[redakti] Vivo
Felix Mendelssohn Bartholdy devenis de renoma kaj bonstata burĝa familio juda (vd. Mendelssohn (familio)) kaj li estis nepo de la elstara filozofo Moses Mendelssohn (1729–1786). Lia patro Abraham (1776–1835) aliĝis en 1804 post instruado kiel bankkomercisto kaj kunsocietano en la bankon de sia pli aĝa frato Joseph. Lia patrino Lea, naskita Salomon (1777–1842), devenis de fabrikistofamilio. Post la geedziĝo en 1804, Abraham kaj Lea Mendelssohn transloĝiĝis el Berlino al Hamburgo. En la jaro 1805 naskiĝis la muzike talenta fratino de Felix, Fanny (ekde 1829 Fanny Hensel). Pliaj gefratoj sekvis, interalie Rebecca en 1811 (ŝi edziniĝis en 1831 kun la matematikisto Peter Gustav Lejeune Dirichlet) kaj Paul en 1812.
Ĉiuj gefiloj de la du Mendelssohn estis edukitaj kristane kaj baptitaj la 21-an de marto 1816 laŭ la protestanta kredo fare de Johann Jakob Stegemann, pastro de la reformita komunumo de la berlina "Jerusalems- und Neuen Kirche", kadre de hejma bapto. Ĉi-okaze Felix ricevis siajn baptonomojn Jakob kaj Ludwig. Krome oni aldonis al la familia nomo la "kristanan" nomon, kiun la frato de Lea, prusa sendito en Romo, Jakob Salomon, alprenintis je sia bapto laŭ la nomo de la antaŭa posedinto de ĝardeno de la familio. Abraham kaj Lea Mendelssohn Bartholdy finfine konvertiĝis en 1822 al kristanismo.
[redakti] Infaneco (1809–1824)
Pro la franca okupado de Hamburgo, la familio transloĝiĝis en 1811 al Berlino, kie vivis la vidviniĝinta avino. Ĉi tie Felix kaj Fanny ricevis siajn unuajn muziklecionojn de sia patrino, kiu mem estis eksa lerninto de Johann Philipp Kirnberger kaj pro tio konformis al senpera Bach-tradicio. Ankaŭ la praonklino de ambaŭ infanoj, Sara Levi (denaske Itzig), peris ĉi tiun tradicion kiel lernintino de Carl Philipp Emanuel Bach kaj favorantino de Wilhelm Friedemann Bach. La sekvinta instruistino de Felix kaj Fanny estis S-ino Bigot dum pretertempa restado de la Mendelsohn-oj en Parizo en 1816. Post la reveno al Berlino, ili ricevis instruadon de Carl Friedrich Zelter, sed ankaŭ lecionojn pri piano de Ludwig Berger kaj lecionojn pri violono de Carl Wilhelm Henning. Sian ĝeneralan edukadon ili ricevis de Karl Wilhelm Ludwig Heyse, patro de la verkisto Paul Heyse.
Publike prezentiĝis Felix la unuan fojon la 24-an de oktobro 1818, naŭ jarojn aĝa: li okaze de tiu unua prezento plenumis la pianopartion en pianoterceto de Joseph Wölfl. Aprile de la sekva jaro, li eniris la Sing-Akademie zu Berlin (Kantakademio de Berlino) kiel aldokantisto. Li tie studis sub la gvidado de Zelter seriozan sakralan muzikon malnovan. Jaron poste li ekkomponis muzikaĵojn eksterordinare grandkvante. Nur tiujare li verkis preskaŭ sesdek komponaĵojn, inter ili lidojn, pianosonatojn, pianoterceton, sonaton por violono kaj piano, orgenpecojn kaj eĉ malgrandan draman pecon triscenan. En 1821 kaj inter multaj aliaj verkoj, Felix Mendelssohn Bartoldy kreis kvin trimovimentajn arĉsimfoniojn, kvarvoĉajn motetojn, la unuaktajn kantoteatraĵojn Soldatenliebschaft kaj Die beiden Pädagogen, sed ankaŭ partojn de la kantoteatraĵo Die wandernden Komödianten.
En 1821, la 12-jara Mendelssohn renkontis por la unua fojo Johann Wolfgang von Goethe, kun kiu li pasigis dek ses tagojn en Vejmaro, kune kun Zelter. En la sama jaro li konatiĝis kun Carl Maria von Weber, kiu direktis en Berlino la prezentadon de Der Freischütz. En 1822 li cetere renkontis Ludwig Spohr en Kassel. Dum ĉi tiu jaro li estis eĉ pli produktema kaj verkis la operon Die beiden Neffen oder der Onkel aus Boston kaj pianokonĉerton, kiun li prezentis en koncerto de Anna Milder.
En la familio ekde longe ekzistis tradicio, laŭ kiu oni organizis dum la dimanĉaj matenoj en la manĝoĉambro muzikajn prezentadojn kun malgranda ensemblo, ekde ĉ. 1822�: al tiuj privataj koncertoj kutime partoprenis profesiaj muzikistoj el la reĝa kortegokapelo. Felix ĉiam dirigentis la orkestron kaj specife komponis novajn verkojn por ĉi tiuj okazoj. Li mem ludis pianon aŭ lasis tion al Fanny, dum lia fratino Rebecca kantis kaj lia frato Paul ludis violonĉelon. Tiamaniere oni private prezentis Die beiden Neffen unufoje okaze de lia dekkvina datreveno en 1824. Inter la 3-a kaj 31-a de marto li komponis sian unuan simfonion c-maĵoran (op. 11), tuj poste la pianokvinteton b-minoro (op. 3) kaj fine la postmorte prezentitan pianoseksteton (op. 110). Ankaŭ dum ĉi tiu periodo komencis lia tutviva amikeco kun Ignaz Moscheles.
[redakti] Junaĝo (1825–1829)
En 1825 Abraham Mendelssohn akompanate de Felix vojaĝis al Parizo, kie tiu ĉi renkontis du el la plej famaj dramaj komponistoj tiutempaj: Gioacchino Rossini kaj Giacomo Meyerbeer. Ĉiokaze li ankaŭ konatiĝis kun Luigi Cherubini, kiu esprimis altan taksadon pri la talento de la junulo kaj petis al li komponi Kyrie por kvin voĉoj kun plena orkestro-akompanado. El leteroj de ĉi tiu epoko estas konate, ke Felix nur malmulte ŝatis la francan skolon de muziko. El lia restado en Parizo tamen restis pluraj novaj amikoj, kiujn li ree renkontis okaze de postaj eventoj.
Felix revenis kun sia patro al Berlino en majo 1825 kaj interrompis sian vojaĝon por dua vizito al Goethe, en kies domo li prezentis sian kvarteton en b-minoro dediĉita al Goethe, por kiu li rikoltis multe da aplaŭdo. La 10-an de aŭgusto samjare li kompletigis la duaktan operon Die Hochzeit des Camacho ("La edziĝfesto de Camaĉo").
Nelonge post sia reveno el Parizo, Abraham Mendelssohn transloĝiĝis en la straton Leipziger Straße 3, en grandspacan, eksmodan domon kun bonega muzikĉambro kaj ĝardendomo, en kiu pluraj centoj da personoj povis aŭskulti la dimanĉajn koncertojn. Aŭtune de la sekvinta jaro tie okazis la unua prezentado de la uverturo de Sonĝo de Somermeza Nokto. La partituro de ĉi tiu fama komponaĵo mencias la daton "Berlin, 6. August 1826". Mendelssohn tiutempe do aĝis dek sep kaj duonan jarojn. Li publike kaj unufoje direktis tiun uverturon en Stettin en februaro 1827.
Li ankaŭ studadis en la universitato de Berlino, kie li interalie sekvis prelegojn de Georg Wilhelm Friedrich Hegel.
Intertempe li konfidis sian verkon Camachos Hochzeit al la fama Gaspare Spontini, konsiderante eblan prezenton en la operejo. La libreton, kiu baziĝis sur epizodo de Don Kiĥote, verkis Karl Klingemann kaj Mendelssohn. Ili, klare perceptinte la apartan humuron de la teksto, engaĝis sin en ĉi tiun romancon. Li probis la verkon tuj post sia reveno el Stettin kaj por la unua fojo prezentis ĝin la 29-an de aprilo 1827. Ĝi ricevis verŝajne fervoran aplaŭdon, sed pro ia intrigo ne spertis duan prezentadon. Mendelssohn mem sentis, ke la intertempe 20-monatojn aĝa opero ne plu kongruis kun lia tiama artista evoluado, kaj li opiniis, ke li jam elektis novan vojon direkte al instrumenta muziko. Dum la resto de sia vivo li neniam plu komponis operon.
Mendelssohn fondis ĥoron por la studado de la ĥorverkoj de Johann Sebastian Bach (la eminenta Thomas-kantoro tiam estis preskaŭ nekonata de la publiko). Jam en 1823 lia avino Babette Salomon donacintis al li kopion de la Mateo-pasiono laŭ la aŭtografo Pölchaus. Ankaŭ Carl Friedrich Zelter jam antaŭe konatigis al Mendelssohn la Bach-an verkaron per sia instruado kaj la proboj en la Sing-Akademie zu Berlin. Kune kun Eduard Devrient, kaj unue malgraŭ la kontraŭo de Zelter, Mendelssohn plenumis en 1829 en la Sing-Akademie publikan prezentadon de la mallongigita kaj por ĉi tiu okazo aliaranĝita Matthäuspassion sub sia direktado, kun 158-kapa ĥoro de la Sing-Akademie. Tio estis la unua re-prezentado de la pasiono por la morto de Bach. Zelter jam pli antaŭe probintis unuopajn partojn el la pasiono, kaj tamen opiniis, ke kompleta prezentado estis nerealigebla. La prezentado estis tiel sukcesa, ke oni devis ripeti ĝin dufoje (la trian prezentadon direktis Zelter, ĉar Mendelssohn intertempe estis forvojaĝanta al Anglio). Laŭ pli modernaj kritikistoj kaj post analizado de la prezentata partituro, tamen ne temis pri "ege romantismiga" prezentado. Tamen Mendelssohn forstrekis kelkajn recitativojn, ĥoralojn kaj ariojn, por ne trostreĉigi la plenumantojn kaj la publikon. Krome li devis aliokupigi kelkajn instrumentojn, pri kiuj li ne disponis�: Mendelssohn mem ludis la kontinuan bason sur martelpiano, anstataŭigis la hobojojn de amoro per klarnetoj kaj la hobojojn de ĉaso per violonoj. Devrient kantis la partion de Kristo. La fortepiano de la berlina instrumentkonstruisto Johann Christoph Oesterlein, kiu apartenis al Carl Friedrich Zelter kaj ekde kiu Felix Mendelssohn Bartholdy supozeble direktis la prezentadojn de la Mateo-pasiono, ankoraŭ nuntempe troviĝas en la Berlina Muzikinstrumenta Muzeo kiel daŭra pruntaĵo de la Sing-Akademie zu Berlin.
[redakti] Unuaj turneoj (1829–1832)
Aprile de 1829 Mendelssohn por la unua fojo vojaĝis al Londono kaj estis tie entuziasme akceptita. Unuafoje li sin prezentis antaŭ angla publiko dum unu el la koncertoj de la Filharmonia Societo, okaze de kiu li direktis la 25-an de majo sian simfonion c-minoran ekde la piano. La 30-an li parkere ludis la konĉertaĵon de Weber, la 25-an de junio la pianokonĉerton Eb-maĵoran de Beethoven (neniam antaŭe prezentita en Anglio), kaj unufoje la uverturon pri Sonĝo de Somermeza Nokto. Je sia reveno hejmen el la koncerto, li forgesis la partituron en droŝko, sekve de kio Mendelssohn denove surpaperigis laŭ sia memoro senerare. Dum alia koncerto li ludis kune kun Moscheles sian ankoraŭ ne publikigitan konĉerton en E-maĵoro por du pianoj kaj orkestro.
Fine de la sezono, Mendelssohn vojaĝis kune kun Klingemann tra Skotlando, kio inspiris lin komponi siajn Hebridoj-Uverturon kaj la Skotan Simfonion. Fine de novembro li revenis al Berlino.
La vizitado de Anglio formis parton de ampleksa vojaĝprogramo, kiun farigis al li lia patro tra ĉiuj gravaj artaj centroj de Eŭropo. Post kiam li rifuzis profesoran katedron en Berlino, en majo 1830 li entreprenis novan vojaĝon direkte al Italio, kaj survoje restis dum du semajnoj ĉe Goethe en Vejmaro. Li atingis Romon la 1-an de novembro post kelkaj interstacioj.
Kiam li, dum sia returnvojaĝo, alvenis al Munkeno oktobre de 1831, li komponis kaj ludis sian pianokonĉerton g-minoran kaj akceptis komision (neniam plenumitan) pri opero ĉe la munkena teatro. Post sinsekvaj haltoj en Stutgarto, Frankfurto ĉe Majno kaj Duseldorfo, li finfine alvenis al Parizo decembre de la sama jaro. Tie li pasigis kvar monatojn, refreŝigis la malnovajn interkonatiĝojn de 1825 kaj havis intiman kontakton kun Franz Liszt kaj Frédéric Chopin. La 19-an de februaro 1832 oni prezentis la uverturon Sonĝo de Somermeza Nokto en la Konservatorio kaj prezentis multajn el liaj aliaj komponaĵoj al la publiko. Pri kelkaj el ili li tamen ankaŭ suferis seniluziiĝojn, ekz. la Reformacio-Simfonio. Ĥolero-infektado antaŭtempe finis la vojaĝon en marto, sed li rapide resaniĝis.
La 23-an de aprilo 1832 li estis denove en Londono, kie li dufoje prezentis sian pianokonĉerton g-minoran dum la filharmoniaj koncertoj. Li cetere kaj sukcese ludis la orgenon de la katedralo Sankta Paŭlo kaj publikigis la unuan volumon de siaj Lieder ohne Worte ("Kantoj sen vortoj"). En julio li revenis al Berlino, kaj dum la sekvinta vintro li publike prezentis siajn Reformacio-Simfonion, konĉerton g-minoran kaj Valpurgan Nokton.
[redakti] Berlino, Duseldorfo kaj Frankfurto (1832–1835)
Dum la sekvaj jaroj Felix Mendelssohn ne deziris akcepti fiksan, ligigan postenon. Pro la insistado de sia patro li tamen kandidatiĝis por fariĝi direktoro de la Sing-Akademie zu Berlin, ĉar la posteno estis vakanta depost la morto de Zelter. Post la voĉdonado de la membroj li estis tamen venkita de la longdaŭre vicdirektoro Carl Friedrich Rungenhagen. Tiu malsukceso, laŭ lia amiko Eduard Devrient, eble rezultis el kontraŭjudaj motivoj. Lia decido forlasi Berlinon por pluraj jaroj eble parte devenis de tiu seniluziiĝo pri lia neelektiteco, spite al la karaj rilatoj de la tuta familio kun la Sing-Akademie kaj liaj konsiderindaj artaj sukcesoj rilate al ĝi (inkluzive de la Matthäuspassion).
Printempe de 1833, li vizitis por la tria fojo Londonon, por tie direkti sian Italan Simfonion, kiun unuafoje la 13-an de majo ludis la Filharmonia Societo. La 26-an de la sama monato li direktis la prezentadojn je la Malaltrejnlanda Muzikfestivalo en Duseldorfo kun tiel granda sukceso, ke oni proponis al li lian nomumadon kiel ĝeneralmuzikdirektoro de la urbo. La posteno inkludis la direktadon de la muziko en la ĉefaj preĝejoj, ĉe la teatro kaj en la salonoj de du muzikaj asocioj.
Antaŭ ol li ekagis en ĉi tiu nova posteno, li denove iris al Londono kun sia patro kaj revenis la 27-an de septembro 1833 al Duseldorfo. Lia laboro pri sakra muziko kaj en la koncertejo rezultigis bonan impreson, sed liaj rilatoj kun la estraro de la teatro, kiun li direktis kune kun Carl Leberecht Immermann, estis nur malmulte ĝojigaj. Eble pro ĉi tiuj cirkonstancoj li komencis sin forturni de la opero kaj pli kaj pli turni sin al sakra muziko.
En ĉi tiuj jaroj Mendelssohn ankaŭ direktis la ĥoron de la Cäcilien-asocio en Frankfurto ĉe Majno. Ekde multaj jaroj li estis ege ligita kun la ĥoro kaj ties dirigento Johann Nepomuk Schelble, kaj tiel sentis la devon daŭrigi kiel eble plej baldaŭ la probo- kaj koncertagadon, kiu malprosperis post grava malsaniĝo de Schelble. Pro peto de la Cäcilien-asocio, li komponis la uverturon Das Märchen von der schönen Melusine ("La fabelo de la bela Meluzino") kaj cetere planis kelkajn pliajn gravajn verkojn. La restado en Frankfurto helpis al Mendelssohn ankaŭ amike renkontiĝi kun la grava operkomponisto Gioacchino Rossini, kiu loĝis tie kelkajn tagojn.
En Duseldorfo li konceptis la faman oratorion Paulus pri la vivo de Sankta Paŭlo. Li ŝatis sian postenon kaj verŝajne li estus konservinta ĝin multe pli longe, se oni ne estus proponinta al li la daŭran direktadon de la Gewandhaus-koncertoj en Lepsiko, tio estas unu el la plej prestiĝaj kaj altrangaj postenoj atingeblaj en la germana muzika mondo.

Summary:
Jakob Ludwig Felix MENDELSSOHN BARTHOLDY, denaske kaj pli ĝenerale konita kiel Felix MENDELSSOHN (n. la 3-an de februaro 1809 en Hamburgo - m. la 4-an de novembro 1847 en Lepsiko) estis germana komponisto, pianisto kaj orkestrestro de la frua romantikisma periodo. Li estis la nepo de la filozofo Moses Mendelssohn kaj naskiĝis ene de la bonstata, juda familio Mendelssohn, kiu poste konvertiĝis al kristanismo. Inter liaj tre diversaj verkoj estas simfonioj, konĉertoj, oratorioj, piano-muzikaĵoj kaj ĉambra muziko.
Post longa periodo de malpopulariĝo pro la ŝanĝemaj muzikaj modoj kaj la kontraŭjudismo de la komenco de la 20-a jarcento, la originaleco kaj kreemo de Felix Mendelssohn Bartholdy estas hodiaŭ denove agnoskitaj. Li nun viciĝas inter la plej konataj kaj popularaj komponistoj de la romantikisma epoko. Mendelssohn estas cetere kaj kutime rigardita kiel la definitiva remalkovrinto de la verkoj de Johann Sebastian Bach.


[redakti] La historia Arturo
Laŭ kelkaj historiistoj Arturo estis romia-brita reĝo aŭ armea ĉefo kiu dumtempe haltigis la konkerojn de la saksoj en la Britio de la kvina aŭ sesa jarcento, post kiam la romiaj legioj forlasis la provincon. Eble la origino de la legendo estas la 'unu Reĝo' kiu unuigis la tutan Anglion, en tempo kiam la romianoj okupaciis grandan parton de la lando.
Lia potenco verŝajne estis centralizita en Kimrio aŭ en la okcidento de Anglio, sed veran klarecon pri tio, kaj pri la etendiĝo de lia potenco oni neniam atingis.
Kelkiuj, kiel Geoffrey Ash kaj Fleuriot identigas Arturon kiel la sama persono kiel iu Riothamus, "Bretona reĝo" kiu vivis dum la regado de Anthemius. Bedaŭrinde Riothamus estis persono pri kiu oni malmulte scias, kaj oni eĉ ne certas ĉu "Bretona reĝo" referencas al reĝo de Britio aŭ de Armoriko.
Aliuloj rilatigas Arturon al Lucius Artorius Castus, romiano el la 2-a jarcento, pri kies militaj diboĉaĵoj en Britio oni longe rakontis.
Ankoraŭ aliuloj opinias ke Arturo estis ne pli ol duonforgesita kelta dio, kiu estis evoluigita al persono (ĉe kiu kelkfoje estas citita ke ankaŭ reĝo Leir estis neniu alia ol la mardio Lir). Ankaŭ oni indikas ke Arturo estus fikcia persono, kiel Beowulf.
Ofte oni argumentas ke la alia romia brito, kiel ekzemple Ambrosius Aurelianus estis la gvidanto dum la milito kontraŭ la saksoj en la Milito ĉe Mons Badonicus.
[redakti] Kreado kaj enhavo de la Artura legendo
Probable la Arturaj legendoj kreiĝis jene: dum la malfrua 5-a jarcento multaj britoj fuĝante la saksajn invadojn alvenis ĉe la bretonoj (kontinentaj keltoj). Ĉirkaŭ 1066 la bretonoj kun la normanaj konkerantoj alvenis en Anglio, kio vivigis la naciajn tradiciojn. La tradicioj keltaj insulaj kaj kontinentaj kunstarigis en la malfrua dekunua jarcento la legendan figuron, kiun Geoffrey de Monmouth uzis kaj plu kreskigis.
La anglanormana poeto Wace verkis en malnova franca lingvo versokronikon (Roman de Brut) pri la "Historio de Britio" bazita sur la verko de Geoffrey de Monmouth al kiu li aldonis kelkajn fantasiplenajn bildojn (kiel ekzemple la tablorondo por eviti rangokverelojn) kaj la transiro de Arturo al Avalon. Almenaŭ tion lastan li ne inventis sole: vojaĝoj al transmondo estis firma enhavo de la kelta mitologio, kvankam morto ne estis postulo pro tio.
Wace rakontas la sekvon pri la vivo de Arturo: Arturo estus filo de Uther kaj Igraine, 15-jara li iĝus reĝo de Anglio kaj Kimrio. Siajn kavalirojn li kunvenigus ĉirkaŭ rondan tablon por eviti rangokverelojn. Li gvidus multajn sukcesajn defensivobatalojn kontraŭ saksoj kaj ofensivojn kontraŭ Irlando, Islando, Norvegio kaj Gallio, kie li venkus la romian Frollo kaj starigus kortegon en Parizo. Li edziĝus al Ginevra, filino de nobla romia familio. En la "urbo de legioj" (Carlion) li starigus kortegon por la tuta Eŭropo. Pro liaj krimoj kontraŭ la romia imperiumo oni asignus lin al Romio. Duonvoje tien li mortigus la giganton de la Monto Sankta Mikaelo kaj gajnus la decidan batalon kontraŭ la romianoj apud Saussy. Irante al Romo li ricevus la novaĵon ke lia nevo Mordred puĉis kaj transprenis suverenecon kaj reĝinon. Arturo reirus kaj dufoje sukcese batalus kontraŭ Mordred. Dum la tria batalo Mordred mortus kaj Arturo estus mortige vundata kaj forportita al insulo Avalon. Pri la morto de Arturo Wace ne diras pli ol faris sorĉisto Merlin: li dubas pri la morto de Arturo.
Poste la legendoj pri reĝo Arturo intermiksis kun aliaj legendoj (i.a. legendo de la sankta gralo), tiel ke la legendo de Arturo pli kaj pli grandiĝis kaj baldaŭ ne plu estis vivorakonto de iu eble vivinta viro, sed iĝis aro de heroofaroj, priskribo de ideala reĝo.
[redakti] Fontoj
[redakti] Fruaj Arturo-rakontoj
Arturo unuafoje estis menciita en kimra literaturo. En frua kimra poemo, la Y Gododdin el 594 de la poeto Aneirin (535-600), legeblas pri unu el tiuj figuroj: 'Li donis manĝon al la korakoj, kvankam li ne estis Arturo'. Ĉi tiu poemo estas dum la daŭro de la tempo ŝanĝita kaj kompletigita, kaj ne certas ĉu la koncerna linio estas pliposta kompletigo.
Arturo ankaŭ estas nomata en la poemoj el Taliesin, ekzemple La sidejo de la reganto referencas al Arturo la benata. En aliaj poemoj aperas la frazero kiel la kuraĝo de Arturo, ni iris kun Arturo en liaj grandiozaj agoj kaj kiel dum la batalo ĉe Badon kun Arturo, doninto de festoj, kun liaj glavoj ruĝaj de la batalo, kiel ĉiuj memoras".
[redakti] La Historia Britonum
Ĉirkaŭ 830 la monaĥo Nennius verkis sian Historia Britonum. Pri ĉi tiu verko oni diras ke ĝi estas kunigo de fruaj legendoj kaj historioj el Kimrio. En la libro Arturo estas nomata gvidanto en la batalo, kaj ne reĝo. Du diversaj fontoj uzataj de Nennius referencas al dekdu bataloj en kiuj Arturo batalis, inter kiuj la Batalo ĉe Mons Badonicus. En tiu batalo Arturo mem mortigus 960 malamikojn.
[redakti] La Annales Cambriae
Laŭ la Annales Cambriae Arturo mortis dum la Batalo de Camlann en 537.
[redakti] Culhwch kaj Olwen
En ĉi tiu rakonto el Kimrio, Culhwch aperas ĉe lia kortego por peti helpon por amindumi al Olwen. Arturo, kiu estas nomata kiel familiano, akceptas, kaj plenumas la dezirojn de la patro de Olwen (giganto) Ysbadden, interalie la ĉasadon je la enorma apro Twrch Trwth.
[redakti] La Vitae el Kimrio
Arturo aperas en biografioj (Vitae) de sanktuloj el Kimrio. Ekzemple en la biografio de Illtud li estas nomata kiel la kuzo de tiu sanktulo. En multaj rakontoj Arturo figuras kiel sentima batalanto, kaj ne kompreneble kiel la nobla heroo kiel ni konas lin. Laŭ la kimra biografio de Gildas, verkita en la 11-a jarcento de Caradoc of Llancarfan, la frato de Gildas Hueil, pirato de Manksinsulo, estis mortigita de Arturo.
[redakti] La legendo laŭ Monmouth
En la dekdua jarcento la aŭtoro Geoffrey de Monmouth kunigis por la unua fojo la legendojn de Merlin kaj Arturo. Pliposte francaj romanverkistoj kiel Chrétien de Troyes aldonis la Sanktan Gralon, Lanceloton, Avalonon kaj aliajn elementojn. En la germana lingvo-regiono ekestis Parzival de Wolfram von Eschenbach. Preskaŭ ĉiuj postaj filmoj kaj adaptoj de la Arturlegendo retroiras al la granda verko de Thomas Malory, Le Morte d'Arthur, eldonita en 1485. Du gravaj adaptoj en libroformo estas tiuj de Terence White kaj Marion Bradley.
[redakti] La legendo kiel ĝi nun estas rakontata
Arturo estis la filo de reĝo Uther Pendragon, unu el la regantoj en tre dividita Anglio. Kiam Uther mortis sur la batalkampo, dum klopodo unuigi Anglion sub unu Reĝo, li puŝis la magian glavon Excalibur en rokon. Per siaj lastaj vortoj li profetis ke tiu kiu povas eltiri la glavon , regos super la tutan Anglion. Tuj poste Merlin - magiisto kaj druido – decidis loĝigi Arturon en la kortego de iu loka reganto. Tie Arturo grandiĝis kiel plej juna filo de relative malgrava viro. Tiel Merlin zorgis pri sufiĉe da sekureco. Je juna aĝo Arturo sukcesis eltiri la Excalibur-on el la roko, kaj kvankam la nobelaro en la komenco dubis, la neceso de unueco estis tiel granda ke ili decidis sekvi la knabon. Arturo edziĝis al la kristane edukita Ginevra kaj regas je honesta maniero.Feino Morgane, la duonfratino de Arturo, fine nerekte renversis lin. Per uzo de ruzaĵo, ŝi sukcesis gravediĝi de Arturo. Mordred naskiĝis kaj estis edukata de Morgana en la doktrino de la druidoj. La junulo malamis Arturon kaj okazigis militon. Dum foresto de Arturo el Britio Mordred transprenis la povon. Arturo revenis kaj konfrontadis kun li. Arturo mortigis Mordred-on sed mem morte vundiĝis. Arturo estis ŝipe transportata de Morgana al Avalon. La fino de la legendo estas la promeso de Arturo ke li revenos kiam Anglio estas endanĝerigata.
Arturo estis unu el la unuaj kiuj reprezentas la idealojn de kavalireco kaj la kortegan amon, kaj kiu regas kiel unua kvazaŭ inter egaluloj, strebante al ĝusteco por ĉiuj. Kiel simbolo de tio estas rigardata la Ronda Tablo ĉe kiu Arturo kun siaj kavaliroj kunsidas en la kastelo Camelot�; neniu sidas ĉe la ĉefsidejo de ronda tablo. Arturo estis edziĝinta al Ginevra; kavaliroj estas i.a. Lanceloto, Galahad, Gawain kaj Parsifalo. Laŭ aliaj fontoj ĉi-lasta estus filo de Arturo. En multaj Artur-legendoj Parsifal estas menciita kiel la persono kiu ricevis la taskon por serĉi al la Santa Gralo. Konataj temoj el la Artur-legendo:
Verkistoj kiuj verkis la Artur-legendon aŭ uzis ĝin estas inter aliaj:
frumezepoka:
malfrumezepoka:
pli freŝdata:
[redakti] Filmoj pri la Arturo-legendo
En la daŭro de la dudeka jarcento diversaj filmoj estas bazitaj je la Arturo-legendo.�:

Summary:
Reĝo Arturo estas grava figuro de la mitologio de Britio, en kiu li prezentas la idealon de reĝado kaj en milito kaj en paco. Li estas la centra persono en la serio de legendoj konataj kiel la Artura legendo. Oni disputas pri tio, ĉu Arturo aŭ ajna modelo por li entute iam ajn ekzistis. En la plej fruaj mencioj kaj en la kimraj tekstoj oni neniam donas al li la titolon "Reĝo". Fruaj tekstoj mencias lin kiel dŭ bellorum ("gvidanto de militoj", "militestro") kaj la mezepokaj kimraj tekstoj ofte nomas lin ameraudur ("imperiestro"; tiu vorto estas pruntita de la latina imperator, kio povus signifi ankaŭ "militestro").
La nomo devenas de la kelta radiko "Arz" kiu signifas "urso", simbolo de forto, stabileco kaj protekto, karakteroj ekzistantaj en lia legendo: li estis homo forta, trankvila kaj kiel reĝo garantianto de la sekureco de siaj regatoj. En la kelta civilizacio la urso estis ĉefe besto emblema de la reĝeco.
Troviĝas ankaŭ jenaj skribmanieroj: Arzur, Arthus aŭ Artus.
La nomo "Pendragon" devenas de lia patro Uther Pendragon.


[redakti] Geologia Evoluo
[redakti] Mezozoiko
Komence de Mezozoiko (antaŭ ĉirkaŭ 230 milionoj da jaroj), la epoko de la dinosaŭroj, la landareo de Tero konsistis plejparte el unu kontinento: Pangeo kun Laŭrazio (Nordameriko, Norda kaj Meza Eŭropo, plejparto de Azio) kiel norda kaj Gondvano (Sudameriko, Afriko, Barato, Aŭstralio kaj Antarkto) kiel suda parto. Ambaŭ ĉi partoj malfermiĝis tondilsimile al oriento kaj en ĉi tiu malfermaĵo situis la granda oceano Tetiso. Tiu oceano estis la lulilo de la hodiaŭa montmasivo Vercors. Sur ĉi tereno demetiĝis maraj sedimentoj ĝis dikeco de 6.000 m.
En Mezozoiko, Pangeo tute disrompiĝis. Laŭrazio rotaciis horloĝmontrile, dekstrume en sudan direkton kaj Afriko ŝoviĝis norden. La "tondilo" ĉirkaŭ Tetiso fermiĝis. Dum Ĵuraso (antaŭ ĉirkaŭ 195-135 milionoj da jaroj) en la regiono de Vercors ankoraŭ etendiĝis profunda marbaseno. Tie argilo kaj marno kolektiĝis je tavolego 2.000 metrojn dika. La formiĝintaj profundmaraj argiloj troveblas precipe en formo de Terres Noires, tio estas en nigraj, delikatfoliaj tavoloj. Nordoriente de Vercors (proksimume ĉe la loko de la nuna Isère-valo) la baseno transiris je marborda regiono. Ĝis malsupra (tio estas pli aĝa) Kretaceo (antaŭ ĉ. 135-100 milionoj da jaroj) la bordolinio jam pluŝoviĝis al sudoriento. Ĉi tie sedimentiĝis alterne marno kaj kalko. Pri tio direblas, ke la marno tendence indikas pli malvarman respektive pli profundan akvon, la kalko pli varman resp. malprofundan. La kalkoj estas solidaj ŝtonaĵoj dum la marnoj estas sedimentaĵoj molaj kaj malkompaktaj. Tiu alternado de kalko kaj marno memorigas pri foliigita pasto de bakisto. Kie ĝi hodiaŭ nudas ĉe la tersurfaco, la striostrukturo de la sedimentoj prezentas ravan vidaĵon.
Post la supre priskribitaj procezoj la regiono de Vercors jam ne plu estis maro. Etendiĝis tie malprofunda, varma laguno kun enormaj rifoj. El ili poste formiĝis la masivaj blankaj klifoj altaj ĝis 300 metrojn, kiuj hodiaŭ donas al Vercors unikan ĉarmon. Ĝis supra (t.e. pli juna) kretaceo (antaŭ ĉ. 100 - 65 milionoj da jaroj) sub la kontinentan kruston ŝoviĝis platostrioj de la submara krusto (>subdukto). Alterne partoj de la regiono sekiĝis kaj rekovriĝis per maro.
[redakti] Terciaro
En Terciaro (antaŭ ĉ. 65 - 2 milionoj da jaroj) la afrika kontinento tiom proksimiĝis al Meza Eŭropo, ke leviĝis la Alpoj kaj do ankaŭ la masivo Vercors. Dum suprenvolbiĝis la terkrusto (litosfero), jam ekis erozio. Demetiĝis sablo kaj ŝlimo. En Mioceno la kontinenta plato etendiĝadis, kio kaŭzis malleviĝon de la tersurfaco kaj malfermon de larĝa fosaĵo en la okcidento, en la regiono de la antaŭalpaj montoj kaj de la (nuna) valo de Rodano (Rhône). Lastan fojon maro subakvigis la regionon kaj demetis tie precipe eroziaĵojn, ekzemple sablon kaj rulŝtonojn. Fine la masivo Vercors ricevis sian hodiaŭan formon: dum la glaciepokoj elrabotiĝis la valoj je larĝaj trogoj. Akvo primordis la kalktavolojn, formis fendojn kaj faŭkojn. Baldaŭ penetris riveroj, kreante profundajn ravinojn. Kie la kalkaĵo kolapsis ekestis kavoj kaj stalaktitaj kavernoj.
[redakti] Hodiaŭa situacio
La hodiaŭan topografion okulfrape karakterizas paralelaj faltoj etendiĝantaj de nordo al sudo tra la tuto de la okcidentaj antaŭalpoj. La faltoj ekestis kiam la oriente najbaraj "Massifs cristallins externes" (eksternaj kristalaj masivoj) Belledonne kaj Pelvoŭ leviĝis alten. Tial la sedimentoj estis kunŝovitaj kaj formis la paralelajn faltojn de la hodiaŭaj montarĉenoj ĉiregione (Chaînes Subalpines). La faltoj parte transkliniĝis, tiel ke hodiaŭ oni povas trovi pli malnovajn tavolojn super pli "junaj".
Je tiuj faltoj efikas kontinua erozia procezo. La restoj de la plej altaj partoj de supren volbitaj faltoj (antiklinaloj) formas la enormajn montoĉenojn de Vercors. Speciale krute altiĝas la nudigitaj rifkalkoj, kiuj montras klifecajn abismojn kun altecoj ĝis 300 m.
En ili abundas fosilioj, precipe amonitoj kaj limakoj, kiuj iam vivis en maro. Inter la kalkaj estas tavoloj el mola marno, kie troviĝas piritiĝintaj amonitoj kaj belemnitoj. En la faltovaloj (sinklinaloj) la erozio progresis malpli. Ĉi tie konserviĝis sablaj sedimentoj el la mioceno kaj kalkoj estiĝintaj en malprofunda akvo dum supra (tio estas pli juna) kretaceo.
[redakti] Historio
[redakti] Prahistorio
La unuaj spuroj de la antaŭhistoriaj nomadoj supozigas, ke ĉasistoj kaj paŝtistoj jam antaŭ 70.000 jaroj, en la meza supra ŝtonepoko uzis la kavernajn enirejojn (ekz. Choranche) kaj kornicojn de rokoj kiel ŝirmejojn dum iliaj migradoj. Ekde tiam pluraj gravaj klimatoŝanĝiĝoj forte transformis la pejzaĝon kaj la bestaron.
La unuaj homoj en Vercors estis la neandertaluloj (Homo neanderthalensis) kun fajroŝtonaj iloj de la Levallois-tekniko. Ili devis helpe de tiuj iloj batali kontraŭ la kavernaj ursoj kaj leonoj kaj ĉasi per primitivaj lancoj, tranĉiloj (el ŝtona pinto) bizonojn, cervojn same kiel ibeksojn. Dum la Würm-glaciepoko, antaŭ ĉ. 70.000 – 35.000 jarojn, la tutaj Alpoj kaj do ankaŭ Vercors estis glaĉerizitaj. Sed tiutempe eksetlis en Eŭropo Homo sapiens sapiens kun samtempa forpelo, formorto de la neandertalaj homoj. La „homo sapiens” aperis komence en la sudaj kaj mezaj ebenaĵoj de Francio kaj antaŭ ĉ. 13.000 jarojn (-11.000) ankaŭ en Vercors kaj en la Alpaj valoj. La klimato tiam estis ankoraŭ malvarma kaj malmilda, la flaŭro estis malvarma stepo kun eta arbonombro. La ĉefaj vivlokoj kaj ĉasejoj restis do la ebenaĵoj (Saint-Nazaire-en-Royans kaj Romans), kie rangifero, ĉevalo kaj bizono estis - krom bestetoj- la plej gravaj karnoliverantoj kaj ankaŭ motivoj por la osto-gravuraĵoj. En Vercors ĉasbestoj estis precipe alpa kapro (ibekso) (La Chapelle-en-Vercors) kaj truto, dum la marmotoj devis oferi siajn varmajn peltojn al la homo por protekto kontraŭ la ankoraŭ ĉiam reganta malvarmo. Fajroŝtonaj iloj kun granda metia precizeco same kiel ostaj iloj estis la necesaj armilpartoj por lanco kaj harpuno; gratilo kaj skrapilo por la karno- kaj peltoprilaboro. Ili ofte servis ankaŭ kiel tombejaj aldonaĵoj ekz. en tombo de la Magdalenia kulturo ĉe Saint-Agnan-en-Vercors.
Antaŭ ĉ. 11.000 jaroj komenciĝis la moderna varmoperiodo. Plian fojon la pejzaĝo ŝanĝiĝis tre rapide kaj grave, anstatau la malvarman stepon aperis pino- kaj betularbaroj. La nombro de la ĉaseblaj bestoj malpliiĝis, ibekso migris al pli altaj, nur tre malfacile atingeblaj altmontaraj regionoj, rangiferaj kaj ĉevalaj gregoj formigris norden. La homo devis akomodi sian vivmanieron; okazis transiro de la magdalenia kulturo al la azilia. La jam nur sporade aperantaj bestoj estis ĉasataj per sago kaj arko. La kavernoj estis ne plu loĝataj, la restadejo devis sekvi la ĉasbestojn, la fajroŝtonaj iloj ŝanĝiĝis al mikrolitoj kun longo de 1-3 cm, kiuj ĝenerale uzeblis kiel tranĉa ilo aŭ parto de armilo (lanco- kaj sagopinto).
Tiutempe okazis ankaŭ la aldomigo de hundoj kaj la malrapida transiro de la nomada ĉasado al la pli lokligita paŝtado kaj agrokultivado. En Vercors, kiel ĝenerale en la Alpa regiono, tio okazis en tempo de antaŭ 6.000 – 4.000 jaroj. Hakiloj por pli grandaj arbohakadoj , keramikujoj por deponado de rikoltaĵoj, longtempaj setlejoj por la kreskanta loĝantaro karakterizis la mezan junŝtonan epokon. Pro erc-manko en Vercors la tekniko de la fajroŝtono-prilaborado vivis plu, kreskante kvalite (falĉilo, serpo, ornamaĵo…) kaj kvante (eksporto el la altebenaĵo de Vassieŭ-en-Vercors). Nur proksime al la fino de la bronza epoko (antaŭ ĉ. 3750 – 2750 jaroj) en tiu regiono aperis metalprilaboro; precipe oni faras sagopintojn kaj ornamaĵojn, sed paralele al tio, la prilaboro de fajroŝtonoj restis grava ekonomia branĉo. Poiome la socio de Vercors ŝanĝis sian vivmanieron je pli loksida vivo kaj uzis kiel dombestojn porkojn, bovojn kaj ŝafojn, sed ankaŭ la ĉasado plu ludis gravan rolon en la viandoprovizado. Ĉiam pli grandaj senarbarigoj en Vercors same kiel (hodiaŭ multnombre malkovritaj) muelejoj kaj pistujoj indikas la gravan disvastiĝon de la gren-ekonomio, sed ankaŭ la kreskon de la loĝantaro. Ĉ. -750 invadis rajdantaj triboj kun feraj armiloj el la nordo en la Vercors-regionon (tombejo ĉe St-Thomas-en-Royans).
[redakti] Romia antikvo
La klimate mildaj malalt-ebenaĵoj estis ŝatataj loĝlokoj por la romianoj. Sur la altebenaĵoj ili ekspluatis kalkoŝtonojn por monumentoj kaj ornamkonstruaĵoj en Die. Unu minejo estas ankoraŭ konservita samkiel parto de romia strato.
Dum malboniĝanta klimato igis pli malfacila la bredadon de bovoj, plej gravaj brutoj iĝis ŝafoj kaj kaproj. Pro la ĝermanaj atakoj fine de la okcident-romia imperio la Vercors iĝis defendo- kaj kaŝregiono, kie la kulturo kaj socio daŭris sen grandaj ŝanĝoj trans la mezepoko. Fortikaĵ-restoj permesas konkludi, ke oni kontrolis la komercajn vojojn inter Grenoble kaj Die.
[redakti] Mezepoko
Konserviĝis malmultaj atestaĵoj el la mezepoko. Verŝajne manke de centra aŭtoritato komence formiĝis pluraj lokaj princoj, kiu emfazis siajn potenc-ambiciojn nur per kompare primitivaj fortikaĵoj, konstruitaj supozeble por kontrolo (kaj eble ankaŭ rabo) ĉe mallarĝaj komercaj vojoj. En la altebenaĵoj de Vercors eksetlis monaĥoj, kiuj vivtenis sin ĉefe per agrokulturo kaj bestobredado. Finfine en granda parto de Vercors la potencon akiris la moŝtaj sinjoroj DE SASSENAGE.
[redakti] Protestantismo
En la 16-a jarcento la protestantismo trovis entuziasmajn sekvantojn en la ĉirkaxuaĵo de Vercors, kio kaŭzis plurajn sangajn enlandajn militojn.
Ekde 1598 la Nanta edikto ebligis pacan kunekziston de katolikoj kaj protestantaj hugenotoj. Post la retiro de la edikto, la plimulto de la hugenotoj fuĝis al Svislando. Kelkaj restis kaj unuiĝis por kontraŭstaro.
[redakti] La Respubliko Vercors
En la fokuson de la historia intereso Vercors trafis en la tempo de la dua mondmilito. Tiam ĝi estis grava centro de la franca rezistomovado (Résistance) kiel regiono por retiriĝo, trejniĝo, lazaretoj kaj provizo de aktiva grupo, kiu elirante de Vercors organizis partizan-atakojn precipe en Rhône-valo kaj en la Alpoj.
La unuan de februaro 1944 ankaŭ la batalantoj en Vercors aliĝis al la organizaĵo Forces Françaises de l'Intérieur (FFI), kiu laŭ takso de Dwight D. Eisenhower egalis al la batalvaloro de 15 divizioj. La makisanoj apelaciis al la centroj de la libera franca truparo bazitaj en Britio, ke tiuj provizu armilojn kaj pli fortajn batalilojn (pezbatalilojn) por kontraŭstari la germanan agadon. La alianco kaj generalo De Gaulle certigis al la Vercors-anoj alterigi elaerajn trupojn kaj provizi la partizanojn per armiloj, municio kaj bezonatajn varojn aviadile per t.n. "aera ponto".
Baze de ĉi promeso la rezist-batalantoj proklamis la Respublikon Vercors. Kolektiĝis pli ol 4.000 batalantoj por transiri de la partizana batalo al malkaŝa, armita ribelo.
Sed la rezistanoj devis konstati, ke ne plenumiĝis la alianca promeso: Okazis nek sendado de aldonaj trupoj, nek peraviadila provizado; la batalantoj de Vercors restis izolitaj kaj sen ia subteno. Iuj supozas, ke malnoblaj politikaj motivoj de Charles de Gaulle i.a. kaŭzis tiun ĉi mankon de subteno por la ribelo de Vercors.
Dume la germana armeo (Wehrmacht) ne volis riski, ke ĝian etapon minacos atako flanke de armita ribelo. Ankoraŭ en julio 1944, nur unu monaton antaŭ la liberigo de Grenoble fare de la alianco, du germanaj divizioj (16.000 montarĉasistoj) kun pezaj armiloj kaj artileria subteno atakis la rokarpasejojn. Samtempe, transportite per glisaviadiloj, 400 armitaj SS-anoj paraŝute alteriĝis en altmontara valo.
La atakantoj bruldetruis du vilaĝojn (inter ili Valchevrière), mortpafis kaptitojn kaj "suspektitojn", entute 639 rezistajn batalantojn kaj 231 civilulojn. La germanaj homperdoj sumiĝis je ĉirkaŭ 150. Speciale kruele disvolviĝis la konkero de la kaverna lazareto (milithospitalo) St-Martin (Grotte de la Luire) je la 27-a de julio: 19 vunditoj estis murditaj, du kuracistoj kaj unu pastro ekzekutitaj (en Grenoble). Du flegistinojn oni transportis en la koncentrejon Ravensbrück - nur unu ĝisvivis la militofinon kaj liberiĝon. La plimulto de la rezistanoj sukcesis retiriĝi en la senvojan arbaron de Lente.
La Résistance-muzeo en Vassieŭ-en-Vercors kun la memortombejo Cimetière National du Vercors dokumentas la okazaĵojn dum la rezistobatalo kaj honoras la memoron de 186 mortigitaj rezistanoj.
[redakti] Naturrezervejo Vercors
En 1970 fare de la franca ŝtato kaj la koncernaj komunumoj estis fondita la "Naturparko de la regiono Vercors" (Parc Naturel Régional) kun ĉefe pejzaĝoprotektaj celoj. 1985 establiĝis la plej granda naturprotekta areo de Francio, la 170 km2 granda "Naturrezervejo Altebenoj de Vercors" (Réserve Naturelle des Hauts-Plateaŭ du Vercors). Ĝi ampleksas la orientan parton de la meza ĉefa valo kaj antaŭ ĉio la krutan orientan randon de la montomasivo Vercors kun arbaroj, altmontaraj herbejoj, kalkaj altebenaĵoj kaj krutaj deklivoj.
En la naturparko (Parc Naturel Régional du Vercors) prosperas ĉirkaŭ 1.800 plantospecioj, inter ili 60 orkideoj. 135 birdaj kaj 65 mamulaj specioj trovis jen rifuĝejon, kelkan sian tutmonde lastan.
Sude kaj okcidente dominas mediteraneaj ebenoj kaj montetaj regionoj, dum en nordo kaj okcidento la altmontarajn arbarojn kaj valojn regas pli malmilda alpa klimato. La mezajn regionojn oni uzas agrokulture. Foliarbaroj kun kverkoj kaj fagoj okupas la terenojn, kie la naturo vivas plejparte netuŝita. En pli altaj situoj regas koniferarbaroj, kiuj konsistas antaŭ ĉio el pinoj kaj piceoj. Altebenaĵoj estas uzataj kiel paŝtejo aŭ estas erikejo.
[redakti] Flaŭro
En la plej altaj alpaj lokoj (1600 - 2350 m) kreskas blanka narciso, arĝentokardo, flava genciano (Gentiana lutea) kaj sentiga genciano (Gentiana acaulis), paradizlilio, araneaĵa sempervivo (Sempervivum arachnoideum) kaj edelvejso. Sur la herbejoj de la altebenaĵoj (900 - 1600 m) asociiĝas ankoraŭ montar-kampa genciano (Gentianella campestris), krucgenciano (Gentiana cruciata) kaj dafno.
Sur ĉiu loko - ĝis la plej altaj, malamikaj- troviĝas la hejma kampa genciano kaj krucgenciano, printempa krokuso, flava narciso, turbanlilio, hundodento kaj sovaĝa tulipo, kiu estas unu motivo de la region-parka firmaemblemo. Sur kelkaj lokoj troviĝas ĉi tie la blanka asfodelo, en la pli varmaj, mediteraneaj arbaraj regionetoj (200 - 900 m) krom tiuj ankaŭ sabla lilio (Anthericum) junkolilio kaj aŭtuna kolĉiko.
Vercors famas pro la unika riĉeco je orkideoj, el kiuj ĉ. 60 specioj kreskas tie. La cipripedio estas orkideo kun la plej grandaj floroj, ĝi ankoraŭ troveblas tre disvastiĝinte. En la altaj lokoj kreskas alpaj specioj kiel nigra nigritelo, en valaj regionetoj la mediteranee disvatiĝintaj orkideoj kiel simia orkideo, sudfranca orkideo, tridenta orkideo, sensprona orkideo (Aceras anthropophorum) kaj Drôme-ofriso. Apartecoj estas la ofta apero de la krome tre rara orkideo de Spitzel (Orchis spitzelii) same kiel amasa kresko de sambukodora orkideo (Dactylorhiza sambucina) sur la altebenaĵoj. Plue, oni povas spekti tie plantojn kiel orkideo de Fuchs (Dactylorhiza fuchsii), malgranda orkiedo, kaska orkideo, maskla orkideo (Orchis mascula), ruĝa kapoantero (Cephalanthera rubra) kaj multajn pliajn speciojn.
Krom tiuj spektaklaj plantoj ekzistas pluaj raraj specioj, ekz. akonito, pulsatilo, granda flava digitalo, neĝborulo (Galanthus) , soldanelo (Soldanella) kaj la alpa rozo.
[redakti] Faŭno
Kiel en la tuta Eŭropo, ankaŭ en Vercors preskaŭ malaperis la grandaj rabobestoj. La lasta bruna urso estis pafita en 1938 . Ankaŭ linkoj ne plu troveblas tie, sed la lupoj lastatempe reaperis kaj la restanta bestaro estas unika en Eŭropo.
Precipe sur la krutaj deklivoj el rifkalko aktivas reĝa aglo, migra falko, gufo, alpa apuso, klifa hirundo kaj la murgrimpulo (Tichodroma muraria), kiu nur malofte flugas. Kiel sola granda mamulo troveblas tie la ibekso (aŭ alpa kapro), denove alhejmigita en la 90-aj jaroj.
En la pli altaj situoj de Vercors okupas niĉon Funebra strigo (Aegolius funereus) akcipitro (Accipiter gentilis), Alciono (Alcedo Atthis) bonazio (tetrao) (Bonasa (Tetrastes) bonasia), picea krucbekulo (Loxia curvirostra) kaj nigra pego.
Fakuloj sukcesis reporti ĉi tien la barban vulturon (Gypaetus barbatus) kaj la monaĥvulturon (Aegypius monachus) kaj ili denove alhejmiĝis en la jaroj ĉirkaŭ 2000. En la pli altaj lokoj troveblas ankoraŭ nuksrompulo (Nucifraga caryocatactis), noktuo (Athene noctua) kaj tetro (Lyrurus tetrix), kiu ornamas la emblemon de ’Parc Régional’, krom tiuj denove alhejmiĝis ankaŭ neĝleporo kaj marmoto. Raraĵo iĝis la apolopapilio (Parnassius apollo), kies raŭpoj manĝas sedon (Sedum), planto kiu estas ekipita per dikaj, karnecaj folioj kaj kreskas ankoraŭ en la supra parto de la montaro. Iom pli malalte troveblas ankoraŭ ĉamo, muflono kaj cervo ankaŭ reptilioj kiel ringa kolubro (Natrix natrix), viperkolubro (Natrix maura) kaj bufo (Bufo bufo).
Grandan specioriĉecon montras la pli malaltaj, varmaj lokoj: kernrompulo (Coccothraustes coccothraustes), ruĝdorsa lanio (Lanius collurio), abelmanĝulo (Merops apiaster), oriolo (Oriolus oriolus), pego, noktuo, malgranda orelstrigo (Otus scops), Nigra milvo (Milvus migrans), ruĝa milvo kaj en la akvoriĉaj malataĵoj la fiŝaglo, marĉa cirkuo (Circus aeruginosus), ĉetio (Cettia cetti) kaj la denove alhejmiĝinta kastoro. Arbara kolubro (Elaphe longissima) kaj verda lacerto ŝatas same la sudflankan varmon.
Ĉie ajn troveblas la gracila, bunta turfalko.
Ankaŭ la multaj grotoj kaŝas grandan kvanton de organismoj, ekz. ĉ. 30 vespertospecioj kiel krispa aŭ hirta vesperto, akvovesperto, malgrandaj kaj grandaj hufofernazuloj.
[redakti] Ekonomio kaj turismo
En la mezepoko kaj komence de la novepoko, la alte situantaj valoj de Vercors estis uzataj por agrikulturo antaŭ ĉio far klostroj kaj ermitejoj. Tre serĉata varo estis la lignokarbo de la arbaroriĉa Vercors. Tamen efika ekonomia ekspluato de Vercors apenaŭ eblis pro la malfacila aliro. Pli frue kondukis de norde, de la malpli kruta flanko de Vercors unu mallarĝa aŭtovojeto en la sudan direkton, krom tiu ekzistis vojoj kaj padoj. Per multekosta inĝeniera laboro en la 1960-aj jaroj oni igis Vercors-on alirebla por la ĝenerala aŭtotrafiko. Interalie oni eksplodigis kalk-rokojn kaj kreis galeriojn (subterajn koridorojn) por la aŭtovojoj. Tio signifis antaŭ ĉio malfermon al la turismo, kiu hodiaŭ donas gravan parton de la enspezoj de la Vercors-anoj.
Kiel plimulto de la franciaj feriejoj, la regionon vizitas ĉefe francoj. Ankaŭ la loĝantoj de la najbara universitata urbo Grenoble profitas el la libertempaj ofertoj en Vercors. La gamo de turismaj ofertoj etendiĝas de la pli pretendemaj sportbranĉoj kiel glisflugado, montgrimpado kaj kavernoskoltado ĝis la klasikaj sportoj kiel skiado kaj migrado. Por ĉi lastaj oni ofertas gvidatajn migradojn, ankaŭ plurtagajn kaj tiukaze kiel specialan servon la transporton de la pakaĵoj al la sekva tranoktejo. Eĉ eblas migrado per sledohundojungitaro. Stalaktitaj kavernoj, kiuj estas malfermitaj por la vizitantoj, tre furoras.
Ankaŭ la koncepto de Regiona (Natur)Parko (Parc Regional) helpas la popularecon de tiu feria areo. La naturparko havas la celon konservi la ekonomiajn kaj kulturajn tradiciojn. Tiel ankaŭ la daŭriva agrikulturo iĝis profitodona ĉi tie. Lokaj produktoj kiel ŝafofromaĝo kaj mielo havas grandan debiton en la regionaj semajnaj merkatoj. Lige al tio centra nocio estas ankaŭ la somera suprenpelo de la ŝafaroj („Transhumance ovine”) el la franca regiono Provence sur la altmontarajn paŝtejojn de Vercors. Ĝi okazas kiam la hejmaj herbejoj flaviĝas pro la somera sekego. Pli frue, oni kondukis la ŝafojn supren laŭ mallarĝaj vojetoj, sed hodiaŭ oni uzas plej ofte grandajn brutotransportilojn, kio estas malpli streĉa por la bestoj.
[redakti] Malfermo al turismo
La naturrezervejo estas plejparte sen vojoj, krome en la regiono ne ekzistas fortikaj konstruaĵoj, tiel ke ĝi malfermiĝas tre malfacile por la naturmigrantoj. Tio detenas de la naturrezervejo tre konsiderindan parton de la turismo, kiu do plejparte disvolviĝas en la cetero de la masivo.
La orienta montara flanko estas kvazaŭ muro kaj sen unusola vojo aŭ migropasejo. Sude ĝi finiĝas per la grandioza kaj karakteriza Monto Aiguille. Tiu monto – kiu ankoraŭ hodiaŭ difiniĝas je alta grado de malfacileco – estas la naskiĝloko de la alpa montogrimpado. La soldula gvidanto Antoine de Ville konkeris la "Olimpon de Vercors" komisiite de reĝo Karlo la 8-a kaj tiel ĉi tiu karakteriza monto iĝis la unua, surgrimpita per ŝnuregoj, ferhokoj kaj eskaloj.
De nordo, de Grenoble tra Gorges d´Engins, en Vercors-on kondukas la strato D531. Ĝi estas la sola proponebla alirvojo por karavan-kuplaĵoj kaj ruldomoj. Tuj ĉe la komenco de la ascendo en Vercors-on troviĝas la komunumo Sassenage. Tie la kavernoj de Sassenage (Grottes de Sassenage) formas plurajn volbaĵon unu super la alia. Du el la grotoj kunligas akvofalo.
Same de la nordo supreniĝas post Villard-de-Lans la vojo D218 (komence ekde Saint-Quentin-sur-Isère ĝi estas kruta kaj mallarĝa, kun plia –same malfacila - alvojo tra D3 for de Veurey Voroize) trans Autrans kaj „Gorges de la Méaudret”.
En la nordokcidento ekzistas la parte danĝera, tre mallarĝa kaj kruta D35 ekde Rovon („Route des Ecouges”) al la supra parto de Gorges de la Bourne. En la nordokcidento atingeblas Cirque de Mallevatel tra tre mallarĝa, kurboriĉa kaj kruta ravina vojo („Gorges du Nan”) ekde Cognin-les-Gorges. La okcidenta flanko de Vercors estas forte fendegita kaj donas alireblecojn tra la ravino de Bourne, Grands Goulets kaj tra Combe Laval per „Pass de la Machine”.
En Gorges de la Bourne troviĝas - por turistoj vizitebla - la groto de Choranche, kun ĝis 15 metrojn altaj haloj, tre belaj ŝtoniĝoj kaj stalaktitoformoj. Ĝi entenas subteran lagon kun longo de 50 metroj kaj profundo ĝis 8 metroj. Gorges de la Bourne kondukas de Pont-en-Royans plu al la ĉefloko de Vercors, Villard-de-Lans.
La Goulets estas rokfendego tre impona (ĉefe en la supra parto, ĉe la galeria tunelo de Grands Goulets). Ĝi alireblas de Pont-en-Royans kaj finiĝas en Barraques-en-Vercors. Sur la altebenaĵo de tiu alveturo troviĝas la grotoj de Luire, kiuj akiris tristan famecon kiel milithospitaloj (lazaretoj) por la partizanoj de franca rezistobatalo dum la dua mondmilito. Ankaŭ vizitendas tie Draye Blanche Serre Plume.
Ne malproksime situas Vassieux-en-Vercors kun Résistance-muzeo kaj la tombejo Necropole du Vercors. For de tiu setlejo kondukas la vojo D76 tra Col de Lachau kaj la arbaro de Lente – rifuĝa areo de la partizanoj en 1944 - al Combe Laval, pasvojo aŭdace konstruita en la rokon - ĝis 600 metrojn super la ravino Laval. Ĝi kondukas al St-Jean-en-Royans, de kie la rave bela D70 kondukas al Col de Tourniol . De Vassieux-en-Vercors tiu ĉi pasejo atingeblas ankaŭ tra Col de la Bataille. Kie ambaŭ vojoj renkontiĝas, situas la malgranda forlasita klostro Léoncel, kiun oni povas viziti.
Ĉe alveturo de sudo, el la urbo Die, Vercors estas atingebla tra Col de Rousset, kiu estas tre kurboriĉa, parte kruta vojo, kiu aliras la altebenaĵon tra 200 metrojn longa tunelo. Tiu interligas du klimatajn zonojn, kiuj kelkfoje prezentiĝas tre diversaj; oni ofte suprenveturas al la altebenaĵo tra nebulo kaj pluvo kaj post traveturo de montoverta tunelo oni atingas la sunan sudon. De ĉi tie oni ankaŭ ĝuas vastan rigardon al la montoj de Diois, kiuj impresas jam provence.
[redakti] Literaturo
[redakti] Eksteraj ligoj
Informoj pri geologio, biologio kaj socio de Vercors

Summary:
Vercors (prononce [ver-KOR]) estas montomasivo en Drôme kaj Isère, la plej okcidenta montargrupo de la francaj Alpoj. Je ĉiu flanko ĝiaj deklivoj tre krute leviĝas, pro kio nur en la 20-a jarcento eblis fari ĝin atingebla por la strata trafiko. Por tio oni plurloke trarompis la rokojn per galerioj, formitaj de eksplodigoj. La masivo estas pro sia limigita utiligeblo por mastrumado, la plej granda franca naturrezervejo kun 17.000 ha.
Vercors situas en la sudoriento de Francio, en la departementoj Isère kaj Drôme (apartenantaj al la regiono Rodano-Alpoj, france: Rhône-Alpes ) inter la urboj Grenoble kaj Die. La montomasivon limigas la riveroj Isère, Drac kaj Drôme. Oriente de ĝi situas la valo Trièves
Vercors estas memstara montomasivo kun longa alte situanta valo, en la direkto de nordo al sudo. La monto Grand Veymont havas la plej altan pinton (2.341 m) de la masivo. Range sekvas La Grande Moucherolle (2.284 m).


[redakti] Historio de geologia temposkalo
La principoj, kiuj formas la fundamenton de la moderna geologia temposkalo, estis vortumitaj fare de Nicholas Steno ĉe la fino de 17a jarcento. Steno argumentis pri tio, ke la ŝtonaj tavoloj (stratumoj) estis sedimentitaj en tempa sinsekvo, kaj pro tio ĉiu stratumo reprezentas certan "porcion" de la tempo. Krome, li formulis la principon de superpozicio, kiu statas, ke ĉiu aparta stratumo estas verŝajne pli aĝa, ol la stratumoj super ĝi, kaj pli juna, ol la stratumoj sub ĝi. Dum la principoj de Steno estis facilaj, evidentiĝis, ke malfacilas rekte apliki tiujn al la realaj rokoj. Dum la sekva, 18a jarcento, geologoj ekkonsciis, ke:
La unuaj seriozaj provoj starigi geologian temposkalon, kiun oni povas apliki al ajna loko sur la Tero okazis nur en la 18a jarcento. La plej influhavaj de tiuj fruaj provoj (inter kiuj la plej grandan influon havis la teorioj de Abraham Werner), estis dividoj de ĉiuj rokoj de la tera krusto je kvar tipoj: primara, sekundara, terciara kaj kvaternara. Ĉiu tipo de rokoj, laŭ la teorio, formiĝis dum specifa periodo de terhistorio. Tial oni povis paroli pri "terciara periodo" kaj pri "terciaraj rokoj". Tiuj (iom misgvidaj kaj ne plu uzataj) terminoj restis en la scienca terminaro ĝis 2004.
Kontraste al la poste populariĝinta neptunisma teorio, disvastigata de Werner (laŭ kiu ĉiuj rokoj sedimentiĝis pro unu grandega inundo), la ĉefa ŝanĝo de pensmaniero venis kune kun la publika laŭtlego de James Hutton, kiu legis sian propran libron Teorio de Tero; aŭ, esploroj de la observeblaj leĝoj de formiĝo, dissolviĝo kaj restaŭriĝo de la tero sur la terglobo (Theory of the Earth; or, an Investigation of the Laws Observable in the Compposition, Dissolution, and Restoration of Land Upon the Globe) antaŭ la Reĝa Scienca Socio de Edinburgo en marto kaj aprilo de 1785.
Krome, Hutton supozis, ke la interno de la Tero estas varmega, kaj ke tiu varmego estas la motoro, kiu ebligis la formiĝon de ĉiu nova roko: la tero estis eroziita per aero kaj akvo, kaj deponiĝis en la formo de stratumoj sur marfundo; poste varmege kunsolidigis la sedimentojn en ŝtonon kaj suprenpuŝis tiun rokon al la tersurfaco. Tiu ĉi teorio estas ŝerce nomata "plutonismo", kontraste al la tiutempe reganta indunda "neptunisma" teorio.
La identigo de stratumoj laŭ la fosilioj, kiujn entenas tiuj stratumoj, estis la unuan fojon proponitaj de William Smith, Georges Cuvier, Jean d'Omalius d'Halloy kaj Alexandre Brogniart komence de la 19a jarcento, kio ebligis al geologoj dividi terhistorion pli ekzakte. Krome, tio ebligis al ili pli bone interkoherigi stratumojn en transnacia kaj eĉ kontitenta nivelo. Se du stratumoj (ne gravas, kiom tiuj malsamas laŭ sia loko kaj konsisto) entenas la samajn fosiliojn, estis tre verŝajne, ke ili estis formitaj dum la sama tempo. Pluraj detalaj studoj inter 1820 kaj 1850 de tiuj stratumoj kaj fosilioj de Eŭropo rezultigis la sinsekvon de geologiaj periodoj, kiujn oni uzas ankaŭ nuntempe.
Tiu procezo estis gvidata de la britaj geologoj, kio reflektiĝas en la nomoj de diversaj periodoj. "Kambrio," (la latina nomo por Kimrio) "Ordovico," kaj "Silurio" estis nomitaj laŭ prahistoriaj kimriaj triboj, ĉar por datigi kaj nomi tiujn periodojn oni uzis stratigrafiajn sekvencojn de Kimrio. "Devonio" estis nomita laŭ la brita regiono Devon, kaj la nomo "Karbonifero" estas simple adapto de la arkaiĝinta angla geologia termino "Karbonaj Mezuroj" ("the Coal Measures"), uzata por la sama aro de stratumoj. "Permio" ricevis sian nomon pro la urbo Permo en Ruslando, ĉar tiu periodo estis difinita surbaze de la stratumoj de tiu regiono en la esploro de skota geologo Roderick Murchison. Tamen, kelkaj periodoj estis priskribitaj fare de geologoj el aliaj landoj. "Triaso" estis nomita en 1834 fare de germana geologo Friedrich Von Alberti laŭ tri malsamaj tavoloj (latine trias signifas "trioblo") — ruĝaj bedoj, kovritaj per kreto kaj super kiuj troviĝas ankoraŭ ŝela tavolo — kiujn oni povas trovi ĉie en Germanio kaj norda Eŭropo. "Ĵuraso"n nomis la franca geologo Alexandre Brogniart pro amasaj maraj for the extensive marine liasaj kolektiĝoj sur la Ĵurasaj Montoj. "Kretaceo" (el la latina creta= kreto) kiel aparta periodo estis la unuan fojon difinita de la belga geologo Jean d'Omalius d'Halloy en 1822, kiu uzis stratumojn de Pariza baseno kaj estas nomita pro amasaj kretaj bedoj (kalcio karbonato, deponita en la ŝeloj de maraj senvertebruloj).
Krome, britaj geologoj krome proponis la grupigon de diversaj periodoj kaj subdividon de terciaro kaj kvaternaro je diversaj epokoj.
Kiam William Smith Kaj Sinjoro Charles Lyell supozis, ke rokaj stratumoj reprezentas sinsekvajn tempoperiodojn, oni nur tre svage povis difini la geologian temposkalon, ĉar la datigoj de tiuj periodoj estis ege variaj. Dum kreonistoj parolis pri la tempoj ĉirkaŭ ses aŭ sep jarmiloj por la aĝo de Tero surbaze de Biblio, tiutempaj geologoj parolis pri pluraj jarmilionoj kaj diversaj geologiaj periodoj, kelkaj eĉ sugestis, ke la aĝo de Tero ne havas iun tempolimon. Geologoj kaj paleontologoj krokizis geologiajn skalojn surbaze de relativaj pozicioj de diversaj stratumoj kaj fosilioj, kaj taksis la tempajn skalojn surbaze de la studoj pri intenso de erozio, sedimentiĝo kaj ŝtoniĝo. Ĝis la malkovro de radiaktiveco en 1896 kaj ties apliko en geologio por radiometria datigo dum la unua duono de la 20a jarcento (kiun la unua kondukis la geologo Arthur Holmes), kio ebligis pli precizan absolutan datigon de rokoj, la aĝo de diversaj rokaj stratumoj kaj aĝo de la Tero estis kerna punkto en multaj debatoj.
En 1977 la Globala Komisiono pri Stratigrafio (nuntempe Internacia Komisiono pri Stratigrafio) lanĉis la penojn difini la globalan referenckadron por geologiaj periodoj kaj faŭnaj etapoj. La plej lasta ĉi-rilata publikaĵo de la Komisiono estas publikigita en 2004 geologia temposkalo sub redakto de Grandstein kaj aliaj . Tiu tabelo estis uzata kiel bazo por la subaj tabeloj.
[redakti] Klarigoj pri la skalo
Nuntempe ekzistas kelkaj (iom) diversaj geologiaj temposkaloj:
[redakti] Eono, Erao, Periodo, Epoko, Aĝo
La tuta terhistorio daŭras proksimume la kvinonon de la tempo, dum kiu evoluis kaj disvastiĝis la Universo. Tiu tempo estas preskaŭ neimagebla por homa konscio, kaj pro tio oni disdividas tiun tempon je pluraj partoj.
La fakterminoj, kiujn oni uzas por priskribi unuopajn periodojn de terhistorio estas la samaj en ĉiuu geologiaj skaloj:
[redakti] Malsamoj inter la skaloj
[redakti] Samaĵoj inter la skaloj
[redakti] Arkaiĝintaj terminoj
Kenozoiko estis pli frue krome dividata je terciaro (latine "tria terepoko") kaj kvaternaro (latine "kvara terepoko"). Tiu klasifiko ne plu validas kaj ne estas uzata ekde 2004 laŭ la rekomendoj de Internacia Komisiono pri Stratigrafio. Nuntempe oni uzas nur la terminojn paleogeno kaj neogeno por priskribi periodojn de kenozoiko. Dum paleogeno havas la samajn tempajn limojn, kiel pli frue havis la kategorio "paleogeno" ene de terciaro, la neogeno, tamen, estis plilongigita, kaj nun inkluzivas ne nur pliocenon, sed ankaŭ plejstocenon kaj holocenon, do, la ambaŭ epokojn de la pli frue uzata kvaternaro, kaj daŭras ĝis geologia nuntempo.
La termino "terciaro" (65,5 - 1,8 jarmilionoj) aperis pro tio, ke en plu frua geologia scienco en Eŭropo (antaŭ ĉ. 200 jaroj) oni supertaksis la daŭron de tiu tempo pro multaj sedimentoj. Pro tio oni nomis ĝin "la tria epoko", kiun oni metis antaŭ la du antaŭajn epokojn: mezozoiko kaj paleozoiko. Pro sedimentoj kun multaj diversaj muŝeloj de tiu tempoperiodo, kaj ankaŭ pro masiva montoformado oni krome subdividis terciaron je pluraj subperiodoj:
[redakti] Principoj de klasigo kaj datigo
[redakti] Datigo
La epokoj kaj periodoj de Fanerozoiko estas nuntempe klasifikataj surbaze de fosiliaj trovaĵoj, kiujn oni datigas laŭ la aĝo de la ŝtonspeco uzante radiometrian datigon. Ŝtonspecoj de la pli aĝaj periodoj ne taŭgas por tiu datigo kaj oni povas uzi nur nerektajn geofizikajn metodojn por datigi tiujn. Tamen, evoluo de tiuj metodoj helpas pliprecizigi la evoluon dum Proterozoiko kaj Arkaiko. Tamen, plu restas nekonataj la eventoj de Hedaiko, ĉar apenaŭ ekzistas ŝtonspecoj de tiu tempoperiodo. Multaj ekzogenaj kaj endogenaj geologiaj rotacioj, okazintaj ekde tiu tempo, aŭ tute forigis tiujn ŝtonspecojn, aŭ portis ilin al la ankoraŭ neatingebla profundeco.
Oni, tamen, devas esprimi kritikon pri la metodoj de datigo. La ŝtonspecaj tavoloj estis datigitaj uzante fosiliojn, kaj tiuj estas datigitaj uzante la C14-metodon. Tamen la C14-datigo tute ne eblus, se oni ne kalibris tiun metodon pere de ŝtonspeca temposekvenco. Alivorte, la datigo de ŝtonspecoj baziĝas sur la datigo de fosilioj, tiu baziĝas sur la C14-metodo, kaj la lasta baziĝas sur la datigo de ŝtonspecoj. Pro tiu sorĉita rondo eblas diri, la la tempoindikoj de datigoj estas pli-malpli arbitraj.
[redakti] Rolo de atmosfero
Oni pli kaj pli agnoskas, ke la atmosfero estas tre grava faktoro en la terhistorio. En diversaj epokoj ĝi havis diversajn komponentojn, kiuj ŝanĝiĝis kune kun la evoluo de la vivo. Precipe oni ankoraŭ ne bone scias la komponentojn de atmosfero en la plej malnovaj epokoj. Tamen estas jam tute certe, ke la atmosfera oksigeno estas rekta sekvo de la vivevoluo kaj ke ĝi ne ekzistus sen vivaj estaĵoj. Multaj tipoj de ŝtonspecoj, kiujn oni nuntempe renkontas en grandaj kvantoj, aperis nur pro atmosfera oksigeno (ekz. kalko kaj kreto).
[redakti] Geologia temposkalo
[redakti] Superrigardo
Geologiaj epokoj kune konsistigas enorme grandan tempoperiodon, kiun malfacilas mezuri laŭ la skaloj de moderna vivo. Ĉar pro tio ofte aperas miskomprenoj, kiel ekzemple "mallonga tempo disponebla por evolucio", la sekva tabelo donas pli bildo-elvokan komparon.
[redakti] Komparoj
[redakti] Komparo kun horloĝa skalo
Se oni komparas la temposkalon kun horloĝa temposkalo, tiam la eventoj de evoluo havis jenan "aĝon".
[redakti] Komparo kun la konstruaĵo de UN en Novjorko
Ĝi estas 40 etaĝojn alta. Ĉiu etaĝo respondas al 100 jarmilionoj.
(*) Sur la tegmento de la konstruaĵo kuŝas 500-paĝa libro, kiu respondas al la aĝo de la homaro, la plej lasta paĝo respondas al la tempo post Kristo.
[redakti] Paleontologia skalo
Geo(paleontologo)kronologia temposkalo estis ellaborita por difini relativajn geologiajn aĝojn de ŝtonspecoj. La absoluta aĝo, kiun oni mezuras je jarmilionoj, ne estis la ĉefa celo por la skalo.
La tuta terhistorio estas dividida je du gravaj tempoperiodoj (eonoj): Fanerozoiko kaj Kriptozoiko laŭ la apero de fosilioj en la ŝtontavoloj. Kriprozoiko estas la tempo de "kaŝita vivo" (el la greka), ĉar tiutempe ekzistis nur molaj vivestaĵoj, kiuj ne lasis iujn spurojn en sedimentaj tavoloj. Fanerozoiko komenciĝis ĉe la limo inter Ediakario kaj Kembrio, kiam aperis multaj specioj de moluskoj kaj aliaj estaĵoj kun ŝeloj, kio ebligis al paleontologoj distingi plurajn tavolojn laŭ la trovitaj fosilioj de flaŭro kaj faŭno.
La suba tabelo estas kompilaĵo de la ĉefaj paleontologiaj eventoj dum geologiaj epokoj. Oni notu, ke la grandeco de apartaj blokoj tute ne respektivas al la daŭro de koncernaj periodoj.
[redakti] Paleobotanika skalo
En paleobotaniko oni anstataŭ la postfikso -zoiko uzas la postfikson -fitiko. Paleozoiko estas dividata en botaniko je paleofitiko (de silurio ĝis permo) kaj eofitiko (kambrio kaj ordovizio)

Summary:
Geologia temposkalo estas uzata de geologoj kaj aliaj sciencistoj por priskribi la tempajn daŭrojn kaj interrilatojn inter eventoj, kiuj okazis dum historio de Tero. La skalo de geologiaj periodoj, kiu estas prezentita ĉi tie, estas kompilita laŭ pluraj fontoj, tamen ĝi restas kohera al la nomenklaturo de Internacia Komisiono pri Stratigrafio, kaj uzas kutimajn kolorajn kodojn de la usona geologia scienco.
Pruvoj, obtenitaj pere de radiometria datigo indikas, ke Tero havas ĉirkaŭ 4,570 milionojn da jaroj (kion oni indikas per jmia, t.e. jarmilionoj antaŭe aŭ per Ma). La geologia tempo aŭ tiel nomata profunda tempo de la Tera historio estas dividita al kelkaj diversaj partoj laŭ la eventoj, kiuj ĉefe okazis dum ĉiu periodo. Diversaj tempoblokoj sur tiu temposkalo kutime distingas gravajn geologiajn kaj paleontologiajn eventojn, kiel amasaj formortoj. Ekzemple, la tempolimoj inter Kretaceo kaj Paleogeno estas difinitaj per estingiĝo de dinosaŭroj, kiam samtempe formortis pluraj enmaraj estaĵoj. Pli malnovaj periodoj, kiuj estas difinitaj laŭ fidindaj fosilioj, estas indikitaj en absoluta aĝo.


[redakti] Biografio
Henri Grouès naskiĝis la 5-an de aŭgusto 1912 en riĉa burĝa kaj pia familio de komercistoj pri silko en Liono. La familio de lia patro devenis de Saint-Paul-sur-Ubaye, la plej alta vilaĝo de la franca departemento Alpes-de-Haute-Provence funde de la valo de Ubaye, tiu de la patrino de Tarare en la departemento Rhône. Li estas la kvina el ok gefiloj. Li pasigas sian infanecon en Irigny, apud Liono. 12-jara, kiam li renkontiĝas kun sia amiko François Chabbey, li akompanas sian patron ĉe la Hospitaliers veilleurs (hospitalistoj vigilaj), kie la burĝoj fariĝas barbistoj kaj frizistoj por la mizeruloj.
En 1928 16-jara, post "fulma enamiĝo en Dion " laŭ liaj propraj vortoj, li deziras aliĝi al ordeno franciskana, tamen estas devigita atendi ĝis li havos 17 jarojn kaj duonon. Pri tio li deklaris "Oni diris ke mi estas bela knabo, eble iom monduma, tamen, la morgaŭon mi estos monaĥo."
[redakti] Pastriĝo
En 1931, 19-jara, li aliĝas al la kapucenoj, ĉe kiuj li prononcos siajn votojn. En tiu jaro li rezignas sian parton de la familiaj posedaĵoj kaj donas ĉion, kion li posedas al helporganizoj. Religie, Henri Grouès iĝas frato Filipo. En 1932, li eniras la monaĥejon de Crest, kie li pasigas sep jarojn.
Li estas konsekrita katolika pastro en 1938. En aprilo 1939, li fariĝas helppastro en Grenoble.
[redakti] Dua Mondmilito
En decembro 1939, komence de la Dua Mondmilito li servas kiel sub-oficiro en la franca transportilara armeo.
Laŭ lia oficiala biografio, li helpas judojn persekutitajn de nazioj post la "Rastado de la Vintra Ciklodromo" kaj alia simila persekutaĵo en Grenoble en la libera lando: " En julio 1942, du judoj persekutitaj petos helpon de li. Li malkovras tiam la persekutojn kaj tuj aktiviĝas, lernas fari falsajn dokumentojn. Ekde aŭgusto 1942, li transirigas judojn en Svision." Tamen, pri tiuj asertoj ne ekzistas certigitaj atestoj (kvankam pro la tuta verko de la abato Pierre, estus strange, ke tio ne verus…).
La saman jaron, li transirigas en Svision la plej junan fraton de Charles de Gaulle kaj lian edzinon. Li partoprenas la kreon de la makiso, unu el kies gvidantoj li estas en la Vercors kaj la Chartreuse.
Li helpas la oponantojn al la Service du Travail Obligatoire (STO, servo pri deviga laboro). Tiam li uzas la pseŭdonimon Abbé Pierre. En 1944, li estas arestita de la nazioj en Cambo-les-Bains (departemento Pyrénées-Atlantiques), sed li sukcesas fuĝi, transiras al Hispanio kaj iras tra Ĝibraltaro al la libera franca armeo de Charles de Gaulle en Alĝero (franca Alĝerio).
Li iĝas grava rolulo en la rezistada movado.
[redakti] Politika kariero
Post la milito li estas elektita deputito de la departemento Meurthe-et-Moselle por la du assemblées nationales constituantes (1945-1946), kiel sendependulo proksima al la Mouvement républicain populaire (MRP, movado respublika popola) de rezistintoj demokrataj kristanaj, poste por la Assemblée nationale de 1946 ĝis 1951, kie li havas seĝon en la MRP-grupo, kiun li forlasos por aliĝi al la Ligo de la juna Respubliko, movado kristana socialista.
En 1947, li estas vicprezidanto de la Monda Konfederacio. Kun Albert Camus kaj André Gide, li fondas la subtenkomitaton por Garry Davis, mondcivitano.
[redakti] Fondaĵo Emaus
En 1949 li fondas la laikan asocion "la Kunuloj de Emaus" (reference al Emaus, vilaĝo de Palestino, pri kiu legeblas en la lasta ĉapitro de la Evangelio laŭ Luko ) por helpi malriĉulojn kaj ĉefe al senhejmulojn. Ekde 1950 li ekfondas la komunumon de Emaus en Neuilly-Plaisance. La ĉefa ideo malantaŭ la kunuloj de Emaus estas redoni dignon al malriĉuloj montrante al ili, ke ili povas utili kaj helpi al pli mizeraj ol si mem. Tiu, kiu havis nenion, nun povas doni.
Post kiam li estis ne reelektita kaj do perdis sian salajron de deputito, necesis trovi aliajn rimedojn por funkciigi la konstruadon de domoj por la senhejmuloj. De tiam la Emaus-komunumoj financiĝas per la vendado de materialoj kaj objektoj kolektitaj.
En 1952, li partoprenas la ludon "Quitte ou double" ĉe Radio-Luksemburgo por trovi monon por sia batalado, kaj gajnos 256.000 tiamajn frankojn.
[redakti] Vintro 1954
Dum la tre malvarma vintro 1954 mortiga por la senhejmuloj, Abbé Pierre famiĝis pro "ribelo de la boneco". "Antaŭ kvindek jaroj, ĉiuj apenaŭ elirintis la bestaĵojn de la milito. Ĉiuj estis devigitaj fuĝi, ĉiu sentis sin proksima de la rifuĝintoj. Homoj memoris pri la suferoj kaj la timo. Ili estis pli pretaj reagi. Sed oni ne renovigas historiajn faktojn kiel tian."
La 1-an de februaro 1954 li lanĉis memorindan alvokon per la ondoj de Radio-Luksemburgo (la estonta RTL): "Miaj amikoj, helpu… Virino mortis frostiĝinta ĉi-nokte je la 3a horo, sur la trotuaro de la bulvardo Sebastopol, tenante en la manoj la paperon, per kiu oni elhejmigis ŝin antaŭhieraŭ. Fronte al siaj fratoj mortantaj pro mizero, ununura opinio devas ekzisti inter homoj: la volo, ke tio ĉesu. Ke tiom da doloro oferu al ni tian mirindan aĵon: la komunan animon de Francio, dankon! Ĉiu el ni povas helpi la senhejmulojn. Ni bezonas ĝis ĉi-vespere, aŭ plej malfrue por morgaŭ: 5000 kovrilojn, 300 grandajn amerikajn tendojn, 200 fornojn katalizajn. Danke al vi, neniu homo, neniu infano kuŝos ĉi-vespere sur la stratoj aŭ la kajoj de Parizo. Dankon."
La morgaŭon la gazetaro titolis pri "ribelo de boneco". La alvoko alportis 500 milionojn da frankoj de donacoj (inter ili 2 milionoj de iu Charlie Chaplin Tiu sumo estis grandega por la epoko kaj tute ne atendita, telefonalvokoj kaj leteroj tute superŝutis la radiostacion kaj la objektoj ricevitaj estis tiom grandnombraj, ke necesis semajnoj por ilin klasi, dividi kaj trovi stoklokojn en diversaj urboj de Francio.
La alvoko de 1954 venigis volontulojn el la tuta Francio por helpi la disdividon kaj ankaŭ por fondi la unuajn grupojn. Rapide Abbé Pierre devis organizi tian neatenditan impulson de oferemo, kaj la 23-an de marto li fondas la kunulojn de Emaus, komunumo de ĉifonistoj, kiuj konstruas loĝejojn por senhejmuloj.
De lia batalo ankaŭ rezultis leĝo malpermesanta elhejmigon de luantojn dumvintre.
[redakti] Reformo de la eklezia doktrino
En 2005, en sia libro Mon Dieu… pourquoi�? (Dio mia… kial?), verkita kun Frédéric Lenoir, li rakontas, ke kiam li estis junulo kaj antaŭ ol enordeniĝi, lin altiris junulinoj. Pri tio li invitas la ekleziestrojn pripensi eventualan reformon de la doktrino de la Eklezio katolika roma favore al konsekrado de edziĝintaj viroj. Li ne komprenas la kontraŭstaron de la papoj Johano Paŭlo la 2-a kaj Benedikto la 16-a, ĉar eklezioj de orientaj ritoj aŭ protestantaj kristanoj permesas tion. Liaopinie, tia permeso povos malhelpi la mankon de sacerdotoj de la eklezio. Li ankaŭ instigas pripenson de la konsekro de virinoj.
En tiu verko li ne kontraŭstaras la adopton de infanoj fare de samseksa paro, kondiĉe ke la infanoj ne suferu psike aŭ socie. Li klarigas sian opinion per la fakto, "ke klasika gepatra modelo ne estas deviga garantio de feliĉo kaj ekvilibro por la infano". Sed li esprimiĝas kontraŭ la geedziĝo de samseksemuloj kaj preferas anstataŭigi ĝin per "alianco" samseksa, ĉar laŭ li, la samseksa pariĝo "kreos tro fortan socian traŭmaton kaj malstabiligon".
Li tamen ne cedas al demagogio, kaj oni malaplaŭdas lin dum vespero kontraŭ aidoso, kiam li asertas, ke la plej bona rimedo kontraŭ tiu epidemio estas fidelo en amo. Nur iom dogma, li tamen favoras la kondomon, asertante "ke necesas rigardi problemojn rekte en la vizaĝon".
Li reagos forte post publikigo de tiu libro, asertante, ke li ne legintis tiun libron. Li opinias sin trompita de lia longjara amiko (Frédéric Lenoir), kiu skribis vortojn, kiujn li neniam diris.
[redakti] Publika bildo
La bildo de la granda barbulo en sutano, granda pelerino kaj ŝuegoj, kiujn donacis al li iam fajrobrigadisto, rapide forĝas lian staton de "mita heroo", de "justulo" (laŭ lia testamento, aludita de liaj kunuloj de la komunumo de Emaus, tiu emblema pelerino iros al la pariza muzeo de fajrobrigadistoj).
Post la alvoko de 1954 kaj la filmo La ĉifonistoj de Emaus dediĉita al la abato Pierre, Roland Barthes analizis en 1957, lian vizaĝon, "kiu klare prezentas ĉiajn signojn de apostoleco: la bona rigardo, la franciskana hararanĝo, la misiista barbo, ĉio ĉi kompletigita de la vesto de pastro-laboristo kaj de la pilgrimadobastono. Tial estas kunigitaj simboloj de legendo kaj moderneco." Lia hararanĝo, "neŭtrala ekvilibro inter mallongaj haroj [..] kaj neprezorgitaj haroj" alproksimiĝas laŭ la aŭtoro al la sentempeco de sankteco kaj identigas lin kun Sankta Francisko. La barbo, tia de kapuceno kaj misiisto simbolas la malriĉecon kaj la alvokiĝon apostolan, kiel pri la pastro Charles de Foucauld. Tiu vizaĝo aludas do kaj la spiritecon de homo, kaj la lukton de lia sacerdoteco, kaj lian liberon kontraŭ la hierarkio. Laŭ Pierre Bourdieu, la abato estas eĉ profeto, "fontanta en tempo de manko, de krizo", "ekparolante kun forto kaj indigno"
Sed Barthes ankaŭ demandas sin, ĉu la "bela kaj tuŝa bildo de la abato Pierre, ne estas alibio kiun uzas granda parto de la nacio por permesi al si, novan fojon, anstataŭigi senpune la realecon de justeco per signoj de karitato". Tia granda fameco en Francio neniam malkonfirmiĝis, la opinienketoj, kiel tiu de la Journal du Dimanche (dimanĉa ĵurnalo) daŭre citas lin unua de la listo de preferataj famuloj de la francoj, ĝis tiam, kiam li petis ke li estu ekzkluzivita. "Tio estas kaj armilo kaj kruco", li diris.
Abbé Pierre daŭre uzis sian bildon danke al amaskomunikiloj, de sia alvoko per RTL en 1954 ĝis sia ĉeesto en la nacia asembleo en januaro 2006, favore al la leĝo SRU pri sociaj loĝejoj. Laŭ Bernard Kouchner, fondinto de Kuracistoj tutmondaj, li estas la inventinto de la leĝo de amaskomunikila bruado. Ankoraŭ dum siaj lastaj jaroj, malgraŭ malsano kaj aĝo, li daŭre estis sur la strato por helpi la malriĉulojn.
[redakti] Kontroverso
En 1996, Abbé Pierre subtenas sian amikon Roger Garaudy, kiam li estas atakita en justico pro neismo post la eldono de sia libro Les mythes fondateurs de la politique israélienne (mitoj fondintaj de la israela politiko). Li alportas sian subtenon "pro amikeco", ne leginte la libron, kaj tio kaŭzos ekskludon de la honora komitato de la Ligo Internacia kontraŭ Rasismo kaj Antisemitismo. Tiu decido daŭre validas hodiaŭ: la ligo forviŝis el sia oficiala historio la subtenon, kiun ĝi ricevis, kiam ĝi akceptis la abaton Pierre, kaj ĝi mutis pri ĉiaj kaŭzoj pro kiuj ĝi akceptis la abaton, kun ĉiaj honoroj, por profiti de lia populareco.
Poste Abbé Pierre distanciĝis de la provoj "nei, malpligrandigi aŭ falsigi la holokaŭston", kies atestanto li estis. Laŭ la vortoj de la gazeto L'Humanité, "tia malfrua returniĝo tamen ne forviŝas la ĝenon."
La historiisto Pierre Vidal-Naquet deklaris: "Mi timas, ke la paroloj de la Abbé Pierre malfermos pordon al nova antisemita ondo". Tiu polemiko, kiu daŭre afliktos la abaton, ne ricevis multajn eĥojn el la popolo kaj estis okazo por multaj francoj subteni lin dum multaj jaroj (ĝis la abato mem haltigis la aferon).
Abbé Pierre tre klare esprimiĝas pri tio en la dokumentario Abato nomita Pierre, vivo je servo de aliuloj, indikante la subtenon pro amikeco, kiun li alportis al Roger Garaudy kaj ne rilate tion, kion tiu ĉi skribis en sia libro, kiun li eĉ ne estis leginta (kutime Abbé Pierre publike parolis nur pri aferoj, kiujn li sufiĉe bone studis por forĝi al si propran opinion).
La konservisto de la muzeo pri rezistado kaj forportado de la franca departemento Isère, kie Henri Grouès aktivigis en rezistado, deklaris ke la abato indintus dekoble la titolon Justulo inter la popoloj por lia batalo en rezistado favore al judoj, Abbé Pierre neniam diris antisemitajn parolojn, nek dum, nek post la milito, kaj lia konduko dum lia tuta vivo montris lian honeston, kiel ankaŭ la fakto, ke li savis judojn dum la milito, riskante sian propran vivon.
Tamen, la rigardo de Abbé Pierre je judismo ĉiam montris ian tradicion antijudan kristanan. Li diris pri alvokiĝo genocida de la juda popolo: "kiu restas de promeso, kiam tio, kio estis promesita, oni prenas ĝin mortigante per veraj genocidoj popolojn kiuj vivis tie, pace, antaŭ ol ilia alveno" al Bernard Kouchner
[redakti] Renkontoj kaj internaciaj agadoj
La abato Pierre renkontiĝis dum sia vivo kun la papoj Pio la 11-a, Pio la 12-a, Johano la 23-a kaj plurfoje kun Johano Paŭlo la 2-a.
Li renkontiĝis kun famaj internaciaj sciencistoj kaj politikistoj, ekzemple:
[redakti] Akcidentoj kaj sanproblemoj
Abbé Pierre estis ofte malsana, ĉefe pri la pulmoj kiam li estis juna. Sukcese li elturniĝis el jenaj danĝeraj situacioj:
Ĉiuj ĉi akcidentoj forĝis al li bildon de miraklumito.
[redakti] Morto
Abbé Pierre mortas lundon la 22-an de januaro 2007, frumatene je 5:25, en la malsanulejo Val-de-Grâce en Parizo, pro infekto de la pulmo dekstra post bronkito. Li estis 94-jaraĝa. ,
Li diris: "Mian tutan vivon mi preĝis Dion por morti juna.", kaj aldonis: "Vidu la fiaskon!".
La reagoj en Francio rapidas.
La tagon de lia morto, la prezidento de la franca respubliko Jacques Chirac salutis la memoron de la abato Pierre kaj diris ke per lia malapero "la tuta Francio estas kortuŝita".
"Al la movado Emaus kaj al la Fondaĵo Abbé Pierre, al ĉiuj iliaj batalantoj kaj volontuloj, la Prezidento de la Respubliko komunikas sian grandan ĉagrenon kaj la esprimon de sia tuta solidareco".
Ĉiuj politikistoj francaj agnoskas la laboron realigitan de la abato Pierre, inter ili Dominique de Villepin, ĉefministro, salutis "homon de koro kaj instigo". En komunikaĵo la ĉefministro substrekas, ke "Abbé Pierre estis dum sia tuta vivo, indignoforto por movigi korojn kaj konsciencojn"�: "defendanto de la loĝrajto, fondinto de la komunumoj Emaus, li dediĉis sin senpaŭze helpi la plej malriĉajn homojn bati siajn vojojn. La abato Pierre montris al ni la vojon de bonintencoj individua kaj komuna. Li mankos al ĉiuj francoj.", finas Dominique de Villepin.
Ĉiaj politikistoj laŭdas abaton Pierre. Tiel ekzemple Ségolène Royal, kandidatino socialista por la prezidenteco en 2007, deklaris en la radio RTL, ke "La longa kolerkrio de la abato Pierre kontraŭ la malriĉeco ne devas estingiĝi.", dum Nicolas Sarkozy, kandidato de UMP por la sama baloto, deklaris en komunikaĵo, ke "pro la forpaso de la abato Pierre la koro de Francio funebras.".
Laŭ komuniko oficiala de la fondaĵo, kiu portas lian nomon, rememorejo estos malfermita al ĉiuj merkredon la 24-an de januaro kaj ĵaŭdon la 25-an de januaro en la malsanulejo Val-de-Grâce. Publika omaĝo okazos ĵaŭdon la 25-an de januaro en la sportpalaco Paris-Bercy de la 19-a ĝis la 23-a horo. Oraj libroj kolektos popolajn omaĝojn en Parizo, Metz kaj diversaj komunumoj Emaus en la sudo de Francio.
La eksprezidento Valéry Giscard d'Estaing petas celebron de "nacia entombigo" honore al la abato Pierre. La prezidenteco decidis hodiaŭ, ĉu oni celebros "nacian omaĝon" aŭ "nacian funebron" (la plej altrangan francan funebran distingon). Fine oni elektis nacian omaĝon konforme al la deziro de la fondaĵo Abbé Pierre, kiu ŝajne kontraŭis tiun duan opcion. La unua opcio (rezervita al eksterordinaraj homoj, kiel ekzemple Johano Paŭlo la 2-a kaj Komandanto Cousteau) ŝajnas pli konforma al la testamento de la abato, kiu preferis, ke la mono servu sian fondaĵon, al kiu li donis dum sia tuta vivo siajn enspezojn kaj donacojn.
Laŭ deklaro de la prezidento de Emaus-Francio, la funebro kaj la nacia omaĝo okazos vendredon, la 26-an de januaro je la 11-a horo en la katedralo Notre Dame, en Parizo. Lia ĉerko estos poste irigita al Esteville (departemento Seine-Maritime), kie la abato estos entombigita en strikta intimeco. Laŭ peto de la familio la flagoj francaj ne estos mallevigitaj.
[redakti] Citaĵoj
[redakti] Distingoj kaj omaĝoj
[redakti] Bibliografio
Aliaj verkoj�:
La enspezoj pro la aŭtoraj rajtoj de liaj libroj, diskoj kaj videoj servos por fini la konstruon de 500 sociegaj loĝejoj.

Summary:
Abbé Pierre (abato Petro), vernome Henri Antoine GROUÈS (naskiĝis la 5-an de aŭgusto 1912 en Lyon, mortis la 22-an de januaro 2007 en Parizo) estis franca katolika pastro, rezistanto dum la Dua Mondmilito kaj poste deputito. En 1949 li fondis la laikan karitatan organizaĵon "Compagnons d'Emmaüs" (kunuloj de Emaus) por helpi malriĉulojn kaj rifuĝintojn, kaj la fondaĵon "Abbé Pierre" por loĝigi senhejmulojn (france: SDF, Sans Domicile Fixe; laŭvorte "sen hejmo fiksa"). Li troviĝis dum multaj jaroj en la unuaj rangoj de opinisondoj por klasi la de francoj preferatajn famkonatulojn.
Lia pseŭdonimo datiĝas de la Dua Mondmilito, kiam li estis en la rezistado.
En 1930 li aliĝis al la kapucenoj kaj en la jaro 1938 li iĝis pastro. De 1945 ĝis 1951 li estis membro de la Nacia Asembleo. Li investis sian salajron en la enloĝigo de viktimoj de la manko de loĝejoj en Parizo.
Abbé Pierre mortis 94-jara pro pneŭmonio.


Historio
Unua setlado
Antaŭ la alveno de la eŭropanoj, la kalgaria regiono apartenis al la nigrapieduloj (Blackfoot), kies prapatroj lasis ĉi tie ŝpurojn almenaŭ 11.000 jarojn malnovajn. En 1786 la kartografo David Thompson, kiel unua eŭropa vizitanto al ĉi tiu regiono, pasigis la vintron kun grupo de pejganoj loĝantaj apud la rivero Bow. Ĝis 1860 eŭropaj setlantoj alvenis por ĉasi bizonojn.
En 1875 oni konstruis ĉi tie fortikaĵon por la Rajda Polico de la Nord-Okcidento (nun la RKRP); unue oni nomis ĝin Fortikaĵo Brisebois, laŭ la RKRP-oficiro Éphrem-A Brisebois, sed post kiam tiu oficiro kondutis en malaprobinda maniero, oni renomis la fortikaĵon Fortikaĵo Calgary en 1876. La Polico estis sendita al la okcidento por protekti la kanadajn preriojn de usonaj viski-komercistoj. La estro de la polica taĉmento, kolonelo James Macleod donis la nomon Calgary laŭ iam vizitita loko (gaele Cala-ghearraidh = strando de la paŝtejo) sur la insulo Mull en Skotlando. Kiam la Kanad-Pacifika Fervojo atingis ĉi tiun regionon, oni konstruis ĉef-stacidomon iom okcidente de Fortikaĵo Calgary, kaj ĉirkaŭ tiu fervoja centro elkreskis grava komerca kaj agrikultura centro. Kalgario oficiale korporaciiĝis kiel urbeto en 1884, kaj en 1894 Kalgario fariĝis la unua urbo en la Nordokcidentaj Teritorioj.
La nafta kreskego
Oni malkovris nafton en Alberto unuafoje en 1914, sed ĝi ne multe kontribuis al la ekonomio de la provinco ĝis la 1960-aj jaroj, kiam oni trovis grandajn kvantojn da ĝi. Kalgario multe prosperis pro la novaj riĉaĵoj, precipe post kiam la naftoprezoj altiĝis pro la embargo de la arabaj ŝtatoj en 1973. La loĝantaro pligrandiĝis je 244.000 inter 1971 (403.000) kaj 1987 (647.000). Dum tiu tempo, nubskrapuloj rapide konstruiĝis, kaj la urbocentro de Kalgario pleniĝis je altaj konstruaĵoj.
Lastatempa historio
Pro tio, ke tiom da kalgarianoj dungiĝis ĉe la nafto-industrio, estis multa senlaboreco ĉi-urbe komence de la 1980-aj jaroj, kiam la nafto-industrio malmulte prosperis, sed ĝis la fino de la 80aj jaroj la urbo denove prosperis, kaj oni konstatis la valoron de pli granda diverseco, ekonomia kaj kultura. Ĉi tiu transiro de mez-granda, monokultura, preria urbo al granda, kulture diversa urbo kulminis en februaro de 1988, kiam Kalgario gastigis la 15-an Vintran Olimpikon.
Geografio kaj klimato
Kalgario troviĝas inter la montetoj antaŭ la Rok-Montaro. La urbocentro situas 1048 m super marnivelo, la flughaveno 1083 m s.m.n. Kun areo de 789 km2 Kalgario superas la grandecon kaj de Toronto kaj de Novjorko. Du riveroj trafluas la urbon: la rivero Bow estas la pli granda kaj fluas de la okcidento al la oriento, dum la rivero Elbow fluas de la sudo al la nordo ĝis kie ĝi kuniĝas kun la rivero Bow apud la urbocentro. La klimato de la regiono estas ĝenerale seka, do densa vegetaĵo troviĝas nature nur en la riveraj valoj kaj en la Provinca Parko Fish Creek, la plej granda enurba parko de Kanado.
La granda urba tereno konsistas el interna urbo ĉirkaŭita de diversaj komunumoj de malpligrandiĝanta denseco. Malkiel en la plimulto de metropoloj, la antaŭurboj de Kalgario estas parto de la urbo mem, kun escepto de la urbetoj Airdrie en la nordo, Cochrane en la nordokcidento, Strathmore en la oriento, kaj Springbank en la okcidento. Kvankam oni ne konsideras ĝin parto de la kalgaria metropolo, la urbo Okotoks estas en nur mallonga distanco sude de Kalgario kaj funkcias kiel antaŭurbo.
La kvartaloj de Kalgario
La urbocentro de la urbo konsistas el kvin kvartaloj: Eau Claire (inkluzive la Festivalan Distrikton), la Okcidenta Finaĵo de la Urbocentro, la Urbocentra Komerca Distrikto, la Ĉina Kvartalo, kaj la Urbocentra Orienta Vilaĝo. Aparta de la Urbocentro kaj troviĝanta sude la 9a Avenuo estas la plej dense loĝata kvartalo de Kalgario, la Beltline.
Tuj apud la urbocentro estas la unuaj centro-urbaj kvartaloj, inter ili Crescent Heights, Sunnyside, Hounsfield Heights/Briar Hill, Hillhurst, Bridgeland, Renfrew, Mount Royal, Mission kaj Inglewood. Apud ĉi tiuj siavice estas tiaj dense loĝataj kaj longtempe ekzistantaj kvartaloj kiel Rosedale kaj Mount Pleasant en la nordo; Bowness, Parkdale kaj Westgate en la okcidento; Park Hill, South Calgary, Altadore kaj Killarney en la sudo; kaj Forest Lawn/Internacia Avenuo en la oriento. Aliflanke de ĉi tiuj - ĝenerale disigitaj unuj de la aliaj per ŝoseoj - estas la antaŭurbaj kvartaloj. La plej suda, kaj plej rapide kreskanta, parto de la urbo inkluzivas komunumojn kiel Cranston kaj McKenzie Lake. Entute estas pli ol 180 aparte nomeblaj kvartaloj interne de la urbaj limoj.
Klimato
Kvankam povas esti tre malvarme en Kalgario dum la vintro, el ĉiuj grandurboj de Kanado ĝi havas la trian plej mildan klimaton, unuavice danke al la sekaj ĉinuk-ventoj (fenoj) kiuj atingas Kalgarion el la Pacifika Oceano dum la vintraj monatoj. Ĉi tiuj ventoj foje igas la temperaturon plialtiĝi je 20°C en nur kelkaj horoj, kaj ili povas daŭri dum tagoj aŭ eĉ semajnoj.
Spite la mildigan efikon de la fenoj, la temperaturoj en Kalgario vaste varias, de rekorda malalto de −45°C en 1893 ĝis rekorda alto de +36°C en 1919. Kalgario tamen kutime ne spertas la altajn temperaturojn kaj fortan temperatur-variadon tiom oftaj en aliaj preriaj urboj kiel Reĝino kaj Vinipego. En januaro la temperaturo kutime ne falas sub −15°C kaj en julio kaj aŭgusto ĝi kutime ne leviĝas super 23°C.
Kun meza humideco de 65% vintre, Kalgario havas duon-sekan klimaton similan al tiuj de aliaj urboj de la kanada prerio. Ĝi meze ricevas 413 mm da malsekeco jare, 301 mm en la formo de pluvo kaj la reston kiel neĝon; la pluvo plejparte falas inter majo kaj aŭgusto. En junio de 2005 Kalgario ricevis 248 mm da pluvo, laŭ kio tiu monato estis la plej malseka en la historio de Kalgario. Senpluveco ne estas malofta kaj povas okazi en ĉiu parto de la jaro. Pluvado iom malpliiĝas de okcidento oriente. Sekve, dum oftas arbogrupoj ĉe la okcidenta rando de la urbo, ĉe la orienta rando regas senarba prerio.
Fulmotondroj kutime okazas en Kalgario dum pli ol 20 tagoj jare, plej ofte dum la somero. Kalgario troviĝas ĉe la rando de la hajloŝtorma aleo de Alberto kaj de tempo al tempo spertas fortajn hajloŝtormojn. Hajloŝtormo trafinta Kalgarion la 7-an de septembro 1991 estis unu el la plej detruaj naturkatastrofoj en la historio de Kanado kaj kaŭzis damaĝon valora pli ol CA$ 400 milionoj.
Sezonoj
Kulturo
Urba vivo
La urba aspekto multe ŝanĝiĝis de post kiam la urbo grandiĝis. Oni ankaŭ pli kaj pli rekonas Kalgarion kiel unu el la kulture plej diversaj urboj de Kanado. Ĝi nun estas moderna kosmopolita urbo kiu tamen retenas multon de ĝia tradicia kulturo de hoteldrinkejoj, noktejoj, kaj hokeo. Ĝi estas konata kiel la centro de la muzik-stilo "western" kaj foje nomiĝas Nashville de la Nordo. Kiel etne diversa urbo, Kalgario ankaŭ havas plurajn mult-etnajn regionojn. Ĝi havas unu el la plej grandaj ĉin-urboj de Kanado kaj viglan "Malgrandan Italion" en la kvartalo Bridgeland. La regiono ĉirkaŭ la 17-a Avenuo Sudorienta en la kvartalo Forest Lawn tiel plenas je kulture diversaj restoracioj kaj butikoj ke oni nomas ĝin Internacia Avenuo.
Interpretaj artoj
En Kalgario troviĝas la Sud-Alberta Jubilea Aŭditorio, konstruaĵo 113.000 kvadratmetrojn granda konstruita por la interpretaj artoj, kulturaĵoj kaj komunumo. La 2.700-seĝa aŭditorio unue malfermiĝis en 1957 kaj gastigis jam centojn da muzikaloj, teatraĵoj kaj aliaj scenejaj prezentaĵoj; ĉiujare, pli ol 850 mil vizitantoj venas al la Aŭditorio. Ĝi estas la hejmo de la Alberta Baletistaro, la Kalgaria Opero, la Muzik-Festivalo Kiwanis, kaj la ĉiujaraj Memor-Tagaj Ceremonioj de la Kanada Veteranaro.
Kalgario estas ankaŭ la hejmo de la internacie konata moderna teatro-grupo One Yellow Rabbit, kiu dividas la grandegan Centron de EPCOR por la Interpretaj Artoj kun la Kalgaria Filharmonia Orkestro kaj du aliaj teatro-grupoj, Teatro Kalgaria kaj Teatro-Projektoj de Alberto. Ĉiujare okazas en ĉi tiu urbo la Internacia Film-Festivalo de Kalgario.
Muzeoj kaj galerioj
En Kalgario estas pluraj muzeoj. La plej bone konata el ili, la Muzeo Glenbow, estas la plej granda muzeo de okcidenta Kanado, kaj ĝi enhavas art-galerion. Inter aliaj muzeoj estas la plej granda ĉina kultur-centro de Nordameriko, la Kanada Olimpia Halo de Famo (ĉe la Olimpika Parko), la Milit-Muzeoj, la Muzik-Muzeo Cantos, kaj la Aero-Muzeo. Estas ankaŭ pluraj art-galerioj en Kalgario, multaj el ili ĉe Avenuo Stephen kaj la 17-a Avenuo; la plej granda el inter ĉi tiuj estas la Art-Galerio de Kalgario.
Kulturaj eventoj kaj festivaloj
En Kalgario ĉiujare okazas pluraj grandaj festivaloj kaj eventoj, inter ili la kreskanta Internacia Film-Festivalo de Kalgario, la Kalgaria Festivalo de Popol-Muziko, Karifesto, la Lilaka Festo, kaj la Ter-festo. La plej fama evento de Kalgario estas la Kalgaria Stampedo. Ĉiun julion post la granda Stampeda Parado oni prezentas internacie rekonatajn rodeo-konkursojn, ludejaron, scenejajn spektaklojn, agrikulturajn konkursojn, ekspoziciojn de la Unuaj Nacioj, kaj patkukajn manĝojn tra la tuta urbo. La Stampedo estas inter la plej grandaj kaj plej konataj festivaloj de Kanado, kun 93-jara historio. En 2005, 1.242.928 homoj aliris la giĉetojn de la Stampedejo por partopreni ĉi tiun dek-tagan konkursaron kaj ekspozicion.
Sporto
Danke al sia proksimeco al la Rok-Montaro, Kalgario tradicie estas grava celo por vintro-sportistoj. De post kiam ĝi gastigis la Vintran Olimpikon de 1988 la urbo estas la hejmo de kelkaj gravaj instalaĵoj por vintraj sportoj, kiel la Olimpika Parko (por luĝo, skikurado, skisaltegado, alposkiado, neĝtabulado, kaj iuj someraj sportoj) kaj la Olimpika Ovalo (por rapid-sketado kaj hokeo). Ĉi tiuj instalaĵoj servas kiel la ĉefaj trejnejoj por multaj profesiaj atletoj. Somere la Rivero Bow estas tre populara fiŝkaptejo, kaj golf-ludado estas tre populara inter kalgarianoj, kiujn servas multaj golf-ludejoj.
En Kalgario ankaŭ estas multaj parkoj, inter ili Provinca Parko Fish Creek, Parko Nose Hill, Parko Bowness, Parko Edworthy, la Birdorezervejo de Inglewood, Konfederacia Parko, kaj Parko de Princa Insulo; Parko Nose Hill estas la plej granda municipa parko de Kanado. Liganta ĉi tiujn parkojn kaj la diversajn kvartalojn de Kalgario estas unu el la plej vastaj retoj de biciklo-vojoj de Nordameriko.
(*) Fondita kiel Atlanta Flames en 1972.
Vidindaĵoj kaj vizitindaj lokoj
La Kalgaria urbocentro ofertas varian miksaĵon de restoracioj kaj drinkejoj, lokoj de kulturo, butikumejoj (unuavice, Centro TD, Centro Eaton, Avenuo Stephen kaj 17-a Avenuo), kaj publikaj komunikejoj kiel la Olimpika Placo. Inter urbocentraj lokoj tre popularaj inter turistoj estas la Kalgaria Zoo, La Mondo de Scienco TELUS, la Kongresejo TELUS, la Ĉina Kvartalo, la Muzeo Glenbow, la Kalgaria Turo, la Kalgaria Art-Galerio, la Centro de EPCOR por la Interpretaj Artoj kaj la Merkato Eau Claire. Kun areo de 10,000 m² la Devoniaj Ĝardenoj, sur la tegmento de la Centro TD (super la butikumaro), estas unu el la plej grandaj subtegmentaj enurbaj ĝardenoj de la mondo. En la Kalgaria urbocentro ankaŭ estas la Parko de Princa Insulo, urba parko tuj norde de la distrikto Eau Claire. Tuj sude de la urbocentro estas la distrikto Beltline, kiu rapide fariĝas unu el la plej dense loĝataj kaj plej aktive uzataj distriktoj de la urbo. Je ĝia kerno estas la populara 17-a Avenuo, kiu famas pro ĝiaj multaj drinkejoj, noktejoj, restoracioj kaj butikoj. Kiam la Kalgaria profesia hoke-teamo Calgary Flames partoprenis la konkurson por la Pokalo Stanley en 2004, pli ol 50.000 subtenantoj de la teamo vizitis la 17-an Avenuon ĉiuvspere, kaj pro la ruĝaj sport-ĉemizoj portitaj de la hoke-subtenantoj la avenuo ekhavis la kromnomon "la Ruĝa Mejlo". Oni facile atingas la Kalgarian urbocentron per la Kalgaria metroo, la C-Trajno.
Inter la vizitindaĵoj je la okcidenta flanko de la urbo estas la Heredaĵa Parko, kiu montras kiel oni vivis en Alberto antaŭ la jaro 1914 kaj kiu havas funkciantajn historiajn transportilojn: vaporlokomotivo, padelkola boato, kaj elektra tramo. La vilaĝo mem konsistas el diversaj konstruaĵoj, iuj rekreitaj kaj iuj translokigitaj de diversaj lokoj en suda Alberto. Aliaj vizitindaj lokoj estas la Olimpika Parko (kun la Olimpia Halo de Famo de Kanado), amuzejo Calaway Park, kaj Motorsporta Parko Race City. Krom la multaj butikumaj centroj en la urbocentro estas pluraj grandaj butikumaj centroj en la antaŭurboj; inter la plej grandaj el ĉi tiuj estas Centro Chinook kaj Southcentre en la sudo, WestHills kaj Signal Hill en la sudokcidento, Market Mall en la nordokcidento kaj Sunridge Mall en la nordoriento.
Demografio
Laŭ la federacia censo de 2001, 878.866 homoj loĝis en la Urbo Kalgario mem. De ĉi tiuj, 49,9% estis viraj kaj 50,1 estis inaj. Infanoj havantaj malpli ol kvin jarojn konsistigis 6,0% de la loĝantaro de Kalgario; por kompari, en Alberto infanoj kun malpli ol kvin jaroj konsistigas 6,2% de la loĝantaro kaj en Kanado ili konsistigas 5,6% de la loĝantaro.
En 2001, 9,0% de la loĝantoj de Kalgario havis pli ol 65 jarojn (13,2% en Kanado entute); sekve la meza kalgariano havas 34,9 jarojn (la meza kanadano havas 37,6 jarojn).
Dum la kvin jaroj inter 1996 kaj 2001 la loĝantaro de Kalgario kreskis je 15,8% - en Alberto la loĝantaro kreskis je 15,8%. Se temas pri la denseco de loĝado, en Kalgario loĝas meze 1.252,3 homoj sur unu kvadratkilometro (en Alberto, estas meze nur 4,6 homoj por ĉiu km2).
Censo farita de la urbo en 2005 montris loĝantaron de iom pli ol 956,000.
Videblaj minoritatoj
Plimulto de la kalgarianoj, 79% de la loĝantaro (688.465 homoj) estas blankuloj, ĉefe eŭrop-devenaj, dum 2,3% de la loĝantaro (19.765 homoj) estas indiĝenoj. Krom tio, en Kalgario loĝas iom granda nombro de homoj apartenantaj al la videblaj minoritatoj, inter ili:
Bazita je unuopaj respondoj. Statistikoj estas de la censo de 2001 de la Kanada Instituto pri Statistiko .
Registaro kaj politiko
Oni tradicie taksas Kalgarion esti konservativa urbo, regata de tradiciaj sociaj konservativuloj kaj pli modernaj fiskaj konservativuloj. Pro tio ke Kalgario estas povocentro de korporacia povo, alta procentaĵo de la laboristaro estas burokratoj. Dum la 1990-aj jaroj la politikan kulturon de la urbo superregis la dekstrema Reformista Partio de Kanado federacie kaj la Progresema Konservativa Partio de Alberto province. La Reformista Partio fondiĝis en Kalgario.
Kun la grandeco de la Kalgaria loĝantaro ankaŭ la diverseco de la politiko tamen kreskas. Unu kreskanta alternativula movado estis aktiva dum la Monda Petrola Kongreso de 2000 kaj la protestoj okazis de la G8-a kunsido en 2002. Responde al la usona invado de Irako en 2003 kunvenis inter 5.000 kaj 10.000 homoj de suda Alberto kaj aliloke antaŭ la oficejo de la usona konsulejo en Kalgario. La urbo havas branĉojn de diversaj aktivistaj organizoj. Maldekstremaj provincaj kaj federaciaj liberaluloj emas distancigi sin de la aktivista movado kiu ankaŭ ricevas subtenon de la politika maldekstro. La Verda Partio de Kanado ankaŭ gajnas subtenon en Kalgario, kion atestas la rezultoj de Kanada federacia elekto de 2004, kiam ili gajnis 7,5% de la voĉoj en Kalgario kaj eĉ 11,3% en la elektodistrikto Calgary North Centre.
Edukado
Alt-lernejoj
Kalgario gastigas kvin gravajn publikajn alternejojn. La Universitato de Kalgario estas la plej granda diplomiga institucio de Kalgario kun 30.000 studentoj nun enskribitaj. Kolegio Mount Royal estas la due plej grandaj altlernejo de Kalgario kun 13.000 studentoj, kaj ĝi donas diplomojn en pluraj studobjektoj. La ĉefa kampuso de Kolegio de la Valo de l'Bow, kiu provizas trejnadon en komerco, teĥnologio kaj la liberaj artoj por 10.000 studentojn, situas en la Kalgaria urbocentro (ĉi tiu kolegio havas tri kampusojn en Kalgario kaj plurajn aliajn en la ĉirkaŭa regiono). La Sudalberta Instituto de Teĥnologio (SAIT) provizas teknikan edukadon kaj dividas terenon kun la Alberta Kolegio de Arto kaj Desegnado (AKAD) en nord-okcidenta Kalgario. Aldone, la Universitato de Lethbridge havas satelitan kampuson en Kalgario.
Krom ĉi tiuj publikaj edukaj institucioj estas ankaŭ kelkaj privataj liber-artaj altlernejoj en Kalgario, inter ili la Alianca Universitata Kolegio, Nazareta Universitata Kolegio, kaj Universitata Kolegio de Sankta Maria. En Kalgario ankaŭ estas la sola kanada kampuso de Universitato DeVry.
Infrastrukturo
Transporto
Regiona
Kalgario estas grava kanada centro de transporto kaj centra transigejo por vartransportado en kaj el nord-okcidenta Nordameriko . La urbo ankaŭ situas ĉe kruciĝo de la ŝoseo-sistemo "Canamex" kaj la Trans-Kanada Ŝoseo (Ŝoseo 1 en Alberto). La Internacia Flughaveno Kalgario servas kaj la urbon kaj la internacian flug-trafikon de Alberto kaj Saskaĉevano, registrinte 10.200.000 pasaĝerajn movojn dum 2005. En decembro de tiu jaro ĝi estis la kvare plej uzata flughaveno de Kanado, post Internacia Flughaveno Toronto Pearson, la Internacia Flughaveno Vankuvero kaj Internacia Flughaveno Pierre Elliott Trudeau de Montrealo. Ĝi ankaŭ estas unu el la plej uzataj flughavenoj de Kanado por transportado de varoj.
Kalgario estas aliflanke la plej granda kanada urbo sen interurba fervoja transporto por pasaĝeroj, ĉar la federacia registaro ĉesigis la servojn de VIA Rail al Kalgario en la malfruaj 1980-aj kaj fruaj 1990-aj jaroj.
La dua flughaveno de Kalgario, Flughaveno Kalgario-Springbank, kiu troviĝas en la okcidenta antaŭurbo Springbank, prizorgos la plejmultajn flugojn de privataj aviadiloj kaj agas kiel rezerva flughaveno por la ĉefa flughaveno.
Urba
La amas-transportan sistemon de Kalgario funkciigas la publikan entreprenon Calgary Transit. Ŝosilo al la sistemo estas la metroo de speco "malpez-fervoja transport-sistemo" (angle: light rail transit (LRT)) nomata C-Trajno, kiun konsistigas 42,1 km de fervojoj konektantaj 36 staciojn: ĝi estis unu el la unuaj de ĉi tiaj sistemoj en Nordameriko. Ĝis lastatempe, Kalgario kaj Edmontono estis la solaj du nordamerikaj urboj kun loĝantaro de malpli ol miliono da loĝantoj funkciantaj rapidajn amas-transportajn sistemojn.
La C-trajna linio Whitehorn-Urbocentro servas la urbocentron kaj la nordorienton, dum la linio Dalhousie-Somerset iras de la nordokcidento al la sudo tra la urbocentro. Veturado inter stacioj laŭ la 7-a Avenuo en la urbocentro estas tute senpaga. Unikaĵo de la C-trajna sistemo estas tio, ke ĝia elektro generiĝas tute per vento kaj estas do plene sentoksa. Calgary Transit ankaŭ havas efikan sistemon de busoj, kun kursoj etendantaj tra la tuta urbo. Ĝi gajnas plurajn prestiĝajn premiojn pro sia efikeco kaj media respondeco. Ĝi konsistas je pli ol 160 busaj vojlinioj kaj tri C-trajnaj linioj (du kursoj), kiuj kune etendiĝas je 4.500 km.
Kalgario havas densan reton de stratoj kaj ŝoseoj. Granda parto de la sistemo estas ordigita kiel krado, en la avenuoj (angle: avenues) havas orient-okcidentan orientiĝon kaj stratoj (angle: streets) havas nord-sudan orientiĝon. Stratoj en la loĝkvartaloj kaj la ŝoseoj tamen kutime ne konformas al la krado.
Kiel alternativon al la pli ol 260 km da dediĉitaj biciklejoj sur stratoj, la urbo havas grandan interkonektitan reton de 635 km da pavimumitaj vojetoj por biciklistoj kaj piedirantoj.
Kuracejoj kaj hospitaloj
Kalgario havas tri grandajn hospitalojn: Kurac-Centro Foothills, Ĝenerala Hospitalo Rockyview kaj Centro Peter Lougheed, kiujn administras la Kalgaria San-Administracio. Helikoptero por medicina evakuado funkcias sub la aŭtoritato de la Shock Trauma Air Rescue Society. Kalgario ankaŭ havas la Kancer-Centron Tom Baker (en Kurac-Centro Foothills]], la Albertan Hospitalon por Infanoj, kaj Sano-Centron Grace por Virinoj, kiuj ĉiuj provizas diversajn servojn por malsanuloj; aldone estas centroj de malpli grandaj kurac-centroj kaj dentistaj klinikoj. La Medicina Centro de la Universitato de Kalgario ankaŭ kunlaboras kun la Kalgaria San-Administracio, esplorante kanceron, kardiovaskulan malsanon, diabeton, vundiĝon de artikoj, artriton kaj genetikon.
Ĝemelaj urboj
Esperanto-movado
Dum lastaj jaroj agado de la kalgaria Esperanto-movado fokusiĝis ĉefe je la Kalgaria Esperanto-Centro, kiun funkciigas la entrepreno Esperanto Antaŭen, sed agado velkis dum la vintro de 2006-2007, kaj en junio 2007 oni fondis novan societon, kiu nomiĝas Kalgaria Esperanto-Rondo. En 2005 oni okazigis la 26-an NOREK-on en Kalgario.

Summary:
Kalgario (angle: Calgary) estas urbo en la provinco Alberto, en okcidenta Kanado. Ĝi lokiĝas en la sudo de la provinco en de montetoj regiono kaj altaj ebenoj 80 km-ojn oriente de la Rok-Montaro. Ĝi estas la plej granda urbo de Alberto kaj la tria plej granda en Kanado; ĝi estas la plej granda metropola regiono en Kanado inter Toronto kaj Vankuvero.
Kalgario estas bone konata kiel cel-loko por vintraj sportoj kaj ekoturismo, proksima al pluraj montaj ripoz-lokoj. La ekonomio de Kalgario fokusiĝas unuavice je la nafto-industrio, sed agrikulturo, turismo kaj teknologiaj industrioj ankaŭ grave kontribuas al la rapida ekonomia kreskado de la urbo. Kalgario nun havas la duan plej altan koncentriĝon de ĉef-oficejoj en Kanado. La urbo ankaŭ gastigas plurajn grandajn festivalojn ĉiujare, inkluzive la Kalgarian Stampedon, la Festivalon de Popol-Muziko, la Lilakan Feston, kaj la duan plej grandan kariban festivalon en Kanado (Carifest). Kalgario estis la unua kanada urbo, kiu gastigis la Vintrajn Olimpikojn, en 1988.