede en barbaarse aanslae deur Europese Christene op die Islamitiese kultuur. Dit kom ooreen met die historiese feite, aangesien die verfynde Grieks-Bisantynse en Arabiese kultuur van die ooste tydens die middeleeue in sterk teenstelling met dié van Wes-Europa staan.
Die aanvalle van die kruisvaarders het egter steeds net 'n klein randgebied van die Arabiese magsgebied getref, en die maghebbers van die Islamitiese wêreld het dit nouliks as 'n bedreiging beskou. Die Latynse koninkryke, wat deur die kruisvaarders in Palestina gestig is, kon dus byna tweehonderd jaar lank aan die periferie van die Arabiese wêreld bestaan.
In bepaalde Arabiese kringe, maar ook in die taal van die Islamitiese fundamentalisme en terrorisme word daar na Westerse agressie jeens hulle steeds as kruistogte verwys. Ander sien ook die oorwinning oor die moderne kruisvaarders as 'n oorwinning vir hulle onderskeie doelwitte. Sien Arabiese onafhanklikheid en Pan-Islamisme.
[wysig] Impak op die Joodse gemeenskappe
Die gruweldade van die kruisvaarders teenoor Jode in Duitse en Hongaarse dorpe en later ook in die van Frankryk en Engeland en die massamoorde van nie vegtendes in Palestina en Sirië het deel geword van die Anti-Semitiese geskiedenis van Europa. Dit het eeue lank kwade gevoelens aan beide kante nagelaat. Die sosiale stand van Jode in wes-Europa is deur die Kruistogte versleg en is wetlike beperkinge dikwels tydens en na die kruistogte op hulle van toepassing gemaak. Dit het ook die weg gebaan vir die anti-Joodse wetgewing deur Pous Innocent III en was 'n keerpunt in die geskiedenis van die Jode in die Middeleeue.

Summary:
Die kruistogte was 'n reeks militêre veldtogte wat tussen die 11de eeu en die 13de eeue plaasgevind het, gewoonlik met goedkeuring deur die Pous. Oorspronklik was dit Rooms-Katolieke pogings gewees om die Heilige Land by die Moslems af te neem. Sommige was egter selfs teen ander Christene gemik, soos byvoorbeeld die Vierde Kruistog teen Konstantinopel en die Albigensiese Kruistog teen die Kathare van Suid-Frankryk.
Kruistogte word dus dikwels as heilige oorloë teen groepe of volkere, wat as interne of eksterne teenstanders van die Christendom beskou is, gedefinieer. Hierdie teenstanders sluit naas die Moslems ook ortodokse Griekse en Russiese Christene, heidense Slawiese volkere, Mongole, ketters soos die Kathare, Bogomiele en Hussiete en die politieke opponente van die pousdom in.
Die term "kruistog" is tydens die middeleeue nog nie gebruik nie; dit dateer uit 'n later tydperk en verwys na die kruise, wat deelnemers van die kruistogte op hulle kleding aangebring het.
In die breër sin word kruistog soms retories en metafories gebruik om 'n oorlog, wat 'n godsdienstige oogmerk het, te regverdig.
Party ywerige aktiviste mag egter ook na hulle sake verwys as kruistogte soos die kruistog teen ongeletterdheid, ensovoorts. Die term in hierdie verband het egter in onbruik verval in die Weste weens die politiese sensitiwiteit en oënskynlike disrespek teenoor Moslem-kulture. 'n Meer algemene moderne gebruik van die term is wanneer daar tipies op sarkastiese of verkleinerende wyse na dwepers verwys word.