[uredi - уреди] Geografija
Geografski položaj Egipta izuzetno je povoljan. Sinajsko poluostrvo predstavlja kopneni most koji povezuje Egipat sa Azijom. Sredozemnim morem povezan je sa Evropom, dok Suecki kanal predstavlja važno čvorište trgovačkih puteva između kontinenata.
Na severu je Sredozemno more, na istoku Gaza, Izrael i Crveno more, na jugu Sudan, a na zapadu Libija. Maksimalna dužina sever-jug iznosi 1.105 km, a maksimalna širina 1.129 km. Površina Egipta iznosi 997.739 km² (bez sporne oblasti Halaib, površine 20.580 km²). Manje od desetine od ukupne teritorije Egipta je naseljeno i kultivisano. Teritorija obuhvata dolinu i deltu Nila, kao i Suecki kanal koji povezuje Sredozemlje sa Sueckim zalivom, rukavcem Crvenog mora.
[uredi - уреди] Reljef
Više od 90% teritorije zauzimaju pustinje, uključujući Libijsku (tzv. Zapadnu pustinju) na zapadu; deo Sahare, Arapsku pustinju (tzv. Istočnu) koja se graniči sa Crvenim morem i Sueckim zalivom, na istoku. Libijska pustinja poznata je kao „veliko peskovito more“ u kome postoji nekoliko depresija od kojih je najveća Katara. Od pustinjskih oaza u Libijskoj pustinji najpoznatija su: Barija, Daktila, Karija, Farafra i mnoge druge.
Na izrazitom jugu duž granice sa Sudanom nalazi se Nubijska pustinja, ogromna teritorija kamenih površina i peskovitih dina. Sinajsko poluostrvo obuhvata peskovite pustinje na severu i ogromne planinske vence na jugu sa vrhovima koji se izdižu i do 2.100 m iznad Crvenog mora. Planina Katarina (Džabal Katrina, 2.637 m) je najveća planina u Egiptu. Nalazi se na Sinajskom poluostrvu kao i planina Sinaj (Džabal Musa) gde je prema hebrejskoj Bibliji Mojsije primio deset Božjih zapovesti.
Reka Nil ulazi u Egipat iz Sudana i teče severno prema Sredozemnom moru. Svojom celom dužinom od južne granice do Kaira Nil podseća na dugi hodnik, jer se iznad njegove doline izdižu visoke stene.
Južno od grada Idfua dolina Nila retko da dostiže širinu veću od 3 km. Od Idfua do Kaira prosečna širina doline iznosi čak i do 23 km i veći deo zapadne strane je iskorišten za poljoprivredu. Oko Kaira dolina se stapa sa deltom i zauzima 250 km sredozemne obale. Nanosi aluvijalnog mulja i drugog rečnog materijala posle poplava Rozete, Damijete i drugih reka načinili su deltu najplodnijom regijom Egipta. Ipak, iako poplave donose plodan mulj, država čini sve da smanji godišnji broj poplava, zbog erozije u priobalnom području koju vrši slana voda.
U Egiptu postoji mnogo jezera. Jezero Naser, ogromni rezervoar blizu Asuana, prostire se od sudanske granice. Niz plitkih i slanih jezera smešteni su na krajevima delte prema moru. Drugo veće jezero je Birkat Kvarun koje se nalazi u unutrašnjosti, tj. u pustinji severno od grada Fajum.
[uredi - уреди] Klima
Egipat se nalazi u suptropskom području. Klimu odlikuju vruća i suva leta i tople zime, tj. topli periodi od maja do septembra i hladni od novembra do marta. Najviše temperature u oba perioda uslovljene su severnim vetrovima. U obalnim područjima prosečne temperature kreću se od maksimalne 37�°C do minimalne 14�°C. Velika temperaturna variranja najčešća su pojava u pustinjama od maksimalne dnevne 46�°C do minimalnih 6�°C tokom noći. Tokom zimskog perioda temperature tokom noći padaju i do 0�°C. Područja sa najvećom vlažnošću nalaze se duž sredozemne obale, a prosečna količina padavina iznosi 200 mm godišnje, dok je prosečna količina padavina u Kairu samo 26 mm godišnje, a u pustinjskim oblastima kiša pada jednom u nekoliko godina. Količina padavina opada idući ka jugu, dok temperatura raste.
Kamsin (suv i topao pustinjski olujni vetar) javlja se u aprilu i maju, a dostiže brzinu i do 150 km/h.
[uredi - уреди] Vode
Nil je druga reka po dužinina na svetu, duga 6.497 km. Njen tok kroz Egipat je dug 1.550 km, a površina delte Nila je 24.000 km².
Nil ulazi u Egipat kod Vadi Halfe na njegovoj južnoj granici. Teče kroz pustinju 1,5-2 km širokom dolinom do Asuana. Od Asuana, pošto pređe svoju poslednju kataraktu, Nil teče kroz dolinu koja se širi od 5-20 km i proteže do Kaira nekih 700 km. Daljih 300 km do mora prolaze vode Nila kroz vrlo prostranu deltu, razgranatu u mnogo rukavaca. Delta završava sa lagunskom obalom dugom 250 km.
Dolinu i deltu Nila pokriva izuzetno plodno zemljište koje je reka hiljadama godina taložila u sloj debeo 10—12 m. Svake godine od avgusta do oktobra vodostaj Nila poraste, reka se izlije iz korita i poplavi svoju dolinu i deltu. Posle povlačenja ostavlja za sobom mulj koji obnavlja plodnost tla.
Na teritoriji Egipta Nil ne prima ni jednu stalnu pritoku. Klima koja vlada nad dolinom je izrazito topla, pustinjska. Samo morska obala poznaje kiše. U dolini Nila vlada trajna vedrina. Vegetacijsko doba uopšte se ne prekida; biljke neprestano rastu i dozrijevaju. Te prirodne okolnosti stvorile su od doline Nila najveću rečnu oazu na svetu. Koliko se može iz istorijskih izvora zaključiti ljudi se već 6.000 godina koriste tim tlom i poplavama Nila: grade kanale, podižu nasipe, izvlače vodu, sve do naših dana.
Osim plodnog tla i nilske vode priroda je obdarila Egipat i značajnim rudnim bogadstvom. Na Sinajskom poluostrvu i u crvenomorskom primorju ima izdašnih izvora nafte. U tom primorju javljaju se i fosfati. Zapadno od delte u sredozemnom primorju ima kamene soli.
[uredi - уреди] Flora i fauna
Vegetacija Egipta ograničena je na deltu, dolinu Nila i pustinjske oaze. Najviše rasprostranjena je kokosova palma. Od ostalih vrsta drveća ovde se nalaze akacija, tamaris, karob. Drveće koje je doneto sa drugih kontinenata su čempres, eukaliptus, mimoza kao i razne vrste voćki. Aluvijalno tlo Egipta, naročito u delti, pogodno je za gajenje različitih biljaka i kultura, uključujući grožđe, razne vrste povrća, cveća poput lotusa, jasmina i ruže. U pustinjskim predelima najčešće raste šiblje i trava za stoku. Papirus, nekada zastupljen duž Nila, sada se može naći na samom jugu Egipta. Zbog pustinjske klime, Egipat ima nekoliko domaćih divljih životinja. Gazele u pustinji, kao i lisice, hijene, šakali, divlje svinje naseljavaju različita područja, uglavnom deltu i planine duž Crvenog mora. Od reptila živi nekoliko vrsta otrovnih zmija. Krokodili, nastanjeni nekad u Donjem Egiptu, danas uglavnom žive na području Gornjeg Egipta. Od ptica živi flamingo, orlovi, lešinari, pelikani i još preko 493 poznatih vrsta. Tu žive i mnogi insekti, a škorpioni žive u pustinjskim predelima. U jezerima i u Nilu živi oko 70 vrsta ribe.
[uredi - уреди] Regionalna podela
Gornji Egipat obuhvata dolinu Nila od južne egipatske granice pa do blizu Kaira. Zahvaljujući veštačkom navodnjavanju u tom dugom pojasu preovladava uzgajanje pamuka i šećerne trske. Pamuk je zauzeo prostrane površine u obliku monokulture. U Gornjem Egiptu znatne se površine zasavaju ječmom i prosom, a dobro uspevaju i druge žitarice (kukuruz, pšenica, pirinač). Uz kuće rastu i datuline palme. Uz rubove doline ima dobrih maslinika i agruma. Najveći grad u tom delu Egipta je Asuat. Od njega se odvaja kanal koji vodi u veliku oazu Fajum u kojoj se uzgajaju pamuk i žitarice. Na jugu uklesani su u stenama kipovi faraona, a dolinom se prostiru ruševine hramova i palata u Tebi, Luksoru i Karnaku. Usled podizanja nivoa vode izgradnjom brane Asuana mnogi spomenici su potopljeni.
Donji Egipat obuhvata prostranu deltu Nila. Delta daje zimi žetvu pšenice, ječma i povrća. Letna žetva sastoji se uglavnom od pamuka i pirinča. Jesenjska donosi kukuruz i proso. Osim toga u delti rodi i razno voće (datule, banane, agrumi, smokve, kajsije, breskve, jabuke, kruške...).
Donji Egipat je ispresecan gustom mrežom puteva i železničkih pruga. Nilom i brojnim kanalima plove mnoge lađe. Ovo je gusto naseljeno područje sa glavnim centrima: Kairo, politička i kulturna metropola, administrativni, trgovački i turistički centar; Aleksandrija, glavna egipatska luka, metropola trgovine pamukom, žitom, šećerom i voćem. Istočno od delte Nila proteže se zona Sueckog kanala. Taj veliki svetski morski put pod egipatskom upravom i odgovornošću angažuje na desetine hiljada egipatskih službenika i radnika. Na severnom ulazu u kanal razvila se moderna luka Port Said, a na južnom ulazu luka Suec.
[uredi - уреди] Prirodne odlike i resursi
Egipat se nalazi u suptropskom pojasu, obuhvata istočni deo Sahare, sa nizijama zapadno od Nila i planinskim uzvišenjima na istoku, u primorju Crvenog mora. Leti vlada velika vrućina, koja raste kako se ide prema jugu, gde praktično i nema padavina. One su retke već u delti, gde iznose oko 50 mm godišnje. Dolina Nila, korisne širine 3 - 15 km ima izuzetan značaj zbog racionalnog korišćenja poplava koje povećavaju plodnost zemljišta. Asuanska brana je regulisala navodnjavanje (obezbjeđujući istovremeno najveći deo električne energije), omogućila je dobijanje novih plodnih površina, povećala godišnji broj žetvi (ponekad i 4 godišnje). Egipat uvozi polovinu hrane koja mu je potrebna.
Gotovo polovina stanovništva još uvek živi od poljoprivrede ali egzodus sa sela doprinosi bujanju gradova, u prvom redu Kaira i Aleksandrije, u kojima živi više od 50% stanovništva. Industrija je slabo razvijena, izuzev tekstilne, šećerne, metalurgije i naftne.
[uredi - уреди] Istorija
[uredi - уреди] Praistorija
Skoro istovremeno sa pojavom paleolitskog čoveka u Evropi, tragovi ljudi se pojavljuju i u ušću Nila na egipatskoj visoravni koja je omeđena Libijskom pustinjom na zapadu, Arapskim poluostrvom na istoku, Sredozemnim morem na severu i prvom kataraktom Nila na jugu.
U Gornjem Egiptu kiša gotovo nikad ne pada, dok u donjem Egiptu oko Kaira, pada povremeno i ne obilno. Zbog toga je svakogodišnja nilska poplava zaista najveći događaj u celoj zemlji, jer od nje zavisi taloženje plodonosnog mulja koji daje blagostanje. Stoga su Egipćani od najstarijih vremena Nil smatrali svetom pojavom, pa su ga čak proglasili božanstvom. Savladavanjem tehnike obrade kamena u mikrolite označen je prelaz iz paleolita u mezolit ili srednje kameno doba. Za to doba najkarakterističnija je Kapsijenska kultura.
Zadnja faza Sebilijenske kulture, odgovara ranoj Natufijskoj kulturi u Palestini, pa se može datirati između 9. i 7. milenijuma p. n. e. Najstariji nalazi neolitskog čoveka Egipta pronađeni su u Fajumu i datiraju iz 4400. do 4200. godine pre nove ere. To su nalazi kamenog ručnog klina i keramičke posude u fragmentima, no one, za razliku od drugih nalazišta tog doba u Evropi, nisu bili na mestu nastanka, nego su donešeni Nilom iz gornjeg toka. Oko njih ne postoje ni kosti ni drugi ostaci čoveka ni naselja pa je teško utvrditi odakle zaista potiču, ali sa sigurnošću se može tvrditi da su nalazi zaista iz toga doba.
Tek u neolitu nastaje počinje istorija Starog Egipta jer se ljudi stalno naseljavaju u dolini Nila i postaju pastiri i poljoprivrednici. Nekako u to doba, početkom 6. veka i godišnja mena Nila se ustaljuje. Sa tom predvidivom stabilnošću koju ljudi prepoznaju i koriste počinje era blagostanja za tu zemlju sve do danas.
Prva eneolitska kultura starog Egipta je Badarijanska kultura koja datira pod kraj 5. milenijuma p. n. e., a ime je dobila po nalazištu El Badari. Ona traje oko 400 godina tj. od 4000. do 3600. p. n. e. Mlađa od te kulture naziva se Amratijanska kultura prema nalazištu u el Amrehu. Nakon nje sledi Gerzeanska kultura imena po nalazištu u blizini mesta Gerzeha koji se nalazi u oazi. Nju stavljamo u doba između 3600. do 3400. p. n. e. Poslednja faza te kulture, koja je ujedno i poslednja preddinastička kultura, prelazi u istorijsko razdoblje.
[uredi - уреди] Drevni Egipat
Pod pojmom starog Egipta podrazumeva se egipatska država i civilizacija od praistorije do rimskih osvajanja. Prva upotreba pisma, koja označava početak istorijskog perioda datirana je u doba pre ujedinjenja Egipta, u doba kulture Nakada II. Prvo poznato sređivanje pisma i pisani izvori potiču iz doba Nulte dinastije, u vreme ujedinjenja egipatske države.
Oko reke Nil formirale su se dve države, Donji Egipat u području delte Nila i Gornji Egipat južno od delte Nila. Oko 3100. godine p.n.e. kralj Narmer iz Gornjeg Egipta osvojio je Donji Egipat i stvorio prvu jedinstvenu državu i utemeljio prvu dinastiju egipatskih faraona. Razdoblje prvih dveju dinastija naziva se ranim razdobljem (2925. — 2575. p.n.e). U ovom periodu je procvetala egipatska kultura, koja je jasno ostala egipatska po svojoj religija, umetnosti, jezika i običaja. Usledilo je razdoblje Starog carstva (2575 — oko 2130. p.n.e) u kojem su podignute piramide, od koje su najpoznatije Džoserova piramida iz perioda Treće dinastije i piramide u Gizi iz četvrte, i osvojena Nubija (glavni grad Memfis).
Za vreme Prvog prelaznog perioda je došlo do raspada jedinstvene države, a politički prevrati su trajali oko 150 godina. Veće poplave Nila i stabilizacija vlade su vratile blagostanje u razdoblju Srednjeg carstva koje je dostiglo vrhunac pod faraonom Amenemhetom i naslednicima iz 12. dinastije (1983 — oko 1600. p.n.e). Drugi period nejedinstva omogućio je semitskim Hiksima da osvoje Egipat oko 1630. p.n.e. Hiksi su preoteli veliki deo Donjeg Egipa i osnovali novu prestonicu u Avarisu. Vladar Gornjeg Egipta Ahmos I, osnivač Osamnaeste dinastije, je proterao Hikse (do 1521. p.n.e.). Usledilo je razdoblje Novog carstva (oko 1530 — 1075. p.n.e) s glavnim gradom Tebom.
U tom razdoblju Egipat dostiže vrhunac razvoja i širi se sve do Džeber Barkala na jug i Eufrata na istok, a nakon 1075. p.n.e. zbog unutrašnjih sukoba snaga kraljevstva je postepeno slabila. Ovaj period je upamćem po poznatim faraonima poput: Hatšepsut, Tutmosa III, Akhenatona i njegove supruge Nefertiti, Tutankamona i Ramzesa II. Prvo istorijsko zabeleženo izražavanje monoteizma se odigralo u ovom periodu u vidu atenizma.
U trećem prelaznom periodu Egipat su najpre su ga osvojili Nubijci (oko 730 — 664. p.n.e), a potom su ih Asirci i Vavilonci sasvim potisnuli iz Azije. Godine 525. p.n.e. persijski car Kambiz II osvojio je Egipat i od njega stvorio persijsku pokrajinu. Amirtrej je 404. p.n.e. uspeo da otrgne Egipat od persijske vlasti. Trideseta dinastija je poslednja domaća dinastija koja je vladala Egiptom, pre nego što ih je ponovo pokorilo Persijsko carstvo nakon što je poslednji domaći faraon Nektaneb II poražen u bici 343. p.n.e.
[uredi - уреди] Helenistički period (332. — 30. pre n. e.)
Aleksandar Makedonski je osvojio Egipat 332. godine pre n. e., a posle njegove smrti 323. godine pre n. e. Egiptom počinje da vlada dinastija makedonskog porekla Lagidi ili Ptolemejidi. Tradicionalna egipatska civilizacija prihvata grčke uticaje, a Aleksandrija, grad koji je u delti Nila osnovao sam Aleksandar, ubrzo postaje najveći grad istočnog Mediterana i veliko kulturno središte helenističkog sveta. Rodonačelnik dinastije, Ptolemej I Soter (323. — 285. pre n. e.) osnovao je u 3. veku pre n. e. Aleksandrijsku biblioteku koja je predstavljala najveću biblioteku antičkog sveta. Svetionik na ostrvu Farosu nadomak aleksandrijske luke, koji je podignut sredinom 3. veka pre n. e. važio je za jedno od Sedam svetskih čuda antičkog sveta
Ptolemejidi su tokom 3. veka vladali ne samo Egiptom već i Palestinom, Sirijom, Kiprom i pojedinim ostrvima Egejskog mora. Ipak, dugotrajni ratovi sa rivalskom helenističkom dinastijom Seleukida i stalni sukobi unutar same dinastije doveli su do teritorijalnih gubitaka i slabljenja centralne vlasti tokom 2. veka pre n. e. Već tada ptolemejski Egipat postaje klijentska država sve moćnije Rimske republike. Pored toga, Egipat je u toku rimskih građanskih ratova 1. veka pre n. e. uvučen u sukobe između rimskih državnika i vojskovođa. Zahvaljujući uticaju na Julija Cezara, a zatim Marka Antonija, Kleopatra VII je uspela na kratko da ponovo uspostavi svoj vladarski autoritet i obnovi spoljnopolitički prestiž.
[uredi - уреди] Rimska vladavina (30. pre n. e. — 395. n. e.)
Rimska vladavina Egiptom počinje 30. godine pre n. e. nakon bitke kod Akcija posle koje je Kleopatra VII, poslednji vladar iz dinastije Ptolemeida, izvršila samoubistvo. Prvi rimski car Oktavijan Avgust je ustrojio Egipat u posebnu provinciju kojom je upravljao prefekt iz konjaničkog staleža koga je lično postavljao car, dok je osobama iz senatorskog staleža bio zabranjen ulaz bez prethodnog odobrenja. U okviru Rimskog carstva Egipat je važio za najbogatiju provinciju koja je metropoli plaćala danak u žitaricama kojima je hranjen rimski plebs. Zbog toga je Egipat nazivan i žitnicom Rima.
Osvajanje krajeva duž Crvenog mora okončano je tokom vlade cara Klaudija (41—54), dok je car Hadrijan (117—138) posetio Egipat u dva navrata. Tokom krize 3. veka Egipat je 269. kratkotrajno postao deo Zenobijinog Palmirskog carstva, a 298. Dioklecijan je nakon uništenja uzurpatora Domicija Domicijana podelio Egipat na tri provincije.
Tokom rimskog perioda, naročito posle razaranja Jerusalima 70. godine Aleksandrija je postala intelektualni centar jevrejske dijaspore. Takođe, od 2. veka Aleksandrija je postala i važan hrišćanski centar čiju je episkopiju po legendi osnovao oko 33. godine apostol i jevanđelista sveti Marko. Najznačajniji aleksandrijski teolozi iz ranohrišćanskog perioda bili su Kliment Aleksandrijski (umro između 211. i 216) i Origen (umro oko 254). Nakon 324. godine, kada je Konstantin Veliki ujedinio Rimsko carstvo pod svojom vlašću, progon hrišćanske crkve koji je započet 303. po Dioklecijanovom nalogu je okončan.
[uredi - уреди] Vizantijski period (395—642)
Pošto je sredinom 4. veka Konstantinopolj postao prestonica Rimskog carstva, isporuke žita iz Egipta su preusmerene iz Rima na Konstantinov grad. Takođe, posle smrti cara Teodosija I 395. godine jedinstveno Rimsko carstvo je podeljeno na dva dela pri čemu je Egipat pripao istočnoj polovini, tj. Istočnorimskom ili Vizantijskom carstvu.
Hristijanizacija Rimskog carstva je napredovala postepeno, naročito pošto je Teodosije I 391. počeo da donosi antipaganske zakone. Već za njegove vlade hrišćani su uz pomoć carske vojske uništili čuveni Serapejum, hram boga Serapisa u Aleksandriji. Međutim, odnosi između države i crkve nisu uvek išli glatko. Učenje aleksandrijskog sveštenika Arija, arijanstvo, je izazvalo dugotrajnu kontraverzu. Iako je arijanstvo osuđeno kao jeres na Prvom vaseljenskom saboru 324. u Nikeji ipak je uživalo podršku episkopa širom istoka Rimskog carstva sve do osme decenije 4. veka. Tokom ovog perioda kao uporni branilac nikejskog simbola vere istakao se veliki teolog Atanasije, episkop Aleksandrije. Atanasije je između ostalog sastavio i prvu hagiografiju u vidu Žitija svetog Antonija, jednog od prvih monaha pustinjaka koji se podvizavao upravo u pustinjama Egipta. Time je od početka 4. veka Egipat postao centar hrišćanskog monaštva i u pogledu monaha pustinjaka (eremita) i u pogledu sve većeg broja kinovitskih tj. manastirskih zajednica čiji je prvobitni osnivač bio sveti Pahomije.
Drugi važan teološki spor u čijem središtu se Egipat našao bilo je pitanje Hristove prirode u kome je aleksandrijska teološka škola zauzela stav da je Hrist imao samo jednu i to božansku prirodu (monofizitizam). Ovo učenje je osuđeno 451. na Četvrtom vaseljenskom saboru u Halkedonu. Kako je monofizitizam uživao široku podršku u okviru aleksandrijske patrijaršije, carske vlasti su episkopsku stolicu silom obezbedile pristalicama Halkedonskog sabora, dok su monofiziti stvorili paralelnu crkvu, takozvanu Koptsku crkvu.
Podeljenost između monofizita i pravoslavnih, između vizantijske elite i koptske većine olakšala je persijsko osvajanje Egipta 618. godine. Iako je car Iraklije (610—641) uspeo da istera Persijance 629. i obnovi vizantijsku vlast na Bliskom istoku, pa tako i u Egiptu, i Vizantijsko i Sasanidsko carstvo su se pokazale isuviše iscrpljenim za nalet novih osvajača — muslimanskih Arapa.
[uredi - уреди] Rani islamski period: od osvajanja do Mameluka (642—1517)
Između 623. i 642. Egipat su osvojili Arapi, koji su doneli islam i arapski jezik. Državom su u početku vladali kalifovi namesnici, a kada je sredinom 9. veka uticaj abasidskih kalifa iz Bagdada oslabio, osamostalio se pod vlašću namesnika iz dinastije Tulunida (868—905) i Ihšidida (935—969).
Egipat su 969. godine osvojili severnoafrički vladari iz dinastije Fatimida, koji su bili šiiti. Pretvorili su ga u središte svoje države s prestonicom u Kairu (973. godine). Kako su 1099. krstaši su osvojili Jerusalim, a fatimidski vladar Adid uputio je 1168. kurdskog vojskovođu Saladina u rat protiv krstaša. Saladin ne samo da je bio uspešan u borbi sa krstašima, već je 1171. svrgnuo poslednjeg fatimidskog vladara, ponovno uveo sunitski islam i 1175. proglasio se sultanom. Njegovi potomci postali su poznati kao dinastija Ejubida. U toku njihove vladavine Egipat je u nekoliko navrata bio meta novih krstaških pohoda, naročito Petog i Sedmog. Vlast 1250. preuzimaju mameluci, pripadnici sultanove straže, robovi turkmenskog i mongolskog porekla. Upravo su mameluci 1277. zauzeli Akru i tako zanavek isterali krstaše iz Svete zemlje. Međutim, tokom 14. i 15. veka mamelučki sultani su usred dvorskih prevrata neretko smenjivani, a u istom periodu stanovništvo Egipta je iscrpljivano čestim epidemijama kuge.
[uredi - уреди] Osmanski period (1517—1882)
Godine 1517. turski sultan Selim II osvojio je Egipat. Značaj Egipta za Carstvo je bio i strateški i ekonomski. Egipat je bio važna baza za pohode u području Crvenog mora, u Jemenu, Etiopiji i Hidžazu. U toku 16. veka, luka Suec je dosta proširena, a pridodato joj je i brodogradilište. Čak je 1568. godine pokušana i izgradnja kanala kroz Suecku prevlaku.
Nakon što su Portugalci osnivanjem svojih baza u Indiji zapretili muslimanskim moreplovcima presecanjem njihovih trgovačkih veza sa Indijom, Osmanlije odlučuju da učvrste svoj položaj u područjima oko Crvenog mora. Ovo je uključivalo osnivanje novih baza u Jemenu i Etiopiji. Pri osvajanju Etiopije, od strateškog značaja bile su osmanlijske baze u Egiptu. Nakon njenog osvajanja, oni u Etiopiji osnivaju 1555. godine Habeški ejalet sa sedištem u gradu Masava.
Osvajanje Egipta Osmanlijama je donijelo ogromne ekonomske i finansijske prednosti. Prihodi od poreza na zemlju, carina na morskim i riječnim lukama su se koristili za finansiranje vojske, vojne pohode i rashoda namesnika i njegove porodice. Pored toga Egipat je delimično pokrivao i troškove karavana kojima su hadžije išle ka Meki, a dostavljali su i velike količine žita stanovnicima Meke i Medine. Pored toga, egipatska privreda je snabdevala Osmanlijsku prestolicu sa raznim proizvodima i namirnicama: šećerom, rižom, lećom i kafom, ali i vojsku i mornaricu sa barutom, konopima i užadima.
Egipat je bio integrisan u ogromno carstvo, uživajući u dugotrajnom periodu mira, prosperiteta i dobre vlasti u odnosu na tadašnje standarde. Kairo je imao velike koristi od trgovine, koju je stimulisalo godišnje hodočašće u Meku. Zahvaljujući Osmanlijskoj moći i prestižu, te sigurnošću koja je bila veća nego u prethodnom periodu, mnogo više je vernika poduzimalo put na hadžiluk. Egipatski trgovci, ali i vlada, ostvarivali su profit od međunarodne trgovine kafom, koja je otpočela početkom 16. veka i zauzela značaj i važnost koju je dotada imala trgovina začinima. Kairo za vreme Osmanlijske vladavine je bio sedište paše i središte zemlje sa stacioniranom vojskom i birokratijom koji su trošili ogromne količine luksuzne robe.
Stalne promene u vlasti uzrokovale se česte pobune u vojsci na kraju 16. i početkom 17. veka. Smatra se da su te pobune bile uglavnom iz ekonomskih razloga , međutim često su motivi bili etničke prirode. U nekoliko navrata, vojska je čak upadala u pašine odaje, pljačkajući i ubijajući neistomišljenike. Vrhunac pobuna bilo je ubistvo Ibrahim-paše 1604. godine nakon čega sve do 1609. stanje u Egiptu bilo je gotovo na rubu anarhije. Naslednik Ibrahim-paše, Muhamed-paša (vladao 1607—1611) uspeo je uz pomoć beduina i dela lojalne vojske ugušiti pobunu. Pobednički je ušao u Kairo 5. februara 1610.
Kao odgovor na krizu u Carstvu, Osmanlije su krajem 16. i početkom 17. vijeka počeli postepeno pretvarati svoju imperiju od osvajačke u birokratsku državu i bedem islama. U ovom aspektu, osmanlijsko osvajanje Egipta i Hedžaza je posmatrano kao odgovornost sultana i Carstva za sigurnost islamskih svetih mesta Meke i Medine. Od značajnijih uspeha Osmanlija tokom 17. vijeka ističu se osvajanje Krita 1669 i ponovno osvajanje Bagdada 1636, za vreme vladavine sultana Murata IV. Međutim, ova osvajanja dodatno su smanjila stratešku važnost Egipta unutar Carstva. Pošto je u međuvremenu smanjena opasnost od Portugalaca u Crvenom moru, egipatske ekspedicije na tom području više nisu bile potrebne. Svi ti događaji deprimirali su vojne vođe u Egiptu, te im umanjivali vojni moral. Kao dodatni razlog demotivisanja egipatske vojske bilo je njihovo angažovanje u odbrani granica Carstva nakon katastrofalnog poraza Osmanlija u bici kod Beča 1683, kada su mnogi vojnici povučeni iz Egipta, koji se smatrao mirnim utočištem, daleko od burnih ratišta.
Tokom 18. veka Egipat se sve više približavao delimičnoj autonomiji, kako je opadala važnost paša koje je vlast u Istanbulu često menjala, dok su u isto vreme rasli važnost i uticaj lokalnih mamelučkih begova i šejhova. Veoma često izbijali su sukobi između sekti, od kojih su dvije bile posebno uticajne: kasimije i fikarije. Zabeleženo je da je tokom 1711. izbio sukob između ove dve sekte koji je trajao osamdeset dana (od aprila do juna 1711). Sukob je okončan ubistvom vođe fikarija, ali neprijateljstva između ovih sekti trajaće još naredne dve decenije. Centralna osmanlijska vlast bila je nemoćna da zavede red, pa je svojim potezima, koji su uključivali ubistva vođa jedne ili druge sekte, samo izazivali proteste i otpor obeju strana. Tokom 1730-ih ove sekte su se gotovo potpuno međusobno uništile, što je dovelo na vlast sektu Kazdagli (ili Kathuda po osnivaču Mustafi Kathuda), koji su komandovali janičarskim trupama.
Napoleon Bonaparta je osvojio zemlju 1798. i pokušao da pretvori Egipat u francusku koloniju. Francuzi su se povukli 1801. pred vojskom turskog generala Mehmeda Alije, koji je 1805. postao sultanov namesnik (do 1848). Novi namesnik prvo se obračunao na svirep način s Mamelucima, a zatim uveo velike reforme čime počinje uticaj zapada.
Francuzi su 1854. dobili koncesiju za izgradnju Sueckog kanala (otvoren 1869), što je povećalo stratešku važnost Egipta.
[uredi - уреди] Britanski protektorat
Zbog velikih troškova izgradnje Sueckog kanala, egipatski kediv (potkralj) Ismail je 1875. bio primoran da proda egipatski udeo u vlasništvu Sueckog kanala Ujedinjenom Kraljevstvu. Nezadovoljstvo Ismaliovom vladavinom i dolaskom Evropljana je dovelo do osnivanja prvih nacionalnih klubova 1879. sa Ahmadom Urabijem kao najistaknutijom osobom. On je 1882. postao predsednik vlade koja je pokušala da uvedde parlamentarnu kontrolu budžeta. Plašeći se gubitka kontrole nad Sueckim kanalo, Ujedinjeno Kraljevstvo i Francuksa su vojno intervisale i porazile egipatsku vojsku u bitka kod El Kebira i postavili Ismalikovog sina Teufika na čelo de fakto britanskog protektorata. Protektorat je ozvaničen 1914, a titula šefa države je promenjena u sultana, kako s Velika Britanija je ušla u rat s vojskom Egipta 1882. Otada je većinu vlasti imao britanski upravnik, dok su egipatski potkraljevi imali uglavnom formalne dužnosti.
Kada je na početku Prvog svetskog rata Otomansko carstvo stupilo u rat na strani Centralnih sila, Velika Britanija je 1914. zvanično pretvorila Egipat u protektorat, promenila titulu šefa države iz kediva u sultana kako bi istakla nezavisnost Egipta od Otomanskog carstva i preuzela kontrolu nad Sueckim kanalom.
[uredi - уреди] Nezavisna kraljevina
Posle rata u Egiptu je nastao masovni pokret za nezavisnost. 1919. došlo je do masovnih nemira, Egipat je 1922. postao nezavisna kraljevina pod vlašću kralja Fuada II.
Posle razdoblja kraljevske diktature (1930—1935) na parlamentarnim izborima pobedila je stranka Vafd, a 1936. postignut je sporazum s Velikom Britanijom po kojem su britanske snage ostale samo na području Sueckog kanala. Na početku Drugog svetskog rata Velika Britanija je Egipat ponovno pretvorila u protektorat. Nemački pokušaj prodora do Sueskog kanala Britanci su 1942. zajedno sa saveznicima zaustavili kod El Alamejna.
Posle rata egipatske političke stranke ponovno su pokušale da potisnu Britance iz Egipta, a unutrašnju situaciju bitno je pogoršao i poraz u ratu arapskih zemalja protiv Izraela (1948—1949) i sve snažniji islamski fundamentalizam.
[uredi - уреди] Republika
Pod vođstvom Gamal Abdel Nasera izvršen je 1952. državni udar i umesto kralja Faruka (1936 - 1952) postavljen je kralj Fuad II, iako je vlast zapravo preuzelo Revolucionarno veće pod vodstvom vrhovnog vojnog zapovednika Muhamed Nagiba. 1953. proglašena je republika. Nagib je postao predsednik republike i vlade. Posle pokušaja atentata na potpredsednika vlade Gamala Abdela Nasera (1954) Nagib je sklonjen iz politike, a Naser je postao predsednik vlade i republike.
U sklopu velikih reformi 1956. započela je postupna nacionalizacija države, pa je i Suecki kanal, dotada u vlasništvu britanskih i francuskih deoničara, postao državni. Izraelska vojska je zauzela Sinaj i stigla do do Sueckog kanala, gde su svoju vojsku uputile i Velika Britanija i Francuska.
Zbog opasnosti da će se uplesti i Sovjetski Savez, a po odluci UN-a, s područja kanala povukle su se sve strane jedinice. Naser je postao je tako vođa čitavog arapskog sveta. 1958. službeno je proglašeno ujedinjenje Egipta i Sirije u Ujedinjenu Arapsku Republiku (UAR), ali Sirija je 1961. istupila iz tog saveza. I pored raspada zajedničke države Egipat je naziv UAR zadržao do 1971.
Naser je održavao bliske odnose sa Sovjetskim Savezom, a zajedno sa Jugoslavijom i Indijom Egipat je bio lider Pokreta nesvrstanih. Zahvljajujući sovjetskoj pomoći, Egipat je dobio Asuansku branu, jednu od najvećih na svetu.
[uredi - уреди] Egipat posle Nasera
U Šestodnevnom ratu (1967) Egipat je doživio katastrofalan poraz, a izraelske jedinice su za samo nekoliko dana zauzele Sinajsko poluostrvo i prodrle do Sueckog kanala. Poraz u ratu i propast zamisli „arapskog socijalizma“ poništili su početne uspehe naserizma, a Naserov naslednik Anvar el Sadat (1970—1981) jače se povezao sa Zapadom.
Godine 1973. egipatskim i sirijskim napadom na Izrael počeo je Jomkipurski rat, u kojem ove dve države nisu uspele da proteraju Izrael sa Sinaja, a daljim pregovorima ipak su postigle njegovo delimično povlačenje i otvaranje Sueckog kanala.
Na Sadatov podsticaj i posle dugotrajnih pregovora u Kemp Dejvidu (SAD), Egipat i Izrael potpisali su 1979. u Vašingtonu mirovni sporazum, njime je određeno da se Izrael povuče s celog Sinajskog poluostrva. Sadat je pao kao žrtva atentata islamskih ekstremista okupljenih u Muslimanskom bratstvu (6. oktobar 1981), a njegov naslednik Hosni Mubarak je umerenom liberalizacijom smanjio unutrašnje napetosti i politikom „hladnog mira“ prema Izraelu obnovio odnose s arapskim državama.
Posle izbora 1978. na vlasti su Mubarakova Narodnooslobodilačka stranka i levi saveznici. Egipat krajem 90-ih godina sve više pogađaju ekonomski problemi, velike socijalne napetosti i sve izraženiji islamski fundamentalizam. Islamske grupe, koje najviše imaju podršku u Gornjem Egiptu, pribegle su terorizmu, usmerenom i protiv stranih turista. Još uvek nije rešen spor sa Sudanom zbog granice na području Halaib (20.580 km²).
[uredi - уреди] Politika
Po ustavu od 11. septembra 1971, Egipat je predsednička republika. Pravo glasa imaju svi državljani stariji od 18 godina. Predsednika republike predlaže parlament, a potom ga na referendumu mora potvrditi većina glasača. Njegov mandat traje šest godina.
Predsednik ima vrlo velika ovlašćenja: imenuje predsednika vlade, ministre i druge visoke državne funkcionere, parlamentu predlaže nove zakone i ima pravo veta na izglasane zakone, može raspisati referendum o važnim pitanjima i raspustiti parlament (za to treba potvrdu većine glasača na referendumu), može proglasiti vanredno stanje i privremeno vladati na temelju predsedničih odluka.
Jednodomnu Nacionalnu skupštinu čini 454 poslanika; 444 bira se na opštim izborima na pet godina, a 10 poslanika imenuje predsednik republike. Savetodavno veće (Šura) ima 210 članova; 153 biraju građani, a 57 imenuje predsednik republike. To je isključivo savetodavno telo bez zakonodavnih ovlašćenja.
[uredi - уреди] Administrativna podela
Egipat je podeljen u 29 gubernija (muhafaza), koje su dalje podeljene u regione. Svaka gubernija ima svoje administrativno sedište.
[uredi - уреди] Stanovništvo
Prema popisu stanovništva iz 2006. Egipat je imao 72.798.031 stanovnika. Prosečna gustina naseljenosti je 75 stanovnika/km². Stanovništvo se munjevito povećava zahvaljujući visokom natalitetu; Egipat je na primer 1976. imao tek 36.626.204 stanovnika. Procena za 2008. je 81.713.520 .
Većina stanovništva živi u blizini obala reke Nila, naročito oko Kaira, Aleksandrije i u delti Nila, kao i oko Sueckog kanala. Velike površine pustinje Sahare slabo su naseljene. Oko polovine egipatskih stanovnika danas živi u urbanim sredinama, što je posledica efikasnije poljoprivrede industrijalizacije.
Najveći deo stanovništva Egipta su etnički Egipćani (98%, potomci starih Egipćana koji danas govore arapskim jezikom).
Najveći gradovi Egipta su:
[uredi - уреди] Etničke grupe
Egipćani su većinom potomci drevnih Egipćana, populacije koja je bila naseljena u severoistočnoj Africi. Blizu 4.000 arapskih konjanika zauzelo je Egipat i proširilo islam. Arapski doseljenici počeli su se mešati sa lokalnim stanovništvom, sklapajući bračne zajednice sa starosedeocima. Današnji Egipćani vode poreklo i od drugih osvajača, posebno Rimljana, Grka i Turaka.
Starosedelačka grupa — Nubijci — živeli su u severnom Sudanu i južnom Egiptu. Nubijska sela poplavljena su izgradnjom Naserovog jezera u blizini Asuana. Nubijska populacija danas je skoncentrisana u Asuanu i Kairu. Vlada ih ne priznaje kao etničku manjinu.
Etničke manjine u Egiptu su beduinski Arapi na Sinajskom poluostrvu i u Arapskoj pustinji, berbersko stanovnišvo u oazi Siva i Nubijci u najjužnijem delu Egipta.
Mali broj Grka, Italijana, Jevreja i ostalih manjina se stopio sa domaćim hrišćanskim i muslimanskim stanovništvom, ili je emigrirao.
U Egiptu živi oko 500.000 do 3.000.000 izbeglica i azilanata. Od toga je oko 70.000 palestinskih izbeglica i 150.000 iračkih izbeglica . Najveći broj izbeglica su sudanske izbeglice, čiji je broj neutvrđen, ali se procenjuje na 2 do 5 miliona.
[uredi - уреди] Religija
Službena religija u Egiptu je sunitski islam kojima pripada oko 90�% stanovništva. Najveća religijska manjina su Kopti kiji čine 9% od ukupnog broja stanovnika. Ostale religijske manjine su pravoslavni Grci i Jermeni, katolički Grci i Jermeni i protestanti.
Na ovom prostoru živeli su Jevreji, iako u malom broju, vrlo ekonomski važni. Napustili su zemlju posle 1956. kada su oružane snage Izraela, Francuske i Velike Britanije napale Egipat.
Početkom 80-ih godina islamski vojnici pripadali su islamskim grupama i džihadu. Godine 1992. počela je kampanja oružanog nasilja sa centrom u Kairu i Gornjem Egiptu čiji je cilj bio osnovati vladu striktno zasnovanu na islamskom pravu. Žrtve ovog nasilja bili su Kopti, vladini službenici i turisti. Organizacije za ljudska prava ustanovili su da egipatska vlada vrši diskriminaciju nad Koptima. Zakoni koji se tiču izgradnje crkava i otvorenog praktikovanja vere su nedvno ublaženi, ali veliki građevinski radovi na crkvama još uvek zahtevaju dozvolu vlade.
[uredi - уреди] Jezik
Službeni jezik u Egiptu je arapski. Egipatska verzija arapskog jezika (masri) je dominantna u arapskom svetu zahvaljujući izuzetnom značaju koji Egipat ima u medijima i obrazovanju na ovom jeziku. Egipatski arapski je usvojio elemente koptskog egipatskog jezika iz pre-islamskog vremena, kao i turskog, francuskog i engleskog jezika. Nubijci govore starim nubijskim jezikom. Berberski jezik se upotrebljava u nekoliko naselja u oazama Zapadne pustinje. Hrišćani upotrebljavaju koptski jezik za služenje liturgije. Među obrazovanim Egipćanima u upotrebi su engleski i francuski jezik.
[uredi - уреди] Društvena struktura
U Egiptu stanovništvo se od davnina bavilo uglavnom poljoprivredom. Pre agrarne reforme siromašni radnici nisu posedovali nikakvu zemlju. Agrarnom reformom ograničena je površina zemlje koju porodica ili pojedinac može posedovati, a te granice su još više smanjene posle 1961. i 1969. Ova ograničenja su slomila političku i društvenu moć bogatih zemljoposednika. Uprkos reformama, niži sloj opet je dobio malo ili čak nije dobio ništa od obradive zemlje. Kao posledica toga migrirali su u gradove tražeći posao da bi se prehranili. Većina ih se zaposlila u industriji koja se ubrzano razvijala zbog vladinih industrijalizacijskih programa od 1950—1960. Ipak mnogi su ostali nezaposleni, tako da je veliki broj farmera, gradskih radnika i profesionalaca migriralo u Saudijsku Arabiju, Libiju i ostale zemlje bogate naftom, tražeći posao i platu šest puta veću nego što su u Egiptu mogli zaraditi. Migracije iz sela u gradove i migracije u druge zemlje nastavljene su i 1990-ih. Samo 40�% se bavilo tradicionalnim zanimanjima (ribolovom, uzgojem biljaka i životinja), dok je 2,5 miliona Egipćana radilo u inostranstvu.
[uredi - уреди] Način života
Postoje dva glavna staleža. U prvi spadaju elita i obrazovana zapadna visoka i srednja klasa. Drugoj grupi, koja je znatno veća, pripadaju siromašni farmeri, gradsko stanovništvo i radnička klasa. Postoje ogromne razlike u načinu života, navikama, ishrani, oblačenju itd. 1970. vlada je predstavila liberalnu ekonomsku politiku poznatu kao «otvorena vrata». Ova politika najviše je odgovarala prvoj grupi, jer su se povezali sa stranim kapitalom i kulturom, dok drugoj grupi su znatno otežali život, jer nisu u stanju da sebi priušte ono što je predstavljeno na televiziji, gradskim bilbordima ili u novinama.
U prošlosti žene iz nižih staleža radile su u poljima sa svojim muževima da bi mogli izdržavati svoju porodicu, dok su žene iz visokih staleža ostajale u kućama isticajući da su njihovi muževi dovoljno bogati da mogu sami da izdržavaju porodicu. Danas mnoge žene rade i zbog toga nose šalove oko glave koji podsjećaju da su one i dalje muslimanske žene iako rade van kuće. Najčešća jela u Egipatskoj kuhinji su palačinke, kušari (pasta sa lukom i raznim travama) i sveže voće i povrće. Čaj ili kafa je obavezan dodatak jelu. Bogati Egipćani jedu i evropska jela, posebno francuske kuhinje.
[uredi - уреди] Privreda
Kroz istoriju Egipta glavna privredna delatnost je bila poljoprivreda uprkos činjenici da je 95�% zemljišta pod neplodnim pustinjama. Ono što najviše uspeva na ovim prosorima je pamuk, vrlo važan izvor novca. Prva modernija industrijska postrojenja pojavila su se 1930-ih godina. Industralizacija je porasla 1960-ih kada je većina industrijskih postrojenja dospelo u državne ruke. Krajem 20. veka pojavili su se i drugi važni izvori novca od turizma i nafte. Uprkos razvoju privrede i društvenom napretku, Egipat je relativno siromašna zemlja.
Nafta je zauzela prvo mesto na spisku najznačajnijih izvoznih proizvoda. Veliki deficit u spoljnotrgovinskoj razmeni ne može u potpunosti da se pokrije doznakama radnika na privremenom radu u inostranstvu, prihodom od Sueckog kanala i turizma, koji je veoma razvijen. On povećava teret spoljnog duga zemlje, koja ima nizak životni standard i u kojoj demografski rast i dalje predstavlja ključni problem.
Ukupan broj radno aktivnog stanovništva iznosi 24,72 miliona. 32�% stanovništva se bavi poljoprivredom i ribolovom. U sekundarnom sektoru zaposleno je 17�% stanovništva, a u tercijarnom 51�%. Od 1961. postoji Egipatska trgovinska unija koja je pod upravom vlade.
Najbogatije zemlje Afrike po izveštaju Svetske banke iz 2007. su:
[uredi - уреди] Poljoprivreda
2008. ova grana privrede zajedno sa ribolovom činili su 13,4�% bruto nacionalnog dohotka. Pre industrijalizacije, najviše su se izvozili poljoprivredni proizvodi, ali taj broj se znatno smanjio posle 1998. na samo 6�%. Najvažniji poljoprivredni proizvodi su: pamuk, žitarice, voće i povrće, stočna hrana. Površina obradivog zemljišta je znatno mala, ali vrlo plodna. Zauzima prostor oko delte i čitave doline Nila. Ribolov je važna grana privrede. Velike količine ribe nalazi se u Nilu, Crvenom i Sredozemnom moru.
Iako je početkom 20. veka Egipat mogao da zadovolji potrebe stanovništva žitaricama, danas 1/4 uvozi, kao i veliku količinu mesa i mlečnih proizvoda, a izvozi voće, povrće, šećer i pirinač.
[uredi - уреди] Industrija i rudarstvo
Industrijski proizvodi (rudarstva, manufakture i građevinarstva) činili su 37,6�% bruto nacionalnog dohotka 2008. Osnovni proizvodi su: tekstil, hemikalije, metali, petrolejski proizvodi. Nova ekonomska politika dovela je do osnivanja privatnih kompanija za proizvodnju automobila, elektronike i lekova. Većina ovih fabrika skoncentrisane su oko dva najveća centra, Kaira i Aleksandrije i u industrijskoj zoni duž Sueckog kanala.
Nafta je najvažniji proizvod i važan izvor prihoda. Vlada je tokom 1980-ih podsticala proizvodnju prirodnog gasa u cilju snabdevanja domaćih potrošača energijom. Prirodni gas počeo se izvoziti 90-ih godina. Glavna naftna i gasna polja su u oblasti Crvenog mora i Libijske pustinje. Egipat je bogat i fosfatima, solima, kamenom i železnom rudom.
Egipat poseduje dovoljno energije da zadovolji potrebe svih potrošača. Glavni izvori energije su hidroelektrane blizu Asuana. Količine nafte i prirodnog gasa takođe zadovoljavaju skoro većinu potrošača.
[uredi - уреди] Turizam
Turizam je jedna od najvažnijih privrednih grana i izvora prihoda egipatske države. Za strane turiste najprivlačniji su lokaliteti iz vremena starog Egipta blizu Kaira, Aleksandrije, Gize i Luksora. Luksor je početna tačka za krstarenja Nilom do Asuana i posetu Dolini kraljeva. Najjužnija poznata atrakcija Egipta je hram Abu Simbel blizu sudanske granice.
Najvažnije letovalište je grad Hurgada na Crvenom moru. U poslednjih nekoliko godina važno letovalište je postao Šarm el Šeik na južnom delu Sinajskog poluostrva, popularno kod ronilaca. Najveći broj turista na letovanje dolazi u paket aranžmanima iz Italije, Nemačke, Rusije i drugih evropskih zemalja.
Egipat je 2007. posetilo oko 9,8 miliona turista , i pored opasnosti predstavljaju islamski fundamentalisti, koji su od 1992. izveli niz napada na strane turiste. Najteži napad se odigrao 23. jula 2005. kada je od eksplozije bombe u Šarm el Šeiku poginulo 64 ljudi, a ranjeno 200.
[uredi - уреди] Saobraćaj
Dužina železničkih pruga iznosi 5.063 km i sve su u državnom vlasništvu. Egipatska železnica je najstarija u celoj Africi. Glavni pravci povezuju Asuan i gradove severno od Asuana sa Aleksandrijom na obali Sredozemnog mora.
Dva autoputa povezuju Kairo sa Aleksandrijom, a ostali sa Port Saidom, Suecom i Fajumom. Ukupna dužina puteva iznosi 75.820 km . Većina puteva nalazi se u dolini i delti Nila. Tunel ispod Sueckog kanala povezuje centralni Egipat sa Sinajem.
Rečni putevi iskorišteni su uglavnom za transport, i njima se transportuje 25�% robe u Egiptu. Najveći promet je na Nilu. Dužina unutrašnjih rečnih tokova je 3.350 kilometara. Izuzetno važna saobraćajnica je Suecki kanal dug 161 kilometar, koji povezuje Sredozemno i Crveno more. Kroz njega mogu da plove brodovi do 150.000 BRT. Najveća pomorska luka je Aleksandrija, a nešto manje su Port Said i Suec.
Postoje redovni letovi iz Aleksandrije i Kaira do velikih svetskih centara.
U Egipat eru, državnoj avio-kompaniji, postoje redovni domaći i strani letovi. Egipat ima 88 aerodroma, od kojih tri međunarodna koji se nalaze u Kairu, Aleksandriji i Luksoru.
[uredi - уреди] Kultura
Egipatska kultura baštini 5000 godina pisane istorije. Stari Egipat je bio jedna od najstarijih civilizacija i tokom milenijuma, Egipat je zadrža izvanredno kompleksnu i jaku kulturu koja je uticala na kasnije kulture Evrope, Bliskog istoka i drugih afričkih država. Posle perioda faraona, Egipat je došao pod uticaj helenske, hrišćanske i islamske kulture. Danas mnogi aspekti egipatske drevne kulture postoje u interakciji sa novim elementima, uključujući i uticaj zapadne kulture, koja i sama ima korene u starom Egiptu.
Glavni grad, Egipta, Kairo, je najveći grad Afrike i vekovima je bio čuven kao centar obrazovanja, kulture i trgovine. Egipat ima najveći broj dobitnika Nobelove nagrade u Africi i arapskom svetu. Književnik Nagib Mahfuz je dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1988. godine. Nobelovu nagradu su dobili egipatsko-američki fizičar Ahmed Zevail, političari Anvar el Sadat i Muhamed el Baradei.
Neki egipatski političari su ili su bili na čelu važnih međunarodnih ogranizacija, poput Butrosa Galija koji je bio generalni sekretar Ujedinjenih nacija i Muhameda el Baradeja koji je predsednik Međunarodne organizacije za nuklearnu energiju.
[uredi - уреди] Umetnost
Egipat je dugo bio centar arapske i islamske književnosti, arhitekture i primenjene umetnosti.
U modernom periodu mnogi elementi evropskog stila se mogu prepoznati u egipatskom kulturnom životu.
Arapske pripovetke pojavile su se u Egiptu krajem 19. i početkom 20. veka. Roman Zaunab, egipatskog pisca Muhamed Husein Haukala, smatra se prvim arapskim romanom. Istaknuta ličnost je Nagib Mahfuz, dobitnik Nobelove nagrade za književnost.
Islamska tradicija zabranjivala je predstavljanje ljudi i životinja u umetnosti. Kao rezultat toga u osnovi islamske umjetnosti su kaligrafija i apstraktne arabeske. U eri Fatimida i Mameluka izgrađeni su mnogi arhitektonski spomenici koji svedoče o tom dobu.
Egipatska tradicionalna muzika je mešavina egipatskih, arapskih, afričkih i zapadnih uticaja. Stari Egipćani su još pre 4000 godina svirali harfe, frule i dva domaća instrumenta: nej i ud. Muzika je počela da se zapisuje u 7. veku kada je Egipat postao deo muslimanskog sveta. Od tada pa do danas, egipatska muzika se zasniva na pevanju i udaraljkama. Od 1970ih pop muzika je veoma slušana među brojnom mladom populacijom Egipta. Najpopularniji egipatski pevač je Amr Dijab. Nije sasvim izvesno da li je trbušni ples potekao iz Egipta, ali se danas Egipat smatra centrom ove vrste umetnosti.
Prva moderna arapska pozorišna predstava izvedena je u Kairu 1870. Film se u Egiptu pojavio 1930ih, i od tada je u stalnom usponu . Kairo se smatra „Holivudom Srednjeg istoka“ u kome se svake godine održava Međunarodni filmski festival. Egipatska filmska industrija se smatra najvećom u arapskom svetu .
U Egipatskom muzeju u Kairu nalazi se najveća svetska kolekcija drevne egipatske umetnosti, uključujući i blaga iz grobnice faraona Tutankamona. U Muzeju islamske umetnosti u Kairu, čuva se bogata kolekcija grnčarije, drvoreza i ostalih dela islamske umetnosti. Egipatska Narodna biblioteka sadrži najveće zbirke arapskih rukopisa.
[uredi - уреди] Svetska baština
Na listi Svetske baštine Uneska nalaze se: kompleks Abu Mena, ostaci drevne Tebe, islamske četvrti starog Kaira, Memfis, nubijski spomenici od Abu Simbela do Fila, Manastir svete Katarine sa okolinom i Dolina kitova.
[uredi - уреди] Praznici
Egipatski religijski praznici se računaju prema lunarnom kalendaru (Ramazanski bajram, Kurban-bajram, Maulid al Nabi). Islamski kalendar je kraći od gregorijanskog kalendara, a postoji 11 verskih praznika u toku godine. Ramazanski običaji se poštuju, iako mnogi mladi modifikuju neke običaje, kao vreme počinka. Ramazan je važno vreme za društvene kontakte i zajedničke proslave muslimana.
Maulid (ar. rođenje) je mešavina vašara i verskog praznika kojim se proslavlja rođendan proroka Muhameda (Maulid al Nabi), ili nekog drugog svetog čoveka muslimanske ili koptske vere. Praznovanje Mulida se obavlja uz puno hrane, javnih priredbi i ceremonija.
[uredi - уреди] Najvažniji praznici
Šablon:Hidden
[uredi - уреди] Obrazovanje
Godine 975. osnovan je Univerzitet Al Azhar, vodeća institucija u izučavanju viših islamskih nauka. Počiva na mreži religioznih škola paralelnih državnom sistemu.
Univerzitet u Kairu, osnovan 1908, takođe je vodeća institucija višeg obrazovanja. Postoji još 17 državnih univerziteta, u Kairu, Asuanu, Minufiji, Aleksandriji, Mansuri, Banhi, Heluanu, Zakaziku i Tanti. Pored državnih, postoji još 28 privatnih univerziteta i fakulteta.
Brz rast populacije ozbiljno je opteretio sistem obrazovanja. Učionice su od osnovnih škola do univerziteta prepune, a školama nedostaje radni materijal za adekvatno obrazovanje. Mnogo dece pohađa školu neredovno ili je uopšte ne pohađa zato što mora da radi. Prema proceni iz 2005. 71,4�% ukupnog stanovništva je pismeno to jest, 83�% muškaraca i 59,4�% žena.
[uredi - уреди] Sport
Fudbal je najpopularniji sport u Egiptu, a klubovi Al-Ahli i El Zamalek su dva najpopularnija tima u zemlji. Država je bila domaćin 4 Kupa afričkih nacija, a osvojila je 6 prvenstava (1957, 1959, 1986, 1998, 2006 i 2008) i najuspešnija je na kontinentu. Rukometna reprezentacija Egipta je osvojila 5 Afričkih prvenstava i prva je neevropska reprezentacija koja je stigla do polufinala Svetskog prvenstva u rukometu (2001. u Francuskoj)
Muhamed Taber Paša, nekadašnji predsednik Egipatskog olimpijskog komiteta, predložio je održavanje Mediteranskih igara u Egiptu. Prve Mediteranske igre održane su 1951. godine u Aleksandriji.
[uredi - уреди] Literatura
Šablon:Znanje.org

Summary:
Arapska Republika Egipat (arap. جمهوريّة مصر العربيّة, مصر, Misir/Masr�, izg. na jeziku starog Egipta: Kemet�, izg. na koptskom: Kimi) je država u severoistočnoj Africi. Deo egipatske teritorije, Sinajsko poluostrvo, nalazi se na području Azije. Egipat pokriva površinu od oko 1.001.450 km². Na zapadu se graniči sa Libijom, na jugu sa Sudanom, na severu sa Sredozemnim morem, a na istoku sa Izraelom i Gazom. Nekada se u srpskom jeziku Egipat nazivao Misir i taj naziv se zadržao u starijim knjigama i poeziji.
Procena broja stanovika Egipta za jul 2009. je 83.082.869 . Egipat je 16. država po broju stanovnika u svetu , a treća u Africi (posle Nigerije i Etiopije). Glavni grad je Kairo sa 17,8 miliona stanovnika u širem području .
Egipat je poznat po svojoj antičkoj civilizaciji i po nekim poznatijim svetskim spomenicima. Blizu Kaira nalaze se Sfinga i Velike piramide. U okolini grada Luksora, u centralnom Egiptu, nalazi se veliki broj antičkih arheoloških nalazišta kao što su hram u Karnaku i Dolina kraljeva. Danas je Egipat važan politički i kulturni centar Bliskog istoka.


[uredi - уреди] Uvod
Prije samog početka rata Hanibal je zaključio kako Kartagina nema šanse za pobjedu ukoliko ne anulira ono što je predstavljalo glavnu rimsku prednost - veći broj ljudi i hrane, odnosno resursa koje je Rimu davala Italija. Rat se, stoga, morao voditi u samoj Italiji, a Hanibal je, kako bi izbjegao nadmoćnu rimsku mornaricu, osmislio plan prema kome se ona morala napasti preko kopna, odnosno smjelim manevrom kartaginske vojske iz Španije, pri čemu su prijeđeni Pirineji i Alpe. Taj je manevar potpuno iznenadio Rimljane, a još više Hanibalov vojnički talent izbrušen stalnim ratovanjem u Španiji pod komandom svog oca, iskusnog komandanta Hamilkara. Već krajem 218. pne. Hanibal se našao u Cisalpinskoj Galiji gdje je u bitci kod Trebije Rimljanima nanio ozbiljni poraz. Nekoliko mjeseci kasnije Hanibal je prodro u samu Italiju, a vojska popularnog i iskusnog rimskog konzula Gaja Flaminija je upala u klopku te je gotovo potpuno uništena u bitci kod Trazimenskog jezera.
Rimski Senat se našao u panici te je imenovao Fabija Maksima za diktatora. Fabije je odmah zaključio kako je Hanibal predobar vojskovođa da bi ga se moglo poraziti u otvorenoj bitci, te da se umjesto toga njegova vojska mora postepeno oslabiti napadima na njegove logističke linije. Ta strategija, koja se kasnije nazvala fabijanskom, se pokazala ispravnom, pogotovo kada je u jesen iste godine Fabije morao kod Geronijuma iz Hanibalove klopke spašavati svog nestrpljivog zamjenika Marka Minucija Rufa. Rimski Senat i javnost, međutim, nisu imali strpljenja ni razumijevanja za Fabija, smatrajući da će Hanibalov ostanak u Italiji na duži rok oslabiti rimsku državu, odnosno dovoljno umanjiti njen prestiž da se protiv Rima okrenu njegovi dosadašnji saveznici u Italiji. Zbog toga je Fabije, koji je stekao pogrdan nadimak "Cunctator" ("Oklijevalo"), nakon isteka šestomjesečnog diktatorskog mandata zamijenjen s dvojicom redovno izabranih konzula - Varonom i Paulom.
[uredi - уреди] Pripreme za bitku
Dva konzula su se odlučila za strategiju potpuno suprotnu od Fabijeve. Umjesto dugotrajnog iscrpljivanja Hanibalovih snaga, rimska vojska bi se morala s njima suočiti na otvorenom polju te je poraziti u jednoj jedinoj odlučnoj bitci. Na temelju iskustava iz Trebije i Trazimenskog jezera se došlo do zaključka da se to može učiniti na bojištu koje istovremeno ispunilo dva važna uvjeta - dovoljno usko da Hanibal na njemu ne može manevrirati sa svojom nadmoćnom konjicom, a istovremeno dovoljno ravno da na njemu nema nekakvih skrivenih prepreka iz kojih bi Hanibal mogao iskoristiti za zasjede i slične smicalice. U takvoj bitci bi Rimljani pobijediti zahvaljujući svojoj nadmoćnoj pješadiji i, što je još važnije, kao ključni adut iskoristiti svoju brojčanu nadmoć.
Da bi stekli takvu nadmoć, Rimljani su prvih nekoliko mjeseci 216. pne. proveli sakupljajući vojsku čija je veličina bila bez presedana. Ranije su se rimske vojske obično sastojale od dvije legije pod komandom jednog konzula. Ovaj su put Rimljani odlučili prvo formirati konzulske vojske od četiri umjesto dvije legije, a potom ih spojiti u jednu. Rimljani su također svaku legiju popunili s 20�% više ljudstva, a također su bespoštedno regrutirali i svoje saveznike. Vojska se tako sastojala od osam ojačanih legija, koje su, zajedno sa savezničkim kontingentima brojale oko 86.400 ljudi. Pitanje tko će od dvojice konzula komandirati vojskom je rješeno odlukom da se konzuli na mjestu komandanta izmjenjuju svaki dan.
Povod za pokretanje te vojske je bila Hanibalova ofenziva na jug Italije započeta u proljeće 216. pne. Hanibal je pri tome zauzeo strateški važno skladište oružja i opreme kod Kane. Rimska vojska je sredinom ljeta krenula povratiti to skladište, te je nakon dvodnevnog marša opazila Hanibalovu vojsku na lijevoj obali rijeke Aufid u Apuliji. Ulogorila se oko 10 km od Hanibala. Isti dan je došlo prve veće čarke prilikom neuspjelog pokušaja Kartaginjana da Rimljanima postave zasjedu. Rimljani su taj pokušaj glatko odbili, što im je prilično pojačalo moral, ali istovremeno i izazvalo preveliko samopouzdanje.
Paulo je odlučio vojsku rasporediti tako da dvije trećine budu na lijevoj, a trećina na desnoj obali Aufida. Isti dan je Hanibal pokušao isprovocirati Paula na bitku, ali je on to odbio. Hanibal je, s druge strane, znao da će sljedećeg dana komandu nad rimskom vojskom imati nestrpljivi i svojeglavi Varon, te da je daleko vjerojatnije kako će taj izazov biti prihvaćen, što se na kraju i dogodilo.
[uredi - уреди] Snage i borbeni raspored
Rimske su snage 2. augusta - na dan bitke - prema antičkim izvorima, bile raspoređene u dvije veće grupe. Prva, koja se rasporedila na lijevoj obali rijeke radi bitke, je brojala 80.000 pješaka, 2.400 rimskih i 4.000 savezničkih konjanika. U dva logora, od kojih je jedan bio na desnoj obali rijeke, nalazilo se 2600 teških i 7400 lakih pješaka.
Kartaginska vojska je, pak, bila brojčano slabija i daleko heterogenija. Prema antičkim izvorima ju je činilo 40.000 teških pješaka, 6.000 lakih pješaka i 10.000 konjanika (4000 Numiđana, 2000 Španaca, 2000 Gala i 450 Libijaca). Uz njih je Hanibal raspolagao i sa oko 8.000 čarkaša, među kojima su bili najpoznatiji balearski praćkaši.
Varon, koji je odlučio primiti bitku suprotno upozorenju svog kolege Paula, svoju je vojsku rasporedio na tradicionalan način - pješadija se našla u centru, a krila je čuvala konjica. Varonova varijacija u odnosu na tadašnju taktiku je bila ta da je frontu rimske vojske učinio jednakom kartaginskom, odnosno da je postavio svoje snage u dubinu umjesto širinu. Varonov plan je bio da, koristeći brojčanu nadmoć, jednostavno razbije kartaginski centar, odnosno odbaci ga na rijeku Aufid bez ikakve odstupnice. Varon se u tome vodio iskustvom bitke na Trebiji, gdje su se rimski legionari, koristeći veću dubinu svog rasporeda, uspjeli probiti iz Hanibalovog obruča.
Hanibal je, pak, napravio borbeni raspored koji je maksimalno nastojao iskoristiti prednosti i mane njegove heterogene vojske, ali i položaja. U centar je postavio svoje najslabije snage - ibersku, galsku i keltibersku pješadiju - dok je na krila, isto kao i Rimljani, postavio konjicu; njen veći dio (6500 pod Hazdrubalom) je bio na lijevom, a 3500 numiđanskih konjanika pod Hanonom na desnom krilu. Hanibalove najelitnije i najprekaljenije trupe - afrička pješadija - su također postavljeni na krilima. Hanibal je također svoje trupe postavio u obliku polukruga, tako da njegove najslabije snage u centru budu najistaknutije. Kartaginskom centru je naređeno da na početku bitke ne pruža snažan otpor, odnosno da se povlači, nastojeći nagnati Rimljane na što brže napredovanje, koje bi ranjivima učinilo njihova krila.
Hanibal se za bitku odlučio upravo na obali Aufida zato što je njegova vojska bila okrenuta na zapadu, pa bi ujutro Rimljanima - koji su napredovali na istok - sunce udaralo u oči. Istovremeno je sa jugoistoka puhao i vjetar koji je bacao Rimljanima prašinu u oči.
[uredi - уреди] Tok bitke
Na samom početku bitke, nadmoćna galsko-španska konjica na Hanibalovom lijevom krilu je bez većih poteškoća razbila i uništila rimsku konjicu. Numiđanska konjica na Hanibalovom desnom krilu je, pak, imala poteškoća s konjicom rimskih saveznika. Hazdrubal je zbog toga poslan s lijevog krila da s leđa napadne rimske saveznike, što je i učinio. Tako su Rimljani ostali bez svoje konjice, odnosno više nitko nije mogao štititi njihovu pozadinu i bokove.
U međuvremenu se i pješadijska bitka odvijala po Hanibalovom planu. Centar koji su činili Gali i Španci se povlačio, ali je afrička pješadija ostala na svojim položajima. Rimljani su, pak, instinktivno najviše napredovali upravo prema centru gdje su se kartaginske linije činile najslabijima. Tako je s vremenom borbeni poredak obje vojske ponovno dobio polukružni oblik, ali u drukčijem smjeru. Ovaj put su se Rimljani našli u poluokruženju.
U tom je trenutku Hanibal naredio svojim Afrikancima da Rimljane napadnu u bokove, dok se istovremeno kartaginska konjica, umjesto da - po tadašnjim običajima - napadne rimski logor ili goni poraženu neprijateljsku konjicu - vratila na bojište i udarila u rimsku pozadinu. Tada je prestalo rimsko napredovanje, ali je svaki pokušaj da se u takvim uvjetima napravi novi borbeni poredak, odnosno pokuša izvršiti nekakav proboj, bio osuđen na propast. Rimska se vojska našla u obruču koji je postepeno smanjivan kako su vojnici ginuli jedni za drugima. Od rimske vojske je, prema antičkim izvorima, uspjelo pobjeći tek oko 14.000 ljudi, uglavnom iz logora, a koji su utočište pronašli u obližnjem Kanusijumu.
Prema Polibijevim navodima je kod Kane poginulo 70.000, a zarobljeno 10.000 rimskih i savezničkih pješadinaca, a da je od 6.000 konjanika preživjelo samo njih 370. Suvremeni historičari su skloniji Livijevim brojkama, koji je naveo rimske gubitke od 45.500 ubijenih pješadainaca i 2.700 ubijenih konjanika, kao i 3000 zarobljenih pješaka i 1500 konjanika. Među poginulima je bio i konzul Paulo, kao i veliki broj istaknutih rimskih oficira, političara i velikodostojnika - 2 kvestora, 29 od 48 vojnih tribuna i 80 senatora. Hanibal je, pak, imao oko 8.000 mrtvih, koje antički izvori opisuju kao "najhrabrije i najbolje među svim njegovim vojnicima".
[uredi - уреди] Posljedice
Hanibalova pobjeda je imala katastrofalne posljedice za Rim, gdje su vijesti o njoj izazvale šok i duboku demoralizaciju. Antički izvori navode da je proglašena svenarodna žalost s obzirom da nije bilo porodice čiji član nije poginuo kod Kane. Prema procjenama, u samo 20 mjeseci je Hanibal uspio razbiti tri rimske vojske, te ubiti više od petine svih vojno sposobnih muškaraca. S obzirom da su sve rimske vojske manje-više uništene, dio političara je tražio da se s Kartaginom sklopi mir, a vojni tribun Lucije Cecilije Metel je čak predložio da se grad napusti, a Rimljani pokušaju tražiti sreću kao najamnici u helenističkim državama Azije.
Hanibal je, pak, Rimljanima poslao svog oficira Kartalona s mirovnom ponudom koju su antički izvori opisali kao "umjerenu", te nekoliko zarobljenika kao zalog za pregovore o otkupu. Rimski Senat je, međutim, odbio pregovarati o miru te je naložio zarobljenicima da se vrate u Hanibalov logor. Donesena je odluka da se rat, usprkos svemu nastavi, a da bi se pokazala odlučnost, Rimljani su bogovima žrtvovali ljude - a što je predstavljao jedan od posljednjih takvih rituala u historiji njihove države (ne računajući pogubljenja zarobljenika i osuđenika). Nešto kasnije su donesene i odluke da se problem nedostatka ljudstva riješi drastičnim mjerama koje su uključivale puštanje na slobodu osuđenika te robova, od kojih su nakon toga formirane nove legije. Problem morala je djelomično riješen i tako što su od preživjelih veterana Kane formirane dvije legije i poslane na Siciliju gdje su provele ostatak rata, ne podsjećajući svoje novoregrutirane suborce na katastrofalni poraz.
Sve te mjere, međutim, nisu mogle na kratki rok spriječiti da se ratna sreća potpuno okrene na stranu Kartagine. Hanibal je odbio prijedloge svojih oficira da maršira na Rim, dijelom zbog iscrpljenosti vlastite vojske, dijelom zbog njene neopremljenosti za opsade, a najviše zato što je smatrao da se Rim može pobijediti iscrpljivanjem, odnosno oduzimanjem njegove ljudske i materijalne baze koju su činili saveznici. To se pokazalo ispravnim u južnoj Italiji, gdje polisi nekadašnje Velike Grčke još uvijek nisu bili izloženi romanizaciji, te su rimski poraz kod Kane shvatili kao signal za pobunu. Takav je slučaj bio s Tarentom i brojnim južnoitalskim plemenima, a na stranu Hanibala se stavila i Kapua, dotada jedan od najpouzdanijih i najvjernijih rimskih saveznika. Nešto kasnije je u Sirakuzi pro-rimskog kralja Hijerona II naslijedio mladi Hijeronim koji se stavio na stranu Kartaginjana. S druge strane Jadrana je, pak, makedonski kralj Filip V odlučio pomoći Hanibalu te tako započeo prvi makedonski rat.
Ma duži rok su Rimljani uspjeli prebroditi katastrofu kod Kane. U prvom punskom ratu uspostavljena pomorska nadmoć Rimske Republike je spriječila Hanibala da prima pojačanja i logističku podršku kako iz same Kartagine tako i iz Makedonije, čije su miješanje Rimljani spriječili sklapanjem saveza s lokalnim grčkim polisima. Hanibalova vojska se tako morala opskrbljivati jedino od svojih italijanskih saveznika, koje je, pak, Rim nastojao eliminirati dugom i iscrpljujućom kampanjom i opsadama. Iako je Hanibal u nekoliko navrata uspio poraziti rimske vojske, pa čak i ubiti rimske konzule koji su im komandirali, lekcije Kane su naučene - Rimljani su općenito izbjegavali velike sudare na otvorenom polju te su primjenjivali Fabijevu strategiju. Već godine 215. pne. su uspjeli obraniti grad Nolu od Hanibalovog napada, što je, iako u strateškom događaj smislu bez velikog značaja, predstavljao dragocjen poticaj skršenom moralu. Rimljani su tako uspjeli postepeno iscrpiti Hanibalovu vojsku, a godine 207. pne. kod Metaura razbiti vojsku Hanibalovog brata Hazdrubala i spriječiti da Hanibal primi dugo očekivana pojačanja. Hanibal je zbog toga, kao i zbog rimskog napada na Sjevernu Afriku, bio konačno prisiijen napustiti Italiju, te je kod Zame poražen, što je označilo kraj rata i kartaginski poraz. Tako bitka kod Kane - iako predstavlja jedan od najblistavijih primjera vojne taktike - nije ispunila svoju stratešku svrhu.
[uredi - уреди] Uticaj na ratnu vještinu
Iako su pobijedili u ratu, Rimljani su iz svog najvećeg poraza izvukli pouke te postepeno uvodili reforme u svrhu izbjegavanja događaja sličnih događaja u budućnosti. To se prvenstveno odnosilo na promjenu taktike, odnosno rimski bojni poredak više nikada nije nastojao nalikovati grčkoj falanzi čija snaga često nije bila vrijedna njene nefleksibilnosti. Umjesto toga se on počeo temeljiti na fleksibilnijim i pokretljivijim kohortama. Također je ukinut običaj da se stvaraju velike vojske s dva komandanta, te je umjesto toga uvedeno pravilo da vojskom može komandirati samo jedan čovjek. Rimljani su također shvatili nužnost iskusnih vojnika, te svoju vojsku, koja je dotada bila milicijskog tipa, počeli postepeno profesionalizirati.
Kao najdramatičniji, najkrvaviji i najspektakularniji okršaj drugog punskog rata, bitka kod Kane je kasnije zaokupila maštu mnogih vojnih teoretičara koji su navodili kao ideal ratne vještine, ali i brojnih komandanata koji su je nastojali kopirati. U tome su se najviše istakli njemački vojni teoretičari i vojskovođe u 19. i 20. vijeku, koji su kao cilj krajnji svoje strategije navodili obuhvat, opkoljavanje i uništavanje neprijateljske vojske na isti način na koji je Hanibal uništio Rimljane. U tome je najeksplicitniji bio Alfred von Schlieffen, načelnik njemačkog Generalštaba, koji je svoje ideje o konceptu uništavajuće bitke (Vernichtungsgedanke) objavio u knjizi po imenu Cannae. Pokušaji da se Hanibalov uspjeh ponovi na strateškoj razini su bili poznati Schlieffenov plan, te kasnije razvijena doktrina Blitzkriega.
[uredi - уреди] Kritike tradicionalnog tumačenja
Kao i mnoge antičke bitke, bitka kod Kane je, pogotovo u posljednje vrijeme, predmet kritičkog preispitivanja u pogledu njenog tradicionalnog tumačenja, odnosno vjerodostojnosti podataka iz primarnih izvora. Oni se uglavnom tiču proturječnih tvrdnji Polibija i Livija o posljedicama bitke i događajima koji su nakon nje uslijedili.
Većina historičara tako tvrdi da je brojka od 70.000 poginulih Rimljana pretjerana, te je sklonija Livijevim tvrdnjama od oko 45.000 poginulih, koje uglavnom prihvaćaju i kasniji rimski historičari kao Apijan i Plutarh. Neki u suvremeno doba smatraju da su i te brojke pretjerane, odnosno da kod Kane nije poginulo više od 10-15.000 ljudi, odnosno da je u pitanju bio težak udarac za Rimljane, ali ne tako težak kao što se tradicionalno opisuje, odnosno da čak ni kartaginska konjica nije mogla u potpunosti spriječiti bijeg hiljada rimskih vojnika iz obruča. Time se nastoji objasniti zašto su, zapravo, Rimljani ne samo nastavili rat, nego vodili borbe s Hanibalom i trpili poraze. Drastično manji broj ubijenih rimskih vojnika bi također poslužio kao mogući razlog zašto Hanibal nije odmah eksploatirao svoj trijumf i marširao na Rim.
Dio historičara špekulira kako je Polibije bitku kod Kane opisao kao nezamislivu katastrofu prije svega iz propagandnih razloga, odnosno kako bi postepeni rimski oporavak učinio što dramatičnijim, a konačnu pobjedu što impresivnijim. Polibije je također predmet sumnji zbog toga što je kao glavnog krivca za poraz naveo konzula Varona, koji je usprkos toga kod svojih suvremenika slavljen kao heroj te je primio brojne počasti. Njegov kolega Emilije Paulo, koga Polibije opisuje kao opreznog komandanta koji se protivio bitci, je bio djed Polibijevog pokrovitelja Scipiona Emilijana, pa se zbog toga u pitanje dovodi Polibijeva vjedostojnost.
[uredi - уреди] U popularnoj kulturi
Bitka je rekonstruirana u BBC-jevoj TV-seriji Time Commanders, kao i u BBC-jevom TV-fimu Hannibal: Rome's Worst Nightmare.

Summary:
Bitka kod Kane se odigrala u doba drugog punskog rata godine 216. pne. između rimske vojske pod konzulima Gajem Terencijem Varonom i Lucijem Emilijem Paulom na jednoj, te kartaginske vojske pod Hanibalom na drugoj strani. U njoj je Hanibal, usprkos brojčane inferiornosti, a koristeći taktiku dvostrukog obuhvata, gotovo potpuno uništio rimsku vojsku te Rimljanima nanio najteži poraz u njihovoj cijeloj historiji.
Bitka kod Kane se često navodi kao najblistavije dostignuće Hanibalove vojne karijere, te je stekla status jedne od najpoznatijih bitaka antike i vojne historije uopće. Iako se navodi kao jedan od najboljih primjera ratne vještine i ideal uništavajuće bitke kome su težili vojskovođe u sljedeća dva milenijuma, u strateškom smislu nije postigla svoj cilj, odnosno dovela do kartaginske pobjede u ratu. Suvremeni historičari su u posljednje vrijeme počeli iznositi određene sumnje u njen tradicionalni prikaz i tumačenja.


[uredi - уреди] Obitelj
Flavije Valerije Konstantin se rodio u rimskog gradu Naissus koji se danas zove Niš 27.02. 272. godine. Njegov otac je bio Flavije Valerije Konstancije koji će kasnije biti poznat pod imenom Konstancije Blijedi (Chlorus) tjelohranitelj cara Aurelijana, a majka mu je bila Helena. Pitanje njegovih daljnjih predaka je upitno zbog različitih gledišta dvije historijske škole. Jedna zagovara teoriju podržavanu od Konstantina Velikog da mu je baka bila nećakinja popularnog cara Klaudije Gotskog, a druga da mu je otac bio brat žene cara Maksimijana koji je vladao između 285. i 305. godine.
Bez obzira na ubojstvo cara Aurelijana Konstancije Chlorus se brzo počeo uzdizati na državnim dužnostima nakon što je Maksimijan prvo postao cezar 284. godine, a potom i car sljedeće. Jedini uvjet za daljnje napredovanje oca Konstantina Velikog postaje ultimatum da se razvede od njegove majke kako bi se oženio za Teodoru usvojenu kćer Maksimijana kako bi pojačao obiteljsku vezu s njim. Nagradu za tu rastavu izvršenu 288. godine dolazi 293. godine kada blijedi Konstancije postaje cezar.
[uredi - уреди] Mladost
Zavisno od interpretacija Konstantin Veliki je došao živjeti na dvor cara Dioklecijana kako bi tamo prošao odgovarajuće školovanje ili kako bi tamo bio taoc koji će osigurati vjernost svoga oca. Tijekom školovanja na dvoru u Nikomediji on će steći znanja latinske književnosti, grčkog jezika i filozofije. Od svoje 24 godine Konstantin sudjeluje u vojnim pohodima Dioklecijana tako da se prvo bori protiv "barbara" na Dunavu, potom protiv Perzijanaca, a na kraju vjerojatno i protiv Sarmata. U borbama Konstantin je dokazao sposobnost tako da se uzdigao do ranga vojnog tribuna. Dok je tako napredovao njegov otac je postao prvo cezar, a potom i car 304. godine nakon abdikacije Dioklecijana i Maksimijana. Bez obzira na te promjene on je i dalje bio taoc na istočnom dvoru, samo je sada bio "zatvorenik" Galerijana.
O događajima u Konstantinovom životu 304 i 305. godine su se kasnije pojavile dvije nikad potvrđene legende. Prva govori o tome kako je Galerijan u pokušaju ubojstva Konstantina slao na samoubilačke zadatke iz kojih se on vraćao kao pobjednik zbog božje zaštite dok druga govori o molitvama teško bolesnog blijedog Konstancija Galerijanu da mu pusti sina kako bi ga još jednom vidio prije vlastite smrti. Po ovoj drugoj legendi Konstantin Veliki je bio pušten da otiđe ocu, ali Galerije ubrzo shvaća grešku pa šalje ljude da ga uhvate u čemu neće uspjeti. Izvor obje legende o zlom caru Galeriju se može naći u njegovim progonima kršćana, dok će ih s druge strane Konstantin Veliki priznati za jednu od službenih religija rimskog carstva.
[uredi - уреди] Godina 6 careva
Kada je blijedi Konstancije umro u današnjem Yorku 306. godine, vojske Britanije i Galije, ne obazirući se na pravila sistema tetrarhije, požurile su da za cara proglase njegovog sina Konstantina. Po zakonu u tom trenutku carstvom vlada Galerijan kao jedini car i na njemu je bio izbor osobe koja će mu biti carski kolega. Poštujući Dioklecijanova pravila o upravljanju tetrarhijom Galerijan uzdiže na položaj cara dotadašnjeg cezara Severa, a Konstantinu nudi položaj cezara zapada što on i prihvaća iako će u svim dokumentima dan kada je proglašen carem od svojih vojnika obilježavati kao prvi dan vladavine. Te vijesti su navele Maksencija sina cara Maksimijana koji je na silu abdicirao s Dioklecijanom da se pobuni u Italiji i proglasi carem. Također krajem te 306. i Maksimijan se proglašava ponovno carem u pokušaju da osvoji koje područje za svog sina tako da je sada Rimsko Carstvo imalo godinu 6 careva od kojih se njih 5 borilo za vlast (Galerije, Sever, Maksencije, Maksimijan, Konstantin Veliki) dok je jedan bio pokojni (blijedi Konstancije). Potpunu anarhiju će upotpuniti guverner Rimske Afrike koji nije priznavao niti jednog cara.
Prvi ozbiljni pokušaj obnove tetrarhije je bio onaj cara Severa kada je iz Mediolanuma (današnji Milan) krenuo u napad na grad Rim koji su kontrolirali zajedno Maksimijan i Maksencije. Vojska Severa je bila ona ista kojom je upravljao Maksimijan 10 ili više godina tako da se ona pobunila protiv novog cara i prešla na stranu starog gospodara dok je Sever pobjegao u Ravennu.
[uredi - уреди] Propaganda i neutralnost
Konstantin Veliki nije učestvovao u prvim bitkama ovog rata jer je sam bio napadnut na području današnje Francuske od strane Franaka. Niti njegova pobjeda u tom ratu kada zarobljava franačke kraljeve, a niti smrt cara Severa od ruke pobunjenika nije ga natjerala na akciju u građanskom ratu. Ipak nakon te smrti on je automatizmom kao cezar zapada trebao postati car (august). Bez obzira na činjenicu da mu ta titula od istočnog cara neće biti priznata do 310. godine on je te 307. godine jedini zakoniti car ili cezar na zapadu.
Vojna pobjeda protiv Alemana kao i odluka o prestanku napada na kršćane će poslužiti Konstantinu Velikom da se predstavlja kao jedini pravi nasljednik svog oca koji je također bio uspješan general i koji nije progonio kršćane. Riječi na njegovom novcu iskovanom nakon pobjede nad Alemanima glase�:"Alemani su pokoreni, Rimljani se vesele".
U tadašnjoj političkoj situaciji gdje Maksimijan i Maksencije vladaju Italijom i očekuju napad Galerija obje strane su tražile pomoć Konstantina. Maksimijan se povezao na staro prijateljstvo njihovih porodica tražeći pomoć u svojoj borbi. Njegova ponuda Konstantinu je bila ženidba Fauste (kćer Maksimilijana i sestra Maksencija) zajedno s priznanjem carske titule u zamjenu za pomoć protiv Galerija. Konstantin je to prihvatio tako da se razveo od svoj dotadašnje žene, ali odbio je poslati vojnu pomoć i samo je priznao carski status Maksenciju.
Konstantinovo odbijanje da postane strana u građanskom ratu, njegova stalna borba s barbarima u ime zaštite carstva kao i propaganda koja je uvećavala njegove uspjehe su ga učinile iznimno popularnim u zapadnim pokrajinama Rimskog carstva.
[uredi - уреди] Pobjeda na zapadu
Zadnji pokušaj mirenja zaraćenih generala/careva se dogodio 11.11. 308 godine kada je Galerije koji je bio vrhovni car (dužina staža i vojna moć) sazvao sastanak zaraćenih strana na području današnje Austrije. Na tom sastanku Galerije donosi odluku da novi zakoniti car zapada postaje Licinije, dok je Maksimijan ponovno poslan u prisilnu mirovinu. Konstantin je na ovom sastanku unazađen na položaj cezara. Pod pritiskom Galerija svi su prihvatili ovaj novi poredak, ali nakon njegovog odlaska na istok svi su se ponovno pobunili protiv novog poretka i proglasili carevima. U zadnjem pokušaju Galerije je proglasio Konstantina i Maksencija sinovima careva (augusta), ali nakon što su oboje to odbili on im je na proljeće 310. obojici priznao carski status tako da te godine postoje 4 zakonita cara i jedan zakonit cezar Maksimin Daja koji se iste godine proglašava carem. Bez obzira na toliko broj suprostavljenih generala-careva opći mir će trajati do smrti Galerija u proljeće 311. godine koji je bio svima njima nadmoćan.
Odmah nakon vijesti o njegovoj smrti Licinije i Maksimin Daja su se zaratili na istoku, dok je Maksencije počeo vršiti mobilizaciju za rat protiv Konstantina. Casus belli za njegov rat je bila Konstantinova odluka da prisili na samoubojstvo Maksimijana 310. godine(oca Maksencija) nakon njegove propale pobune.
Konstantin se istovremeno našao u problemima koji su doveli u pitanje njegovu legitimnost koja se temeljila na ocu blijedom Konstanciju i Maksimijanu. Prvobitni legitimitet koji je poticao od Maksimijana je zamijenjen u govoru 25.07. 310 s "novootkrivenom" dinastičkom vezom s carem Klaudijem Gotskim. Po vjerskom pitanju tetrarhija se pozivala na dinastije Jupitera (vrhovni rimski Bog) i Herakla što je bilo i na novcu Konstantina. Nakon ubojstva Maksimijana Konstantin se pozivan na kult nepobjedivog sunca (Sol Invictus) pošto je dobio božansku viziju boga Apola.
Iako je Maksencije objavio rat Konstantinu 311. godine do borbi dolazi tek sljedeću godinu kada Konstantin prelazi Alpe i ostvaruje pobjedu za pobjedom. Prvo osvaja maleni gradić Susa u današnjem Pijemontu, a potom u bitkama kod Torina i Verone pobjeđuje vojsku Maksencija. Odlučujuća bitka ovog rata se vodi kod rijeke Tiber. U bitci poznatoj pod imenom bitka kod Mulvijskog mosta Konstantin je napao dvaput jače, ali vojno loše postavljene snage Maksencija. Tijekom bijega nakon bitke Maksencije se utopio u rijeci Tiber tako da je Konstantin postao jedini gospodar zapadnog dijela Rimskog Carstva.
Oko ove bitke su stvorene hrišćanske legende po kojima je Konstantin vidio svojim vlastitim očima križ s porukom u ovom znaku ti ćeš pobjediti. Tijekom noći nakon ovog događaja u snu me se navodno pojavio Hristos s porukom da znak hrišćana stavi na vojne oznake i da će tada pobjediti. To proročanstvo se ispunilo i 29.10.312 godine Konstantin Veliki je pobjednički ušao u Rim, gdje je odbio dati žrtve u hramu Jupitera što je bilo protivno dotadašnjim običajima.
Nakon osvajanja/oslobađanja Rima propaganda aktivnost Konstantina se koncetrirala na obezvređivanje mrtvog Maksencija, oslobađanje njegovih političkih protivnika iz zatvora i ukidanje velike većine njegovih zakona. Građevine koje je sagradio Maksencije su preimenovane u građevine koje je izgradio Konstantin, a on sam je predstavljen kao uzvišeni car koji je Rim oslobodio od tiranina.
Kao što je Konstantin postao vladar zapadnog dijela Rimske države na jesen 312 godine, tako je gospodar istočnog dijela postao Licinije (oženjen za sestru Konstantina) sljedeće godina nakon pobjede nad Maksimom Dajom.
[uredi - уреди] Vjernik
Konstantinovo preobraćanje u hrišćanstvo imalo je dalekosežne posledice. Kao njegov otac, i on je u početku bio privrženik Sunca. Dok je prinosio žrtvu u Velikom hramu Sunca u galskim planinama Vozges imao je svoju prvu, doduše pagansku viziju. Tokom borbi s Maksencijem imao je svoju drugu viziju – osvetljeni krst na nebu – posle čega je dao da se na oklope njegovih ljudi ucrta figura koja je možda predstavljala Hristov monogram (mada je verovatno Hrista pomešao sa Suncem u njegovoj manifestaciji "najvećeg dostojanstva", summa dignitas). Nakon svoje pobede proglasio se hrišćaninom. Njegovo preobraćanje još uvek je pomalo obavijeno velom misterije, a njegovi savremenici – Laktancije i Eusebije iz Cezareje – uglavnom ne osvetljavaju to pitanje, i čak su kontradiktorni. Da li je njegov prelazak na hrišćanstvo bio stvaran ili politička igra danas se ne može reći. Iako su tada samo 10�% stanovnika Rimskog Carstva bili hrišćani ta religija je imala vjerojatno najbolju organizaciju.
Osnovni problem odnosa ranog kršćanstva i Rima je bio u odbijanje kršćana da daju žrtve kultu cara što se po rimskom zakonu graničilo s veleizdajom. Konstantin je s crkvenim ocima dogovorio ono što bi se u moderno doba nazvalo konkordatom to jest dogovor između crkvene i državne vlasti. Dogovor je bio prilično jednostavan a glasi: "kao što postoji jedan Bog na nebu tako postoji jedan car na zemlji kojeg svi moraju slušati". Po Konstantinovim rječima dogovor je glasio:
"....na čiju brigu je svojom božanskom voljom dao vladanje svih zemaljskih poslova" dio službenog pisma koje je napisao Konstantin Veliki
Drugi dio dogovora hrišćanske crkve i Konstantina se ticao njegovih obaveza prema vjeri. Po njemu crkva je bila odgovorna za religijske dogme i proposivanje načina štovanja Boga dok je car odgovoran za iskorjenjivanje hereze i osiguravanje da se Bog prikladno poštuje
Do 320–322. godine na Konstantinovim se spomenicima i novcu pojavljuju solarni simboli, a on sam nikada nije bio naročiti teolog. Ipak, njegova blagonaklona politika prema hrišćanima nikada nije oslabila. Njegova politika je bila oduševljeno prihvaćena na istoku, i nova se religija zahvaljujući Konstantinu sve brže širila; njegova zvanična podrška prouzrokovala je preobraćanje mnogobrojnih pagana, mada sa sumnjivom iskrenošću, jer su bili ravnodušni prema moralnim ubeđenjima.
Bez obzira na nikad odgovorena pitanja da li je Konstantin postao kršćanin zbog svog vlastitog vjerovanja ili pragmatičnih, političkih razloga on je kasnije postao veliki vjernik koji pored ostalog piše molitve za svoju vojsku i na vojne pohode odlazi s mobilnom kapelicom. Crkva, koja je do nedavno bila progonjena, sada je bila obasuta iznenadnom pažnjom: izgradnja velelepnih crkava (u Rimu i Konstantinopolju), donacije i darovi, oslobađanje sveštenika od dekurionskih dužnosti, davanje sudskih ovlašćenja biskupima i munjevito napredovanje činovnika-hrišćana. Ipak, pagani nisu progonjeni i Konstantin je zadržao titulu pontifex maximus. Ali on je o paganskim bogovima govorio s prezirom i zabranio je određene rituale, pre svega prinošenje žrtvi noću. Zatim je 331. godine naredio da se popiše paganska imovina, opljačkao blago u hramovima i, konačno, uništio nekoliko svetilišta na istoku pod izgovorom nemoralnosti.
Crkve su uskoro osetile teret careve brige: "sekularna ruka" (tj. vlada) stavila se u službu kolebljive ortodoksije, jer je car bio veoma podložan argumentima različitih krugova, te se prilično izgubio u teološkim finesama. U Arlu je 312. godine održan sabor, koji je uzalud pokušao da zaustavi donatsku šizmu (nacionalistički jeretički pokret koji je dovodio u pitanje valjanost nekih crkvenih zvaničnika), koja je nastala u Africi posle Dioklecijanovih progona. Arijska je jeres izazvala još više teškoća: Arije, aleksandrijski sveštenik i učenik Lukijana iz Antiohije, doveo je u pitanje dogmu o Trojstvu i božanskoj prirodi Hrista; njegov asketizam i oštrina njegove dijalektike doneli su mu mnogo sledbenika; bio je osuđen nekoliko puta, ali su se neredi nastavljali. Konstantin, zamoljen od obe strane da posreduje i ravnodušan prema doktrinarnim finesama, koje su uostalom bile strane većini vernika na zapadu, želeo je da uspostavi univerzalni simbol vere; stoga je 325. godine sazvao vaseljenski sabor u Nikeji. Osudio je Arija i, uprkos Istočnjacima, proklamovao da je Isus "jednosuštven" sa Bogom ocem. Ipak, arijska je jeres i dalje postojala, jer je Konstantin nekoliko puta promenio mišljenje; na njega su vršili uticaj arijanski i semi-arijanski biskupi, a jedan od njih, Eusebije iz Nikomedije, čak ga je krstio na samrti, 337. godine.
[uredi - уреди] Ubojica
Podjela države na zapadni dio kojim vlada Licinije i zapadni kojim vlada Konstantin njemu nije bila dovoljna. Bez obzira na činjenicu da se Licinije 313. godine oženio za sestru Konstantina on mu objavljuje rat 314. godine. U dvogodišnjem građanskom ratu Licinije će biti djelomično poražen tako da Konstantin dobiva 316. godine mirovnim sporazumom na upravljanje Panoniju. Nakon mirovnog sporazuma Konstantin će nastaviti s provokacijama uzurpirajući titulu starijeg, glavnog cara, ali Licinije koji se dignuo od običnog seljaka do položaja cara odbija ući u rat i ignorira provokaciju.
Bez obzira na to Konstantin će opet objaviti rat Liciniju 323. godine zbog "njegove starosti i poroka" i konačno će ga pobjediti 18.9. 324. godine u bitci na azijskoj obali Bospora. Vjerujući u utjecaj svoje žene i Konstantinove sestre Licinije se predaje pobjedniku (namjesto bjega u Perziju) koji ga šalje u grad Solun na prisilnu penziju.
Početno obećanje kojim mu je garantirao život Konstantin će 325. godine "zaboraviti" i pogubiti Licinije bez obzira na sestrine molbe za milost. Sljedeće godine on će ubiti i Licinijevog sina.
Iste te 326. godine sud u Puli će po Konstantinovom naređenju osuditi na smrt njegovog najstarijeg sina Krispa, a ubrzo potom će istu sudbinu doživjeti i Konstantinova žena Fausta. Razlozi za ta pogubljenja nisu nikad bili razjašnjeni. Popularna teorija iz 5 stoljeća govori da je Fausta nagovorila Konstantina na pogubljenje Krispa kako bi vlast kasnije preuzeli njeni sinovi. Kada je za pogubljenje čula careva majka Helena, ona je napala Konstantina zbog učinjenog nakon čega on ubija Faustu zbog zavjere.
Druga verziju priče o ubojstvima su napisali moderni povjesničari, a ona govori da su Krisp i Fausta bili ljubavnici, pa nakon što je to Konstantin otkrio on ih je pogubio. Kao razlog vremenska razlika u smrti Krispa i Fauste se navodi njena trudnoća pošto je navodno Konstantin čekao rođenje djeteta pa ju je nakon poroda pogubio.
Problem verzije događaja napisane u petom stoljeću je u činjenici da je Konstantin službeno prokleo sina i ženu (njihovo ime se briše s svih spomenika i iz svih dokumenata), a u slučaju da je "greškom" pogubio sina on bi povukao prokletstvo.
Car August je rekao za Heroda Velikog da bi rađe bio njegova svinja nego sin jer je on sinove ubijao, a svinje nije pošto je bio židov se može u djelomično reći i za Konstantina. On je tijekom vladavine ubio sina, ženu, nećaka, ženinog oca i sestrinog muža, a Konstantinova preživjela djeca Konstans I., Konstancije II. i Konstantin II. će očevu smrt i svoje preuzimanje krune 337. godine proslaviti masakrom svih punoljetnih potomaka blijedog Konstantina.
[uredi - уреди] Administrator
Između 325. i 337. godine Konstantin je sproveo važne reforme, nastavljajući delatnost Dioklecijana. Iskristalisala se podela na pogranične trupe (limitanei) i taktičke trupe (comitatenses i careva garda), na čijem su čelu bili magistri militum. Vojna je karijera postala sasvim nezavisna od civilne. On je, međutim, istovremeno veliki broj vojnika smestio u gradove ili njihovu blizinu, da bi snabdevanje vojske bilo lakše i ekonomičnije. Međutim, to je otežalo održavanje vojnih vežbi i discipline, a vojnici su se besposleno vrzmali po gradovima. Pod Kontanstinom se desilo i to da je jedan varvarin, zapovednik u rimskoj vojsci, stekao istorijski značaj. To je bio Alaman Krok, koji je među vojnicima predvodio pokret koji je Konstantina i doveo do titule avgusta 306. godine, odmah posle smrti njegovog oca Konstancija. Slična je ličnost bio i veliki vojskovođa Bonit, Franak, u periodu od 316. do 324. godine; a Konstantin je za svoje pobede protiv Maksencija 311–312. godine imao da zahvali pre svega svojim vojnicima-varvarima, koji su i predstavljeni na Konstantinovom slavoluku u Rimu. Kada se borio protiv njega, Licinije je regrutovao čitave odrede Gota, kako bi ojačao svoju vojsku. I Konstantin je primao Gote, koji su, navodno, dostigli broj od 40.000, da bi pomogli u odbrani Konstantinopolja u drugom delu njegove vladavine, a dvorsku su gardu otada činili uglavnom Germani, među kojima su se regrutovali i mnogi visoki vojni oficiri. Rimljani su u ratu sve više zavisili od imigranata ili prve generacije varvara, upravo u vreme kada su konvencionalne rimske trupe počele gubiti vojničku vrednost.
Konstantin je mnoge vitezove uzdigao na rang senatora, pošto je u prvom delu svoje vlade morao da popunjava sve veći broj položaja u carskoj birokratiji (koja je bila najmanje 50 puta veća nego u vreme Karakale), i pošto je u kasnijem periodu svoje vladavine morao da popuni drugi senat, onaj u Konstantinopolju. Došlo je i do ubrzane inflacije počasnih titula. Kao rezultat ovih nekoliko promena, postojanje viteškog staleža izgubilo je smisao, a carska se birokratija razvila u novi nobilitet. Najviše položaje u centralnoj vladi zauzimali su dvorski kvestor (quaestor sacri palatii), magister officiorum i finansijski službenici (comes sacrarum largitionum i comes rei privatae). Bez obzira na činjenicu da je Konstantin bio deklarirani hrišćanin dvije trećine članova državne uprave su bili vjernici tradicionalnih rimskih vjerovanja. Vikariji dijeceza bili su odgovorni pretorijanskim prefektima, čiji je broj uvećan i čija su ovlašćenja sada obuhvatala velike teritorije: prefekture Galije, Italije, Ilirika i Istoka. Unifikacija političke moći sa sobom je donela i odgovarajuću decentralizaciju uprave.
Da bi reorganizovao finansije i novac, Konstantin je kovao dve nove monete: srebrni miliarensis i, što je važnije, zlatni solidus, koji je zbog svoje stabilnosti kasnije postao glavna moneta Vizantijskog carstva. Zauzimanjem Licinijeve blagajne i pljačkanjem paganskih hramova uspeo je da povrati finansijsku stabilnost države. Ipak je morao da uvede posebne poreze za različite staleže: senatori su plaćali porez nazvan glaeba, a trgovci i zanatlije u gradovima plaćali su porez u zlatu i srebru (chrysargyrum).
[uredi - уреди] Nova prestonica
Konstantinova besmrtnost, međutim, počiva na osnivanju Konstantinopolja. Ovaj "Novi Rim", osnovan 324. godine na mestu Bizanta i osvećen 330. godine preuzima ulogu istočnog rimskog glavnog grada Nikomedie (glavni grad 284. - 324.) i brzo se uvećao po broju stanovnika, kao rezultat povlastica koje su davane doseljenicima. Sagrađen je i veliki broj crkava, ali ni hramovi koji su od ranije postojali nisu rušeni. Grad je postao administrativna prestonica carstva, te je dobio senat i prokonzula. Izbor mesta nije bio uslovljen religijskim razlozima, kako se objašnjavalo, nego kako strateškim razlozima (blizina granica na Dunavu i na Eufratu) tako i ekonomskim (važnost više moreuza i spoj velikog kopnenog puta od Bolonje do Crnog mora s istočnim trgovačkim putevima koji prolaze kroz Anatoliju do Antiohije i Aleksandrije). Konstantin je umro 22. maja 337. godine.
[uredi - уреди] Povjesničari
Konstantinova politička ostavština neupitno živi s nama i danas. Njegova odluka o prihvaćanju kršćanstva i gradnji Carigrada su postali temelj moderne kršćanske Europe.
Bez obzira na takav utjecaj mišljenja povjesničara o njegovoj pozitivnoj ili negativnoj ulozi su veoma različita. Tijekom njegove vladavine i one njegovog sina historičari govore o velikom i uspješnom caru, ali nakon 361. dolazi do druge priče po kojoj je on bio glavni krivac propasti carstva zbog njegovog prihvatanja hrišćanstva.
Katolička crkva prezentirao Konstantina kao idealnog kršćanskog vladara koji je primjer svima drugima. Ona će ujedno u 8. stoljeću izmisliti njegov testament po kojoj joj je on dao na upravljanje zapadni dio carstva što će potom rimski biskup iskoristiti za krunjenje Karla Velikog za cara kao i kasnije proglašenje Svetog Rimskog Carstva.
Edward Gibbon u svojoj knjizi History of the Decline and Fall of the Roman Empire iz 1789. koja postaje gotovo biblija za buduće historičare govori o Konstantinu kao o heroju koji se degenerirao u okrutnog vladara ; . Svi daljnji povjesničari o Konstantinu govore kao kršćanskom heroju ili uspješnom manipulatoru i tiraninu koji u ništa nije vjerovao.

Summary:
Konstantin Veliki ili punim imenom Gaj Flavije Valerije Aurelije Konstantin ( 272. godine - 22.5. 337. godine), poznati i kao Konstantin I, bio je pripadnik takozvane mlađe dinastije Flavijevaca, rimski vojskovođa i car. Svojom beskrupuložnošću, ambicijom i političkom vizijom on će biti pobjedničkoj strani u godini šest careva (306.) i potom pobjednik u najdužem građanskom ratu Rimskog Carstva između 306. - 324. godine (s oružanim primirjima). Nakon pobjede Konstantin mijenja politički sistem Rimskog Carstva s vojne anarhije 3. stoljeća i Dioklecijanove tetrarhije u sistem koji će kasnije dobiti ime cezaropapizma. Mlađa dinastija Flavijevaca koja je dobila ovo ime zbog odluke Konstantina da uzme praenomen kao sastavni dio imena će ipak biti mnogo poznatija s imenom Konstantinova dinastija u čast ovog cara i njegovih reformi.
Zbog priznavanja 313. godine kršćanstva Milanskim ediktom kao jedne od legalnih državnih religija u prošlosti se Konstanina znalo nazivati i trinaestim apostolom. Po predanju, zajedno sa svojom majkom caricom Helenom (Lat. Flavia Iulia Helena Augusta) nalazi u Jerusalimu krst na kome je Isus Hristos bio razapet.
Godine 330. je na temeljima starog Bizanta sagradio grad zvan Novi Rim koji će poslije biti poznat kao Konstantinopol, ili Carigrad, prijestolnica Istočnog rimskog carstva.