[edytuj] Geografia
[edytuj] Położenie
Żelechów leży we wschodniej części województwa mazowieckiego, tuż przy granicy z województwem lubelskim. W okresie 1975–1998 znajdował się w województwie siedleckim, natomiast do 1939 roku w województwie lubelskim. Historycznie Żelechów leżał na ziemi stężyckiej w przedrozbiorowym województwie sandomierskim, a zatem w Małopolsce . W administracji kościelnej Żelechów należy do diecezji siedleckiej w metropolii lubelskiej. Zgodnie z podziałem geograficznym, miasto leży na Wysoczyźnie Żelechowskiej, będącej częścią Niziny Południowopodlaskiej. Żelechów położony jest w granicach zasięgu dialektu mazowieckiego języka polskiego . Widać zatem, że jest to miejscowość leżąca na pograniczu trzech krain historyczno-geograficznych: Mazowsza, Lubelszczyzny i Podlasia.
Żelechów położony pośrodku mezoregionu Wysoczyzny Żelechowskiej – pofalowanym terenie, ukształtowanym przez zlodowacenia, pokrytym w większości polami uprawnymi, rzadziej lasami. Miejscowość znajduje się w pobliżu źródła rzeki Wilgi. Przez miasto przepływa niewielka rzeka, uchodząca na północ do Wilgi. Żelechów ulokowany jest na krawędzi wzniesienia, wysokość nad poziomem morza waha się od około 160 m (w pobliżu rzeki) do ponad 195 m (na wschód od zakładu Bumar-Waryński). W pobliżu doliny rzeki zostały utworzone stawy hodowlane.
[edytuj] Klimat
Żelechów podobnie jak Warszawa położony jest w regionie klimatycznym mazowiecko-podlaskim. Średnia temperatura roczna wynosi 8 °C, średnia temperatura w lipcu to 19 °C, a w styczniu −3 °C. Średnia wilgotność to 80%, a zachmurzenie – 67%. Średnia roczna suma opadów wynosi 550 mm. Pokrywa śnieżna leży po 50–60 dni w roku, jej grubość wynosi średnio 5 cm. Przeważają wiatry zachodnie i południowo-wschodnie o prędkości 2–5 m/s. Okres wegetacyjny trwa średnio 212 dni .
[edytuj] Struktura powierzchni
Powierzchnia miasta wynosi 1214 ha (12,14 km²). Granice administracyjne wykraczają daleko poza obszar ścisłej zabudowy, dlatego też większość powierzchni stanowią użytki rolne (945 ha, 77,8%), 43 ha (3,6%) zajmują lasy, a 226 ha (18,6%) to tereny zabudowane i nieużytki.
[edytuj] Części miasta
[edytuj] Części miasta wg GUS
System TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowy Podziału Terytorialnego Kraju) wyróżnia następujące osiedla lub dawne wsie włączone w obszar miasta :
[edytuj] Podział nieformalny
Na mapach można odnaleźć dodatkowo następujące części miasta :
[edytuj] Demografia
Żelechów jest 65. miastem w województwie mazowieckim, pod względem liczby mieszkańców (na całkowitą liczbę 85 miast). W Polsce miasto lokuje się na 632. pozycji (na 892 miasta w 2008 roku) . Jest najmniejszym miastem w powiecie garwolińskim. Ludność Żelechowa w 2007 roku stanowiła 48,5% ludności gminy. Szczegółowe dane z 31 grudnia 2007 roku :
W 2007 roku 25,0% populacji było w wieku przedprodukcyjnym (17 lat i mniej), 62,7% w wieku produkcyjnym i 12,3% w wieku poprodukcyjnym. W piramidzie ludności widać wyraźnie powojenny wyż demograficzny i jego późniejsze echa. Poza Polakami stanowiącymi zdecydowaną większość, Żelechów zamieszkują także Romowie.
Nagły przyrost ludności o około 200 osób w 1998 roku związany jest z przyłączeniem do Żelechowa osiedla PGR. W latach 2003–2006 rodziło się w Żelechowie rocznie od 45 do 57 dzieci, a umierało wtedy od 38 do 49 osób. Przyrost naturalny był dodatni poza rokiem 2005. W latach 1995–2006 meldowało się w Żelechowie rocznie od 46 do 81 osób, a wymeldowywało 33 do 74. Saldo migracji było największe w 1999 roku, kiedy wyniosło 41 osób, a najmniejsze w roku 2005, kiedy wyniosło -29 osób. W latach 2004–2006 saldo migracji było ujemne, podczas gdy w latach wcześniejszych (od 1995 roku) zdarzyło się tak tylko w roku 2000. W latach 1996–2006 liczba zawieranych małżeństw wynosiła od 20 do 31 rocznie.
[edytuj] Nazwa
Nazwa używana była już w czasach średniowiecza. Zapisano ją wtedy w postaci Zelechov (1335–1342). Jan Długosz w Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis (opisie majątków i przychodów Kościoła katolickiego w diecezji krakowskiej) powstałym w okresie 1470–1480 zapisał ją natomiast jako Zyelyechow. Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Żelech, która z kolei powstała z imion złożonych typu Żelisław . Taką wersję wydarzeń przedstawia też wiersz pt.„Legenda o założeniu Żelechowa”.
Istnieje także legenda przypisująca pochodzenie nazwy miasta bitwie rozegranej w tym miejscu między Polanami a Jaćwingami. Bitwę przegrali Polanie, skąd miał się wziąć zwrot żal Lachów, a stąd powstać nazwa Żelechów. Prawdziwość legendy jest wątpliwa, gdyż na tym obszarze nie określano Polaków mianem Lachów .
Poprawną formą nazwy mieszkanki Żelechowa jest Żelechowianka, natomiast nazwa mieszkańca to Żelechowianin .
Nazwa w innych językach:
[edytuj] Historia
Pierwsza wzmianka o Żelechowie pochodzi z 1282 roku. W 1325 roku powstała tutaj parafia. Żelechów uzyskał prawa miejskie w 1447 roku. Było to miasto prywatne, co oznacza że ziemia, a często także budynki, nie należały do mieszkańców, a były tylko dzierżawione od właściciela majątku. Początkowo była nimi rodzina Ciołków, która później przybrała nazwisko Żelechowskich. Miasto rozwijało się szybko. Pełniło prawdopodobnie rolę obronną. Potop szwedzki zahamował jego rozwój. Żelechów często zmieniał właścicieli, w 1792 roku został nim Ignacy Wyssogota Zakrzewski – pierwszy prezydent Warszawy, wytyczono wtedy Rynek i wybudowano ratusz, założono nowe cmentarze.
W 1795 roku Żelechów znalazł się w granicach zaboru austriackiego, w czasie wojen napoleońskich w Księstwie Warszawskim, a później w Królestwie Polskim. W latach 1829–1831 Joachim Lelewel był posłem na sejm z powiatu żelechowskiego. Dyktator powstania styczniowego, Romuald Traugutt, mieszkał w Żelechowie. Służył tu jako oficer batalionu saperów. Po powstaniu miejscowość przestała być prywatna, uwłaszczono okolicznych chłopów i mieszczan, wybudowano garnizon, który korzystnie wpłynął na stan gospodarki. Nastąpił okres szybkiego rozwoju, powstało wiele zakładów rzemieślniczych i przemysłowych, działały szkoły elementarne, straż pożarna, cechy i inne instytucje. Szczególnie wtedy Żelechów stał się znany z produkcji butów. W 1880 roku dużą część miasta strawił pożar, ale szybko je odbudowano. W 1939 roku w Żelechowie mieszkało już około 9000 mieszkańców.
W czasie II wojny światowej w Żelechowie istniało getto, gdzie na małym obszarze skupiono około 13�000 Żydów, także z innych polskich miast. We wrześniu 1942 roku rozpoczęto likwidację getta, ludność wywożono do obozu w Treblince. Ponieważ panował przy tym chaos, wielu udało się uciec. Przyłapanych na ucieczce mordowano na miejscu. Zginęło w ten sposób około 1000 osób. W okolicy działała Armia Krajowa. Sowieci wkroczyli do miasta 27 lipca 1944 roku, mieszkało wtedy w Żelechowie około 4000 osób.
Po wojnie odbudowano zniszczenia, lecz mimo tego liczba mieszkańców spadła do 3359 osób w 1961 roku. W okresie PRL powstały gmachy szkół, zakłady przemysłowe i osiedla mieszkaniowe. Do 2000 roku liczba mieszkańców powróciła do 4�000.
[edytuj] Urbanistyka
Pierwotnie osada Żelechów była prawdopodobnie ulicówką i z tamtego okresu pochodzi kształt ulicy Długiej, przebieg południowej odnogi został w późniejszych wiekach zatarty . Po uzyskaniu praw miejskich utworzono, prawdopodobnie w XV w., nowy, ortogonalny układ urbanistyczny. Ulokowano go na południe od pierwotnego położenia osady, z rynkiem umiejscowionym prawdopodobnie na terenie dzisiejszego Nowego Parku. Obszar Starego Miasta dość szybko stał się dzielnicą żydowską i utracił w ciągu wieków zabudowy regularny charakter. Pod koniec XVIII w. ówczesny właściciel Żelechowa – Ignacy Wyssogota Zakrzewski w ramach prac porządkowych zorganizował budowę Nowego Miasta. Jego centrum stał się obszerny Nowy Rynek umiejscowiony na północny zachód od Starego Rynku i południe od kościoła. Po środku rynku pobudowano ratusz. Założenie przewidywało ulice w układzie krzyżowym, wychodzące ze środków pierzei placu, oraz po dwie ulice w narożnikach. Taki układ sięgnął tylko przyrynkowych kwartałów zabudowy . Ze względu na bliskość rzeki i terenów podmokłych od zachodu i folwarku od północy, rozbudowa miasta następowała w kierunkach południowym i wschodnim względem Nowego Rynku. Obecnie nowa zabudowa pojawia się głównie wokół dróg dojazdowych do okolicznych miejscowości. W latach 90. powstały jednak osiedla domków jednorodzinnych Chłopickiego (w pobliżu ulicy Chłopickiego) oraz Staszica wokół nowo powstałej ulicy Słowackiego.
[edytuj] Architektura
Poza okolicami Rynku większość zabudowy stanowią domy jednorodzinne o luźnej zabudowie w pierzejach. Wiele z nich to stare, drewniane budynki – w tym pozostałości żydowskiego sztetlu. Obecnie powstają domy murowane, szczególnie na obrzeżach miasta, gdzie zabudowa jest luźniejsza. W mieście znajdują się także dwa osiedla złożone z bloków mieszkalnych, jak i kamienice, które ulokowane są głównie w okolicach Rynku i ulicy Piłsudskiego. Oprócz zabytków w stylach barokowym i klasycystycznym, w Żelechowie mieszczą się również budynki modernistyczne. Należą do nich gmach Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury, pawilony przy Rynku i gmachy szkół. Z architektury postmodernistycznej wyróżnia się budynek hali sportowej przy gimnazjum.
Zabudowa miasta sięga co najwyżej 4. kondygnacji. Najwyższym budynkiem jest kościół parafialny. Wyższymi od niego konstrukcjami są: komin zakładów Bumar-Waryński i maszt radiowy przy urzędzie pocztowym.
[edytuj] Zabytki
[edytuj] Wpisane do rejestru zabytków
[edytuj] Wpisane do ewidencji zabytków
[edytuj] Inne
[edytuj] Zniszczone
[edytuj] Miejsca pamięci narodowej
[edytuj] Przyroda
W Żelechowie znajdują się pomniki przyrody, do których należą lipy drobnolistne i klony w zabytkowym parku wokół pałacu, który stał się w 2005 roku własnością prywatną. W mieście znajduje się także publiczny park nazywany nowym parkiem o powierzchni 6 ha, a także 5 zieleńców o łącznej powierzchni 2,4 ha i 3,6 ha terenów zieleni osiedlowej. W 2006 roku w Żelechowie znajdowały się lasy o powierzchni 33,7 ha, z czego zdecydowana większość (33 ha ) znajdowała się w prywatnych rękach. Tuż przy południowej granicy miasta znajduje się dość duży, państwowy las nazywany żelechowskim, a także prywatne lasy na Wardzie. Można tam spotkać m.in. sarny.
[edytuj] Ochrona środowiska
W pobliżu stawów działa biologiczna oczyszczalnia ścieków, mogąca wg projektu oczyścić 2000 m³/dobę (odpowiada to 16�300 osobom). W 2006 roku oczyszczalnia obsługiwała tylko 2438 osób. Dzieje się tak, ponieważ nie wszędzie dociera jeszcze kanalizacja. W Żelechowie istnieje także niewielka oczyszczalnia przemysłowa o przepustowości 200 m³/dobę. Z 106,2 tys. m³ ścieków, które dotarły do oczyszczalni, 81 tys. m³ zostało oczyszczonych a 25,2 tys. m³ odprowadzonych wprost do wód lub gruntów. Woda pobierana ze źródeł podziemnych zużywana jest głównie przez gospodarstwa domowe. Wszystkie odpady komunalne, o łącznej masie 697 ton (z czego prawie 494 tony pochodziły z gospodarstw domowych), zostały zgromadzone na wysypisku znajdującym się tuż za granicami miasta .
[edytuj] Gospodarka
Żelechów stanowi ośrodek usługowy regionu rolniczego. W samym mieście działa ponad 300 indywidualnych gospodarstw rolnych. Większość z 353 (2006 ) zarejestrowanych podmiotów gospodarczych to małe zakłady usługowe, handlowe oraz firmy działające w zakresie budownictwa. W 2006 roku istniały 22 zakłady należące do sektora publicznego. Historycznie Żelechów związany był z garbarstwem i rzemiosłami takimi jak rymarstwo, szewstwo i kuśnierstwo. Dzięki przywilejom, danym szewcom w końcu XVIII wieku, Żelechów stał się także znanym ośrodkiem tego rzemiosła. Dziś część firm kontynuuje te tradycje.
[edytuj] Przemysł
Jednym z najważniejszych zakładów przemysłowych jest Waryński Żelechów, spółka zależna grupy holdingowej Bumar-Waryński. Produkuje się tam hydraulikę siłową i przyrządy służące do ćwiczeń siłowych i rehabilitacyjnych. Firma Lemet zajmuje się produkcją części zamiennych do ciągników. Firmy Piechur i Koger produkują buty. Poza tym w mieście mają siedzibę podmioty przemysłu spożywczego i odzieżowego.
[edytuj] Handel
W Żelechowie działa kilkadziesiąt sklepów. W sierpniu 2008 roku, po rocznej budowie, otwarto supermarket Carlos. W grudniu 2009 roku otwarto supermarket Biedronka.
We wtorki w godzinach rannych w Żelechowie odbywają się targi. Mają one ponad pięćsetletnią tradycję. Targowisko mieści się na placu pomiędzy ulicami Lelewela, Sienkiewicza i aleją Wojska Polskiego. Jest on jednak zbyt mały, więc często handel odbywa się także na pobliskich ulicach. Do Żelechowa zjeżdżają się wtedy handlarze i okoliczni rolnicy, czyniąc z tej części miasta bardzo ruchliwe miejsce. Część Rynku także służy jako targowisko. Przy ulicy Jana Kochanowskiego znajduje się targ zwierzęcy. Wpływy z opłat targowych w 2006 roku wyniosły około 68�400 złotych .
[edytuj] Gospodarka mieszkaniowa
Wg danych z 2006 roku, w Żelechowie znajdowało się 1213 mieszkań z 4932 izbami, o łącznej powierzchni 92�596 m³. Większość mieszkań stanowiła własność prywatną, 133 mieszkania należały do spółdzielni mieszkaniowych, 70 do gminy, a 6 do zakładów pracy. W centralne ogrzewanie wyposażone było 69,8% mieszkań, w łazienkę 74,4%, a dostęp do wodociągu miało 86,6%. Przeciętna wielkość mieszkania wynosiła 76,3 m² (23,0 m²/osobę). W 2005 oddano w Żelechowie do użytku 9 nowych mieszkań, wszystkie wybudowane indywidualnie .
W 2006 roku wypłacono w Żelechowie 495 zasiłków mieszkaniowych, na łączną kwotę 74�219 złotych .
[edytuj] Ochrona zdrowia
W 2005 roku w Żelechowie znajdowały się cztery niepubliczne ośrodki zdrowia i trzy apteki .
[edytuj] Kultura
[edytuj] Biblioteki i muzeum
W Żelechowie działa biblioteka publiczna, która do 2008 roku miała swoją siedzibę w ratuszu ratuszu, a obecnie znajduje się w budynku pawilonu handlowego należącego do GS Żelechów, posiada ona zbiór około 21 tys. woluminów . W mieście działają także cztery biblioteki szkolne. Dnia 17 sierpnia 1997 roku, z okazji obchodów 550. rocznicy nadania praw miejskich, powołano do życia Izbę Pamięci Ziemi Żelechowskiej. Początkowo działała ona przy bibliotece, obecnie przy Urzędzie Miasta i Gminy. Izba posiada zbiory związane z historią, archeologią, etnografią i sztuką. Znajdują się tam m.in. archiwa parafialne, dawne dokumenty, zdjęcia, zabytki archeologiczne i obrazy lokalnych artystów.
[edytuj] Działalność kulturalna
Przy ulicy Romualda Traugutta mieści się Miejsko Gminny Ośrodek Kultury. Od 1996 roku w okresie świątecznym organizowany jest Przegląd Bożonarodzeniowych Form Teatralnych, w którym uczestniczą uczniowskie grupy teatralne. W 2006 roku młodzież z okazji Dnia Kobiet i Walentynek zorganizowała koncerty muzyczne. Przy MGOK-u działa także ludowy zespół Łomniczanki, związany z pobliską wsią Łomnicą. W tym samym budynku mieści się także siedziba Ochotniczej Straży Pożarnej, przy której działa orkiestra. Przy parafii działa schola Perełki, która występowała m.in. przy koncertach Arki Noego i Mieczysława Szcześniaka w Warszawie i w programie telewizyjnym Ziarno. Co roku na początku września mają miejsce Dni Żelechowa, impreza mająca upamiętniać nadanie praw miejskich w 1447 roku. Podczas tych uroczystości, a także innych okoliczności w ostatnim czasie koncertowali m.in. Mieczysław Szcześniak, Papa Dance, Eleni, Michał Milowicz i Leszcze. W 2009 r. odbyły się dwa koncerty, noworoczny 25 stycznia i Wieczór Jana Pawła II „Santo Subito” 19 kwietnia, mające miejsce w kościele parafialnym. Zorganizowane były przez Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Żelechowie, a występowali w nich artyści Teatru Wielkiego Opery Narodowej i scen warszawskich, m.in. Wiesław Bednarek.
[edytuj] Kultura dawniej
Od końca XIX wieku do lat 80. XX wieku działał w Żelechowie teatr amatorski. Jego działalność została zainicjowana przez dra Antoniego Michałowskiego. W 1906 roku powołano Towarzystwo Miłośników Sceny i Muzyki. W 1913 roku przedstawienia odbywały się w domu kultury, wybudowanym przy ulicy Pałacowej (obecnie Piłsudskiego). W 1927 teatr wystawił sztukę Skalmierzanki z udziałem uczniów szkoły baletowej w Warszawie i w reżyserii zawodowej aktorki Marii Dmowskiej. Po II wojnie światowej teatr zdobywał wiele nagród i wyróżnień. Była to między innymi I nagroda na Światowym Festiwalu Młodzieży i Studentów w Warszawie i nagroda Ministra Kultury i Sztuki. W 1976 roku grupa ze sztuką Pensja pani Latter zdobyła II nagrodę na Ogólnopolskiej Prezentacji Teatrów Dramatycznych w Stalowej Woli. Wraz ze śmiercią Konstantego Bernackiego, który od 1950 roku opiekował się teatrem, zakończyła się jego działalność.
W okresie PRL w Żelechowie działało kino, które na początku lat 90. zostało zlikwidowane.
[edytuj] Organizacje
Stowarzyszenia (nie będące ogólnokrajowymi partiami politycznymi) działające w Żelechowie:
[edytuj] Media
Urząd Miasta i Gminy od 2006 roku wydaje czasopismo Żelechowiak. Towarzystwo na Rzecz Rozwoju i Wyzwalania Inicjatyw Gospodarczych do 2003 roku wydawało miesięcznik Żelechowskie Wieści. Obecnie ukazuje się magazyn Forza Sęp, dotyczący klubu sportowego Sęp Żelechów. Od 30 listopada 2006 roku w mieście działa nadajnik Katolickiego Radia Podlasie . Sprawy lokalne poruszane są także na łamach Tygodnika Siedleckiego i Życia Garwolina, a w telewizji w Kurierze Mazowieckim. Na przełomie lipca i sierpnia 2007 roku Stowarzyszenie Wspierania Aktywności Lokalnej wydało pierwszy numer czasopisma Razem dla miasta i wsi.
[edytuj] Edukacja
W mieście działa przedszkole publiczne, Szkoła Podstawowa im. Romualda Traugutta, która w 2006 roku miała 417 uczniów. Działa także Gimnazjum im. Jana Pawła II, które w 2006 roku kształciło 455 uczniów. Od 2007 roku istnieje także Publiczne Gimnazjum Powiatowe w Żelechowie. Do dwóch liceów w 2006 roku uczęszczało 250 osób, a do innych szkół średnich 687 osób. Do szkół zasadniczych zawodowych w 2006 roku uczęszczały 182 osoby, do liceum profilowanego 127 osób, a do technikum 378 osób.
Współczynnik skolaryzacji brutto wyniósł dla szkół podstawowych 133,23% (132,59% netto), natomiast dla gimnazjów 219,81% brutto (215,46 netto) . Szkoły ponadgimnazjalne:
[edytuj] Sport i rekreacja
W mieście działa klub sportowy Sęp Żelechów założony w 1921 roku. Drużyna piłkarska wchodząca w skład klubu gra w biało niebieskich barwach, obecnie w mazowieckiej lidze okręgowej w grupie Siedlce. Największym sukcesem Sępa było granie w III lidze w sezonie 1982/1983. Klub posiada boisko z trybunami i oświetleniem.
W Żelechowie ogólnie dostępne jest stare boisko Klubu Sportowego Sęp Żelechów przy ulicy Piłsudskiego i boiska do gry w koszykówkę lub tenis. Przy szkołach znajdują się łącznie trzy hale sportowe. W mieście działa także 11. koło Polskiego Związku Wędkarskiego, a przy ulicy Ogrodowej znajdują się ogródki działkowe.
Przez Żelechów wytyczone zostały w 2009 roku trzy szlaki rowerowe:
[edytuj] Religia
Większość mieszkańców miasta to katolicy. W Żelechowie mieści się siedziba dekanatu żelechowskiego, grupującego kilka okolicznych parafii, w tym tutejszą parafię Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny. W mieście znajduje się cmentarz parafialny. Mają tutaj placówkę Siostry Opatrzności Bożej. Jest to stały punkt noclegu pielgrzymów wędrujących do Częstochowy.
[edytuj] Polityka
[edytuj] Samorząd
Żelechów jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej. Zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym z 1990 roku, gmina posiada Burmistrza Miasta i Gminy – organ władzy wykonawczej i Radę Miejską – organ władzy stanowiącej i kontrolnej. Burmistrzem od 6 sierpnia 1995 roku do 12 sierpnia 2009 roku był Leonard Gula, członek Polskiego Stronnictwa Ludowego, związany w ostatnich wyborach z Komitetem Wyborczym Wyborców Sokołowska Wspólnota Samorządowa. 12 sierpnia 2009 r. wojewoda mazowiecki stwierdził wygaśnięcie mandatu burmistrza w związku z nieprawidłowościami w jego oświadczeniach majątkowych z 2004 i 2005 roku. 3 września 2009 roku premier wyznaczył osobę tymczasowo pełniącą funkcję Burmistrza Żelechowa - Jerzego Duchnę. W wyborach przedterminowych zarządzonych na dzień 8 listopada 2009 roku zwyciężyła Mirosława Miszkurka. Szefowa Stowarzyszenia Wspierania Aktywności Lokalnej "Razem dla miasta i wsi" zdobyła 2319 głosów, zaś jej jedyny kontrkandydat, Andrzej Szubielski, zastępca byłego burmistrza Guli - 1212 głosów. 10 listopada 2009 roku podczas nadzwyczajnej sesji Rady Miejskiej Mirosława Miszkurka złożyła ślubowanie. Z chwilą złożenia ślubowania zwyciężczyni wyborów stała się formalnie Burmistrzem Żelechowa.
Podczas ostatnich wyborów radnych miasta i gminy Żelechów, miasto było podzielone przez Państwową Komisję Wyborczą na 7 jednomandatowych okręgów, przez co 7 radnych zostało wybranych do 15-osobowej Rady Miejskiej w Żelechowie.
Radni wybrani z okręgów na terenie miasta Żelechów:
Andrzej Bernacki, związany z Prawem i Sprawiedliwością, jest radnym powiatu garwolińskiego.
Wybory przeprowadzone w 2006 roku bardzo zainteresowały mieszkańców, w dniu 21 listopada frekwencja wynosiła ponad 60%, w drugiej turze wyborów sięgnęła już około 70% .
[edytuj] Partie polityczne
Partie polityczne działające na obszarze miasta:
[edytuj] Poglądy polityczne mieszkańców
W drugiej turze wyborów prezydenckich z 2005 roku, w Żelechowie 69,7% głosów zdobył Lech Kaczyński, przy frekwencji 53,5%. Żelechowianie poparli wejście Polski do Unii Europejskiej w referendum w 2003 roku, oddając 62,4% głosów na tak, przy frekwencji 60,0%. W wyborach parlamentarnych z 2007 roku, przy frekwencji 54,8% wyniki były następujące :
[edytuj] Transport
Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 807 Łuków – Maciejowice. W Żelechowie jest to ulica Długa, skręca ona na Ostrowie na południowy zachód. Skrzyżowania z ulicą Długą zostały w ostatnich latach przebudowane tak, aby zapewnić przestrzeganie pierwszeństwa przejazdu. Żelechów położony jest w odległości 12 km, od trasy europejskiej E372 (droga krajowa nr 17). Miejscowość posiada bezpośrednie połączenie PKS z Garwolinem, Łukowem, Rykami, Siedlcami, Stoczkiem Łukowskim i Warszawą. Istnieje także połączenie z Lublinem obsługiwane przez prywatnego przewoźnika. Przystanek autobusowy znajduje się na Rynku. Najbliższe stacje kolejowe znajdują się w Sobolewie i Stoczku Łukowskim. Najbliższy port lotniczy to Warszawa-Okęcie.
Układ drogowy Żelechowa tworzy pierścień wokół obszaru o najściślejszej zabudowie. Składa się on z ulic: Henryka Sienkiewicza, Icchaka Weisenberga, Długiej, Józefa Chłopickiego i Romualda Traugutta, która krzyżuje się z ulicą Sienkiewicza. Główną drogą śródmiejską jest ulica Tadeusza Kościuszki.

Summary:
Żelechów – miasto we wschodniej Polsce, w województwie mazowieckim, w powiecie garwolińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Żelechów. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego. Według danych z 2007 roku, Żelechów miał 4087 mieszkańców. Miejscowość położona jest w odległości 52 km od Siedlec, 85 km od Warszawy i 85 km od Lublina. Miasto stanowi lokalne centrum edukacji, mieszcząc kilka szkół średnich, jak i gospodarcze, stanowiąc miejsce handlu i pracy dla mieszkańców miasta i okolic.
Historia Żelechowa sięga ponad siedmiuset lat wstecz. Od 1447 roku miejscowość posiada prawa miejskie, od tego czasu odbywają się też targi we wtorek. Do II wojny światowej Żelechów był miastem zamieszkanym w większości przez Żydów. Ślady ich obecności zachowały się w tutejszej architekturze. W Żelechowie znajduje się także 8 obiektów wpisanych do rejestru zabytków i wiele innych historycznych budynków.


[edytuj] Lata panowania wg egiptologów
[edytuj] Tło historyczne
Schyłek XVIII dynastii zapoczątkowało panowanie Echnatona, faraona, którego poglądy religijne uważano za błędne i sprzeczne z dotychczasowymi, pragnącego zreformować wierzenia Egipcjan, zajmującego się dążeniem do wprowadzenia kultu jedynego boga – Atona. Efektem tych działań był głęboki kryzys państwa egipskiego, dotyczący spraw wewnętrznych i zagranicznych. Szczególnie przejawiało się to w gospodarce, stosunkach dyplomatycznych, pozycji militarnej oraz wpływach w podległych, sąsiednich królestwach. Zapewne utrzymywanie kontaktów dyplomatycznych oraz zdobyczy militarnych, uzyskanych przez poprzednich władców, (głównie Totmesa III), leżało całkowicie poza kręgiem zainteresowań Echnatona.
Brak zaangażowania Egiptu w Syropalestynie spowodował natychmiastowe zmiany w tym regionie. Państwo Mitanni, dotychczasowy sojusznik Egiptu, przeżyło wstrząsy wewnętrzne w postaci dwóch przewrotów, co skutkowało kryzysem władzy i zmianami na tronie. W południowej części regionu, w Kanaanie i w południowej Syrii, władcy nie czujący respektu przed potęgą Egiptu, który do tej pory tutaj dominował, powrócili do tradycyjnej rywalizacji, odnawiając jednocześnie dawne konflikty i zapominając o płaceniu trybutu, jaki winni byli Egiptowi. Wkrótce sytuacja ta doprowadziła do wybuch konfliktu zbrojnego. Król hetycki, Suppiluliuma I opowiedział się za wygnanym władcą Mitanni, na co panujący władca, Tuszratta odpowiedział wojną. Hetyci w wyniku szybkiej kampanii zmusili Mitanijczyków do odwrotu, zdobywając całą północną Syrię aż do Kadesz, miasta mającego dla Egiptu kluczowe, strategiczne znaczenie, będącego bastionem egipsko-mitanijskiego sojuszu. Wkrótce władca Mitanni, Tuszratta zginął zamordowany, a połowa jego państwa zajęta została przez Asyrię. Następca Tuszratty, Mattiwaza, zmuszony był prosić Hetytów, swych niegdysiejszych wrogów, o pomoc w odzyskaniu utraconych ziem. W środkowej Syrii władcy Amurru, z jednej strony deklarujący wierność Egiptowi, z drugiej skłaniali się ku Hetytom, dążąc do wzrostu własnej potęgi. Pragnęli zawrzeć sojusz z podległym Hetytom Ugarytem. W końcu jednak zostali zmuszeni do przyjęcia zwierzchnictwa hetyckiego. Tak więc Egipt tracił wpływy i większość podległych ziem na rzecz królestwa Hetytów, które stało się nowym mocarstwem we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.
W samym Egipcie kryzys osiągnął apogeum. Po śmierci Echnatona na tronie zasiadł Semenechkare. Młodociany władca zmarł wkrótce po objęciu władzy, a jego następcą został małoletni Tutanchamon. Po około 10 latach panowania Tutanchamon zmarł także, nie pozostawiając potomka. Choć jego żona Anchesenamon próbowała ratować ciągłość dynastii, nie zdołała jednak osiągnąć swego celu i potężny, wpływowy Aj zagarnął władzę dla siebie. Po nim nastąpił Horemheb – generał z czasów Tutanchamona i Aja. Jego bezpotomna śmierć definitywnie zakończyła XVIII dynastię.
[edytuj] Książę Ramzes
[edytuj] Przodkowie
Rodzina Ramzesa wywodziła się z Awaris, miasta we wschodniej Delcie. Seti – ojciec Ramzesa I, pradziad Ramzesa II – wzrastał w kryzysowych latach panowania Echnatona. Zaciągnął się do armii, lecz w czasach Echnatona był to wybór nie gwarantujący osiągnięcia sukcesu. Kryzys państwa nie ominął przede wszystkim, spraw militarnych. Podczas gdy Egipt tracił niegdyś podległe sobie terytoria, wojska stacjonujące w Dolnym Egipcie stały bezczynnie. Nie zezwolono im na interwencję. Pomimo tych przeszkód Seti osiągnął jednak wysoką rangę dowódczą.
Po śmierci Echnatona i Semenechkare, władcą został dziesięcioletni Tutanchamon. Na jego dworze jednym z najbardziej wpływowych dostojników został Horemheb – generał, jeden z głównych wodzów armii, rówieśnik Setiego. Po śmierci Tutanchamona, gdy Aj został faraonem, Horemheb został niekwestionowanym wodzem armii. Jednym z pierwszych jego posunięć było dążenie do odbudowania i wzmocnienia armii.
W tym czasie syn Setiego, około dwudziestoletni Paramesse, wzorem ojca również wstąpił do armii. Gdy po śmierci Aja, Horemheb został faraonem, armia stała się przewodnią siłą w państwie. Kariera młodego, zdolnego Paramesse potoczyła się wprost błyskawicznie, gdyż kolejno awansował na: dowódcę oddziałów i Nadzorcę Koni, a stąd już tylko krok dzielił go od elity armii Egiptu – korpusu rydwanów. Wkrótce przyszedł awans na Królewskiego Woźnicę, a potem na jednego z Królewskich Posłów. Oznaczało to ciągły kontakt z dworem i jego dostojnikami, jak również samym władcą. W tym czasie przewożąc korespondencję pomiędzy nomarchami a dworem oraz korespondencję dyplomatyczną pomiędzy dworem, a dworami władców ościennych królestw, Paramesse nabierał bezcennego wprost doświadczenia, kształtującego jego osobowość i wyzwalającego zdolności. Wkrótce został dostrzeżony i jako wybitnie uzdolniony otrzymał awans generalski. Powierzono mu dowództwo granicznej twierdzy (prawdopodobnie Sile) oraz stanowisko Inspektora Ujść Nilu, przez co stał się odpowiedzialny za bezpieczeństwo granicy z Kanaanem. W czasach Horemheba Egipt znów stał się kwitnącym państwem, a armia odzyskała swoje znaczenie. Paramesse osiągnął szczyt kariery, jaki tylko mógł sobie wymarzyć. Został Wezyrem Południa, a zatem drugim po faraonie człowiekiem w państwie, rezydującym w Tebach. Następna godność, jaką obdarzył go faraon, wyniosła go ponad całe duchowieństwo egipskie. Został mianowany Pierwszym Kapłanem Egiptu.
Z biegiem lat ponad sześćdziesięcioletni, bezdzietny Horemheb, patrząc w przyszłość zaczął szukać w swym otoczeniu człowieka godnego odziedziczyć władzę nad Egiptem. Pragnąc uniknąć kryzysu związanego z sukcesją i niepokojów z tym związanych, zamierzał przekazać część władzy swojemu następcy jeszcze za życia. Jego wybór natychmiast padł na swego zaufanego wezyra i towarzysza broni – Paramesse. Wkrótce został on ogłoszony "zastępcą Jego Wysokości na Południu i Północy oraz dziedzicznym księciem w całym kraju", co równało się z wyznaczeniem go następcą tronu.
Pełne chwały i doskonałości panowanie Horemheba skończyło się, a główną rolę w jego pogrzebie pełnił Paramesse, a ten kto grzebie faraona, sam się nim staje. Tak więc Paramesse, energiczny pięćdziesięciolatek zasiadł na tronie jako Ramzes I.
Nowy władca, nie mający żadnych związków z poprzednią rodziną królewską – XVIII dynastią, zapoczątkował tym samym nowa erę w dziejach Egiptu. Zdając sobie z tego sprawę sięgnął do doświadczeń poprzednich faraonów. Za swój wzór obrał Ahmosego, założyciela XVIII dynastii, wyzwoliciela kraju i budowniczego imperium, oraz jego wybitnych potomków. Nowy władca nie zdołał jednak zrealizować swoich planów budowy potęgi Egiptu. Zmarł w niespełna półtora roku po objęciu władzy.
Jego spadkobiercą i następcą został jego syn Seti I. Dojrzały, energiczny, doskonale przygotowany przez ojca do roli władcy, Seti pragnął stać się władcą prawdziwego imperium, pragnął być nowym Totmesem III – największym zdobywcą i Amenhotepem III – najwspanialszym budowniczym. Pod jego rządami Egipt odzyskał swe znaczenie w regionie. Stał się doskonale zorganizowanym, silnym wewnętrznie państwem ze sprawnie działającą administracją, mocarstwem, z którym każdy kraj i każdy władca w regionie, musiał się liczyć.
[edytuj] Rodowód
Ramzes był synem Setiego (późniejszego Setiego I) i jego żony imieniem Tuja, córki Raja i jego żony Rui. Prawdopodobnie urodził się około 1304 roku p.n.e. Rodzina składała się z najstarszego syna imieniem Nebenchasetnebet (zmarłego w dzieciństwie), młodszego Ramzesa i córki Tiji oraz urodzonej później młodszej córki – Chentmire.
[edytuj] Lata dorastania
Gdy Ramzes I obejmował tron faraonów, mały Ramzes miał więc około dziewięciu lat. Gdy jego ojciec, Seti dziedziczył władzę – był dziesięciolatkiem. Zaraz potem otrzymał tytuł "najstarszego syna królewskiego" oraz honorowy tytuł "głównodowodzącego wojsk". Wkrótce potem otrzymał tytuł "najstarszego syna królewskiego i kandydata na tron Geba", co równoznaczne było z ustanowieniem go następcą tronu. Prowadzący rokrocznie wojenne kampanie w Syrii, Seti I pozostawiał małego Ramzesa w pałacu. Jednakże gdy książę osiągnął wiek piętnastu lat, decyzją ojca wziął udział w kampanii libijskiej, w czwartym i piątym roku jego panowania. Kampania ta była zatem chrztem bojowym młodego księcia. Następne lata panowania Setiego I, były latami corocznych wypraw wojennych do Syropalestyny. Tym razem celem było Amurru i Kadesz. Wzorem Totmesa III, wojska egipskie popłynęły do Fenicji. W wyniku szybkiej kampanii zmusiły Amurru do poddania się i potem pomaszerowały drogą lądową i przypuściły szturm na Kadesz, zdobywając je. Książę brał udział w tych wydarzeniach, widząc odradzanie się potęgi Egiptu. Działania te przywróciły panowanie Egiptu w środkowej Syrii jedynie na krótki czas. Ziemie te zostały wkrótce utracone, po tym jak młody hetycki władca Muwatallis II odbił je z rąk egipskich. Oba mocarstwa postanowiły zawrzeć pokój, szanując nawzajem swe żywotne interesy w tym regonie. Amurru i Kadesz pozostawało w rękach Hatti, a Egiptowi przypadały w udziale porty południowej Fenicji.
Młody Ramzes, prawdopodobnie właśnie wówczas postanowił, że kiedyś tu powróci i odzyska dla Egiptu ziemie, o które teraz walczył, a które pozostały w rękach Hetytów, tak aby przywrócić imperium Totmesa III.
[edytuj] Współwładza
Około siódmego roku panowania Setiego I, Ramzes – syn władcy i następca tronu, wówczas prawdopodobnie siedemnastoletni młodzieniec, został, z woli swego ojca, współwładcą. Prawdopodobnie odbyło się to podczas jakiejś uroczystości lub audiencji, w obecności dostojników dworu i tłumów poddanych.
Tak oto opisuje tę chwilę sam Ramzes:
”Gdy mój ojciec ukazał się ludowi, wraz ze mną, obejmując mnie ramieniem, tak oto rzekł: – Niech ukaże się jako król, abym mógł widzieć jego piękność, póki jeszcze żyję! – Zawezwał zatem szambelanów, by włożyli mi na głowę korony. – Umieśćcie Wielką Koronę na jego głowie! – tak rzekł gdy był jeszcze a nami na ziemi – on będzie rządził tym krajem, on będzie nadzorował jego sprawy, on będzie kierował mnogim ludem. – Tak mówił gdyż wielka była jego miłość do mnie. Darował mi dwórki z królewskiego haremu, równe pięknościom pałacu; wybrał dla mnie żony i konkubiny wychowane w haremie.”
Tak oto Ramzes stał się nominalnym królem, z całym dworem i ceremoniałem temu przynależnym. Przyjął królewską tytulaturę: User Maat Re Ramessisu Meri Amon.
[edytuj] Dwór i rówieśnicy Ramzesa
Na krótko przed i zaraz po wyniesieniu Ramzesa do godności współwładcy, na dworze Setiego I pojawiło się wielu zdolnych młodzieńców, którzy w przyszłości będą tworzyć grono najbliższych towarzyszy i współpracowników obecnego współwładcy, a przyszłego samodzielnego władcy – Ramzesa II. Byli wśród nich:
[edytuj] Wspólna władza
Od początku koregencji, Seti I wprowadzał swego syna w zawiłości władzy, obarczając go częścią jej ciężaru. Obaj władcy wspólnie brali udział w wydarzeniach decydujących o losach kraju oraz kształtujących jego oblicze.
W ósmym roku panowania Setiego I, w drugim koregencji, wybuchła rewolta w Kusz. Buntownicy dążyli do zagarnięcie łupów: niewolników, bydła i zbiorów, w dolinie Nilu, w Górnym Egipcie. Seti I polecił wicekrólowi Nubii, Amen-em-ope zorganizowanie ekspedycji karnej. W szybkiej kampanii opanowano tereny objęte rewoltą, zajmując sześć jej ośrodków. Pojmano około 600 jeńców wraz z całym ich dobytkiem. Wydarzenia te zostały upamiętnione wystawieniem dwóch steli w Kusz.
Mając unormowane stosunki z Hetytami oraz ugruntowane wpływy w Syropalestynie, po stłumieniu w zarodku niepokojów w Kusz, władcy mogli skupić się na sprawach wewnętrznych państwa. Postanowiono wytyczyć szlaki i wykopać studnie w celu podjęcia eksploatacji złóż złota na pustyni, rozciągającej się pomiędzy Morzem Czerwonym, a Nilem, na wysokości Edfu. W tym celu faraon udał się osobiście na pustynię, aby samodzielnie zainicjować prace z tym związane. W tym samym czasie Ramzes zajęty był poszukiwaniem w okolicach Asuanu, odpowiedniego kamieniołomu do pozyskiwania granitu, niezbędnego do wykuwania ogromnych posągów.
Kolejne lata upłynęły na działalności pokojowej. Zbliżający się do pięćdziesiątki Seti I, coraz częściej zajmował się kierowaniem państwem ze swych rezydencji: siedziby w Memfis, pałacu w Awaris, czy też w okresie zimy, pałacu w Tebach. To prawdopodobnie w tych latach dokonał wyboru grupy ludzi, mających zarządzać wszelkimi sprawami państwa. Na stanowisko Wezyra Południa powołał około trzydziestoletniego Pasera, swego Wielkiego Szambelana, a jego ojca na stanowisko arcykapłana Amona w Tebach.
Szczególną uwagę władcy skupiali na realizacji wielkich projektów budowlanych. W Abydos prace przy budowie wielkiej świątyni zmierzały ku końcowi. Wznoszono świątynię Ozyrysa, Setiego I. Następnie Ramzes, otrzymał zgodę na budowę własnej świątyni Ozyrysa, która miała stanąć również w Abydos. W Tebach ukończono prace w wielkiej sali kolumnowej w świątyni Amona w Karnaku i trwały prace przy jej dekorowaniu. W Tebach Zachodnich trwały prace wykończeniowe w świątyni grobowej Setiego I oraz w kaplicy Ramzesa I, w której w wypukłym reliefie wykonano dekoracje obrazujące koronację młodego Ramzesa II. W Dolinie Królów trwały prace przy budowie królewskiego grobowca Setiego I. Przetrwały do naszych czasów imiona jego twórców. Byli to: przełożeni robotników, Baki i Neferhotep starszy oraz rysownicy Paj i Paszedu. W tym samym, prawdopodobnie czasie, Ramzes uzyskał zgodę ojca na rozpoczęcie budowy własnego grobowca. Większość prac prowadzonych w Tebach nadzorował Paser, któremu podlegały całe rzesze kamieniarzy, rzeźbiarzy, złotników i rysowników, nie wyłączając także budowniczych Królewskiego Grobowca. Ze swych obowiązków wywiązywał się zapewne wzorowo, o czym świadczą malowidła w jego grobowcu w Tebach Zachodnich, przedstawiające uhonorowanie go przez faraona naszyjnikiem – Złotem Zasługi.
[edytuj] Rodzina
Wraz z koronacją młody współwładca otrzymał cały dwór wraz ze świtą i haremem. Z pewnością wkrótce po ceremonii posiadał już dwie główne małżonki: Nefertari i Isetnofret. Z pewnością to Nefertari od początku grała główną rolę u boku Ramzesa. Pojawiała się u boku męża przy wszelkich oficjalnych okazjach, państwowych i religijnych. To właśnie jej wizerunki przedstawiane są na reliefach , malowidłach i posągach, w pierwszym dwudziestoleciu panowania Ramzesa. W XXI roku panowania, z okazji zawarcia traktatu z Hatti, Nefertari wymieniła kurtuazyjną korespondencję z królową hetycką – Putuhepą. W XXIV roku, z okazji inauguracji świątyń w Abu Simbel, Nefertari ukazuje się po raz ostatni. Później, po powrocie do Pi-Ramzes znika ze sceny. W związku z tym sądzi się, że zmarła prawdopodobnie w XXIV roku panowania Ramzesa lub wkrótce później. Po jej śmierci Wielką Małżonką Królewską została, pełniąca dotąd drugorzędną rolę, Isetnofret. Co więcej drugą żoną Ramzesa została jej córka Bint-Anath . Wizerunki Isetnofret pojawiają się pomiędzy XXIV a XXX rokiem panowania Ramzesa . Po śmierci Isetnofret, która nastąpiła około XXXIV roku panowania Ramzesa, Wielką Małżonką Królewską została Bint-Anath, a drugą żoną króla, córka Nefertari – Merytamon. Z biegiem lat również Bint-Anath i Merytamon zniknęły, a ich miejsce zajęła kolejna księżniczka-małżonka, Nebettaui.
Rodzina młodego Ramzesa szybko zaczęła się powiększać corocznymi narodzinami jego potomków. Obie pierwsze małżonki w ciągu kilku lat zrodziły swemu mężowi co najmniej po pięciu synów i kilka córek. Kilkoro lub kilkanaścioro jego potomków zrodziły, nieznane dziś z imion, konkubiny władcy. Zapewne również kilkoro jego potomków zmarło w niemowlęctwie.
Nefertari urodziła pierworodnego syna Amon-her-unemefa (Amonherchopszefa), a Isetnofret drugiego syna – Ramzesa. Następnym był Pre-her-unemef, zrodzony z Nefertari, a kolejnym – Chaemuaset, którego urodziła Isetnofret; najstarsza córka Bint-Anath oraz piąty syn – Montuherchopszef również zrodzeni zostali przez Isetnofret. W ciągu następnych kilku lat pojawiła się spora gromadka dzieci. M.in. czwarta córka Nefertari – MerytAmon, ósmy syn – Setemuja i trzynasty syn, Merenptah, urodzony przez Isetnofret oraz synowie Nefertari – Seti i Mery-Re starszy oraz najmłodsi synowie, również Nefertari – szesnasty syn – MeryAtum oraz jego młodszy brat – Setherchopszef.
[edytuj] Śmierć Setiego I
Około XV lub XVI roku panowania Setiego I, Egipt stał się stabilnym, dobrze rządzonym państwem, mającym ugruntowane stosunki zagraniczne, rządzącym rozległym terytorium, cieszącym się szacunkiem na arenie międzynarodowej, silnym militarnie i gospodarczo, posiadającym dobrze wyszkoloną armię, zdolną szybko i bezwzględnie likwidować wszelkie próby secesji. Imperium, rządzone przez dwóch ludzi: około pięćdziesięcioletniego Setiego I i jego dwudziestopięcioletniego syna, Ramzesa, rozciągało się od górzystych terenów Syrii, Palestyny i Kanaanu, poprzez bagniste rozlewiska Nilu w Delcie, dalej poprzez spalony słońcem Środkowy i Górny Egipt, aż do pustynnych krajów Wawat i Kusz w Nubii.
Egipt wypełniały wspaniałe budowle i posągi władców, wznoszone na cześć bogów i na chwałę państwa. Seti I, będący w sile wieku, zapewne myślał o wielu następnych, wspaniałych latach panowania oraz doniosłych czynach. Niestety, prawdopodobnie latem 1279 roku p.n.e., król niespodziewanie zmarł, pozostawiając swe dziedzictwo Ramzesowi, który odtąd miał być jedynym władcą.
[edytuj] Król Górnego i Dolnego Egiptu – User-Maat-Re, Syn Re Ramzes II
III miesiąca Szemu, XXVII dnia wstąpił na tron:
Król-Sokół, Byk Potężny, Ukochany przez Prawdę, Należący do Dwóch Bogiń, Obrońca Egiptu, Który Powściąga Moc Obu Krajów. Złoty Horus, Bogaty w Lata, Wielki Zwycięstwami, Król Górnego i Dolnego Egiptu, User-Maat-Re, Syn Re, Ramzes II, ukochany przez Amona.
[edytuj] I rok panowania
Zgodnie z rytuałem, nowy władca w pierwszej kolejności zajął się pochówkiem swego ojca. W czasie przewidzianego tradycją okresu mumifikacji i przygotowań, związanych z pogrzebem, Ramzes ogłosił, że letnia rezydencja władców w Awaris wraz z budynkami przyległymi i obiektami wojskowymi, stanowić będzie zarodek nowego miasta, mającego stać się odtąd stolicą o nazwie: egip. Pi-Ramesse-Aa-nachtu – Domena Ramzesa, Wielkiego Zwycięstwami.
Po dopełnieniu rytuałów pogrzebowych w Dolinie Królów, Ramzes wziął udział w obchodach wielkiego Święta Opet. Przy tej okazji dokonał swych pierwszych nominacji. Arcykapłanem Amona w Karnaku mianowano Nebunenefa, dotychczasowego kapłana w Thinis i Denderze, a Bekenchonsu awansowano do grona Boskich Ojców Amona. Paser pozostał na stanowisku Wezyra Południa, a Juniego utrzymano jako wicekróla Nubii. Amen-em-inet został Królewskim Woźnicą oraz Nadzorcą Koni. Wydano rozkaz przyspieszenia prac przy budowie wielkiego hypostylu w Karnaku i rychłego ukończenia prac przy świątyni grobowej Setiego I w Tebach Zachodnich.
Zainaugurowano prace budowlane przy wznoszeniu Ramesseum – świątyni grobowej Ramzesa oraz rozpoczęto realizację budowy nowego dziedzińca i wielkiego pylonu w świątyni w Luksorze, zgodnie z wcześniejszymi planami. Ramzes przebywał w Tebach do około połowy III miesiąca Achet, po czym cały królewski orszak odpłynął do Abydos, gdzie władca wydał rozkaz ukończenia budowy wielkiej świątyni Setiego I oraz osobiście intronizował wcześniej mianowanego Nebunenefa, przekazując mu oznaki jego władzy. Odbyło się to w obecności dworu i królowej Nefertari.
[edytuj] II rok panowania
Nastąpiła zmiana tytulatury królewskiej. Do swego imienia tronowego – User-Maat-Re, król dodał epitet – Setepen-Re – egip. Wybrany-przez-Re. Było to zapoczątkowaniem szczególnego związku króla z Re – bogiem słońcem z Heliopolis. W związku z pracami budowlanymi prowadzonymi z wielkim rozmachem w całym państwie, trwała intensywna eksploatacja kamieniołomów w Asuanie. Mówi o tym stela z Asuanu, upamiętniająca również kampanię w Nubii oraz walki w Delcie z piratami z czasów współrządzenia.
Nadania królewskie�:
[edytuj] III rok panowania
Nadal główną dziedziną, na której skupiało się zainteresowanie władcy były wielkie projekty budowlane, będące w trakcie realizacji. W Luksorze ukończono wielki dziedziniec, wielki pylon i ustawiono obeliski przed Wielką Świątynią. Trwały prace dekoracyjne w jej wnętrzu.
[edytuj] Wojna
[edytuj] IV rok panowania – I kampania syryjska
Po ponad trzech latach samodzielnych rządów, ugruntowawszy swą władzę, realizujący wielkie przedsięwzięcia budowlane, otoczony przez zdolnych doradców, Ramzes zdecydował, iż nadszedł czas aby zająć się sprawą syryjską, oczekującą na swe rozwiązanie od czasów (pierwszej) bitwy pod Kadesz, stoczonej przez jego ojca – Setiego I w około 1288 roku p.n.e.
Prawdopodobnie latem czwartego roku panowania Ramzes wyruszył do Syrii. Przemierzywszy Kanaan, który pokornie poddał się jego władzy, dotarł do wybrzeży południowej Fenicji i dalej skierował się aż do Tyru i Byblos. Posuwając się dalej wzdłuż wybrzeży opanowano większa część Fenicji. Z tak stworzonego zaplecza planowano wejść w głąb lądu i poprzez górzyste tereny skierować się w stronę Amurru. Nie znamy szczegółów podjętej akcji, której wynikiem było całkowite opanowanie ziem Amurru. Prawdopodobnie rozstrzygnięcie nastąpiło w wyniku szybkiego, zmasowanego ataku wojsk egipskich na nieprzygotowane i wręcz zaskoczone wojska Amurru, którego król Benteszina, zmuszony był przyjąć zwierzchnictwo egipskie. Zapewne nie zdążył o całej sytuacji powiadomić swego dotychczasowego zwierzchnika, władcy hetyckiego, powiadamiając go dopiero po swojej klęsce o poddaniu się władzy Ramzesa. Po zwycięskiej kampanii siły egipskie zawróciły i poprzez Fenicję skierowały się do Egiptu. Wydarzenia te dokumentują liczne stele, wystawione przez Ramzesa – m.in. Stela Roku Czwartego z Byblos i stela wystawiona w Tyrze. Powrót do Pi-Ramzes był prawdziwym triumfem. Amurru znów należało do Egiptu.
[edytuj] V rok panowania – II kampania syryjska
Pierwsza kampania jeszcze nie dobiegła końca, a już w czasie powrotu do Pi-Ramzes, w umyśle Ramzesa rodziły się nowe plany wojenne. Zapewne wtedy postanowił w następnym roku powrócić do Syrii. Tym razem celem miało być zdobycie Kadesz. Przygotowania rozpoczęto prawdopodobnie wczesną wiosną 1274 roku p.n.e., gromadząc uzbrojenie i poświęcając wiele czasu i energii na szkolenie armii i doskonalenie założeń taktycznych.
Plan zakładał przeprowadzenie, dowodzonych bezpośrednio przez Ramzesa, głównych sił, szlakiem poprzez Kanaan pod Kadesz, podczas gdy siły pomocnicze miały podążyć wzdłuż wybrzeża fenickiego, a następnie skierować się na wschód i po przekroczeniu doliny Eleuteru, połączyć się z siłami głównymi.
Zgodnie z tymi założeniami wymarsz z Egiptu rozpoczęto około II miesiąca Szemu, dnia IX, mijając graniczną twierdzę Sile. Armię tworzyły cztery dywizje, noszące imiona bogów: Amona, Re, Ptaha i Seta. Faraonowi towarzyszyli członkowie rodziny oraz jeden z wezyrów (prawdopodobnie Paser) oraz liczna służba i straż przyboczna. W szybkim marszu wojska pokonywały dziennie duże dystanse, maszerując poprzez Kanaan i Galileę, poprzez górzyste tereny Libanu i przełęcze wiodące do rozległej doliny, współcześnie zwanej Bekaa.
W ten sposób w miesiąc po opuszczeniu Egiptu, IX dnia III miesiąca Szemu V roku, siły egipskie stanęły o kilka kilometrów na południe od Kadesz. Ramzes wraz ze strażą przyboczną oraz najbliższym otoczeniem wyruszył niezwłocznie w kierunku miasta. Ruszyła za nim dywizja Amona. Pozostałe dywizje powoli rozwijały swe szyki, rozciągnięte wzdłuż wielu kilometrów szlaku.
Po bitwie wojska egipskie po kilkutygodniowym marszu osiągnęły granice Egiptu, mijając graniczną Sile i następnie stanęły w Pi-Ramzes na przełomie czerwca i lipca 1274 roku. p.n.e. Ich wjazd do stolicy był wielką paradą zwycięstwa. Zapewne w orszaku Ramzes rozkazał umieścić łupy wojenne i pojmanych jeńców.
Król postanowił uwiecznić swoje niezwykłe bohaterstwo, dzięki któremu zdołał zamienić klęskę we względne zwycięstwo. Rozkazał stworzenie majestatycznych, rozległych scen i inskrypcji upamiętniających zdarzenia pod Kadesz. Prace te wykonano w nowej świątyni Ramzesa w Abydos, trzykrotnie w Karnaku: na północno-zachodnim narożniku dziedzińca ze Skrytką, na zachodniej fasadzie muru zachodniego dziedzińca IX pylonu oraz wzdłuż całej południowej ściany Wielkiego Hypostylu , dwukrotnie w świątyni w Luksorze: na północnym masywie pylonu oraz na murach przedniego dziedzińca, na obu pylonach w Ramesseum oraz w Abu Simbel na północnej ścianie wielkiej sali .
Doświadczenia spod Kadesz spowodowały dokonanie gruntownych zmian w strukturze armii. Nastąpiły bez wątpienia degradacje i awanse.
Oprócz spraw związanych z kwestią syryjską, uwaga Ramzesa skupiała się również na sprawach wewnętrznych państwa. Prawdopodobnie w tych latach podjął on decyzję o lokalizacji budowy dwóch wielkich świątyń w Abu Simbel. Odpowiedzialnymi za realizację tych przedsięwzięć uczynił wicekróla Nubii, Juniego, zastąpionego później przez Hekanachta oraz swego towarzysza z lat koregencji, swego Wielkiego Podczaszego – Asza-hebsed. Otrzymał on szerokie uprawnienia do uregulowania spraw w Nubii, w tym budowy nowych świątyń.
Nadania królewskie�:
[edytuj] VI – VII rok panowania – kampania libijska
Czas ten poświęcono głównie na reorganizację i odnowienie armii, znacznie osłabionej w Syrii. Nowa, odbudowana armia wymagała jednak wyćwiczenia i obycia z wojennym rzemiosłem. Zorganizowano więc libijskie "ćwiczenia". Była to niewielka kampania zorganizowana dla osiągnięcia dwojakiego celu. Po pierwsze aby wyćwiczyć armię, a po drugie, aby zapobiec ewentualnym niepokojom w tym regionie podczas nieobecności w Egipcie zajętego w Syrii wojska.
W tym czasie sytuacja w Syropalestynie uległa dalszej komplikacji. Już wcześniej utracono prowincję Upi. Za Jordanem powstały dwa nowe królestwa: Moab i Edom-Seir, które odmówiły uznania zwierzchnictwa egipskiego. W Kanaanie brak reakcji Egiptu i nieobecność jego armii uznano za słabość, a w związku z tym miejscowi władcy tych ziem zwlekali z płaceniem danin. Jednocześnie od wschodu Kanaan najechali Szosowie.
[edytuj] VII – VIII rok panowania – III kampania syryjska
Na wiosnę 1272 roku p.n.e. armia egipska wyruszyła na wschód. W szybkim marszu dotarła do Gazy i Kanaanu. Szybko i z całą bezwzględnością przywrócono zwierzchnictwo egipskie nad tymi ziemiami. W krótkiej kampanii wyparto Szosów poza granice tych ziem. Następnie dokonano pacyfikacji południowej Palestyny. Korpus wojsk egipskich pod wodzą najstarszego syna Ramzesa, księcia Amonherchopszefa, uderzył na nią od strony pustyni Negew, przecinając dolinę na południe od Morza Martwego w kierunku Edom-Seir, zajmując wszystkie miasta i osady. Następnie korpus księcia skierował się ku centralnej części Moabu, z zamiarem zdobycia Butartu , podążając traktem, zwanym Królewskim Szlakiem, wiodącym na północ w kierunku Syrii. W tym samym czasie korpus dowodzony przez Ramzesa podążał szerokim łukiem w kierunku górzystych rejonów Kanaanu, przechodząc nieopodal Jerozolimy, Jerycha oraz północnego krańca Morza Martwego, w kierunku Moabu, z zamiarem zdobycia Dibon i otoczenia sił nieprzyjacielskich. Po zajęciu tych ziem armia skierowała się na południe, aby połączyć się z korpusem księcia Amonherchopszefa. Po opanowaniu Kanaanu i wschodniej Palestyny, połączone wojska ojca i syna skierowały się Królewskim Szlakiem ku północy, z zamiarem dotarcia do Damaszku i przywrócenia Egiptowi panowania nad Upi, utraconej po II kampanii syryjskiej. Przywróciwszy egipskie panowanie nad tymi ziemiami, armia mogła udać się w drogę powrotną do Egiptu.
[edytuj] VIII – IX rok panowania – IV kampania syryjska
Po odzyskaniu zwierzchnictwa i wpływów w Kanaanie, Palestynie i Upi, Ramzes zdecydował, iż znów nadszedł czas na rozwiązanie problemu syryjskiego. Latem 1271 roku p.n.e. armia pod wodzą faraona, maszerując przez Kanaan, zlikwidowała ostatnie ogniska oporu antyegipskiego w jego północnej części. Dalej posuwając się wzdłuż wybrzeży południowej Fenicji, potwierdzono zwierzchnictwo nad Tyrem, Sydonem i Byblos. Jak dotąd armia egipska operowała na terenach strefy wpływów Egiptu, co nie mogło być poczytane przez Hetytów za akt agresji. Jednakże Ramzes nie zamierzał poprzestać na tych działaniach. Postanowił ominąć Amurru i Kadesz i wejść w głąb doliny Eleuteru, a następnie Orontesu, na tereny kontrolowane przez Hetytów, gdzie wojska egipskie nie pojawiały się od około 120 lat. Podbił północne regiony Amurru, okupując obszary nad środkowym Orontesem. Tym sposobem Amurru zostało podzielone na dwie strefy, a jego południowa część wraz z Kadesz zostały odcięte od Aleppo, Karkemisz i właściwego Hatti. Była to doskonała pozycja wyjściowa do ofensywy w kierunku południowym na Kadesz i południowe Amurru.
Po dokonaniu podboju ziem znajdujących się na północ od Kadesz, zdobyciu Tunipu i Dapuru, Ramzes mógł powrócić do Pi-Ramzes. Reakcji Hetytów na jego działania właściwie nie było. Po około 25 latach panowania zmarł Muwatallis, co spowodowało kryzys następstwa po nim. Król Hatti nie pozostawił żadnego prawowitego dziedzica tronu, a tylko syna zrodzonego z jednej z jego konkubin, młodzieńca imieniem Urhi-Teszub. Wstąpił on na tron pod imieniem Mursilisa III. Pretensje do tronu rościł sobie również brat Muwatallisa, Hattusillis. Konkurowanie tych dwóch książąt spowodowało zaniedbania w sprawach syryjskich, co doprowadziło do nakazu przeciwstawienia się egipskiej inwazji, wydanym wicekrólowi Karkemisz.
[edytuj] X rok panowania – V kampania syryjska
Gdy tylko wojska egipskie opuściły Kadesz i Amurru do pracy przystąpili emisariusze Karkemisz i Hatti, z niewielkim trudem przywracając zwierzchnictwo hetyckie na terenach niedawno zdobytych przez Ramzesa. Egipt znajdował się daleko, a armie władców Karkemisz, Aleppo i Hatti w bezpośrednim sąsiedztwie. Pragmatyzm nakazywał więc wygnanie egipskich komisarzy i powrót pod władzę Hetytów. W dziesiątym roku panowania, armia Ramzesa znów więc musiała udać się do Syrii aby raz jeszcze podporządkować Egiptowi ziemie Dapuru i Tunipu. Ramzes, wówczas ponad trzydziestoletni monarcha, miał na tyle energii, by osobiście poprowadzić całą kampanię, dowodząc w pierwszej linii walkami pod Dapur i zmuszając je do poddania się jego władzy. I tak jak w poprzednich przypadkach, po zwycięskiej kampanii, gdy wojska egipskie opuszczały podbite tereny, pozostawieni bez nadzoru władcy tych ziem wkrótce powracali pod zwierzchnictwo hetyckie. Brak dokładnych danych, jak długo trwała ta swoista próba sił między Egiptem a Hatti. Wynikiem tej sytuacji był zapewne wniosek, do jakiego doszedł Ramzes, że oto jeśli nie można opanować całej Syrii, a zwłaszcza jej północnej części aż po Eufrat, nie można skutecznie kontrolować i utrzymać na stałe jej środkowej części. Sytuacja stała się patowa.
Było to powodem zawieszenia zmagań w Syropalestynie pomiędzy jedenastym a szesnastym rokiem panowania. Ramzes zaakceptował istniejący stan swych wpływów.
W tym samym czasie w Hatti stosunki pomiędzy Mursilisem III a jego wujem Hattusilisem znacznie się pogorszyły. Kryzys narastał, zapowiadając rychłą konfrontację.
[edytuj] Prace w Libii i kampania nubijska
Po kilkuletnich zmaganiach w Syrii, prawdopodobnie rozgoryczony złym obrotem spraw, Ramzes postanowił zająć się umocnieniem terenów zachodniej Delty oraz pasa wybrzeża libijskiego. Wzdłuż zachodnich granic Delty – od Memfis aż do brzegu morza obwarowano kilka osad, wznosząc fortyfikacje. Następnie poza granicami Delty, głęboko na zachód wzdłuż wybrzeża libijskiego zbudowano szereg fortów, ciągnący się około 300 km od ujścia Rzeki Zachodniej. Sieć rozbudowana była w taki sposób aby z jednego do drugiego fortu można było dotrzeć w dwa dni szybkiego marszu lub jeden – jazdy rydwanem. Zapewniało to stałą łączność, a w razie potrzeby możliwość szybkiej reakcji armii. Miało to na celu rozwiązanie problemu stałego zagrożenia Egiptu ze strony koczowniczych plemion libijskich.
Od czasów pacyfikacji Nubii w VIII roku panowania Setiego I panował na tych terenach względny spokój. Władzę sprawowali w imieniu faraona wicekrólowie, regularnie eksploatując złoża bogactw naturalnych (głównie złota) oraz ściągając podatki. Dochody płynące z Nubii stanowiły niebagatelną część całego budżetu Egiptu. Nic więc dziwnego, że od czasu do czasu, lokalni wodzowie, w nadziei wyrwania kraju spod władzy Egiptu, wywoływali rebelie. Ramzes wysłał więc do Irem wojska jako wsparcie dla wicekróla. W ekspedycji brali udział dwaj synowie faraona – ósmy syn Setemuja, oraz trzynasty – Merenptah. Ze względu na niewielkie niebezpieczeństwo w walkach, książęta mogli zdobywać tam doświadczenie bojowe, nie narażając swego ojca na niepokój o ich los. Kampania zakończyła się błyskawicznym zwycięstwem. Wzięto do niewoli wielotysięczną rzeszę jeńców, a straty zadane w wyniku walk były tak dotkliwe, że Irem nigdy więcej nie próbował wyzwolić się spod władzy Egiptu.
[edytuj] XVI – XIX rok panowania – kryzys w Hatti
Napięcie między rywalizującymi Mursilisem III i jego wujem Hattusilisem osiągnęło swój szczyt. Młody władca Hatti stopniowo ograniczał prowincję Hattusilisa, aż w końcu postanowił całkowicie ją zlikwidować i pozbawić swego wuja jakichkolwiek wpływów. Doszło do wzajemnych oskarżeń i zagrożony upadkiem Hattusilis postanowił rozwiązać radykalnie problem władzy w Hatti. W wyniku pułapki, w jaką zostały wciągnięte wojska Mursilisa, on sam dostał się do niewoli. Hatti miało nowego króla – Hattusilisa III. Strącony z tronu Mursilis został zesłany do północnej Syrii. Wkrótce nawiązał tam kontakty z królem Babilonu. Spisek został odkryty i Mursilis został zesłany prawdopodobnie na Cypr. W tym samym czasie Hattusilis budował dobre stosunki dyplomatyczne z Babilonem i Asyrią. Mursilis umknął jednak z zesłania i potajemnie udał się do Egiptu, gdzie został przyjęty przez Ramzesa. Rozsierdzony Hattusilis natychmiast zażądał ekstradycji, ale Ramzes II zdecydowanie odmówił. Oznaczało to wojnę. Oba mocarstwa przeprowadziły mobilizację i przegrupowanie swoich wojsk. Siły egipskie zajęły pozycje w północnym Kanaanie, na linii Megiddo – Beth-Szan . W tym samym czasie Szattuara II – władca Hanigalbatu wymówił posłuszeństwo nowemu królowi Asyrii – Salmanasarowi II i przeszedł pod zwierzchnictwo hetyckie.
Wojna Asyrii z władcą Hanigalbatu i jego hetyckim sojusznikiem – królem Karkemisz była tylko kwestią czasu. W wyniku zmasowanego ataku potężnych sił Asyria w krótkim czasie całkowicie zdusiła wszelki opór i zajęła cały Hanigalbat oraz ziemie aż po Karkemisz. Podbite tereny zostały przyłączone do Asyrii, co oznaczało iż potęga ta odtąd miała wspólną granicę z Imperium Hetyckim. Przez wiele wieków między tymi dwoma państwami istniała strefa buforowa, jaką były Hanigalbat i Mitanni. Zapobiegało to niewątpliwie aktom agresji pomiędzy nimi. Brak owej strefy oraz napięte stosunki z Egiptem oznaczały dla Hattusilisa groźbę wojny z dwoma potęgami, na dwóch frontach: wschodnim i południowym.
[edytuj] Pokój
[edytuj] XX – XXI rok panowania – pokój i traktat z Hatti
Jedynym sposobem na rozwiązanie tak poważnego problemu było związanie się z jednym z przeciwników. Nie mogąc rozmawiać ze zwycięską Asyrią jak równy z równym, Hattusilis zapewne właśnie wtedy postanowił unormować stosunki z Egiptem. W wyniku pertraktacji doszło do porozumienia i możliwość zawarcia traktatu pokojowego stała się faktem. W wyniku stałej wymiany posłów dopracowujących szczegóły ostatecznie zredagowano tekst traktatu i wymieniono jego projekty.
W roku XXI, miesiącu I Peret, dniu XXI, do Pi-Ramzes dotarła kawalkada rydwanów. Do stolicy Ramzesa przybyło trzech Wielkich Posłów Egiptu wraz z dwoma posłami z Hatti i posłem z Karkemisz. Przywieźli oni do stolicy "srebrną tablicę, którą Wielki Władca Hatti, Hattusilis przesłał faraonowi, aby prosić Jego Wysokość o pokój". Tak więc po wieloletnich zmaganiach, walkach, porażkach i zwycięstwach miał zapanować pokój, sankcjonujący istniejące status quo. Kadesz i Amurru miały pozostać pod wpływami Hetytów. Porty Fenicji zaś miały przypaść Egiptowi. Ponadto chwiejny status środkowej Syrii miał zostać ugruntowany i na mocy postanowień ziemie te miały przejść pod władzę Egiptu. Do tego, Hattusilis skłonny był oddać dostęp do szlaków, wiodących na północ do Ugarytu. Niewątpliwie dobrą stroną ustaleń pokojowych była możliwość skupienia się na innych sprawach państwowych, niż przeciągające się, nie przynoszące zdecydowanych rozstrzygnięć wieloletnie zmagania, zwłaszcza że trudy wypraw wojennych zaczęły poważnie doskwierać Ramzesowi.
Traktat spisano na srebrnej tablicy w języku babilońskim, a jego kopie na glinianych tabliczkach po hetycku i na papirusie po egipsku. Dokument, paragraf po paragrafie, ogłaszał: kres wzajemnej wrogości, ustanowienie sojuszu, zawarcie paktu o nieagresji i wzajemny sojusz obronny w przypadku jakiejkolwiek agresji ze strony państw trzecich, potwierdzał prawa królewskiej sukcesji w obu państwach oraz ustanawiał wzajemną ekstradycję zbiegów. Egipski tekst został przełożony z pisma klinowego, a następnie zapisany hieroglifami na ścianach świątyni w Karnaku oraz w Ramesseum.
Po podpisaniu traktatu nastąpił szereg dyplomatycznych posunięć obrazujących nowe stosunki między dwoma mocarstwami. Nastąpiła wymiana listów gratulacyjnych oraz prezentów między dworami. Hattusilis mógł teraz bezpiecznie zająć się przygotowaniami do konfrontacji z Asyrią, mając za sojusznika Egipt, który wręcz był zobligowany do udzielenia pomocy. Ramzes natomiast mógł skupić się na sprawach wewnętrznych, między innymi ukończeniu budowy świątyń w Abu Simbel.
Nowa rzeczywistość po zawarciu pokoju, nie zaczęła się jednak pomyślnie dla Ramzesa. Przypuszczalnie na przełomie XXII i XXIII roku panowania zmarła matka Ramzesa – królowa Tuja. Została pochowana we wspaniałym grobowcu w Dolinie Królowych.
[edytuj] Napięcia po traktacie
Samo podpisanie traktatu nie zlikwidowało jednak różnic i rozdźwięków pomiędzy dwoma partnerami; nadal istniało wiele spraw nierozwiązanych i trudnych. Gdy ucichł zgiełk towarzyszący podpisaniu traktatu, wkrótce powróciła sprawa przebywającego w Egipcie Urhi-Teszuba (byłego Mursilisa III), jednakże wobec żądań jego ekstradycji (działania traktatu wstecz) Ramzes uprzejmie, lecz zdecydowanie odmówił. Także jego próby renegocjacji przebiegu granicy w Syrii, zostały zdecydowanie, przez Hattusilisa odrzucone. Napięcia trochę opadły po oficjalnym uznaniu Hattusilisa za legalnego władcę Hatti, spadkobiercę swoich poprzedników.
Problemem stało się także niezadowolenie Hattusilisa ze zbliżenia między Babilonem i Egiptem. Władca Babilonu zarzucił Hattusilisowi, iż ten chce nie dopuścić do wznowienia stosunków między tymi dwoma państwami. Hattusilis zdecydowanie temu zaprzeczył, lecz w rzeczywistości obawiał się powstania trójstronnego porozumienia pomiędzy Asyrią, Babilonem i Egiptem. Powstanie takiego układu mogłoby realnie zagrozić wpływom hetyckim na Bliskim Wschodzie i spowodować izolację Hatti. Jednakże podjęto stosowne rokowania, które skończyły się powstaniem swego rodzaju osi Asyria-Babilon-Egipt-Hatti.
[edytuj] XXX rok panowania – Pierwszy Jubileusz
Rytuał obchodów Święta sed – "jubileuszu królewskiego", wywodzący się z czasów pierwszych dynastii, miał na celu odnowienie sił panującego. W okresie Imperium, tradycyjnie władca obchodził swój pierwszy jubileusz w XXX roku panowania. Jak się wydaje, spośród władców XVIII i XIX dynastii tylko Totmes III, Amenhotep III i Ramzes II rządzili wystarczająco długo aby owe jubileusze obchodzić. Pierwszy jubileusz Ramzesa został ogłoszony przez jego syna Chaemuaseta w XXX roku panowania. Tradycyjnym miejscem obchodów było Memfis, lecz rzeczywiste uroczystości odbywały się zapewne w Pi-Ramzes, gdzie Ramzes rozkazał wznieść z tej okazji Salę Jubileuszową. Podobnie jak Amenhotep III, Ramzes celebrował swoje jubileusze w regularnych odstępach czasu. Zgodnie z tym jego Drugi Jubileusz proklamowali: książę Chaemuaset i wezyr Chaj, w XXXIII roku panowania Ramzesa .
Kolejne jubileusze:
[edytuj] XXXIII – XXXIV rok panowania – pierwszy hetycki ślub
Z biegiem lat, gdy traktat egipsko-hetycki w rzeczywistości okazał się trwały i stosunki między oboma mocarstwami uległy ugruntowaniu, Hattusilis zaproponował Ramzesowi rękę jednej ze swych córek. Przez jakiś czas trwały negocjacje dotyczące kontraktu ślubnego, a zwłaszcza części dotyczącej, zapewne wysokości posagu. W związku z tym doszło do pewnego rodzaju zwłoki, co zostało przyjęte przez Ramzesa z niecierpliwością. Wystosował on list z wymówkami do "swego królewskiego brata", ponaglając go do podjęcia ostatecznej decyzji. Ostatecznie w XXXIV roku panowania Ramzesa, czyli około 1246 roku p.n.e., zakończono negocjacje i hetycka księżniczka wyruszyła w stronę Egiptu. Kawalkada składała się z orszaku księżniczki oraz karawany wiozącej jej ogromny posag. Do spotkania doszło zapewne na granicy wpływów hetycko-egipskich w Syrii. W końcu wszyscy dotarli do Pi-Ramzes w zimie 1245 roku p.n.e. Zapewne wiele dni trwały uroczystości związane z zaślubinami. Odbywało się to w atmosferze powszechnego święta i euforii, wśród wiwatów i radości. Nowa królowa została umieszczona w królewskim pałacu i wkrótce ogłoszono jej egipskie imię – Maat-hor-neferure – egip. (Ta-Która-Ogląda-Króla-Sokoła-Który-Jest-Widzialną-Wspaniałością-Re lub Ta-Która-Ogląda-Horusa-Który-Jest-Pięknym-Re).
Wydarzenia te miały również bardzo praktyczny wymiar. Otóż rzeczywiście wzmocniły więzi Egiptu z Hatti, tak iż "...odtąd jeśli mężczyzna lub kobieta udali się do Syrii, mogli bez żadnej obawy dotrzeć do kraju Hatti dzięki zwycięstwom Jego Wysokości...".
[edytuj] Dyplomatyczne odwiedziny
Mijały lata i oba mocarstwa zbudowały stosunki oparte na wzajemnym zaufaniu i trwałej przyjaźni. Między stolicami stale kursowali posłowie, wyższego czy też niższego szczebla. Z czasem ranga kontaktów dyplomatycznych wzrosła do szczebla przedstawicieli najwyższego rzędu. Egipt stał się w mniemaniu hetyckim rzeczywistym przyjacielem Hatti. Zapewne było to powodem odwiedzin księcia Hiszmi-Szarruma, syna Hattusilisa III, hetyckiego następcy tronu, późniejszego Tuthalijasa IV, w Pi-Ramzes. Pobyt księcia trwał prawdopodobnie kilka miesięcy. Hiszmi-Szaruma opuścił Egipt na wiosnę, udając się do Hattusa wraz z delegacją posłów oraz darami, jakie miał przekazać swemu ojcu. Wizyta miała nieformalny charakter i z pewnością wywarła duże wrażenie na młodym księciu. Przygotowała też grunt pod odwiedziny najwyższego szczebla – wizyty w Egipcie Wielkiego Króla Hattusilisa III. Ramzes przesłał zaproszenie Hatusilisowi, "tak aby ten przybył do Egiptu by mogli poznać się osobiście". Przez pewien czas trwała wymiana korespondencji na ten temat. Ramzes ponowił zaproszenie, ale Hattusilis odniósł się do niego bez entuzjazmu. Ramzes zaproponował więc spotkanie w pół drogi, w Kanaan i wspólną podróż dalej do Pi-Ramzes. W końcu ostrożny Hattusilis prawdopodobnie dał się przekonać co do szczerych chęci Ramzesa i gdy już miał formalnie przyjąć zaproszenie, pojawiła się inna przeszkoda – choroba władcy. W końcu jednak, jak wynika z jednego z listów, jaki Hattusilis napisał do Ramzesa, władca Hatti udał się w podróż do Egiptu. Tak więc, jest bardzo prawdopodobne, że obaj wielcy monarchowie tamtych czasów, spotkali się, najpierw w Kanaan, a później udali się razem do Pi-Ramzes. Niestety nie ma żadnych potwierdzeń w badaniach archeologicznych, że taka wizyta w rzeczywistości miała miejsce. Być może gdzieś w ruinach Pi-Ramzes znajduje się zachowana stela, z której można będzie odczytać opis wydarzeń podczas owych królewskich odwiedzin.
[edytuj] XLIV rok panowania? – drugi hetycki ślub
Z biegiem lat kontakty między obu władcami stały się na tyle serdeczne, że sam Hattusilis zaproponował Ramzesowi drugą ze swych córek na małżonkę. Niewiele wiadomo o negocjacjach i czasie ich trwania, a także sfinalizowaniu całej sprawy. Nie jest znane również imię owej drugiej księżniczki hetyckiej. Z dużym prawdopodobieństwem można określić czas zawarcia tego małżeństwa na IV dekadę panowania Ramzesa, gdy faraon wprowadził do swej tytulatury epitet Neczer-Heka-Junu (egip. – Bóg, Władca Heliopolis). Wydarzenia te na długo połączyły oba kraje i obu władców. Z czasem, już po śmierci Hattusilisa, a za panowania jego syna, kontakty te osłabły i uległy stopniowemu zanikowi. Wielka pompa, z jaką celebrowano wszelkie uroczystości za czasów Ramzesa i Hattusilisa, nigdy już się nie powtórzyła, lecz przetrwała w pamięci i tradycji Egipcjan.
[edytuj] Ozyrys – Król Górnego i Dolnego Egiptu, User-Maat-Re, żyjący wiecznie
[edytuj] Świątynie w Abydos
Na północny zachód od Wielkiej Świątynii Setiego I w Abydos, Ramzes wzniósł własną, niewielką świątynię, z której dziś pozostały już tylko ruiny. Wielkie pylony, górne partie murów oraz płyty stropowe uległy całkowitemu zniszczeniu, lecz dolne partie murów i ścian zachowały się w dobrym stanie. Można na nich podziwiać wspaniałe polichromowane reliefy, przedstawiające ofiarne procesje zwierząt Seta wraz z ofiarnikami oraz procesje jeńców nubijskich i azjatyckich.
Również samą świątynię Setiego I dokończono już za panowania Ramzesa. Zbudowano wtedy: pierwszy, Wielki Pylon, dziś już całkowicie zniszczony, wiodący na pierwszy dziedziniec, również już obecnie zrujnowany, oraz rampę przecinająca portyk, prowadzącą na drugi dziedziniec. Dekoracja portyku również była dziełem Ramzesa. Przedstawia ona króla ofiarowującego Maat, Ozyrysowi i Izydzie, którym towarzyszy Seti I. Inskrypcja dedykacyjna mówi o tym, jak Ramzes dokończył budowę świątyni swego ojca oraz opowiada o ustanowieniu, przez Setiego I, koregencji.
[edytuj] Ramesseum – kamienny gigant
Siedziba Milionów Lat w Jedności z Tebami – świątynia grobowa Ramzesa II, zwana Ramesseum , wzniesiona w Tebach, na zachodnim brzegu Nilu. Jej jądrem i zaczątkiem było sanktuarium Setiego I, rozwinięte w wielką świątynię Ramzesa. Przed II pylonem, na pierwszym dziedzińcu stoi, dziś rozbita i skruszona, wielka statua królewskiego ka, mierząca niegdyś 20 metrów wysokości i ważąca około 1000 ton, wykonana z ogromnego, asuańskiego, granitowego monolitu. Nawet dziś jedynie szczątki tego kolosa są niezbitym dowodem mistrzowskiego kunsztu artystów tamtego okresu, potrafiących osiągnąć zadziwiającą precyzję wykonania. Świątynię "otwiera" monumentalny I pylon, dziś w części zawalony, na którym reliefy przedstawiają bitewne sceny z wojen Ramzesa, toczonych w V i VIII roku panowania króla przedstawiające wojska egipskie oblegające twierdze wrogów, zwyciężające ich i zmuszające do poddania się Ramzesowi. Przed królem leżą ciała wrogów przeszyte strzałami z jego łuku. Ogarnięci paniką wrogowie uciekają w popłochu, podczas gdy Kadesz otwiera bramy przed zwycięzcami, a nurty Orontesu unoszą tylko ciała zabitych. Na pierwszym dziedzińcu dominują ozyriackie figury Ramzesa (dziś niestety bezgłowe). Dalej w południowej części dziedzińca, poza kolumnadą, wznosił się ceremonialny pałac królewski, ściśle związany z funkcją jaką pełniła ta część świątyni, a więc jego część audiencjonalna i tronowa z zapleczem i pomieszczeniami mieszkalnymi. Z II pylonu, dziś już prawie całkowicie zniszczonego, zachowała się tylko część północnej wieży, na której przedstawiono sceny bitewne, obrazujące, po raz kolejny, zmagania spod Kadesz oraz rytualne sceny ku czci Mina, przedstawiające króla w rytualnych czynnościach oraz procesję kapłanów, niosących posągi przodków, władców Egiptu, poczynając od Menesa. Za II pylon prowadziła rampa ze stojącymi po obu stronach posągami króla, z których do dziś zachował się tylko jeden. Przejście prowadziło na II dziedziniec z perystylem. Dziedziniec otaczały od wschodu i zachodu ozyriackie posągi króla. Za II dziedzińcem znajdowała się Sala Hypostylowa, której strop wsparty był na 48 kolumnach. Ściany zdobią reliefy, opowiadające dzieje bitew i wojennych zmagań Ramzesa, zdobywającego kolejne twierdze wrogów. Na innych reliefach przedstawiono długą procesję Synów i Córek Królewskich, zmierzających ku dalszym, tajemnym częściom świątyni – znajdującym się w amfiladzie kilku salom, zakończonym Dżeser-dżeseru – Świętym Świętych. W pierwszej z owych sal, wspartej na ośmiu kolumnach, przedstawiono faraona na pokładzie świętej barki w niekończącej się podróży po Niebie. Na jej stropie znajduje się wspaniały plafon astronomiczny. Dalej przedstawiono króla siedzącego pod świętym drzewem Heliopolis w towarzystwie Atuma, Thota i Seszat, wypisujących jego imiona na liściach. Dalsze części świątyni znajdują się dziś w prawie całkowitej ruinie. Zachowało się tylko niewiele, wzniesionych z suszonej cegły mułowej, budynków zaplecza gospodarczego, stanowiącego niegdyś duży kompleks gospodarczy. Całość świątyni otaczał niegdyś zapewne wysoki mur zbudowany z suszonej cegły mułowej. W czasach swej świetności, Ramesseum było zapewne wspaniałym kompleksem, w skład którego wchodziły: zespół świątyń, pałac oraz kompleks zaplecza gospodarczego wraz z ogrodami.
[edytuj] Abu Simbel – dwie świątynie – jeden związek
W latach panowania Ramzesa, w Nubii wzniesiono kilka świątyń, jednakże te z Abu Simbel znacznie przewyższają wszystkie inne. Zbudowano tam dwie świątynie: Wielką Świątynię Ramzesa II i Małą Świątynię Królowej Nefertari. Budowę ich rozpoczęto prawdopodobnie w II połowie I dekady panowania Ramzesa, za rządów wicekróla Juniego. Inauguracja nastapiła w XXIV roku już za rządów Hakanachta. Abu Simbel, poprzez swe dwie świątynie – jedną poświęconą królowi – Horusowi, a drugą poświęconą Wielkiej Królewskiej Małżonce – Królowej Nefertari, w niezwykły, monumentalny sposób wyraża absolutną jedność tych dwojga ludzi, tworzących w świętym związku jedna istotę – władcę – Faraona.
[edytuj] Śmierć Ramzesa
Latem 1214 roku p.n.e. Ramzes odprawił swój XIV jubileusz Sed. Przebywał prawdopodobnie w Pi-Ramzes, w swoich pałacach, a następnie, być może zimą, w Memfis i w haremie Mi-ur, w okolicach Fajum. Na wiosnę 1213 roku p.n.e. król powrócił do Pi-Ramzes, miejsca swoich najlepszych lat i najwspanialszych wspomnień, otoczony przez najbliższe sobie osoby, pod czujnym okiem księcia Merenptaha, swego syna, następcy tronu. Pod koniec III miesiąca Szemu rozpoczął się LXVII rok jego chwalebnego panowania. Lato tego roku było wyjątkowo upalne i stary król nie opuszczał swej rezydencji. Pod koniec I miesiąca Achet, gdy parne i upalne dni wydawały się nie mieć końca, siły Ramzesa nagle go opuściły i nadszedł kres. Zmarł Byk Potężny ukochany przez Prawdę, Obrońca Egiptu, User-Maat-Re, Wybrany przez Re, Syn Re, Ramzes II ukochany przez Amona .
Niewielu było wśród żyjących, którzy pamiętali dni gdy jako młodzieniec został powołany do współrządzenia, a później objął tron jako samodzielny władca. Tak więc po 66 latach i 2 miesiącach panowania, a po 75 latach od czasów objęcia koregencji, odszedł stary król. Przez te wiele lat zmieniali się następcy tronu, umierali jego synowie i córki, zmieniali się generałowie i wezyrowie, umierali królowie innych mocarstw, odchodziły małżonki króla i pojawiały się nowe, a Egipt trwał silny i kwitnący pod rządami tego samego władcy. I teraz po tych wielu latach na tronie Egiptu miał zasiąść nowy władca. Wiadomość o odejściu starego króla rozeszła się szybko po całym kraju. Po dotarciu posłańców do Teb, przystąpiono do ostatecznych przygotowań grobowca w Dolinie Królów, tak aby był on gotowy na przyjęcie dostojnego władcy, po rytualnym okresie przygotowań ciała do pochówku.
W połowie lub pod koniec III miesiąca Achet wielka flotylla wyruszyła z Pi-Ramzes na południe, ku Tebom, unosząc mumię zmarłego władcy w jego ostatnią podróż. Po dwóch lub trzech tygodniach żeglugi, flotylla dotarła na miejsce i faraon Merenptah rozpoczął przygotowania do ostatniego aktu ziemskiej wędrówki Ramzesa. Uformowano ogromny kondukt. Na jego czele znajdowała się mumia króla zamknięta w swoich trumnach, zapewne ze złota i złoconego, cedrowego drewna, dalej wśród uczestników pogrzebu, pierwszy postępował Merenptah wraz z rodziną, za nimi niezliczone rzesze kapłanów i dostojników i dalej prawdziwa kawalkada sług, niosących wszelkiego rodzaju wyposażenie grobowe.
Pierwszym etapem żałobnych uroczystości były pogrzebowe rytuały odprawione w Ramesseum. Po ich zakończeniu kondukt ruszył dalej, by przez kręte ścieżki, wąskim wąwozem dotrzeć do Doliny Królów. Przed wejściem do grobowca Merenptah dokonał rytuału Otwarcia Ust. Gdy rytuał wypełnił się, żałobnicy, korytarz za korytarzem i sala za salą, przy świetle pochodni, znosili trumnę w głąb grobowca. Dotarli wreszcie do ostatniej, wielkiej sali, której sklepienie wspierało osiem filarów. Tam złożono trumnę do stojącego pośrodku, kalcytowego sarkofagu. Po dokonaniu wszystkich rytualnych czynności słudzy wypełnili, przylegające do komory grobowej pomieszczenia, wszelkimi przedmiotami, których potrzebował zmarły. Stały tam zapewne wszelkiego rodzaju przedmioty codziennego użytku, żywność i uzbrojenie. Meble i kufry pełne szat i zwojów materii, puchary i dzbany wypełnione piwem i winem, baranie udźce i wszelkiego rodzaju drób i ptactwo, małe puzderka pełne wonnych maści i pachnideł, wachlarze i sandały. Jako wielki wojownik, zmarły potrzebował zapewne rydwanów bojowych, włóczni i łuków, aby mógł walczyć i polować. Wszędzie wokół rozstawiono całą armię uszebtich, aby mogli oni wykonywać wszelkie prace w zastępstwie zmarłego. Sale te wypełniały nieprzebrane skarby: przedmioty wykonane ze złota, srebra, szlachetnych kamieni, szkliwa, fajansu i drewna hebanowego i cedrowego. Wokół sarkofagu zmontowano wykonane z drewna, a obite złotą blachą, skrzynie-kaplice, których drzwi zaryglowano i zaplombowano . Gdy wszyscy dostojnicy i kapłani opuścili już czeluści grobowca, wejście do niego zamknięto wielkimi blokami skalnymi i zamurowano. Na świeżej zaprawie odciśnięto pieczęcie, a miejsce wejścia do grobowca zasypano i dokładnie ukryto, aby zmarły król mógł spoczywać, jak wierzono, na zawsze.
[edytuj] KV7 – grobowiec Ramzesa
Grobowiec Ramzesa położony jest nieopodal wejścia do Doliny, w jej głównej części, po zachodniej jej stronie. Na jego początku znajduje się krótki, stromy korytarz, prowadzący do głównego wejścia. Jest to "pierwszy boski trakt Re, który jest Ścieżką Słońca". Następnie w głąb wiodą dwa korytarze ze schodami – "drugi i trzeci boski trakt", w których ukazano Ramzesa oddającego część Re. Na ścianach obu korytarzy wyryto strofy Litanii do Re. Dalej prowadzi czwarty korytarz – "czwarty boski trakt". Dekoracje ścian w tej części grobowca są w znacznym stopniu zniszczone, zapewne przez wody zalewowe z rzadkich, lecz niezwykle gwałtownych burz, jakie nawiedzały niegdyś Dolinę. Za ciągiem korytarzy znajduje się kwadratowa komnata, zwana Salą Oczekiwania. Na jej ścianach ukazano wizerunki Ramzesa w otoczeniu bogów. Dalej znajduje się większa, kwadratowa komnata, której sufit wsparty jest na czterech filarach, pomiędzy którymi w podłodze znajduje się zstępujący korytarz – rampa ze schodami – wiodący dalej w głąb grobowca. Obok sali z filarami, zwanej "Salą Rydwanów" znajdują się dwa boczne pomieszczenia – aneksy, w których zapewne zgromadzono niegdyś bojowe rydwany władcy i inne wyposażenie grobowe. W drugim z tych pomieszczeń znajduje się jeszcze dziś wiele materiału skalnego i mułu naniesionego podczas jednego z zalewów grobowca. Dalej w głąb wiodą dwa następne korytarze – "pierwszy i drugi boski trakt Otwarcia", których nazwa odnosi się do ceremonii "Otwarcia Ust", którą to ukazano w dekoracjach na ich ścianach. Korytarze te dochodzą do dużej, prostokątnej komnaty zwanej "Salą Prawdy", gdzie prawdopodobnie następowało uznanie króla za "Usprawiedliwionego głosem" po sądzie Ozyrysa. W tym miejscu oś grobowca zmienia swój kierunek o około 90°. Krótki korytarz – brama prowadzi stąd do ogromnej sali zwanej "Domem Złota" – właściwej komory grobowej króla. Jej sklepienie wspiera osiem filarów, a podłoga centralnej części jest obniżona w stosunku do części przed i poza filarami. W jej centrum stał niegdyś kalcytowy sarkofag króla, z którego dziś pozostały jedynie fragmenty. Drzwi w bocznych ścianach prowadzą do pomieszczeń – aneksów, stanowiących skarbce i magazyny wyposażenia grobowego i uszebti. Na przednich ścianach komory grobowej znajdują się przedstawienia dwu pierwszych portali "Księgi Bram". Natomiast jej trzeci portal ukazano w pierwszym pomieszczeniu – aneksie po lewej stronie. W następnym pomieszczeniu – aneksie, znajdującym się naprzeciwko ukazano "Księgę Niebiańskiej Krowy". Na ścianach komory grobowej ukazano również winietę i pierwsze dwie godziny Amduat, a jej dwunastą, najważniejszą godzinę przedstawiono w drugim pomieszczeniu – aneksie po lewej stronie. W tylnej ścianie komory grobowej – "Domu Złota", znajduje się dwoje drzwi. Pierwsze, po lewej stronie wiodą do pojedynczego pomieszczenia, w którym ukazano szóstą i siódmą godzinę Amduat. Wokół ścian tego pomieszczenia ciągną się masywne kamienne ławy, a jego sufit wspierają dwa filary. Drugie drzwi prowadzą do ciągu trzech komnat ułożonych w kształt litery "L". W pierwszym z nich przedstawiono (przypuszczalnie trzecią godzinę Amduat) oraz piąty portal "Księgi Bram". Z pierwszego pomieszczenia przejście prowadziło do dwóch następnych, wokół ścian których znajdują się również kamienne ławy. Sufity pierwszego i trzeciego pomieszczenia wspierają po dwa filary w każdym z nich. Zespół czterech pomieszczeń – aneksów oraz czterech komnat z tyłu stanowił zasadniczą część skarbca – magazynu wyposażenia grobowego, w którym znajdowała się jego większość. Były to Skarbce oraz miejsca na Służących – Uszebti oraz Miejsca Przebywania (Pozostawania) Bogów, zawierające wszystkie magiczne wizerunki i przedmioty, mające zapewnić zmarłemu pomyślność w zaświatach.
[edytuj] KV 7 w liczbach
Komora grobowa
[edytuj] Pośmiertne losy Ramzesa
[edytuj] Kair, 1881
Niestety, nie było dane Ramzesowi spoczywać w spokoju, jak to mu życzono, na zawsze. Już w początkach XXI dynastii, z obawy przed profanacją i obrabowaniem królewskiego ciała, prawdopodobnie kapłan Pinodżem polecił potajemnie przenieść doczesne szczątki Ramzesa w bezpieczne miejsce. Przy tej okazji mumia Ramzesa została poddana zabiegom konserwacyjnym. Ponownie owinięto ją bandażami i nasączono środkami zabezpieczającymi. Została złożona najpierw w grobowcu Setiego I, a później w wyniku dalszych obaw, w tajemnym grobowcu królowej Inhapi – znanym współcześnie jako Skrytka DB-320 w Deir el-Bahari, gdzie spoczywała u boku mumii królowej Nefertari – pierwszej Wielkiej Małżonki Królewskiej Ramzesa – przez blisko 3000 lat.
Skrytka DB-320 została odkryta w 1881 roku i wszystkie znajdujące się w niej królewskie mumie zostały przewiezione do Muzeum Egipskiego w Kairze. Tam w obecności Gastona Maspero oraz wicekróla Egiptu – Taufika, dokonano oględzin mumii Ramzesa. Odczytano hieratyczne inskrypcje, znajdujące się na wieku trumny i całunie, którym była okryta mumia. Oprócz imienia, znajdował się tam również krótki opis losów mumii. Inskrypcja głosiła: "Rok siedemnasty, miesiąc trzeci drugiej pory, (Peret – przyp. autora) dzień szósty. Dzień przeniesienia Ozyrysa, Króla Usermaatre Setepenre, w celu pochowania go w grobie Ozyrysa, Króla Menmaatre, przez Wielkiego Kapłana Amona, Pinodżema" . Identyfikacji dokonano na podstawie hieratycznej inskrypcji, zapisanej na całunie, przykrywającym mumię.
Po rozwinięciu bandaży uczonym ukazało się oblicze zmarłego króla. Zmumifikowane ciało zachowało się w doskonałym stanie. Rysy twarzy, wciąż wyraziste, zdradzały siłę woli i charakteru zmarłego władcy. Na twarzy widoczne były resztki zarostu, a głowę pokrywały kręcone, rudo-blond włosy (pierwsi faraonowie mogli wyglądać inaczej niż dzisiejsi mieszkańcy Egiptu – jasne włosy zachowały się na wielu mumiach, są też widoczne na różnych wizerunkach z tego okresu).
Mumię umieszczono w szklanej gablocie i wystawiono na widok, zwiedzających muzeum turystów. Już w 1912 roku, doktor Elliot Smith, podczas prowadzenia badań mumii, zauważył pierwsze oznaki jej rozkładu.
[edytuj] Paryż, 1976
Stan mumii pogarszał się. Ciało Ramzesa ulegało postępującemu rozkładowi. W wyniku rozmów głów państw: Egiptu i Francji, podjęto decyzję o konieczności natychmiastowego przewiezienia Ramzesa do Paryża. Zachowując najwyższe środki ostrożności, przetransportowano zmarłego króla do stolicy Francji. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, Ramzes musiał mieć dokumenty, uprawniające do podróży zagranicznej. Wyposażono go więc w paszport z adnotacją "Zmarły Król". 26 września 1976 roku, na międzynarodowym lotnisku Le Bourget pod Paryżem, Ramzesa powitała Francuska Gwardia Republikańska, oddając mu honory należne głowie państwa.
Ramzes "zamieszkał" w Muzeum Człowieka. W pokoju obok umieszczono laboratorium. Mumią zajęło się szerokie grono najwybitniejszych specjalistów z różnych dziedzin: chemików, botaników, lekarzy i ekspertów, znawców tkanin i antropologów. W wyniku najbardziej szczegółowych badań dopiero profesor Jean Mouchacca – mykolog ustalił przyczynę "niedomagań" Ramzesa. Był nią grzyb Daedalea biennis Fries . Ustalono terapię, którą przeprowadzono w Europejskim Ośrodku Atomistyki w Saclay pod Paryżem. Mumię Ramzesa poddano napromieniowaniu promieniami gamma, emitowanymi przez kobalt 60. Po serii zabiegów, w końcu "wyleczonego" króla owinięto w oryginalny, egipski, płócienny całun i złożono w napromieniowanej trumnie, wykonanej z libańskiego cedru.
Przy okazji terapii dokładnie przebadano Ramzesa. Wykonano badania radiologiczne, endoskopowe, bakteriologiczne i paleobotaniczne. Wyniki pozwoliły ustalić wiele szczegółów o zmarłym. Odkryto, iż cierpiał na zapalenie okostnej i miał zmiany reumatyczne stawu biodrowego. Odkryto również ślady rany zadanej w bitwie oraz wyleczone złamanie jednego z palców u nogi. Badania botaniczne wykazały obecność dużej ilości pyłków roślinnych, głównie rumianku oraz śladowe ilości pieprzu – głównie w nosie, gardle i jamie brzusznej oraz niewielką ilość nikotiany – rośliny podobnej do tytoniu.
W końcu po zakończeniu terapii, odmłodzony, wyleczony i dokładnie przebadany Ramzes mógł powrócić do ojczyzny.
[edytuj] Kair, XXI wiek n.e.
Obecnie po ponad 3200 latach od śmierci króla, jego mumia znajduje się w Muzeum Egipskim w Kairze, a na jej straży stoi współczesna, zaawansowana wiedza i technologia. Hermetyczna gablota, w której znajdują się doczesne szczątki Ramzesa wypełniona jest obojętnym gazem, a specjalne urządzenia nieustannie monitorują temperaturę i wilgotność. Być może więc życzeniu starożytnych stanie się zadość i zmarły król będzie odtąd spoczywał w spokoju.
[edytuj] Otoczenie Ramzesa II
Ramzes II miał około 15 żon i, trudną dziś do ustalenia, liczbę konkubin, które urodziły mu łącznie około 150 dzieci – 100 synów i 50 córek.
Lista członków rodziny faraona, a także jego współpracowników (wezyrów, dowódców wojskowych, wicekrólów, nadzorców skarbu) umieszczona została na osobnej stronie.

Summary:
Ramzes II, zwany Wielkim (w źródłach greckich także jako Ozymandias) – faraon, władca starożytnego Egiptu, z XIX dynastii, z okresu Nowego Państwa.
Kontynuował, wyznaczone przez ojca – Setiego I – dążenie do odbudowy i rozbudowy Imperium, wzorując się na swych poprzednikach, głównie budowniczym podwalin Imperium – Ahmosem oraz Totmesie III i Amenhotepie III – głównych władcach szczytowego rozkwitu XVIII dynastii. Działalność budowlana Ramzesa przewyższyła wszystkich jego poprzedników, wypełniając Egipt budowlami i posągami bogów, wznoszonymi na chwałę państwa. W zgodnej opinii wielu badaczy, czasy jego panowania były okresem dobrobytu i stabilizacji.
Faraon panował ponad 66 lat, spłodził około 100 synów i 50 córek. Miał około 183–185 cm wzrostu i rudo-blond włosy. Żył ponad 91 lat. Jako pierwszy w historii, był współtwórcą traktatu pokojowego, zawartego pomiędzy dwiema ówczesnymi potęgami militarnymi – Egiptem i Hatti.


[edytuj] Przykład
Sposób szyfrowania może być przedstawiony za pomocą diagramu dwóch ciągów z odpowiadającymi sobie kolejnymi literami alfabetu. Te same litery drugiego ciągu są przesunięte względem ciągu pierwszego o określoną liczbę pozycji, zwaną parametrem przesunięcia (tutaj 3) i pełniącą funkcję klucza szyfru:
Należy przy tym zauważyć, że ostatnim literom alfabetu w górnym ciągu odpowiadają początkowe litery w ciągu dolnym (alfabet został „zawinięty”). Chcąc zaszyfrować wiadomość, należy każdą jej literę zastąpić odpowiednikiem z szyfru (wiadomość w przykładzie jest zapisana wersalikami, aczkolwiek szyfr jest niewrażliwy na wielkość liter):
Deszyfrowanie polega na odwróceniu tej operacji.
[edytuj] Ujęcie matematyczne
Operację szyfrowania i deszyfrowania można wyrazić w języku arytmetyki modularnej . W tym celu wystarczy każdej literze alfabetu jednoznacznie przypisać jej numer wg schematu A↔0, Ą↔1, B↔2, …, Ż↔31. Wygodnie jest też przyjąć, że klucz n jest pewną liczbą z zakresu 0...31 (jest to numer zaszyfrowanej litery A).
Szyfrowanie można wtedy zdefiniować za pomocą kongruencji :
gdzie x jest numerem litery tekstu jawnego w alfabecie, En(x) – numerem litery szyfrogramu w alfabecie.
Podobnie deszyfrowanie tekstu można zapisać jako:
gdzie y jest numerem litery szyfrogramu w alfabecie, Dn(y) – numerem litery tekstu jawnego w alfabecie.
Na podstawie własności kongruencji i tego, że En(x), Dn(y) są z przedziału 0...31:
Operacje En(x), Dn(y) są do siebie odwrotne, bowiem przesuwanie w prawo o k jest zarazem przesuwaniem w lewo o 32 − k.
Liczba 32 powyżej jest liczbą liter w alfabecie polskim. Dla alfabetu łacińskiego należy przyjąć liczbę 26 .
[edytuj] Informacje historyczne
Nazwa szyfru pochodzi od Juliusza Cezara, rzymskiego wodza i polityka. Szyfrował on prywatną korespondencję do swoich przyjaciół, zapisaną po łacinie, używając szyfru przesuwającego z kluczem 3. Z tego powodu niekiedy szyfrem Cezara określa się wyłącznie szyfr przesuwający z przesunięciem 3, zaś termin szyfr przesuwający jest zarezerwowany dla przypadku ogólnego .
Informacje na temat szyfru stosowanego przez Cezara pochodzą m.in. od Swetoniusza:
Adoptowany syn Cezara, Oktawian August, używał szyfru przesuwającego z przesunięciem 1 w prawo, przy czym zamiast podówczas ostatniej w alfabecie litery X , pisał podwójne A, o czym pisze Swetoniusz:
Istnieją źródła mówiące o tym, że Cezar używał również bardziej skomplikowanych systemów szyfrowania . Także pisarz rzymski Gelliusz nawiązuje do traktatu (obecnie zagubionego) na temat szyfrów rzymskiego wodza .
[edytuj] Zastosowanie
Szyfr Cezara z przesunięciem 1 w lewo zastosowany został na odwrocie mezuz do zakodowania hebrajskich imion Boga (zapisanych po odwróceniu pergaminu o 180°, by zachowana została kolejność liter po drugiej stronie). Na pergaminie widnieje szyfrogram KUZU BMUKSZ KUZU, co po odkodowaniu (w alfabecie hebrajskim) daje YHVH ELHYNU YHVH. Według niektórych autorytetów jest to pozostałość czasów, gdy Żydom nie pozwalano na posiadanie mezuzy. Natomiast same litery kryptogramu zawierają boskie imię, co miało chronić przed złymi mocami .
W XIX wieku rubryki ogłoszeń drobnych w gazetach były czasami wykorzystywane do przekazywania zaszyfrowanych prostymi kodami wiadomości. Amerykański historyk wojskowy, David Kahn opisał w 1967 roku przypadki kochanków potajemnie komunikujących się zakodowanymi szyfrem Cezara wiadomościami na łamach The Times . Z kodu Cezara korzystano nawet w 1915 roku. Armia Imperium Rosyjskiego posługiwała się nim jako zamiennikiem dla jej bardziej skomplikowanych szyfrów, które okazały się być zbyt trudne do opanowania dla rosyjskiego wojska, dzięki czemu niemieccy i austriaccy kryptoanalitycy nie mieli większych problemów z odczytaniem tych wiadomości .
W kwietniu 2006 roku zbiegły szef mafii, Bernardo Provenzano, został schwytany na Sycylii częściowo dzięki kryptoanalizie jego wiadomości zakodowanych odmianą szyfru Cezara. Provenzano do szyfrowania używał liczb, zastępując literę „A” cyfrą „4”, „B” zamieniając na „5” i tak dalej .
Szyfr Cezara obecny jest także w dzisiejszych czasach. Ma zastosowanie w zabawkach typu secret decoder ring (dwa przylegające i obrotowe względem siebie pierścienie z nadrukowanymi kolejnymi literami alfabetu), a szyfr z przesunięciem 13, tzw. ROT13, jest stosowany jako prosta metoda ukrycia treści (np. puenty dowcipów i zakończeń fabuły – tzw. spoilery), szeroko rozpowszechniona w systemach Unix .
Szyfr Vigenère'a jest natomiast szyfrem Cezara ze zmiennym przesunięciem na każdej pozycji w tekście. Wartość przesunięcia jest definiowana przez dowolne słowo kluczowe. Jeśli słowo kluczowe jest losowe i o długości nie krótszej niż sama wiadomość, wtedy jest to szyfr z kluczem jednorazowym, niemożliwy do złamania, pod warunkiem utrzymania klucza w tajemnicy. Klucz krótszy od wiadomości (jak np. słowa Complete Victory używane przez Konfederację podczas wojny secesyjnej) niesie ze sobą powtarzający się wzór, który może być rozpoznany przez zaawansowane techniki analizy częstościowej .
[edytuj] Kryptoanaliza
Nie istnieją żadne źródła mówiące o technice złamania prostych szyfrów podstawieniowych w starożytności. Pierwsze udokumentowane metody łamania takich szyfrów autorstwa arabskiego filozofa Al-Kindi pochodzą z IX wieku, gdy zaczęto stosować analizę częstościową .
Obecnie wypracowane są techniki łamania szyfru Cezara. Można go bardzo łatwo złamać nawet wtedy, gdy dostępny jest wyłącznie szyfrogram, o ile zachodzi jedna poniższych z możliwości:
W pierwszym przypadku szyfr może zostać łatwo złamany przez zastosowanie tych samych technik, których używa się do łamania innych szyfrów podstawieniowych, jak np. atak statystyczny . Jest bardzo prawdopodobne, że osoba chcąca rozszyfrować tekst szybko spostrzeże pewną prawidłowość w szyfrogramie i wywnioskuje, że do zakodowania użyto szyfru Cezara.
W drugim przypadku szyfr Cezara jest jeszcze prostszy do złamania. Ponieważ istnieje skończona liczba możliwych przesunięć (32 w języku polskim), każda z kombinacji może być przetestowana atakiem brute force . Jednym ze sposobów uczynienia tego jest wypisanie fragmentu zaszyfrowanego tekstu w tabeli razem z jego wszystkimi możliwymi przesunięciami – technika zwana czasem "układaniem elementu jawnego" (ang. completing the plain component) . Niech przykładowym szyfrogramem będzie DŹDŃŚADRMI. Bez wnikliwej analizy można od razu zauważyć, że rozkodowanie tekstu następuje przy przesunięciu 5. Istnieje jeszcze jeden sposób wykorzystania takiej tabeli. Pod każdą literą szyfrogramu wypisywane są w odwrotnej kolejności poprzedzające ją litery w alfabecie. Można wykorzystać ten fakt w celu szybszego rozkodowania tekstu, używając zestawu pasków z pionowo wypisanymi literami alfabetu także w odwrotnej kolejności. Po dopasowaniu poszczególnych liter z pasków do szyfrogramu, rozkodowany tekst będzie widoczny w którymś z ułożonych rzędów.
Innym rodzajem ataku brute force jest dopasowanie rozkładu częstości liter. Tworząc wykres częstości liter w szyfrogramie oraz znając rozkład tych liter w języku, w którym został zapisany tekst jawny, można z łatwością rozpoznać wartość przesunięcia szyfrującego poprzez zaobserwowanie przemieszczenia układu najwyższych słupków wykresu odpowiadającym najpopularniejszym literom. Na przykład w języku polskim najczęściej używanymi w tekstach są litery A, I, O, E, a charakterystyczny utworzony przez nie układ jest widoczny w rozkładzie większości dostatecznie długich szyfrogramów . W bardziej zaawansowanej wersji można użyć metod statystycznych dla wyliczenia w jakim stopniu cały rozkład częstości w próbie odpowiada rozkładowi oczekiwanemu, na przykład za pomocą testu zgodności chi-kwadrat . Takimi badaniami posługuje się kryptoanaliza statystyczna.
Dla tekstu w języku naturalnym najczęściej tylko jeden klucz daje zrozumiały wynik, aczkolwiek pewnych bardzo krótkich wiadomości nie można jednoznacznie złamać bez znajomości klucza. Na przykład zakodowany tekst "WĄĘ" może być rozkodowany na słowo "KOT" lub "RYB" (przyjąwszy, że językiem tekstu jawnego jest polski), podobnie szyfrogram "ŻYAH" na "TRUĆ" lub "ROSĄ", a tekst "DIFBA" na "MROKI" lub "RYTON".
Wielokrotne kodowanie tej samej treści szyfrem Cezara nie zwiększa bezpieczeństwa, ponieważ dwie operacje szyfrowania, na przykład z przesunięciem 3 i z przesunięciem 5 są równoważne kodowaniu z przesunięciem 3 + 5 = 8. Używając terminologii matematycznej można to wyrazić następująco: zbiór wszystkich szyfrów Cezara z różnymi kluczami tworzy grupę cykliczną ze względu na złożenie operacji szyfrowania .

Summary:
Szyfr Cezara (zwany też szyfrem przesuwającym, kodem Cezara lub przesunięciem Cezariańskim) – w kryptografii jedna z najprostszych technik szyfrowania. Jest to rodzaj szyfru podstawieniowego, w którym każda litera tekstu jawnego (niezaszyfrowanego) zastępowana jest oddaloną od niej o stałą liczbę pozycji w alfabecie inną literą (szyfr monoalfabetyczny), przy czym kierunek zamiany musi być zachowany. Nie rozróżnia się przy tym liter dużych i małych. Nazwa szyfru pochodzi od Juliusza Cezara, który prawdopodobnie używał tej techniki do komunikacji ze swymi przyjaciółmi.
Algorytm szyfrowania zastosowany w kodzie Cezara bywa fragmentem bardziej złożonych systemów szyfrowania, takich jak szyfr Vigenère'a. Współcześnie szyfru Cezara używa się z przesunięciem 13 (ROT13), będącego prostym i szybkim sposobem na ukrycie treści. Obecnie szyfr Cezara, jak każda technika podmieniająca pojedyncze litery alfabetu na inne, nie oferuje żadnego bezpieczeństwa komunikacji.