[რედაქტირება] სახელმწიფო წყობა
მონარქიის დამხობის შემდეგ რომში ჩამოყალიბდა რესპუბლიკური წყობა. რომის მოქალაქეები იყოფოდა პატრიციებად და პლებეებად. რესპუბლიკის ადრეულ პერიოდში ეს გაყოფა ალბათ ქონებრივ ცენზთან იყო დაკავშირებული, ხოლო გვიანდელ რესპუბლიკაში პატრიციები პლებეებისგან მხოლოდ იმით განსხვავდებოდნენ, რომ მათ სასულიერო იერარქიაში ჰქონდათ მაღალი ადგილების დაკავების უფლება.
რომის მოქალაქეობა დაპყრობილი ერების მართვის და მათგან გამიჯვნის ინსტრუმენტი იყო. არსებობდა მოქალაქეობის რამოდენიმე დონე. (ასევე არსებობდა ლათინური მოქალაქეობაც).
რომის პოლიტიკურ ცხოვრებაში კრებები (კომიციები) უწინდებურად ასრულებდნენ მნიშვნელოვან როლს, არსებობდა კრებების რამოდენიმე სახე: კურიების კრება, ცენტურიების კრება, ტრიბების კრება, პლებეების კრება და უზენაესი ორგანო იყო სენატი. ეს კრებები შესაბამისს საკითხებს წყვეტდნენ, მათში მონაწილეობა შეეძლო შესაბამისი კლასის ან გვარის სრულწლოვან მოქალაქეს. ქალებს რომში მოქალაქეობის უფლება არ ჰქონდათ. ამ კრებებში კი ყველაზე მნიშვნელოვანი ქვეყნის პოლიტიკური ცხოვრებისთვის იყო პლებეების კრება და სენატი. კურიების კრებების ძალიან მნიშვნელოვანი იყო, მასზე ხდებოდა სენატორების არჩევა და სასამართლოები.
მაგისტრატუსები წარმოადგენდნენ აღმასრულებელ ხელისუფლებას, ყოველ ზემოხსენებულ კრებას თავისი მაგისტრუსები ჰყავდა. მაგისტრატუსის წოდება ძალიან საპატიოდ ითვლებოდა, მათ უანგაროთ უნდა შეესრულებინათ დაკისრებული საქმე და ხშირად ამისთვის პირადი სახსრების გამოყენება სჭირდებოდათ, მაგისტრები ხელშეუხლებელნი იყვნენ.
რომში არჩევა თანამდებობებზე ერთი წლის ვადით ხდებოდა და მიღებული იყო ერთ თანამდებობაზე ორი პიროვნების არჩევა. მაგალითად უმაღლეს თანამდებობას კონსულობას ყოველთვის ორი ადამიანი იკავებდა, რომლიდანაც ერთერთს ყოველთვის შეეძლო მეორეს მოქმედებებზე ვეტოს დადება. იგივე პრინციპით ხდებოდა არმიის მართვაც. ხოლო უფრო დაბალ თანამდებობებზე ხდებოდა კიდევ უფრო მეტი ადამიანის არჩევა.
გამონაკლისს წარმოადგენდნენ დიქტატორები და ცენზორები. დიქტატორებს ირჩევდნენ საგანგებო საომარ მდგომარეობაში 6 თვის ვადით, რომლის დროსაც იგი ერთპიროვნულად მართავდა სახელმწიფოს. ხოლო ცენზორების არჩევა ხდებოდა 5 წელიწადში ერთხელ 18 თვის ვადით.
რესპუბლიკის პერიოდში სენატი სარგებლობდა დიდი ავტორიტეტით. სენატორები იყვნენ ყველაზე გავლენიანი, მდიდარი და წარჩინებული გვარების წარმომადგენლები, როგორც წესი ესენი ყოფილი მაგისტრუსები იყვნენ.
[რედაქტირება] იტალიის დაპყრობა
რომის რესპუბლიკამ გრძნელი გზა განვლო ქალაქ-სახელმწიფოდან ხმელთაშუაზღის ჰეგემონამდე. ძვ. წ. 390 წელს რომი გალებმა აიღეს და დაწვეს, მაგრამ ამან კი არ მოტეხა რომაელები, არამედ უკვე 40 წლის შემდეგ მათ ლათინური ომის შედეგად დაიმორჩილეს ლათინები, გადაიტანეს სამი სამნიტური ომი, რის შედეგადაც გაბატონდნენ სამხრეთ იტალიაში და ეტრუსკებთან ომმა მოუტანა ეტრუსკებზე ბატონობაც.
რესპუბლიკის ჩამოყალიბების პერიოდში ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში ლიდერობდნენ ბერძნული ქალაქ სახელმწიფოები და კართაგენი. მათ შორის განუწყვეტლივ ომები მომდინარეობდა. ძვ. წ. III საუკუნეში საერთაშორისო ასპარეზზე გამოვიდა გაძლიერებული რომის რესპუბლიკა. იტალიაში არსებული ბერძნული ქალაქები ხანგძლივი ომების შედეგად ძალიან დასუსტდნენ. ამ დროისთვის დამოუკიდებლობა მხოლოდ იტალიის დასავლეთ სანაპიროზე მდებარე ქალაქემბა, ელიუსმა და რეგიუსმა შეინარჩუნეს. სიცილიაზე ყველაზე ძლიერი ქალაქი იყო სირაკუზები, რომელსაც მთელი კუნძული ემორჩილებოდა, მაგრამ კართაგენთან ხანგძლივი ომების შედეგად ისიც ძალიან დასუსტდა.
რომაელებმა აპენინების ნახევარკუნძულის ცენტრალური ნაწილის დაბყრობის შემდეგ, გაილაშქრეს იტალისს ბერძნულ ქალაქებზე. ძვ. წ. 280 წელს ბერძნულმა ქალაქმა ფურიუსმა რომაელებს დახმარება სთხოვეს. რომიდან დიდძალი ლაშქარი გაეშურა დასახმარებლად, თავდამსხმელები უკუაქციეს, და რომაელებმა ქალაქში გარნიზონი დატოვეს. ტარენტას (სხვა ბერძნული ქალაქი) მოსახელეობა ამით უკმაყოფილო დარჩა, მათ გაილაშქრეს ფურიუსზე და გააგდეს იქედან რომაელები, ამან რომსა და ტარენტუმს შორის ომი გამოიწვია.
პირველ შეტაკებაში რომაელებმა გაიმარჯვეს. ტარენტელებმა ეპიროსის მეფეს პიროსს, თავისი ეპოქის ერთერთ უდიდეს მხედართმთავარს, მიმართეს დახმარებისთვის. ძვ. წ. 280 წლის გაზაფხულს პირუსმა იტალიაში გადმოსხა არმია, რომელშიც 20 საბრძოლო სპილოც იყო. პიროსის და რომაელების პირველი ბრძოლა ქალაქ ჰერაკლიასთან მოხდა. რომაელები ამ ბრძოლაში სასტიკად დამარცხდნენ და მთელი სამხრეთ იტალია, ნეაპოლის და კაპუას გარდა დაკარგეს.
შემდეგ წელს პიროსმა ისევ დაამარცხა რომაელები, მაგრამ იმხელა დანაკარგი ჰქონდა, რომ როდესაც მას ამის შესახებ შეატყობინეს, პირუსმა თქვა "კიდევ ერთი ასეთი გამარჯვება და ეპიროსში მარტო მომიწევს დაბრუნება!". ამის შემდეგ პიროსის მდგომარეობა იტალიაში ძალიან გართულდა, მას აღარ ჰქონდა იტალიაში ომის გაგრძელების საშუალება, თან ბერძნული ქალაქები მისით უკმაყოფილებას გამოთქვავდნენ. ამ მიზეზებიდან გამომდინარე პიროსმა დაიწყო რომთან სამშვიდობო მოლაპარაკებები, მაგრამ რომაელები შეეკვრნენ კართაგენს სირაკუზას წინააღმდეგ და განაგრძეს პიროსთან ომი.
ძვ. წ. 278 წელს პიროსი გაემგზავრა სიცილიაში, ბერძნული პოლისების კართაგენელებისგან დასახსნელად. თავიდან მან რამდენიმეჯერ დაამარცხა კარტაგენელები და თითქმის განდევნა სიცილიიდან, მაგრამ იგი უხეშად ერეოდა ბერძნული დემოკრატიული პოლისების შიდა ცხოვრებაში, როთაც ბერძნების უკმაყოფილება გამოიწვია. ზოგიერთი ქალაქი საერთოდ კართაგენელების მხარეს გადავიდა. კართაგენელებმა ამით ისარგებლეს და ჯარი გადმოსვეს სიცილიაზე. პიროსმა ყველაფერი დაკარგა, სირაკუზას გარდა. ამ დროს იტალიაში რომაელებმა განაახლეს ბერძნული ქალაქების დაპყრობა, რომლებიც წინააღმდეგობას ვეღარ უწევდნენ. პიროსმა დატოვა სიცილია და იტალიისკენ გაემგზავრა, მაგრამ გზად კართაგენის ფლოტი დაესხა თავს და ნახევარზე მეტი გემები ჩაუძირა.
ძვ. წ. 275 წელს ქალაქ ბენევეტუმთან მოხდა რომაელებსა და პიროსს შორის გადამწყვეტი ბრძოლა, სადაც პიროსი სასტიკად დამარცხდა და მოუწია იტალიიდან გაქცევა. ამ გამარჯვებამ გააადვილა დანარჩენი იტალიის დაპყრობა. ძვ. წ. 267 წელს რომაელებმა დაასრულეს იტალიის დაპყრობა.
[რედაქტირება] პუნიკური ომები
ჩვ. წ. აღრ-მდე III საუკუნის შუა წლებისთვის დასავლეთ ხმელთაშუა ზღვისპირეთზე ბატონობდა კართაგენი. დასუსტებული ბერძნული პოლისები მას წინააღმდეგოლას ვეღარ უწევდნენ. ამ დროისთვის კართაგენი იკავებდა ჩრდილოეთ აფრიკას, სამხრეთ ესპანეთს, სიცილიის დასავლეთ ნაწილს, კორსიკას და სარდინიას. კართაგენს ჰყავდა ძლიერი არმია და იმ დროისთვის საუკეთესო ფლოტი.
[რედაქტირება] პირველი პუნიკური ომი
ყოფილ მოკავშირეებს შორის პირველი ომის დაწყების მიზეზი სიცილია გახდა. რომმა იტალიის დაპყრობის შემდეგ სიცილიის დაკავებაც განიზრახა. ძვ. წ. 264 წელს რომაელებმა და კართაგენელებმა გადმოსხეს ჯარები სიცილიაზე. ძვ. წ. 262 წელს რომაელებმა სიცილიაზე კართაგენელების უმნიშვნელოვანესი ქალაქი აგათოკლი დაიკავეს, მაგრამ მიხვდნენ, რომ მეტ წარმატებას ვეღარ მიაღწევდნენ, რადგან კართაგენის ფლოტი უფრო ძლიერი იყო. რომაელებმა მოკლე დროში მოახერხეს 120 საბრძოლო გემის აშენება. რომაელები ჯერ ცუდად ფლობდნენ საზღვაო ბრძოლის მეთოდებს, ამიტომაც მოიგონეს აბორდაჟის ხიდები, რომლებსაც გადაისროდნენ მტრის გემზე და ლეგიონერები ახერხებდნენ მტერთან ხელჩართულ ბრძოლას.
ახალმა ფლოტმა პირველი გამარჯვება ძვ. წ. 260 წელს მოიპოვა მილოსის კუნძულებთან. ძვ. წ. 256 წელს რომაელები აფრიკაში გადავიდნენ, მაგრამ კართაგენის დაპყრობა ვერ მოახერხეს. ხოლო ძვ. წ. 251 წელს რომაელებმა მოახერხეს სიცილიის თითქმის მთლიანად დაკავება. გადამწყვეტმა ბრძოლებმა ისევ ზღვაზე გადაინაცვლა, სადაც რომაელებმა ძვ. წ. 241 წელს მოიპოვეს საბოლოო გამარჯვება სიცილიის დასავლეთ ნაპირებთან ეგატეს კუნძულებთან. ამ ომის შედეგად კართაგენმა რომს დაუთმო სიცილია და გადაუხადა დიდძალი კონტრიბუცია.
[რედაქტირება] მეორე პუნიკური ომი
ძვ. წ. 218 წელს მთელი სამხრეთ ესპანეთი ქალაქ სარგუნტუმის გარდა კართაგენს ემორჩილებოდა. იმ დროს ესპანეთის მმართველი ჰანიბალი იყო. ჰანიბალმა კარგად იცოდა რომ სარგუნტუმის დაკავების მცდელობა რომთან ომს გამოიწვევდა, მაგრამ მიუხედავად ამისა, მან ძვ. წ. 218 წელს გაილაშქრა ამ ქალაქზე. ამან მეორე პუნიკური ომის დაწყება გამოიწვია. რომაული ჯარი ორად უნდა გაყოფილიყო, ერთი ნაწილი ერთ კონსულს აფრიკისკენ უნდა წაეყვანა, ხოლო მეორე ნაწილი კი ზღვით ესპანეთში უნდა გადასულიყო, მაგრამ ჰანიბალის მოქმედებებმა ეს გეგმა ჩაშალა.
ძვ. წ. 218 წლის გაზაფხულს ჰანიბალი იტალიისკენ დაიძრა არმიით, რომელშიც 80 ათასი ფეხოსანი, 12 ათასი ცხენოსანი და 37 საბრძოლო სპილო იყო. ალპებზე გადასვლას ჰანიბალის არმია 33 დღე მოუნდა, თან დანაკარგებიც უდიდესი იყო, ჰანიბალს მხოლოდ 20 ათასი ქვეითი, 6 ათასი ცხენოსანი და ორიოდე სპილო დარჩა.
რომაულ ჯართან პირველი ორი ბრძოლა ტრებიუსის და ტიცინუსის მდინარეებთან ჰანიბალმა მოიგო და მომდევნო წლის გაზაფხულზე გაილაშქრა ეტრურიისკენ. გაიუს ფლამინიუსი თავისი ჯარით დაედევნა ჰანიბალს, ამ უკანასკმელმა კი რომაელები შეიტყუა ვიწყო ველზე ტრასიმენის ტბასა და ბორცვებს შორის, სადაც სასტიკად დაამარცხა რომაელები. როდესაც რომში ამის შესახებ შეიტყვეს, ქალაქში პანიკა დაიწყო, მაგრამ ჰანიბალს არ უცდია რომის დაპყრობა, რადგან ხანგძლივი ალყა დამატებითი რესურსების გარეშე სარისკო იყო. იგი გაემართა სამხრეთით და ცდილობდა იტალიკების რომაელების წინააღმდეგ განწყობას და მათ გამოყენებას.
რომის ჯარს სათავეში დიქტატორი კვინტუს ფაბიუს მაქსიმუსი ჩაუდგა. იგი ჰანიბალის ჯარს ფეხდაფეხ მისდევდა, ანადგურებდა სურსათის საწყობებს, თავს ესხმოდა მცირე რაზმებს, მაგრამ გადამწყვეტი ბრძოლისგან თავს იკავებდა. მიუხედავად ამ ტაქტიკის წარმატებულობისა, კვინტუს ფაბიუს მაქსიმუსს დიქტატორობის ვადა არ გაუგრძელეს. ძვ. წ. 216 წელს არჩეული იყვნენ ახალი კონსულები, რომლებიც ერს ომის მოკლე ვადაში დასრულებას დაპირდნენ. იმავე წლის ივლისში კანებთან მოხდა გადამწყვეტი ბრძოლა, სადაც ჰანიბალმა ისევ გაიმარჯვა.
ამ ბრძლის შემდეგ ჰანიბალის მხარეს გადავიდა სამხრეთ იტალიის მნიშვნელოვანი ნაწილი, სიცილიაში -სირაკუზა, მაკედონიელებმა კი შესთავაზეს სამხედრო დახმარება. მიუხედავად ამისა, ეს აღმოჩნდა ჰანიბალის უკანასკნელი დიდი წარმატება, კართაგენის მთავრობამ არ დაუჭირა მას მხარი და არ მიაწოდა დამატებითი რეზერვები, რომაელებმა კი კვინტუს ფაბიუს მაქსიმუსის სტრატეგიით განაგრძეს ომი, რამაც უკვე ძვ. წ. 213 წლისთვის საშუალება მისცა მათ საბრძოლო მოქმედებები იტალიის ტერიტორიის გარეთ გადაეტანათ. ამ წელს მათ გადასხეს ჯარები სიცილიაში, ხოლო ძვ. წ. 211 წელს სირაკუზა ისევ დანებდა რომს.
ესპანეთში გაგზავნეს ახალგაზრდა მხედართმთავარი პუბლუის კორნელიუს სციპიონი, რომელსაც მოგვიანებით აფრიკელი შეარქვეს.
ძვ. წ. 209 წელს მან დაიკავა ახალი კართაგენი (ესპანეთში).
იტალიაშიც რომაელები უფრო აქტიურ მოქმედებებზე გადავიდნენ, მათ დაიბრუნეს ჰანიბალის მხარეს გადასული ქალაქების უმეტესობა. ჰანიბალის მდგომარეობა მას შემდეგ კიდევ უფრო გაუარესდა, როდესაც მისი ძმის ჯარები, რომლებიც ალპებით გადმოვიდა იტალიაში ჰანიბალის დასახმარებლად, რომაელებმა სასტიკად დაამარცხეს.
ძვ. წ. 205 წელს სციპიონი დაბრუნდა ესპანეთიდან და დაიწყო გეგმის ახალი ეტაპის - აფრიკაში გადასვლის განხორციელება. კართაგენის მმართველებმა დახმარება ჰანიბალს სთხოვეს, რომელიც მიუხედავად იმისა რომ 15 წლის მანძილზე არც ერთი ბრძოლა არ წაუგია, იძულებული გახდა ეღიარებინა იტალიის ლაშქრობის სრული კრახი.
ძვ. წ. 202 წლის გაზაფხულზე ზამასთან ბრძოლაში ჰანიბალი ცხოვრებაში პირველად და უკანასკნელად დამარცხდა. მომდევნო წელს ხელი მოაწერეს სამშვიდობო ხელშეკრულებას, რომელიც კართაგენისთვის ძალიან დამამცირებელი იყო.
მეორე პუნიკური ომის შედეგად კართაგენმა დაკარგა ესპანეთი და ყველა ზღვისგაღმა ტერიტორია, ეკრძალებოდა რომის ნებართვის გარეშე ომების წარმოება და ჩამოერთვა მთელი ფლოტი და საბრძოლო სპილოები. რომი კი ამ ომის შედეგად ხმეთაშუა ზღვის ერთადერთი ჰეგემონი გახდა.
[რედაქტირება] საბერძნეთის და მაკედონიის დაპყრობა
მეორე პუნიკური ომის დროს მაკედონიის მეფემ ფილიპე V-მ და ჰანიბალმა ურთიერთდახმარების ხელშეკრულება დადეს, მაგრამ მაშინ მაკედონიას არ შეეძლო საბრძლო მოქმედებებშიაქტიური მონაწილეობის მიღება, რადგან არ ჰყავდათ საკმარისად ძლიერი ფლოტი. იმ დროინდელ საბერძნეთში ძალიან არასტაბილური სიტუაცია იყო. რომი თავდაპირველად არ ერეოდა საბერძნეთის საქმეებში, ხოლო სირაკუზას დაკავების შემდეგ დაიწყო აღმოსავლეთით უფრო აქტიური პოლიტიკის გატარება. ნაწილი ქალაქების მიემხრო რომაელებს, ნაწილი კი მაკედონიას. რომმა თავისი ექსპანსია საბერძნეთში ბერძნული თავისუფლებების დაცვის ეგიდით დაიწყო.
ძვ. წ. 204 წელს მაკედონელებმა და რომაელებმა ზავს მოაწერეს ხელი, რომლის შემდეგ ფილიპეს დროებით მოუწია საბერძნეთის მიმართულებით აგრესიის შეზღუდვა, რომელიც მან ეგეოსის ზღვის კუნძულებისკენ მიმართა. პუნიკური ომის დამთავრების შემდეგ რომს განზრახული ჰქონდა სუსტი საბერძნეთის დამორჩილება, მაგრამ ეს მაკედონიის დამარცხების გარეშე შეუძლებელი იყო, ამიტომ რომის სენატმა დაიწყო მაკედონიასთან ომისთვის აქტიური მზადება.
ომის დაწყების ფორმალური მიზეზი გახდა ეგვიპტის, პერგამოსის და როდოსის რომისთვის დახმარების თხოვნა. ძვ. წ. 200 წლის ბოლოს რომაელებმა გადმოსხეს ჯარი ილირიაში. ორი წლის მანძილზე ომში უპირატესობას ვერც ერთი მხარე ვერ ფლობდა, მაგრამ ძვ. წ. 197 წელს რომაელებმა სასტიკად დაამარცხეს მაკედონიელები კინოსკეთალიასთან ბრძოლისას. ამის შემდეგ ხელი მოაწერეს სამშვიდობო ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვითაც მაკედონიელებს უნდა დაეთმოთ დაპყრობილი ტერიტორიები ეგეოსის ზღვაში და საბერძნეთში, ასევე ჩაებარებინათ ფლოტი, გადაეხადათ კონტრიბუცია და ფილიპეს უმცროსი ვაჟი მძევლად უნდა წასულიყო რომში.
ფორმალურად ბერძნული პოლისები დამოუკიდებლები დარჩნენ, მაგრამ რომაული გარნიზონები ისევ იდგნენ ციხე-სიმაგრეებში და რომის სენატი წყვეტდა პოლისების ბედს. რომაელებმა პრაქტიკულად გაქურდეს ბერძნული ქალაქები "მადლობის ნიშნად" გამოართვეს ძვირფასი საჩუქრები. ამით ბევრი პოლისი ძალიან უკმაყოფილო დარჩა.
ელადაში ჯარები გადმოსხა ანტიოქე III-მ სელევკიდების მეფემ. იგი ეფესოში გამაგრდა და დაიწყო რომაელებისთვის ახალდაპყრობილი ქალაქების წართმევა. მას მხარს ჰანიბალიც უჭერდა, რომელიც სირიაში გაიქცა და ანტიოქეს სამხედრო მრჩევლის ფუნქციას ასრულებდა. რომაელებსა და ანტიოქეს შორის ნამდვილი დიპლომატიური ომი დაიწყო, რის შედეგადაც საბერძნეთი ორ მტრულ ბანაკად გაიყო. პირველ ბრძოლაში რომაელებმა სასტიკად დაამარცხეს ანტიოქე, რის შემდეგაც ამ უკანასკნელმა თავი ეფესოს შეაფარა. რომაელებმა ზღვაზეც გაიმარჯვეს და მცირე აზიაში განდევნეს სელევკიდები.
გადამწყვეტი ბრძოლა რომაელებსა და სელევკიდებს შორის მოხდა ძვ. წ. 190 წელს მაგნესიუმთან, სადაც რომაელებმა გაიმარჯვეს. ძვ. წ. 188 წელს კი ანტიოქე იძულებული გახდა მოეწერა ზავისთვის ხელი, რომლის მიხედვითაც ანტიოქე უარს ამბობდა დაპყრობილ ტერიტორიებზე, იხდიდა კონტრიბუციას და ჰანიბალი უნდა გადაეცა რომისთვის. ჰანიბალმა კი თავი მოიკლა.
ამ მოვლენების შემდეგ რომის გავლენა ელადაში კიდევ უფრო გაიზარდა. მაკედონია კი ახალი ომისთვის ემზადებოდა. რომმა საპასუხოდ ომისთვის დიპლომატიური მზადება დაიწყო, რის გამოც მაკედონიის მესამე ომის დაწყებისთვის ძვ. წ. 171 წელს, მიუხედავად ძლიერი ანტირომული განწყობებისა, მაკედონიას მაინც არ დაუჭირეს მხარი ბერძნულმა პოლისებმა.
ძვ. წ. 168 წელს რომაელებმა პიდნასთან ბრძოლაში დაამარცხეს მაკედონიის ჯარი, რის შემდეგაც მაკედონიის სახელმწიფომ შეწყვიტა არსებობა.
ძვ. წ. 149-ძვ. წ. 146 წლებში საბერძნეთში და ყოფილი მაკედონიის სახელმწიფოს ტერიტორიაზე მოხდა რამდენიმე აჯანყება რომაელების წინააღმდეგ. ყველა ეს აჯანყება რომაელებმა ჩაახშეს.
ამ ომების პერიოდში რომაელებმა ასევე დაიმორჩილეს როდოსი, პერგამი და დაიწყო რომის ექსპანსია მცირე აზიაში. კაპადოკია მალევე დაემორჩილა რომს და მიიღო "რომაელი ხალხის მეგობრის და მოკავშირის" სტატუსი. მეორე საუკუნის შუა ხანებში ასევე პონტოს მეფესაც მოუწია "რომაელი ხალხის მეგობარი და მოკავშირე" გამხდარიყო.
[რედაქტირება] მესამე პუნიკური ომი
სანამ რომის ყურადღება აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვისპირეთზე იყო მიპყრობილი, კართაგენმა დაიწყო ეკონომიკური აღორძინება. მარკუს პორციუს კატონი (უფროსი) ფიქრობდა, რომ კართაგენის ასეთი გაძლიერება საშიში იყო და ახალი პუნიკური ომის დაწყება საჭიროდ მიაჩნდა. იგი ყოველ თავის გამოსვლას ასრულებდა სიტყვებით: Ceterum censeo Carthaginem esse delendam „მაინც ვფიქრობ, რომ კართაგენი უნდა გავანადგუროთ“.
ომის დაწყების საბაბად გამოიყენეს კართაგენსა და ნუმიდიელებს შორის შეტაკება, მიუხედავად იმისა, რომ კართაგენი დამარცხდა, ეს მაინც იყო ძვ. წ. 201 წლის შეთანხმების დარღვევა. რომაელებმა ჯერ მთელი იარაღის ჩაბარება მოსთხოვეს კართაგენელებს, როდესაც ეს პირობა შესრულდა, უბრძანეს მოსახლეობას დაეტოვებინათ ქალაქი, რადგან იგი უნდა დანგრეულიყო. კართაგენელები გამაგრდნენ ქალაქში. 149 წელს რომაელებმა ქალაქს ალყა შემოარტყეს, ალყაში კართაგენი 2 წელიწადზე მეტი იყო. ძვ. წ. 147 წელს რომაელების ჯარს სათავეში ჩაუდგა კორნელიუს სციპიონ ემილიანუსი, სციპიონ აფრიკელის შვილიშვილი. ძვ. წ. 146 წლის გაზაფხულზე დაიწყეს ქალაქის შტურმი. ქუჩებში ბრძოლები ერთი კვირა გაგრძელდა, ხოლო კართაგენელების დამარცხების შემდეგ სენატმა გადაწყვიტა ქალაქის განადგურება. კართაგენი 16 დღე იწვოდა, რის შემდეგაც ეს ადგილი რომაელებმა დაწყვევლილად გამოაცხადეს, ხოლო კართაგენის ტერიტორია აფრიკის პროვინციას შეუერთეს. ძვ. წ. 133 წელს რომაელებმა საბოლოოდ დაიმორჩილეს ესპანეთის კართაგენის ნაწილიც.
[რედაქტირება] რესპუბლიკის კრიზისი
პუნიკური ომების შემდეგ რომის ტერიტორიები თითქმის მთელ ხმელთაშუა ზღვისპირეთს მოიცავდა, მაგრამ სახელმწიფო წყობა, რომელიც ჩამოყალიბდა მაშინ, როდესაც რომი ჯერ კიდევ ქალაქი-სახელმწიფო იყო, უვარგისი აღმოჩნდა ახალშობილი იმპერიისთვის. რომს ამ დროს 9 პროვინცია ჰქონდა, ამ პროვინციების მართვის ერთიანი პრინციპი კი არ არსებობდა. ყოველი ახალი მმართველი გამოსცემდა ედიქტს, რომელშიც იტყობინებოდა, თუ როგორ აპირებდა პროვინციის მართვას. მმართველი ინიშნებოდა 1 წლის ვადით, იგი არ იყო ვალდებული პასუხი ეგო ცენტრალური ხელისუფლების წინაშე, ამგვარად პროვინციის მოსახლეობას არ ჰქონდა არანაირი საშუალება ეჩივლა მმართველის უსამართლობაზე.
რომის ლეგიონებში მსახურობის უფლება ჰქონდათ მხოლოდ თავისუფალ რომის მოქალაქეებს, ვისაც საკუთარი თავის იარაღით უზრუნველყოფა შეეძლო. II საუკუნის მეორე ნახევარში კი იტალიაში დიდმა მიწათმფლობელებმა შთანთქეს მცირე და საშუალო მიწათმფლობელების დიდი ნაწილი, ამგვარად იმპერიის ზრდასთან ერთად მოხდა ლეგიონებში მსახურობის მქონე მოქალაქეების რაოდენობის შემცირება. ამ დროისთვის კრიზისმა უკვე ისეთი სახე მიიღო რომ მისი იგნორირება შეუძლებელი გახდა.
სციპიონუს ემილიანუსმა და ტიბერიუს სემპრონიუს გრაკხუსმა შემოიტანეს სენატში მიწების გადანაწილების პროექტი, რათა შეზღუდულიყო დიდი ლატიფუნდიების მიწების ზომები და ჩამოჭრილი ჭარბი ნაკვეთები თავიდან გადანაწილებულიყო თავისუფალ ხალხს შორის. მაგრამ ეს პროექტი არ მიიღეს მდიდარმა სენატორებმა და დიდმა მიწათმფლობელებმა, ხოლო სახალხო კრებაზე პროექტმა ხმების უმრავლესობით გაიმარჯვა. დაინიშნა აგრარული კომისია, რომელსაც უნდა შეესწავლა ეს საკითხი და ლატიფუნდიებისთვის ჩამოჭრილი მიწები გადაენაწილებინა ღარიბ მიწათმფლობელებს შორის. მდიდარი მიწათმფლობელები არ შეეგუვნენ ამას და ტიბერიუსის ტრიბუნად მეორე ვადით არჩევნებზე ფორუმს შეუსიეს შეიარაღებული ხალხი. დაიწყო ხელჩართული ბრძოლა, რომელშიც ტიბერიუსი და მისი 400 მომხრე მოკლეს.
მიუხედავად ამისა, სენატმა ვერ გაბედა ტიბერიუსის მიერ შექმნილი აგრარული კომისიის დაშლა. ძვ. წ. 123 წელს ტიბერიუსის მომხრეებმა ტრიბუნად აირჩიეს მისი უმცროსი ძმა გაიუს სემპრონიუს გრაკხუსი. გაიუსმა სენატში შეიტანა პროვინციების კოლონიზაციის კანონი, მან შესთავაზა დანგრეული კართაგების ადგილზე კოლონიის შექმნა, სადაც რომაელ პლებეებს დაურიგებდნენ მიწებს. ეს წინადადება მოიწონეს როგორც პლებეებმა, ასევე მხედრებმა. ამის შემდეგ მან შემოიტანა პროექტი, რომლის მიხედვითაც იტალიკებს უნდა მინიჭებოდათ რომის მოქალაქეობა. ამ წინადადებამ მის მომხრეებში განხეთქილება გამოიწვია. ამის შემდეგ გაიუსი ისევე მოაკვლევინეს ამ პროექტის მოწინააღმდეგეებმა, როგორც მისი უფროსი ძმა.
ძვ. წ. 111 წელს სენატმა გამოსცა კანონი, რომელმაც გრაკხუსების რეფორმებს ხაზი გადაუსვა. ამ კანონის მიხედვით აგრარული კომისიის მიერ დარიგებული მიწების გაყიდვა გახდა შესაძლებელი. ამან გამოიწვია მიწების დიდ მიწათმფლობელებში კიდევ უფრო მეტად კონცენტრაცია.
გრაკხუსების მოძრაობის ჩახშობის მერე რომში ფართოდ გაიშალა ოპტიმატების (მდიდარი მიწათმფლობელების) და პოპულარების (პლებეების მომხრეების) ბრძოლა. არც ერთ პარტიას არ ჰქონდა არც კონკრეტული პროგრამა არც მუდმივი ხელმძღვანელები, ხშირად ხდებოდა ერთი პარტიიდან მეორეს მხარეს გადასვლა, ეს განპირობებული იყო კლიენტურის ინსტიტურით და პირადი ნაცნობობით.
[რედაქტირება] დიქტატორი სულა და მარიუსი
ორ პარტიას შორის დაპირისპირების გამწვავება გამოიწვია აფრიკაში განვითარებულმა მოვლენებმაც. კართაგენის ყოფილ ტერიტორიაზე დასახლებულ რომაელ კოლონისტებსა და მეზობელ ნუმიდიელებს შორის მოხდა შეიარაღებული კონფლიქტი. ძვ. წ. 112 წელს პოპულარებმა აიძულეს სენატი, გამოეცხადებინა ომი ნუმიდიის მეფისთვის, იუგურტასთვის. ამ ომში თავი გამოიჩინა ახალგაზრდა და ნიჭიერმა მხედართმთავარმა გაიუს მარიუსმა. ძვ. წ. 105 წელს, იუგურტას დამარცხების შემდეგ კი მისი პოპულარობა საგრძნობლად გაიზარდა. ძვ. წ. 107 წელს იგი აირჩიეს კონსულად. მარიუსმა ჩაატარა სამხედრო რეფორმა, რომელმაც რომის შემდგომ ისტორიაზე ძლიერი გავლენა იქონია.
ამ რეფორმის თანახმად ჯარში შეეძლო წასვლა ნებისმიერ ბრძოლისუნარიან მამაკაცს. მათ 16 წელი უნდა ემსახურად, რის შემდეგაც ყოველი ვეტერანი მიიღებდა მიწას. ამავე დროს მარიუსი ჯარისკაცებს დაპირდა ომებში მოპოვებული ნადავლის განაწილებას. ამით მრავალი გაღატაკებული რომაელი მოიხიბლა. მარიუსის არმიამ თავი გერმანულ ტომებთან ომში წარმატებით გამოიჩინა.
ამ დროს სიტუაცია იტალიაში უფრო და უფრო დაიძაბა. სიცილიაში ძვ. წ. 104 და ძვ. წ. 101 წლებში ზედიზედ ორჯერ მოხდა მონათა აჯანყება, რომლის ჩახშობაც რომაელებს ძალიან გაუჭირდათ. მეორე აჯანყებას იქაური პლებსიც და თავისუფალი პროლეტარებიც შეუერთდნენ. ძვ. წ. 100 წელს მარიუსი მეექვსედ გახდა კონსული. ის და მისი მომხრეები გრაქხების რეფორმის გაგრძელებას შეუდგნენ, მაგრამ ისინი ძირითადად მარიუსის ვეტერანებს ეყრდნობოდნენ, რომლებსაც უნდა მიეღოთ მიწები. ამრიგად სახალხო კრებაზე კანონი მიიღეს. ამ კანონში ერთ-ერთი პუნქტის მიხედვით სენატორებს უნდა დაეფიცათ, რომ ისინი არ შეეწინააღმდეგებოდნენ რეფორმის განხორციელებას.
მარიუსის ვეტერანებმა მიიღეს მიწები, მაგრამ შემდეგ რეაქციულმა ძალებმა ისევ იმარჯვეს და მარიუსს მოუწია რომიდან წასვლა. ამასთან ერთად წამოიჭრა ახალი პრობლემა - მდიდარ იტალიკებს სურდათ რომის მოქალაქეობის მიღება. ძვ. წ. 91 წელს სახალხო ტრიბუნმა ლივიუს დრუზმა სცადა გამოეცა მათ მხარდასაჭერად კანონი, რათა აღედგინა ძლიერი რესპუბლიკა ძლიერი მიწათმფლობლებით და მრავალრიცხოვანი გლეხობით, მთელი იტალიის მოსახლეობა შეიკრიბა ამ კანონის მხარდასაჭერად, მაგრამ სენატორებმა მოაკვლევინეს დრუზი, რითიც იტალიკების განრისხება გამოიწვიეს. ძვ. წ. 90 წელს დაიწყო აჯანყება, რომელიც ისტორიაში "მოკავშირეთა ომის" სახელწოდებით შევიდა. რომისთვის ეს მძიმე დარტყმა იყო, რადგან ლეგიონების დიდ ნაწილს იტალიკები შეადგენდნენ. სენატს მოუწია დათმობაზე წასვლა, 90 წლის ბოლოს გამოიცა კანონი, რომლის მიხედვითაც იტალიკები, რომლებმაც რომის ერთგულება შეინარჩუნეს ხდებოდნენ რომის მოქალაქეები. ძვ. წ. 88 წელს კი გამოიცა კანონი, რომლითაც ყველა იტალიკი ვინც განიარაღდებოდა მიიღებდა მოქალაქეობას.
რომაელებმა მოახერხეს აჯანყების ჩახშობა, მაგრამ მათ მოუწიათ იტალიკების მოთხოვნების დაკმაყოფილება. ახალი მოქალაქეებისგან შეადგინეს 10 ახალი ტრიბი. ახალი დაპირისპირების საბაბი გახდა ის, თუ ვის უნდა ეხელმძღვანელა პონტოსთან დაწყებულ ომში. მარიუსმა მოიპოვა ახალი ტრიბების და პლებსის მხარდაჭერა, მაგრამ ლუციუს კორნელიუს სულამ ალყა შემოარტყა რომს და სენატი აიძულა მისთვის დაეთმოთ ამ ომში მხედართმთავრობა. სულამ სენატს ახალი კანონები შემოაღებინა, რომლის მიხედვითაც სახალხო კრების და ტრიბუნების ძალაუფლება ძალიან შემცირდა. 88 წელს კონსულების არჩევნებზე სულას მცდელობების მიუხედავად, მასთან ერთად გაიმარჯვა ლუციუს კორნელიუს ცინამ, რომელიც მარიუსის მომხრე იყო.
ამის შემდეგ სულა გაემგზავრა პონტოელებთან საომრად, რადგან გაძლიერებულმა პონტოს სამეფომ დაიწყო მცირე აზიასა და ელადაში რომაული ქალაქების დაპყრობა. მარიუსი კვლავ დაბრუნდა რომში, მან და ცინამ განაგრძეს რეფორმების განხორციელება. მათ მხარი არა მარტო გაღარიბებულმა მოსახლეობამ დაუჭირა, არამედ მონებმაც. რომში მონები აჯანყდნენ და მარიუსს შეუერთდნენ, სენატმა ამის შეჩერება ვერანაერად შეძლო. მარიუსმა დაიწყო თავისი მოწინააღმდეგეების სასტიკი დევნა, მაგრამ მარიუსი ამ მოვლენების შემდეგ მალე მოკვდა, მალე კი ცინაც მოკლეს აჯანყებულმა ჯარისკაცებმა.
ამასობაში კი სულამ დაამარცხა მითრიდატე VI, ზავის თანახმად ამ უკანასკნელმა დათმო მცირე აზიასა და ელადაში მიტაცებული ტერიტორიები და მიიღო "რომის მეგობრის და მოკავშირის" სტატუსი. ამის შემდეგ სულა დაბრუნდა იტალიაში. ძვ. წ. 82 წელს სულა გახდა დიქტატორი განუსაზღვრელი ვადით. მისი მიზანი იყო აღედგინა გრაქჰების რეფორმანდელი წყობა, მაგრამ მოცემულ სიტუაციაში ეს შეუძლებელი იყო. ძვ. წ. 79 წელს მას მოუწია ძალაუფლებაზე უარის თქმა, ხოლო ძვ. წ. 78 წელს იგი გარდაიცვალა.
სულასა და მარიუსის მომხრეებს შორის ბრძოლები გაგრძელდა არა მარტო იტალიაში, არამედ ესპანეთშიც. ამ დაპირისპირების ჩახშობა მოგვიანებით პომპეუსმა მოახერხა.
ძვ. წ. 70-ან წლებში სოციალური პრობლემები კიდევ უფრო გაიზარდა, ძვ. წ. 74 წელს მოხდა ისტორიაში ყველაზე კარგად ცნობილი მონების აჯანყება სპარტაკის მეთაურობით. ამ აჯანყების ჩახშობა რომაელებს ძალიან გაუჭირდათ, პომპეუსმაც ვერ მოახერხა სპარტაკის დამარცხება ძვ. წ. 70 წელს. აჯანყება ჩაახშეს მხოლოდ სპარტაკის დაღუპვის შემდეგ.
[რედაქტირება] იულიუს კეისარი და პირველი ტრიუმვირატი
ძვ წ. 70-ან წლებისთვის პოლიტიკურ ასპარეზზე გამოვიდა პოპულარების ახალი ლიდერი გაიუს იულიუს კეისარი, იგი მარიუსს ენათესავებოდა, ხოლო მისი მეუღლე ცინას ოჯახიდან იყო, ამგვარად კერისარი მარიუსის რეფორმების აქტიური მხარდამჭეი იყო. მისმა პოპულარობამ იმდენად იმატა რომ გნეუს პომპეუსი მის მხარეს გადავიდა.
ძვ. წ. 70 წელს პომპეუსი და მარკუს კრასუსი აირჩიეს კონსულებად. მათ დაუბრუნეს სახალხო ტრიბუნებს უწინდებური ძალაუფლება და აღადგინეს სულამდელი სასამართლოები. მიუხედავად თანაკონსულობისა კრასუსი და პომპეუსი ერთმანეთის მტრები იყვნენ.
ამ დროს ხმელთაშუა ზღვაში პირატობა ძალიან მომძლავრებული იყო. ეს რომის ვაჭრობას ძალიან სერიოზულ პრობლემებს უქმნიდა. პომპეუსს მიენიჭა სპეციალური უფლებამოსილება რათა გაენადგურებინა პირატები. სამ თვეში იგი წარმატებით გაუმკლავდა ამ ამოცანას.
ძვ. წ. 73 წელს მითრიდატე პონტოელთან მესამე ომი დაიწყო. იგი შეიჭრა რომაულ მცირე აზიაში, მაგრამ ამ უკანასკნელებმა ლუციუს ლუკულუსის მხედართმთავრობით განდევნეს მითრიდატე, შეიჭრნენ პონტოში და წაართვეს მას ტერიტორიები. მითრიდატე გაიქცა პონტოდან და თავი სასომხეთს შეაფარა. ძვ. წ. 69 წელს კი დაიწყო საომარი მოქმედებები სასომხეთის წინააღმდეგ, მაგრამ მითრიდატემ დაამარცხა ისინი. ამის შემდეგ პომპეუსის მეთაურობით რომის ჯარებმა დაამარცხეს მითრიდატე, რომელმაც ამჯერად თავი კოლხიდას შეაფარა. მალე იგი ისევ დაბრუნდა პონტოში, მაგრამ იქ მის წინააღმდეგ აჯანყდნენ და ძვ. წ. 63 წელს მითრიდატემ მოიკლა თავი.
პომპეუსი კი მითრიდატეს დამარცხების შემდეგ გაემართა სირიასა და იერუსალიმისკენ, რომლებიც მან მოუერთა რომის იმპერიას. პომპეუსი იმპერიის აღმოსავლეთ ოლქებში სრული ძალაუფლებით სარგებლობდა, იგი თვითონ ნიშნავდა მეფეებს, არეგულირებდა ოლქებს შორის ურთიერთობებს და ა.შ. რომის შემოსავალიც საგრძნობლად გაიზარდა ამ ომების შემდეგ, პომპეუსი კი სახელმწიფოსი ყველაზე გავლენიანი პირი გახდა. როდესაც იგი დაბრუნდა რომში, ელოდნენ რომ იგი სულას პოლიტიკას გააგრძელებდა, მაგრამ მან არ სცადა ძალაუფლების ანალოგიური მეთოდით მოპოვება.
ეს არ აწყობდათ გაძლიერებულ პოპულარებს, რომლის ლიდერებიც კეისარი და კრასუსი იყვნენ. ოპტიმალების ლიდერი ამ დროისთვის გახდა მარკუს ტულიუს ციცერონი, მას დაუპირისპირდა ლუციუს სერგიუს კატილინა, რომელიც ოდესღაც სულას მომხრე იყო, მაგრამ ახლა სახელმწიფო გადატრიალებას გეგმავდა მოსახლეობის უღარიფეს ფენაზე დაყრდნობით. ციცერონმა შეძლო ამ აჯანყების წინასწარ ჩახშობა, რის შემდეგაც კატილინა რომიდან გაიქცა.
პომპეუსი ტრიუმფით დაბრუნდა რომში და აღმოსავლეთში გავლენის შესანარჩუნებლად სჭირდებოდა რომ სენატს დაემტკიცებინა მის მიერ იქ გატარებული ღონისძიებები, მაგრამ სენატს არ სურდა მისი გავლენის გაძლიერება. ამავე პერიოდში ესპანეთიდან დაბრუნდა კეისარი, რომელიც აპირებდა 59 წლის არჩევნებში კონსულობის მოპოვებას. ამრიგად , შეიქმნა არაფორმალური ალიანსის შექმნა, რომელიც ისტორიაში პირველი ტრიუმვიტარის სახელით შევიდა. კავშირის გასამყარებლად კეისარმა პომპეუსს საკუთარი ქალიშვილი შერთო ცოლად.
კონსულობის ვადის ამოწურვის შემდეგ ტრიუმვირებმა მოახერხეს შემდეგ ვადაზე თავისი ხალხი გაეყვანათ კონსულებად, ხოლო კეისარმა 5 წლით მიიღო გალიაში მმართველობა, ეს მას ჯარის შეკრების უფლებას აძლებდა. ახალ ადგილას კეისარმა დაიწყო რომის ძალაუფლების გამაგრება. ეს პერიოდი ისტორიაში გალური ომების სახელწოდებით არის ცნობილი. რომში დაძაბულობა მაინც გრძელდებოდა. ძვ. წ. 56 წელს ტრიუმვირები შეიკრიბნენ ქალაქ ლუკაში, აქ მოილაპარაკეს რომ კრასუსი და პომპეუსი ისევ უნდა გამხდარიყვნენ, რის შემდეგაც პომპეუსს უნდა მიეღო მმართველობა ესპანეთსა და აფრიკაში, მას ლეგატების მეშვეობით უნდა ემართა, თვითონ კი რომში დარჩენილიყო, ხოლო კრასუსს უნდა მიეღო აღმოსავლეთი და პართიის წინააღმდეგ ომისთვის დაეწყო მზადება.
კეისარის უფლებამოსილება გალიაში კიდევ 5 წლით გაუგრძელდა. მან გალია რომის პროვინციათ გამოაცხადა, გერმანული ტომები რეინს იქეთ გაყარა და გაილაშქრა ბრიტანეთისკენ.
[რედაქტირება] სამოქალაქო ომი
ძვ. წ. 54 წელს გარდაიცვალა კეისარის შვილი, პომპეუსის მეუღლე იულია, რამაც კეისარსა და პომპეუსს შორის კავშირის დარღვევა გამოიწვია. ტრიუმვირატი ძვ. წ. 53 წელს დაიშალა. პართიელებთან ომში დაიღუპა კრასუსი. პომპეუსი არ იყო კეისარის პოპულარობის ზრდით კმაყოფილი და ძვ. წ. 52 წელს გადავიდა ოპტიმალების მხარეს. იგი აირჩიეს კონსულად და პირველად ისტორიაში იგი გახდა კონსული კოლეგის გარეშე - პრაქტიკულად დიქტატორი. მან კეისრის მომხრეების წინააღმდეგ რეპრესიები დაიწყო. გალიის დამარცხების შემდეგ კეისარმა გადაწყვიტა ძვ. წ. 49 წელს კონსულობის არჩევნებში მიეღო მონაწილეობა, მაგრამ პომპეუსმა გამოსცა კანონი, რომლის მიხედვითაც კეისარს ლეგიონების დათხოვნამდე არ შეეძლო არჩევნებში მონაწილეობის მიღება. ამავე დროს კეისართან დახმარების სათხოვნელად სახალხო ტრიბუნები მივიდნენ, ამან კეისარს პომპეუსთან ომის დაწყების საბაბი მისცა.
49 წლის 10 იანვარს კეისარმა გადმოლახა მდინარე რუბიკონი (რომელიც იტალიას და გალიას ჰყოფდა) და განაცხადა "alea iacta est" - "წილი ნაყარია". სამოქალაქო ომი დაიწყო.
კეისარს მხარს მისი ვეტერანები, რომაული პლებსი, არისტოკრატიის ნაწილი და მხედრები უჭერდნენ. პომპეუსს კი მხოლოდ სენატი და მდიდარი მიწათმფლობელები. ძალების ამ განლაგების პირობებში პომპეუსს არ შეეძლო ჯარის შეკრება, რომელიც კეისარს აღუდგებოდა, ამიტომ იგი ეპიროსში და მაკედონიაში წავიდა. კეისარმა იტალია უბრძოლველად დაიკავა, რის შემდეგაც მან არ დაიწყო რეპრესიები და ღიათ დაგმო სულას ტერორისტული რეჟიმი, რითაც მდიდარი მიწათმფლობელების მხარდაჭერა მოიპოვა.
პირველ რიგში კეისარმა დაამარცხა პომპეუსის მომხრეები ესპანეთში, შემდეგ მან გადასხა ჯარები ეპიროსში, სადაც ბევრმა ქალაქმა მას დაუჭირა მხარი. გადამწყვეტი ბრძოლა შედგა ქალაქ თარსალუსთან, 9 აგვისტოს, რომელშიც კეისარმა სასტიკად დაამარცხა პომპეუსი. ეს უკანასკნელი გაიქცა ეგვიპტეში, სადაც იგი მოკლეს.
კეისარი თავისი ლაშქრით გაემართა ეგვიპტისკენ, სადაც მძიმე ბრძოლის შედეგად დაამარცხა მცირეწლოვანი პტოლომეუსი და ტახტზე მისი და კლეოპატრა აიყვანა. მოგვიანებით კლეოპატრამ მისგან შვილი გააჩინა, რომელსაც პტოლომეუს კეისარი დაარქვა. ამის შემდეგ იგი მცირე აზიისკენ გაემართა, სადაც ძვ. წ. 47 წელს სწრაფად დაამარცხა მითრიდატეს ვაჟი ფარნაკუსუს II. ამ დროიდან დამკვიდრდა მისი ცნობილი ფრაზა "veni, vidi, vici" - "მიველ, ვნახე, დავამარცხე".
დასავლეთ აფრიკაში ჯერ კიდევ იყვნენ პომპეუსის მხარდამჭერები, მისი მოკავშირე, ნუმიდიის მეფე იუბა. ქალაქ თაფსუსთან ბრძოლისას პომპეუსის მომხრეები საბოლოოდ დამარცხდნენ იუბამ და კატონმა თავი მოიკლეს, რის შემდეგაც ნუმიდია რომის პროვინციათ გამოცხადდა.
სამოქალაქო ომი დასრულდა პომპეუსის შვილების ესპანეთში აჯანყების ჩახშობით. ძვ. წ. 45 წელს მუნდასთან ბრძოლისას კეისარმა გაიმარჯვა. გნეუს პომპეუს უმცროსი ბრძოლაში დაიღუპა, ხოლო მისმა ძმამ სექსტუსმა დროებით შეწყვიტა ბრძოლა.
[რედაქტირება] კეისარის დიქტატურა და მკვლელობა
ერთპიროვნული მმართველობის მიღების შემდეგ კეისარმა უხეშად და უპრეცენდენტოდ დაარღვია რესპუბლიკური ტრადიციები, 45 წელს მან საკუთარი თავს 10 წლიანი დიქტატურა და ცენზორის ძალაუფლება მიანიჭა.
კეისარის დიქტატურის დროს მოხდა პროვინციების მმართველობის სისტემის შეცვლა და ფართო კოლონიზაცია. მან უხვად დაურიგა პროვინციებში თავის მომხრეებს რომაული და ლათინური მოქალაქეობა. მან გაზარდა სენატორთა რაოდენობა 900-მდე და შექმნა ახალი მაგისტრატურები. კეისარს Pater Patriae (ქვეყნის მამა) უწოდეს. კეისარმა საგრძნობლად შეზღუდა სენატის პოლიტიკური ძალაუფლება, რითაც მათი უკმაყოფილება გამოიწვია. მან პართიის წინააღმდეგ ლაშქრობის მზადება დაიწყო, რაც წარმატების შემთხვევაში მის პოპულარობას და გავლენას კიდევ უფრო გაზრდიდა. სდენატორებს ესინოდათ რომ კეისარი მათ აიძულებს მის მეფედ აღიარებას. კეისარმა ასევე მოახდინა კალენდრის რეფორმა მთვარის კალენდარი მზის კალენდრით შეცვალა, რომლსაც იულიანური კალენდარი ეწოდა და მხოლოდ XVI საუკუნეში შეიცვალა გრეგორიანული კალენდრით, ხოლო მართლმადიდებლური ეკლესია მას აქამდე იყენებს.
უკმაყოფილო სენატორების 60 კაციანი ჯგუფი გაერთიანდა გაიუს კასიუს ლონგინუსის და მარკუს იუნიუს ბრუტუსის გარშემო. მათ მოაწყეს შეთქმულება რესპუბლიკის გადასარჩენად, რომელიც ძვ. წ. 44 წლის 15 მარტს სენატში კეისარის მკვლელობით დასრულდა.
[რედაქტირება] მეორე ტრიუმვირატი - ოქტავიანე
კეისარის სიკვდილის შემდეგ კონსული მარკუს ანტონიუსი გამოვიდა სენატის წინაშე და განუმარტა, რომ კეისარის ტირანად ცნობა გამოიწვევს მისი ყველა განკარგულების გაუქმებას, რაც სახელმწიფოსთვის მძიმე შედეგებს იქონიებს, ციცერონმა კი შესთავაზა სენატს კომპრომისული გადაწყვეტილა - კეისარი ტირანად არ გამოეცხადებინათ, მაგრამ არც მისი მკვლელები დაესაჯათ, მიუხედავად ამ გადაწყვეტილებისა, კასიუსს და ბრუტუსს საბერძნეთში მოუწიათ გაქცევა, რადგან რომაელებმა კეისარის დაკრძალვის შემდეგ შეთქმულთა სახლების რბევა დაიწყეს.
ანტონიუსი კეისარის პრინციპებზე დაყრდნობით უფრო და უფრო მეტ ძალაუფლებას იკრეფდა, რითიც რესპუბლიკელების უკმაყოფილება გამოიწვია, ამავდროულად მას კეისარის მომხრეებიც განუდგნენ, ისინი ანტონიუსს კეისარის მკვლელებთან თანამშრომლობაში დებდნენ ბრალს. მათი ახალი ლიდერი გახდა კეისარის დის შვილიშვილი 19 წლის ოქტავიანე, რომელსაც ასევე ციცერონი აქტიურად უჭერდა მხარს.
თავიდან ანტონიუსსა და ოქტავიანეს შორის უთანხმოება იყო, ანტონიუსი გალიაში წავიდა და მარკუს ამელიუს ლეპიდთან ერთად ოქტავიანის წინააღმდეგ ჯარების შეკრება დაიწყო. ძვ. წ. 43 წელს ოქტავიანმა დაამარცხა ანტონიუსი, მაგრამ ამის შემდეგ სენატორებმა სცადეს ოქტავიანის გვერდის ავლით უწინდელი ძალაუფლების აღდგენა. ამ მიზეზების გამო მან გაწყვიტა სენატთან და ოპტიმალებთან კავშირი და იმავე წლის ოქტომბერში, ქალაქ ბონინში შეხვდა ანტონიუსს და ლიპიდს, სადაც მათ ხელშეკრულება დადეს. ეს კავშირი ისტორიაში მეორე ტრიუმვირატის სახელით შევიდა.
ტრიუმვირებმა გაიყვეს დასავლეთ პროვინციები და განიძრახეს კასიუსის და ბრუტუსის წინააღმდეგ ომის დაწყება. რომში დაბრუნების თანავე მათ დაიმტკიცეს აღებული უფლებამოსილებები და გამოაცხადეს პროსკრიპციები. პროსკრიპციულ სიებში პირველი ადგილი ციცერონმა დაიკავა, ამ სიებში ასევე შევიდნენ კეისარის მოწინააღმდეგეები და ტრიუმვირების მტრები.
ანტონიუსის ჯარი რესპუბლიკელების არმიას, რომელსაც სათავეში ბრუტუსი და კასიუსი უფდგნენ, მაკედონიის ქალაქ ფილიპიასთან შეხვდა. ძვ. წ. 42 წლის 23 ოქტომბერს რესპუბლიკელები დამარცხდნენ და ბრუტუსმა და კასიუსმა თავი მოიკლეს.
ამ გამარჯვების შემდეგ ტრიუმვირებმა თავიდან გაიყვეს პროვინციები, ლიპიდი წავიდა აფრიკაში და მალევე ჩამოშორდა პოლიტიკას, ოქტავიანე დაბრუნდა რომში, ხოლო ანტონიუსი წავიდა აღმოსავლეთისკენ. კილიკიაში იგი კლეოპატრას შეხვდა, რომელსაც სურდა რომის ახალ მმართველობასთანაც გაეგრძელებინა ის ურთიერთობა რაც კეისართან ჰქონდა, თან ანტონიუსის დახმარებით გაეფართოვებინა ეგვიპტე.
ძვ. წ. 40 წელს ანტონიუსმა და ოქტავიანმა ქალაქ ბრუნდისიუმში დადეს ახალი ხელშეკრულება, რომლის გასამყარებლად ანტომიუსმა ოქტავიანეს და მოიყვანა ცოლად. ოქტავიანემ კი არისტოკრატიასთან დასაახლოვებლად მოიყვანა სახელგანთქმული არისტოკრატის ლივიუს დრუზუსის შვილი და არანაკლებ წარჩინებული არისტოკრატის კლავდიუს ნერონის ყოფილი ცოლი ლივია. იგი ხალხს დაპირდა რომ ანტონიუსის აღმოსავლეთიდან დაბრუნებისას ისინი გადადგებოდნენ თანამდებობებიდან და აღადგენდნენ რესპუბლიკას.
ანტონიუსი ამ დროს პართიელებთან ომით იყო დაკავებული, რომელიც მან სამარცხვინოთ წააგო და წავიდა ევგიპტეში, სადაც, მიუხედავად იმისა, რომ უკვე ჰყავდა ცოლი, კლეოპატრაზე იქორწინა და აღმოსავლეთ პროვინციები მის შვილებს უძღვნა. მისმა განქორწინებამ ოქტავიასთან და ანდერძის გამოქვეყნებამ, რომლითაც იგი ითხოვდა მის ალექსანდრიაში დაკრძალვას, რომში დიდი უკმაყოფილება გამოიწვია და გააქარწყლა რომში მისი პოპულარობა. ანტონიუსსა და ოქტავიანს შორის კავშირი შეწყდა.
ოქტავიანე ფლოტით გაემართა ანტონიუსთან საომრად და ამ ომის პირველივე საზღვაო ბრძოლამ ძვ. წ. 31 წლის 2 სექტემბერს აქტიუმის კუნძულებთან განაპირობა ომის ბედი. ანტონიუსის და კლეოპატრას ფლოტი მთლიანად განადგურდა. ძვ. წ. 30 წლის ზაფხულში ანტონიუსმა და კლეოპატრამ თავი მოიკლეს . ოქტავიანემ ეგვიპტე შეუერთა რომის იმპერიას. ამით სამოქალაქო ომები დასრულდა.
[რედაქტირება] რესპუბლიკის დასასრული - იმპერიად გარდაქმნა
სამოქალაქო ომების დასრულების შემდეგ რომში უკვე აღარავინ აღარ დარჩა ვინც ოქტავიანს აღუდგებოდა. მან კი როგორც კეისარის შვილობილმა მოიპოვა აბსოლუტური ძალაუფლება. რესპუბლიკური მართვის ინსტიტუტები არ მოშლილა, მაგრამ მათ უკვე აღარ ჰქონდათ უწინდებური მნიშვნელობა. ოქტავიანმა "გაფილტრა" სენატი და შეავსო იგი თავისი მომხრეებით. რომაელები კი ძალიან გადაიღალნენ გაუთავებელი სამოქალაქო ომებით და ამიტომ წყნარად აღიქვეს ფაქტი რომ ძალაუფლება მხოლოდ ერთი ადამიანის ხელში იყო კონცენტრირებული. ძვ. წ. 27 წელს სენატმა მას უბოძა ავგუსტუსის წოდება, რაც ლათინურად პატივცემულს ნიშნავს. ოქტავიანმა სიფრთხილის გამო არ აიღო მეფის ტიტული, არამედ არჩია პირველი მოქალაქე princeps და იმპერატორი, ამ უკანასკნელი ტიტულით რომაელი ჯარისკაცები გამარჯვებულ მხედართმთავრებს აჯილდოვებდნენ.
ასე დაიბადა რომის იმპერია რესპუბლიკის ნაცვლად. როდესაც ოქტავიანემ ტიბერიუსი გამოაცხადა თავის მემკვიდრეთ, ყველამ გააცნობიერა რომ რესპუბლიკის აღდგენის იმედი აღარ უნდა ჰქონოდათ.
რესპუბლიკის ეპოქის დამთავრების მიზეზები ის იყო რომ რომის რესპუბლიკის სახელმწიფო აპარატი კარგად იყო მორგებული მხოლოდ ქალაქ სახელმწიფოზე, მაგრამ ძვ. წ. III-II საუკუნეებში სახელმწიფო იმდენად გაიზარდა და ამ ნიადაგზე მდგომარეობა იმდენად შეიცვალა რომ საჭრო გახდა სეროიზული გარდაქმნები და ახალი, უფრო ძლიერი ცენტრალიზებული ხელმძღვანელობა.
რესპუბლიკის პირობებში კი სრული ძალაუფლება არავის ხელში არ იყო. რეფორმების გატარების პირველი მცდელობები ძმები გრაკჰების მიერ კი ტრაგიკულად დასრულდა. მათი მკვლელობის შემდეგ სახალხო კრებებზე და კენჭისყრებზე ძალადობა ჩოულებრივი მოვლენა გახდა. მარიუსის სამხედრო რეფორმის შემდეგ კი შეიცვა რომაული ლეგიონების მნიშვნელობაც. მარიუსის და სულას დაპირისპირებამ კარგად აჩვენა რომ ლეგიონებზე დაყრდნობით მხედართმთავარს შეუძლია სრული ძალაუფლების ხელში ჩაგდება და იგი ფაქტიურად სენატზე მაღლა იდგა. ამას მოყვა სამოქალაქო ომების მთელი სერია, ჯერ მარიუსის და სულას დაპირისპირება, რომლის დროსაც ხან ერთის ხან მეორეს მომხრეების წინააღმდეგ ტარდებოდა რეპრესიები, კეისარსა და პომპეუსს შორის ომი, შემდეგ ოქტავიანსა და კეისარის მკვლელებ რესპუბლიკელებს შორის და ბოლოს ოქტავიანსა და ანტონიუსს შორის.
სამხედრო უპირატესობის მქონე პოლიტიკოსის ძალაუფლება კარგად გამოჩნდა კეისარის დიქტატის პერიოდშიც, მაგრამ მაშინ ჯერ კიდევ საკმაოდ იყვნენ ძველი რესპუბლიკური ტრადიციების მომხრეები. როდესაც ანტონიუსმა კეისარს მეფობა შესთავაზა და მან უარი თქვა, რომაელები ამას სიხარულით შეეგებნენ. მაგრამ კეისარის მკვლელობის და მთელი რიგი სამოქალაქო შემდეგ, რომლებმაც რომაელი ხალხი ძალიან გამოფიტა, საზოგადოება უფრო მშვიდად შეეგება იმ აზრს რომელიც სულ 30 წლის წინ მათთვის რთულად მისაღები იყო - ძალაუფლების კონცენტრაცია მოხდა ერთი ადამიანის ხელში.
მიუხედავად ამისა ოფიციალურად არც ოქტავიანი და არც მისი მემკვიდრეები არ აუქმებდნენ რესპუბლიკრ მაგისტრატურებს და არც საკუთარ თავს უწოდებდნენ მეფეებს. იმ დროინდელი გამოთქმით, იმპერატორები მართავდნენ სენატთან და ხალხთან თანხმობაში.
ასე დასრულდა რომის ისტორიის ერთი ეტაპი და დაიწყო იმპერიის ეპოქა.
[რედაქტირება] რესპუბლიკის ხანის რომაული კულტურა
ელინისტური ქალაქ-სახელმწიფოების დაპყრობის შემდეგ მოხდა ბერძნული ენის და ელინური კულტურის რომში აქტიურად შემოჭრა. ბერძნული ფილოსოფიური მიმდინარეობების პოპულარიზაციას ხელი ციცერონმა შეუწყო, მთელ რიგ ფილოსოფიურ ნაწარმოებებში მას განხილული აქვს ბერძნული ფილოსოფიური სკოლების სწავლებები. მან ასევე შეიმუშავა ლათინური ფილოსოფიური ტერმინოლოგია.
რომაელებმა ბერძნებისგან და ეგვიპტელებისგან გადმოიღეს მეცნიერების მიღწევები მედიცინაში, ასტრონომიასა და მათემატიკაში, ამასთან მეცნიერება რომშიც ვითარდებოდა, მარკუს ტერენციუს ვარონუსმა შეადგინა მეცნიერებათა ენციკლოპედია, ჩაატარა კვლევები რომაული რელიგიის, ყოფა-ცხოვრების და ლათინური ენის შესახებ.
რიტორიკის ხელოვნებამაც ფართო გავრცელება ჰპოვა რომში. ამ ხელოვნების ერთერთი ყველაზე ცნობილი მიმდევარი იყო ციცერონი.
რომაულ ლიტერარურაში თავისი წვლილი მიუძღვის კეისარსაც. მისი "ჩანაწერები გალებთან ომის შესახებ" ძალიან პოპულარული იყო და დიდი მოწონება დაიმსახურვა მისმა ლაკონურმა სტილმა და ძლიერმა შთამბეჭდაობამ. ამავე დროს წარმოიქმნა ლათინური ლირიკული პოეზია. პირველ რომაულ პოეტად ითვლება ლივიუს ანდრონიკუსი, მან ლათინურად თარგმნა "ოდისეა". პუნიკური ომების პერიოდში სახელი გაითქვეს გნეუს ნევიუსმა თავისი ეპიკური ნაწარმოებით პირველ პუნიკურ ომზე და ენიუსმა, რომელიც მეორე პუნიკური ომის შესახებ წერდა. მისი ყველაზე ცნობილი ნაწარმოებია "ანალები".
დიდი პოპულარობით სარგებლობდა რომში კომედიის ჟანრიც. უკვე III საუკუნეში იყო ამ ჟანრის ერთერთი ყველაზე ცნობილი წარმომადგენელი ტიტუს მაციუს პლავტუსი. ამ ჟანრის კიდევ ერთი სახელგანთქმული წარმომადგენელი იყო პუბლიუს ტერენციუსი.
სრულიად ახალი რომაული ჟანრის - სატირის დამფუძნებელი იყო გაიუს ლუცილიუსი.
ლირიკული პოეზია ჩაისახა I საუკუნეში, ამ ჟანრის ყველაზე პოპულარული წარმომადგენელი იყო კატულუსი.
ისტორიკოსმა სალუსტიუსმა აღწერა იუგურტასთან ომი და კატილინას შეთქმულება. იგი მარიუსის დიდი მომხრე იყო.
ცირკის წარმოდგენები და გლადიატორების თამაშები რომში უდიდესი პოპულარობით სარგებლობდნენ. პირველად გლადიატორთა თამაშები მოეწყო ძვ. წ. 254 წელს. თამაშებს აწყობდნენ პოლიტიკური მოღვაწეები, რითაც იხვეჭდნენ ხალხის სიყვარულს და პოპულარობას. ამის გარდა პოპულარული იყო ფარსები და პანტომიმები.
არქიტექტურამ და სახვითმა ხელოვნებამაც განვითარების მნიშვნელოვანი ეტაპი გაიარა. II საუკუნიდან ქალაქებში დაიწყო ისეთი მონუმენტალური და დეკორატიული მშენებლობა, როგორიცაა ტრიუმფალური თაღები.
რესპუბლიკის ეპოქის მიწურულს მოხდა რომის გალამაზება, ფორუმის მორთვა. ამ დროისთვის რომი უკვე მრავალეროვანი მეგალოპისი გახდა, სადაც სხვადასხვა პროვინციებიდან ჩამოსულები სახლდებოდნენ, მათაც ქალაქს თავისებული იერი შესძინეს.

Summary:
რომის რესპუბლიკა (ლათ.: Res Publica Romanorum) იყო ფაზა ძველი რომის ცივილიზაციაში, რომლისთვისაც დამახასიათებელი იყო მმართველობის რესპუბლიკური ფორმა. ეს პერიოდი დაიწყო ძვ. წ. 510 წელს მონარქიის გადაგდებით და იარსება სანამ სამოქალაქო ომების სერიების შედეგად იმპერიად გარდაიქმნებოდა. იმპერიად გარდასახვის ზუსტი თარიღი ზოგიერთ მოვლენათა ინტერპრეტაციის საკითხია, რომელთა შორს მოიაზრება იულიუს კეისარის მუდმივ დიქტატორად დანიშვნის (ძვ.წ 44) თარიღი, აქციუმის ბრძოლა (ძვ.წ. 31) და რომის სენატის მიერ ოქტავიანესთვის "ავგუსტუსის" ტიტულის მინიჭება (ძვ.წ. 27).
თუმცა ეს განსაზღვრება თანამედროვე ისტორიკოსთა მიერ არის მიღებული და არა თავად იმ დროის რომაელთა მიერ. ადრეულ იულიო-კლაუდიელ იმპერატორებს მიაჩნდათ, რომ რეს პუბლიკა კვლავაც არსებობდა მათი უსაზღვრო ძალაუფლების პროტექციის ქვეშ და რომ ის საბოლოოდ ისევ დაუბრუნდებოდა რესპუბლიკურ ფორმას.


[რედაქტირება] ადრეული ბიოგრაფია
დაბადებისას ჯინჯერ როჯერსის სახელი იყო ვირჯინია ქეთრინ მაკმეთი; იგი ინდიპენდენსში (მისური) დაიბადა, ედინს მაკმეთისა (შოტლანდიური ჩამომავლობის) და ლელ ოუენს მაკმეთის (უელსელი) ოჯახში. მისი დედ-მამა ადრევე გაიყარნენ და ჯინჯერი დედის მშობლებთან იზრდებოდა კანზას-სიტისთან.
მშობლებს ჯინჯერის მზრუნველობაზე სასამართლოში ჰქონდათ სარჩელი შეტანილი და საქმე იქამდეც მივიდა, რომ მამამისმა ჯინჯერი დედის დაუკითხავად სახლიდან მოიტაცა. ოფიციალური განქორწინების შემდეგ ჯინჯერი დედის მშობლებთან დარჩა, სანამ დედამისი ორი წლის განმავლობაში ჰოლივუდში სცენარებზე მუშაობდა. ბავშვობაში ჯინჯერის დეიდაშვილებს მისი სახელის ”ვირჯინია” გამოთქმა უჭირდათ და ამიტომ მას შემოკლებით ”ჯინჯა”-ს უძახდნენ.
როცა ჯინჯერი 9 წლის იყო დედამისი ცოლად ჯონ ლოგან როჯერსს გაჰყვა. ჯინჯერმა მამინაცვლის გვარი აიღო, თუმცა ეს ლეგალურად არასდროს გაუფორმებია. ამ პერიოდიდან ისინი ფორტ-უორზში, ტეხასი, ცხოვრობდნენ, სადაც დედამისი თეატრალური კრიტიკოსი ხდება ადგილობრივი გაზეთისთვის ”ფორტ-უორზ რეკორდი”.
ყმაწვილობაში ჯინჯერი სკოლაში მასწავლებლობაზე ოცნებობდა, თუმცა დედამისის ინტერესმა ჰოლივუდისა და თეატრისადმი ახალგაზრდა ჯინჯერს გადაწყვეტილება შეაცვლევინა. "მაჯესტიკ თეატრის" კულისებში დედის მომლოდინე ჯინჯერიმ სცენაზე შემსრულებლების ყურებით მალე სიმღერა და ცეკვა დაიწყო.
[რედაქტირება] ვოდევილი
ხუთი წლის შემდეგ მისი სცენური კარიერა დაიბადა ერთ ღამეს, როცა მოხეტიალე ვოდევილის დასი ”ედი ფოი” (ბობ ჰოუპი ასრულებდა ჯუჯის როლს ”შვიდ პატარა ჯუჯაში”) ჩამოვიდა ფორტ-უორზში და სასწრაფოდ დასჭირდა მოცეკვავის შეცვლა. ჯინჯერი სინჯებზე წავიდა, გაიმარჯვა ჩარლსტონის კონკურსში და შემდეგ ვოდევილის ტურნეზე გაემართა. ის და ლელა (დედამისი) ტურით ოთხი წელი მოგზაურობდნენ. ამ პერიოდში ლელა ჯონ როჯერს დასცილდა, თუმცა გვარი დაიტოვა.
17 წლის ასაკში ჯინჯერი ჯეკ კალპეპერს, ცირკის ერთ-ერთი მოცეკვავე, გაჰყვა ცოლად. ქორწინება რამდენიმე თვეში დასრულდა და ჯინჯერმა კვლავ დედამისთან ერთად გააგრძელა საგასტროლო ტურებში მონაწილეობა. როცა ტური ნიუ-იორკში ჩავიდა, ის ქალაქში დარჩა. ჯერ რადიოში მღეროდა, შემდეგ ბროდვეის ერთ-ერთ თეატრში მიუზიკლში მოხვდა სახელწოდებით ”Top Speed”, რომელიც 1929 წლის შობადღეს გაიხსნა.
[რედაქტირება] კინოკარიერა
[რედაქტირება] 1929-1933
ჯინჯერის პირველი კინო-როლი იყო მოკლემეტრაჟიანი ფილმების ტრილოგია 1929 წელს — Night in the Dormitory, A Day of a Man of Affairs, და Campus Sweethearts.
მიუზიკლი ”ტოპ სპიდ”-ის გახსნიდან ორ კვირაში ის აიყვანეს ბროდვეიზე ჯორჯ გერშვინისა და აირა გერშვინის დადგმაში ”ქალი-გიჟი” (Girl Crazy) როლის შესასრულებლად. ქორეოგრაფიაში მოცეკვავეთათვის დასახმარებლად აყვანილ იქნა ფრედ ასტერი და მცირე ხნით ფრედი და ჯინჯერი ერთმანეთს ხვდებოდნენ კიდეც. ”ქალი-გიჟში” გამოჩენამ 19 წლის ჯინჯერი ერთ ღამეში ვარსკვლავად აქცია. 1930 წელს მას პარამაუნტ პიქჩერზმა შვიდწლიანი კონტრაქტი გაუფორმა.
როჯერსმა პარამაუნტის კონტრაქტს თავი მალევე დააღწია (რომელთანაც მან კინოფილმების სერია გადაიღო ასტორია სტუდიოსში, ასტორია, კუინზი) და დედამისთან ერთად ჰოლივუდისკენ გაემართა. კალიფორნიაში ჩასვლისას მან სამ კინოფილმიან კონტრაქვს მოაწერა ხელი კინოსტუდიასთან "Pathé", რაც კრიტოკოებმა თითქმის უყურადღებოდა დატოვეს. თითქმის მთელი 1932 წელს ის მცირე საცეკვაო და სიმღერის როლებს ასრულებდა და ერთ-ერთი ნომინანტი გახდა 15 "WAMPAS Baby Stars"-ს შორის. 1933 წელს ის კინო-გარღვევას ახდენს უორნერ ბრაზერსის ”42-ე ქუჩა”-ში. მომდევნო რამდენიმე უღიმღამო ფილმის შემდეგ ის შემთხვევით ისევ ხვდება ფრედ ასტერს. 1939 წელს ის ”დასაქორწინებელ დედა”-ში დევიდ ნივენთან პირისპირ ასრულებს როლს.
[რედაქტირება] 1933-1939: წლები ფრედ ასტერთან
ჯინჯერ როჯერსის ყველაზე ცნობილი წლები მისი ფრედ ასტერთან პარტნიორობა იყო. 1933-39 წლებში მათ შექმნეს ცხრა მუსიკალური ფილმი, რითაც რევოლუცია მოახდინეს ჰოლივუდის მიუზიკლში, შემოიტანეს რა უპრეცენდენტო ელეგანტურობითა და ვირტუოზობით შესრულებული საცეკვაო პარტიები, რომლებისთვის სპეციალურად იმ დროის უდიდესი კომპოზიტორები სიმღერებს წერდნენ.
ერთად მათ შექმნეს ისეთი ფილმები, როგორიცაა Top Hat და Swing Time. ეს ფილმები, სიუჟეტის თვალსაზრისით საკმაოდ სუსტი იყო, თუმცა ფრედისა და ჯინჯერის ბრწყინვალე საცეკვაო შესრულება განუმეორებელ შთაბეჭდილებას ტოვებს. მათ პარტნიორობაზე კეტრინ ჰეპბერნს უთქვამს: ”ის [ჯინჯერი] მას სექსს აძლევს, ფრედი კი მას კლასსო”. თუმცა, მიუხედავად მათი სცენური შეყვარებულობის იმიჯისა, სცენის გარეთ ისინი მეგობრები არ ყოფილან. მიუხედავად ამისა, ”ფრედი და ჯინჯერი” ნებისმიერი წარმატებული საცეკვაო პარტრნიორობის თითქმის სინონიმი გახდა. ფილმების უმრავლესობაში, რომლებშიც ორივე მონაწილეობდა, რამდენიმე ერთობ რთული ნომერი იყო ჩართული, რომელიც მრავალჯერ გამეორებას საჭიროებდა. ასტერთან პარტნიორობაში შესრულებულ 33 ცეკვათაგან კროკი და მიულერი გამოყოფენ მის გადამდებად სპონტანურ შესრულებას კომიკურ ნომერში "I'll Be Hard to Handle" "რობეტა"-დან (1935), "I'm Putting all My Eggs in One Basket" "Follow the Fleet"-დან (1936) და "Pick Yourself Up" "Swing Time"-დან (1936). ისინი ასევე მიუთითებენ ასტერის მიერ როჯერსის საოცარი მოქნილობის გამოყენებას კლასიკურ რომანტიულ ცეკვებში, როგორიცაა "Smoke Gets in Your Eyes" (Roberta, 1935), "Cheek to Cheek" (Top Hat, 1935) და "Let's Face the Music and Dance" (Follow the Fleet, 1936). ყველაზე განსაკუთრებით კი ისინი აღნიშნავენ მის შესრულებას "Waltz in Swing Time"-ში (Swing Time, 1936), რომელიც ზოგადად ყველაზე ვირტუოზულ ნომრად ითვლება ასტერის მიერ პარტნიორთან შესრულებულს კინოფილმისთვის. როჯერსი ზოგადად თავს არიდებდა სოლო ნომრებს: ასტერი ყოველთვის ამატებდა სულ მცირე ერთი ვირტუოზულ სოლო ნომერს ყოველ ფილმში, მაშინ როცა როჯერსმა მხოლოდ ერთი შეასრულა: "Let Yourself Go" (Follow the Fleet, 1936).
მიუხედავად იმისა, რომ საცეკვაო ნომრების ქორეოგრაფი ასტერი და მისი კოლაბორატორი ჰერმეს პანი იყვნენ, ორივე ხაზს უსვამდა როჯერსის წვლილსა და მის პროფესიონალიზმს, ყველაზე დაძაბული პერიოდების დროსაც კი, როდესაც ის ცდილობდა მისი მრავალრიცხოვანი კინოკონტრაქტებისთვის დადებული პირობების შესრულებას, ასტერის დატვირთული რეპეტიციების გრაფიკის პირობებში, რომელიც წელიწადში ორზე მეტ ფილმს არ ქმნიდა. 1986 წელს, გარდაცვალებამდე მცირე ხნით ადრე, ასტერმა აღნიშნა:
ჯონ მიულერის როჯერსის შესაძლებლობებს ამგვარად აჯამებს:
ასტერის თანახმად:
როჯერსმა ასევე შემოიღო რამდენიმე განთქმული ნომერი კრებულიდან "Great American Songbook", სიმღერები, როგორიცაა ჰარი უორენისა და ალ დუბლინის "The Gold Diggers' Song (We're in the Money)" (ოქროს მაძიებლები, 1933), "Music Makes Me" (Flying Down to Rio, 1933), "The Continental" (The Gay Divorcee, 1934), ირვინ ბერლინის "Let Yourself Go" (Follow the Fleet, 1936) და გერშვინების "Embraceable You" (Girl Crazy) და "They All Laughed (at Christopher Columbus)" (Shall We Dance, 1937). მათი ბოლო ერთობლივი ფილმი 1939 წელს გამოვიდა.
[რედაქტირება] 1939 წლის შემდეგ
15-წლიანი პაუზის შემდეგ, რომლის დროსაც RKO გაკოტრების პირას იდგა, სტუდიამ ფრედი და ჯინჯერი კიდევ ერთი ფილმისთვის "Carefree" (ინგლ. "უდარდელი") დაიქირავა, თუმცა გადაღებისთვის საჭირო ფული დაკარგა. შემდეგ იყო "The Story of Vernon and Irene Castle" (ინგლ. "ვერნონისა და აირინ კასლის ისტორია"), მაგრამ სერიოზული სიუჟეტისა და ტრაგიკული დასასრულის გამო ფილმი კომერციულად ყველაზე წარუმატებელი გამოდგა. ამ ეტაპზე ყველა დათანხმდა, რომ უკვე გაჩერების დრო იყო.
1941 წელს ჯინჯერმა ამერიკის კინოაკადემიის ჯილდო მიიღო ქალის მთავარი როლისთვის 1940 წლის ფილმში "კიტი ფოილი". 1940-იანების დასაწყისში ის შესამჩნევი წარმატებით სარგებლობდა და RKO-ს ამ პერიოდის ყველაზე სარფიანი საკუთრება იყო. თუმცა ამ ათწლეულის ბოლოსთვის მისი კინოკარიერა უკვე დასასრულს უახლოვდებოდა. არტურ ფრიდმა ის ფრედ ასტერს დაუკავშირა ბოლოჯერ ფილმში "The Barkleys of Broadway" (1949), რომელმაც, მიუხედავად დიდი წარმატებისა, ვერ შეძლო როჯერსის დაღმავალი კარიერის აღორძინება. ამ პერიოდის კომენტატორები თითქმის ერთსულოვნად მიანიშნებდნენ, არც თუ ისე კეთილად, რომ 1930-იანი წლების ცქრიალა გოგონა 1949 წლისთვის გაუჩინარდა და მისი ადგილი ზორბა, ათლეტური აღნაგობის ქალებმა დაიჭირეს.
როჯერსი კვლავაც მუშაობდა მცირე კინოროლებზე 1950-იანი წლების ბოლომდე. 1952 წელს მან ითამაშა ფილმში "Monkey Business" კერი გრანტთან, იმავე წელს მან ასევე ითამაშა ფილმში "We're Not Married!" მერილინ მონროსთან. 1965 წელს მას შეხვდა დოლი ლევის როლი ბროდვეის მიუზიკლში "ჰელო, დოლი!". აღსანიშნავია, რომ 1956 წელს ჯინჯერ როჯერსმა შეასრულა ჰავანაში, კუბა, ჰოტელ რივიერას საზეიმო გახსნის სადებიუტო აქტი, რაც დიქტატორ ფულგენსიო ბატისტას ერთობლივი პროექტი იყო განგსტერ მეიერ ლანსკისთან.
ცხოვრების ბოლო პერიოდი როჯერსი კეთილ ურთიერთობას ინარჩუნებს ასტერთან: მან წარადგინა ის სპეციალურ კინოაკადემიის ჯილდოზე 1950 წელს, და ისინი თანაწარმომდგენები იყვნენ ინდივიდუალურ კინოაკადემიის ჯილდოებზე 1967 წელს. 1969 წელს მან შეასრულა მთავარი როლი თეატრალურ დადგმაში "Mame" (ადაპტაცია ჯერომ ლოურენსისა და რობერტ ედუინ ლის წიგნიდან, ჯერი ჰერმანის მუსიკითა და სიტყვებით) სამეფო თეატრ დრური-ლეინში, ლონდონი. ნიუ-იორკიდან ის ლაინერით QE2 (დედოფალი ელისაბედ II-ის სახ.) ჩავიდა და მისი ხმელეთზე გადმოსვლა დიდი პომპეზურობითა და ცერემონიულობით აღნიშნეს საუთემპტონში. სპექტაკლი 14 თვის განმავლობაში იდგმებოდა და მას დედოფალიც დაესწრო.
1992 წელს როჯერსი კენედის ცენტრის ყოველწლიური ჯილდოს ლაურეატი გახდა ამერიკის კულტურაში შეტანილი ღვაწლისთვის. ღონისძიება პირდაპირ ეთერში გაუშვეს ტელევიზიითაც, თუმცა ის ოდნავ დაჩრდილა ასტერის ქვრივის, რობინ სმიტის, უთანხმოებამ ტელეკომპანიასთან, ასტერის როჯერსთან ცეკვის კლიპების ეთერში გაშვების უფლებებზე.
[რედაქტირება] პირადი ცხოვრება
როჯერსი ერთადერთი შვილი იყო და თითქმის მთელი ცხოვრება დედასთან ერთად გაატარა. დედამისი, ლელა როჯერსი (1891-77) გაზეთის რეპორტიორი, სცენარისტი და კინოპროდიუსერი იყო. ის ასევე ერთ-ერთი პირველი ქალთაგანი იყო, რომელიც საზღვაო კორპუსში ჩაირიცხა. ჯინჯერი პოლიტუკურად მემარჯვენე რესპუბლიკელი იყო. ორივე გააფრთებული ანტი-კომუნისტები იყვნენ და ამ მხრივ საეჭვო პირებს ასმენდნენ ხოლმე ”თემთა პალატის არაამერიკული საქმიანობის კომისიასთან” (HUAC).
1940 წელს როჯერსმა 1000 აკრის რანჩო შეიძინა შეიდი-კოუვს, ორეგონსა და იგლ-პოინტს შორის მდ. როუგზე, მედფორდიდან ჩრდილოეთით. ამ რანჩოში (მეტსახელად ”4რ” - Rogers' Rogue River Ranch) ის დედამისთან თითქმის 50 წელი ცხოვრობდა. როჯერსს მდინარეში თევზაობა უყვარდა ყოველ ზაფხულს. თუმცა 1990 წელს მან რანჩო გაყიდა და მედფორდში გადავიდა.
1929 წლის პირველი ქორწინების შემდეგ, ცეკვის პარტნიორ ჯეკ პეპერთან, 1931 წელს ის განქორწინდა, ხოლო 1934 წელს მეორედ იქორწინა, ამჯერად მსახიობ ლიუ ეირსთან (1908-1996); თუმცა ისინი მალევე დაშორდნენ ერთმანეთს, 1941 წელს კი ოფიციალურად განქორწინდნენ. 1943 წელს ის მესამედ გათხოვდა ჯეკ ბრიგსზე, რომელიც საზღვაო ძალების ოფიცერი იყო; ისინი 1949 წელს განქორწინდნენ. 1953 წელს ჯინჯერი მეოთხედ გათხოვდა იურისტ ჟაკ ბერჟერაკზე (16 წლით მასზე უმცროსი, რომელიც მოგვიანებით მსახიობი, შემდეგ კი კოსმეტიკური კომპანიის მმართველი გახდა); განქორწინდნენ 1957 წელს. 1961 წელს ჯინჯერი მეხუთედ დაქორწინდა დირექტორსა და პროდიუსერ უილიამ მარშალზე, თუმცა რამდენიმე კვირაში დაშორდა, ხოლო 1969 წელს კი ოფიციალურად მიიღო განქორწინების საბუთი.
ჯინჯერი მეგობრობდა ლიუსილ ბოლთან მრავალი წლის განავლობაში, ბოლის გარდაცვალებამდე 1989 წელს, 77 წლის ასაკში. ლიუსი ჯინჯერის პოლიტიკურ შეხედულებებს არ იზიარებდა, თუმცა უდაოდ მისი კომპანია სიამოვნებდა, ისევე როგორც ბეთ დევისს, დემოკრატს, რომელიც ჯინჯერს ”მორალისტს” უწოდებდა.
ჯინჯერი ზამთარს რანჩო-მირაჟზე, კალიფორნია, ატარებდა, ზაფხულს კი მედფორდში, ორეგონი. გარდაიცვალა 1995 წლის 25 აპრილს, დიაბეტის გართულების გამო, 83 წლის ასაკში რანჩო-მირაჟში. დაკრძალულია ოკვუდის მემორიალური პარკის სასაფლაოზე ჩატსუორზში, კალიფორნია.
[რედაქტირება] როჯერსის განსახიერება
ჯინჯერ როჯერსის სახე კინოში ჯერ არ შექმნილია, სავარაუდოდ იმის გამო, რომ ფრედ ასტერმა საკუთარ ანდრეძში ითხოვა, რომ ის კინოში არასდროს განესახიერებინათ. ვინაიდან როჯერის კარიერის ისტორია მჭიდროდ არის დაკავშირებული ასტერთან, მისი ცხოვრების აღწერა ცალკე შეუძლებელი იქნება.
[რედაქტირება] ფილმოგრაფია
(*) - ფრედ ასტერთან.

Summary: ჯინჯერ როჯერსი (Ginger Rogers; დ. 16 ივლისი, 1911 – გ. 25 აპრილი, 1995), ამერიკელი კინოსა და თეატრის მსახიობი, მოცეკვავე და მომღერალი. მის სამსახიობო და სასცენო კარიერაში, რომელიც ნახევარ საუკუნეზე მეტს გრძელდებოდა, ის გადაიღეს 73 ფილმში. მათ შორის ათ ჰოლივუდურ მიუზიკლში მისი პარტნიორი ფრედ ასტერი იყო. ასტერისა და როჯერსის სასცენო წყვილმა რევოლუცია მოახდინა მიუზიკლის ჟანრში. მან ასევე მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწია კინოში და კინოაკადემიის ჯილდო მიიღო ქალის როლის საუკეთესო შესრულებისთვის ფილმში „კიტი ფოილი“ (1940).


[რედაქტირება] მოკლე ისტორიული ცნობები
თანამედროვე ბულგარული ენა არის პირდაპირი მემკვიდრე ძველი ბულგარული ენისა, რომელსაც სამეცნიერო ლიტერატურაში სხვადასხვა სახელი აქვს, მაგრამ ძირითადად მაინც სამი სახელი – ძველბულგარული, ძველი საეკლესიო სლავური და ძველი სლავურია გავრცელებული.
სალონიკის ძველბულგარულის საფუძველზე წარმოქმნილ ამ ენას უკვე IX–X საუკუნეებიდან მოეპოვება წერილობითი ძეგლები, რომლებიც საეკლესიო ხასიათისაა. ამ ფაქტმა განაპირობა ის, რომ ზოგ სლავურ ქვეყანაში ძველბულგარულს თანასახელად სწორედ ძველი საეკლესიო სლავური ან ძველი სლავური ჰქვია. ლიტერატურა ძველბულგარულ ენაზე ჯერ გლაგოლიცაზე, ხოლო მოგვიანებით კირილიცაზე იქმნებოდა.
ძველი საეკლესიო სლავურის გავლენისგან გათავისუფლების ხარჯზე მოხდა თანამედროვე ბულგარული ენის ჩამოყალიბება (XIX საუკუნის მიწურული) და ნორმირება. ახალმა ბულგარულმა ენამ დროთა განმავლობაში დაკარგა (სახელის) ბრუნება და მის ნაცვლად დამკვიდრდა განსაზღვრული არტიკლი , რომელსაც პოსტპოზიციურ არტიკლსაც უწოდებენ. ბრუნება შემორჩა მხოლოდ ნაცვალსახელს, ისიც მეტად რუდიმენტარული სახით.
[რედაქტირება] ზოგი თავისებურებანი
[რედაქტირება] ანბანი
ბულგარული ანბანი მოიცავს 30 ასო–ნიშანს (გრაფემას). ანბანი კირილურის საფუძველზე ჩამოყალიბდა. 30–დან 29 ასო–ნიშნის სხვადასხვა – დიდი და პატარა ვარიანტი არსებობს, მხოლოდ ერთ ასო–ნიშანს არ გააჩნია დიდი ვარიანტი, კერძოდ; -, ь–ს.
ბულგარულ ენას არ მოეპოვება კირილიცას ანბანიდან ცნობილი შემდეგი ასო–ნიშნები: э, ё. ბულგარულ ენას არ მოეპოვება კირილიცას მქონე ზოგი სლავი ხალხისთვის ცნობილი ასო–ნიშნების შესატყვისი შემდეგი ბგერები: ы, щ.
ძველ ტექსტებში დამატებით შეიძლება კიდევ შემდეგი ორი ასო–ნიშანი შეგვხვდეს - ჲატი (ჲატი - Ѣ/ѣ) და დიდი ჲუსი (სლავური ცხვირისმიერი ხმოვანი - Ѫ/ѫ).
1945 წელს ჩატარებული რეფორმის შედეგად ძველ ასო–ნიშნებს აღარ გამოიყენებენ.
[რედაქტირება] ზმნა
ზმნა ის მეტყველების ნაწილია, რომელიც ფორმათა გასაოცარი სიმდიდრის გამო ყველაზე მეტ სირთულეს უმზადებს ბულგარული ენის ენის შესწავლის მსურველთ. ბულგარული ზმნა ხასიათდება შემდეგი კატეგორიებით: პირი, რიცხვი, დრო , კილო , გვარი , ასპექტი , სქესი მხოლოდ პერიფრასტულ დროებში.
ბულგარული ენა არ იცნობს ზმნის საწყის (განუსაზღვრელ) ფორმას, ანუ ინფინიტივს და მის ნაცვლად ახლანდელი დროის მხ. რიცხვის პირველ პირს გამოიყენებენ. მაგ.; обяснявам, давам, купувам, уча, мисля.
[რედაქტირება] ზმნის პირი
ბულგარულში პირის კატეგორია ყოველთვის რიცხვის გრამატიკულ კატეგორიასთან არის დაკავშირებული, რის გამოც ერთდროულად პირისა და რიცხვის კატეგორიაზე და ასევე რიცხვის კატეგორიის ორნაწილიანობაზე – (მხოლობითი და მრავლობითი რიცხვი) შეიძლება საუბარი . საზღვრული ზმნის ყოველ პარადიგმას აქვს 6 ფორმა, რომელიც პირისა და რიცხვის კატეგორიებს მოიცავს (იხ. ქვემოთ – პირის ნაცვალსახელი).
მხოლობითი რიცხვის 2–ე პირს შეიძლება ბულგარულში ჰქონდეს ე.წ. განუსაზღვრელ–პერსონალური მნიშვნელობა. მაგ.;
მხრავლობითი რიცხვის 3–ე პირს შეიძლება ბულგარულში ჰქონდეს ე.წ. განმაზოგადებელ–არაპერსონალური მნიშვნელობა. მაგ.;
[რედაქტირება] ზმნის დროის ფორმები
(დროის ფორმები დროის ქართული და ლათინური (საერთაშორისო ლინგვისტური ) ტერმინოლოგიით):
ეს უკანასკნელი ( – მომავალი წინარე წარსული დრო ნამყოში) თითქმის არ იხმარება და ნელ–ნელა ქრება.
[რედაქტირება] ასპექტი
ბულგარული ზმნების უმეტესობა წყვილდება ასპექტში. ამ ზმნურ წყვილებს საერთო ლექსიკალური მნიშვნელობა აქვთ, მაგრამ მნიშვნელოვანი განსხვავებაა მათ გრამატიკულ მნიშვნელობაში. მაგ.; затварям > < затворя = დახურვა; идвам > < дойда = (მი)(მო)(წა)სვლა.
[რედაქტირება] თხრობითი კილო
ბულგარული ზმნების თხრობით კილოში საწარმოებლად საჭიროა ამ ზმნათა კლასიფიკაციის დაუფლება. ბულგარული ზმნებს ჰყოფენ უღლების კლასებად და ქვეკლასებად, რომლებსაც უღლების ტიპებსაც უწოდებენ და რომელთა დადგენა მთელ რიგ ზმნებთან ფუძისეული ხმოვნის და/ან მახვილის მეშვეობითაა შესაძლებელი. ზმნათა ეს კლასიფიკაცია ემყარება ფუძის უნარს ჰქონდეს ორგვარი ფორმა. არსებობს ახლანდელი დროის ფუძე და აორისტის ფუძე.
ზმნების ამ ფუძეთა ცოდნით ხდება შესაძლებელი ნებისმიერი ზმნის ნებისმიერი ფორმის წარმოება.
იმპერფექტისა და მისგან ნაწარმოები იმპერფექტ–პარტიციპის საწარმოებლად საჭიროა ახლანდელი დროისა და აორისტის ფუძეების გარდა I და II უღლების ზმნებს კიდევ ერთი, მესამე ფუძის ცოდნა, რომელსაც იმპერფექტის ფუძეს უწოდებენ. იმპერფექტის ფუძის მართებულად წარმოებისთვის კი ახლანდელი დროის ფუძის ცოდნაა საჭირო.
[რედაქტირება] ზმნის დროის ფორმათა მნიშვნელობა თხრობითი კილოს მოქმედებით გვარში
ბულგარული ზმნების ინდიკატიური დროის ფორმების აღსაწერად საჭიროა რამდენიმე (ძირითადი) საორიენტაციო პუნქტის გათვალისწინება:
[რედაქტირება] პრეზენსი
პრეზენსი გამოხატავს იმ ზმნურ ქმედებას, რომელიც საუბრის მომენტში ხორციელდება.
პრეზენსი ძალიან ხშირად გამოიყენება იმ მოქმედებათა გამოსახატავად, რომლებიც საუბრის მომენტამდე განხორციელდა, ან საუბრის მომენტის შემდეგ განხორციელდება, უნდა განხორციელდეს. განსხვავებები, რომლებიც ბულგარულ და ქართულ ახლანდელ დროებს შორის არის, სტილისტური და სიხშირითი ხასიათისაა.
[რედაქტირება] აორისტი
აორისტი, რომელიც მეწყვილე ზმნებთან უმეტესწილად პერფექტული ასპექტით იწარმოება, იმ ზმნურ მოქმედებებს გამოხატავს, რომლებიც საორიენტაციო დროდ საუბრის მომენტამდე განხორციელდა და დასრულდა.
ეს არის ე.წ. სასაუბრო დრო წარსული მოქმედებებისთვის, განსაკუთრებით კი, მოქმედებათა თანამიმდევრობის, მოქმედებათა ჯერის აღსაწერად.
[რედაქტირება] პერფექტი
პერფექტი გამოხატავს მოქმედებას, რომელიც საუბრის მომენტამდე ისე შედგა, რომ მისი (ამ მოქმედების) განხორციელება მოსაუბრეს/დამწერს წარსულის გარკვეულ საორიენტაციო მომენტამდე არ მიუყვანია.
ბევრ სხვა შემთხვევაში, განსაკუთრებით კი პერფექტულ ასპექტში, წარსულის მნიშვნელობასთან კიდევ ერთი, საუბრის მომენტზე ორიენტირებული მნიშვნელობაა დაკავშირებული. ამ დროს პერფექტი საუბრის მომენტისთვის არსებულ მოქმედებას გამოხატავს, რომელიც წარსულში განხორციელებული მოქმედების შედეგია.
[რედაქტირება] იმპერფექტი
იმპერფექტი გამოხატავს მოქმედებებსა და მოქმედებათა განმეორებებს, რომლებიც წარსულ საორიენტაციო დროს დაიწყო, მაგრამ ჯერ არ დასრულებულა. გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ეს საორიენტაციო დრო, რომელიც უმეტესწილად სხვა ზმნური ფორმით ან ადვერბიალური განსაზღვრებით, ისევე როგორც კონტექსტშია მოცემული, შეიძლება დროის შედარებით უფრო დიდ მონაკვეთს მოიცავდეს.
[რედაქტირება] პლუსკვამპერფექტი
პლუსკვამპერფექტი გამოხატავს საუბრის (მომენტამდე ) და წარსულ საორიენტაციო მომენტამდე არსებულ ზმნურ მოქმედებას, რომელიც ტექსტში ყოველთვის არაა ხაზგასმული.
[რედაქტირება] ფუტურუმი
ა) ფუტურუმი გამოხატავს მოქმედებას, რომელიც საუბრის მომენტის შემდეგ განხორციელდება.
საყურადღებოა ის, რომ ფუტურუმი შეუძლებელია შევცვალოთ ისე ადვილად შევცვალოთ პრეზენსით, როგორც ეს ქართულშია შესაძლებელი. თუ მომავალ დროში გვინდა ვისაუბროთ, უნდა გამოვიყენოთ ფუტურუმი.
ბ) შეიძლება ხშირად იმპერფექტული ასპექტით წარმოებული ფუტურუმი იმ მოქმედებების გამოსახატავად გამოვიყენოთ, რომელთა განხორციელება საუბრის მომენტისთვის ივარაუდება.
გ) ფუტურუმი შეიძლება სასაუბრო ენაში ასევე ბრძანების გამოსახატავად გამოიყენებოდეს, მაგრამ მისი გამოყენება მხოლოდ ფამილარული საკომუნიკაციო სფეროთი შემოიფარგლება.
[რედაქტირება] ფუტურუმ პრეტერიტი
ბულგარულ საენათმეცნიერო ლიტერატურაში ფუტურუმ პრეტერიტის ადგილი, როგორც თხრობითი კილოს დროის ფორმისა მეტად საკამათოა, მისი უმეტეწილად მოდალური (ხასიათის) გამოყენებისა გამო. მიუხედავად ამისა, არის შემთხვევები, როცა ის სუფთა ინდიკატიური დროის მნიშვნელობით გამოიყენება. ამდენადაა გამართლებული იგი (ფუტურუმ პრეტერიტი) თხრობითი კილოს დროებს მივათვალოთ. ფუტურუმ პრეტერიტი გამოხატავს მოქმედებას, რომელიც მოცემული საორიენტაციო პუნქტის შემდეგ განხორციელდება.
იმის გამო, რომ ამ ფორმის ტემპორალური მნიშვნელობა შესაძლებლობას უშვებს, რომ ეს განზრახული მოქმედება შეიძლება არ განხორციელდა, ხშირად მხოლოდ საუბრისწინანდელი შესაძლებლის, მაგრამ არა ნამდვილად განხორციელებული მოქმედების გამოსახატავად გამოიყენება.
[რედაქტირება] ფუტურუმ ეგზაქტუმი
ფუტურუმ ეგზაქტუმი იმ მოქმედების გამოსახატავად გამოიყენება, რომელიც დროის საორიენტაციო პუნქტის წინ საუბრის მომენტს რომ მოჰყვება, იქნება გაკეთებული.
ფუტურუმ ეგზაქტუმი გამოიყენება სავარაუდოდ განხორციელებული მოქმედების გამოსახატავადაც და მაშინ მისი ტემპორალური მნიშვნელობა შეესაბამება პერფექტს.
[რედაქტირება] ბრძანებითი კილო
არსებობს ორი ფორმა – სინთეტური და ანალიტიკური
სინთეტური ფორმა
ზოგ ზმნას აქვს შემოკლებული ბრძანებითი ფორმები:
ანალიტიკური ფორმები
.....
недей да идваш недей идва, недейте идва
[რედაქტირება] რენარატივი
ქართველისთვის არც ისე იოლია გაიგოს რენარატივის არსი და უშეცდომოდ გამოიყენოს მისი ფორმები. რენარატივს, ასევე ნარატივს, ანუ ხელახლა თხრობის კილოს, ან არაპირდაპირი, ირიბი განცდის ფორმასაც უწოდებენ. რენარატივის ფორმების (პარადიგმების) დანიშნულებაა, ერთის მიერ გამოთქმული ინფორმაცია მეორეს მეშვეობით მიაწოდოს მესამეს. ამგვარად მეორეს დისტანციაც (ეჭვი, ვარაუდი) შეუძლია გამოხატოს, ან უფრო მიანიშნოს მესამესთან საუბარში მეორეს, პირველწყაროს ნათქვამის სარწმუნოობასთან დაკავშირებით. დაახლოებით ეს არის რაღაც მსგავი შემდეგი ქართული ფორმებისა; არისო, ყოფილა, ყოფილაო. (ეს დროის ფორმა ერთი შეხედვით ჰგავს ქართულ თურმეობითს, მაგრამ ზუსტი პარალელის გავლება მაინც შეუძლებელია.)
[რედაქტირება] რენარატივის წარმოება
რენარატივის პერიფრასტული ფორმების წარმოებისთვის საჭიროა ბულგარული ზმნის სხვა ინფინიტური ფორმის ცოდნა, კერძოდ კი, იმპერფექტპარტიციპისა, რომელიც л-სუფიქსის მეშვეობით იწარმოება: იმპერფექტის ფუძეს დაურთავენ აორისტპარტიციპისგან ცნობილ –л სუფიქსს და მივიღებთ четя-л, желае-л, пише-л. ორივე л–პარტიციპებთან (ანუ აორისტ– და იმპერფექტპარტიციპთან) დამხმარე ზმნის съм-ს ფინიტური (საზღვრული) ფორმები გამოიყენება – съм იუღლება პრეზენსში, თუმცა მხოლობით და მრავლობით რიცხვს მესამე პირი აკლია და პარტიციპი დამხმარე ზმნის გარეშე მარტო რჩება .
[რედაქტირება] პრეზენსი და იმპერფექტი რენარატივში
რენარატივის პრეზენსი და იმპერფექტი იმპერფექტპარტიციპისა იწარმოება დამხმარე ზმნის съм–ს მეშვეობით.
[რედაქტირება] აორისტი რენარატივში
რენარატივის აორისტი იწარმოება აორისტპარტიციპისა და დამხმარე ზმნის съм–ს პრეზენსის მეშვეობით.
[რედაქტირება] ფუტურუმი და ფუტურუმ პრეტერიტი რენარატივში
რენარატივის ფუტურუმისა და ფუტურუმ პრეტერიტის საწარმოებლად საჭიროა ზმნა ща-ს გახსენება. ამ ზმნის ფუძისგან იწარმოება ასევე л–პარტიციპიც (щял, -ла, -о; щели) რომელიც დამხმარე ზმნის съм–ს პრეზენსის მეშვეობით დაუკავშირდება да, ხოლო да თავის მხრივ დაუკავშირდება ძირითადი საუღლებელი ზმნის პრეზენსს და გვექნება კონსტრუქცია;
[რედაქტირება] პერფექტი და პლუსკვამპერფექტი რენარატივში
ეს რენარატიული ფორმები შედგება დამხმარე ზმნის съм–ს რენარატიული პრეზენსის бил/–а съм�; бил/–а си–ს ფორმებისაგან და საუღლებელი ზმნის აორისტპარტიციპისაგან.
[რედაქტირება] პირის ნაცვალსახელი
თანამედროვე ბულგარულ ენაში ძველი ბულგარულისაგან განსხვავებით პირის ნაცვალსახელი მხოლობით ან მრავლობით რიცხვში დგას. უწინ, ძველ ბულგარულს ჰქონდა კიდევ ერთი რიცხვითი კატეგორია, რომელსაც წყვილობითი, ან ორობითი ჰქვია. საენათმეცნიერო ლიტერატურაში წყვილობითს აღნიშნავენ ასევე ლათინური ტერმინით – დუალისი.
ბულგარული პირის ნაცვალსახელი იბრუნვის სახელობით, მიცემითი და ბრალდებით ბრუნვაში.
1. პირი: მე – аз [აზ] 2. პირი: შენ – ти [ტი] 3. პირი: ის – той [ტოჲ] (მამრ. სქ.), ის – тя [ტჲა] (მდედრ. სქ.), ის – то [ტო] (საშ. სქ.)
1. პირი: ჩვენ – ние [ნიე] 2. პირი: თქვენ – вие [ვიე] 3. პირი: ისინი/მათ – те [ტე]
[რედაქტირება] კუთვნილებითი ნაცვალსახელი
ბულგარული კუთვნილებითი ნაცვალსახელი არაა იმაზე ბევრად უფრო რთული, ვიდრე ამას შეჩვეულია რომელიმე გერმანიკული, რომანული და სლავური ენის შემსწავლელი; კუთვნილებითი ნაცვალსახელი შეიძლება იდგეს მხოლობითი და მრავლობითი რიცხვის სამივე პირში და აქ, სირთულე ის კი არაა, რომ ნებისმიერი ნაცვალსახელი ფორმაცვალებადობისას გრამატიკულ სქესს აფიქსირებს, არამედ განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს ორივე რიცხვის მესამე პირი. კერძოდ; მესამე პირში გიწევს დააზუსტო არამარტო "მქონებლის" სქესი, არამედ იმ "საგნის" სქესიც, რომელიც მქონებელს ეკუთვნის.
გარდა ამისა არსებობს კიდევ ე.წ. მრავლობითი, რომელიც მხოლობითი რიცხვისთვის მესამე პირში ასევე იყოფა შესაბამისი სქესის მიხედვით და გრამატიკულ ფორმათა სიმდიდრისა და სემანტიკური დიფერენცირებულობის თვალსაზრისით ერთ–ერთი უიშვიათესთაგანია ენათა შორის და ამ მხრივ მხოლოდ სერბო–ხორვატულს უდებს ტოლს, რომელიც მრავლობითშიც განასხვავებს სქესს 'მქონელისთვისაც' და 'მიკუთვნებული საგნისთვისაც'.
ბულგარულს მოპოვება ასევე კუთვნილებითი ნაცვალსახელის მოკლე ფორმები. ლექსიკური მნიშვნელობა იგივეა, მაგრამ განსხვავებაა გრამატიკულ მნიშვნელობაში – მოკლე ფორმა კიდევ უფრო ხაზს უსვამს და აძლიერებს კუთვნილებითი ნაცვალსახელის ფუნქციას. ამის მიზეზის გამო მოკლე ფორმების გამოჩენება ყოველთვის არც აუცილებულია და არც მიზანშეწონილი.
მოკლე ფორმის დროს ნაცვალსახელი არსებითის შემდეგ დგას დაახლ. როგორც ძველქართული ფორმა წიგნი ჩემი და არა ჩემი წიგნი (ეს უკანასკნელი არის სრული ფორმის შესატყვისი).
[რედაქტირება] მიმართვა
მიმართვის განსაკუთრებული ფორმა აქვს მხოლოდ მამრობით სქესს, რომლის დაბოლოება არის –и: мил - мили!, скъп - скъпи!, уважаем - уважаеми! მიმართვის ფორმები შეიძლება იდგეს არსებით სახელთან (мили татко!, скъпи другарю Иванов!), კუთვნილებით ნაცვლსახელთან და არსებითთან (мили ми брате!) და კუთვნილებით ნაცვლსახელთან (мили мой!, мой мили და ცალკე (უმეტესწილად იმპერატივთან ერთად: слушай, мили!)).

Summary:
ბულგარული ენა (ბულგარულად – Български език) მიეკუთვნება ინდოევროპულ ენათა სლავური ოჯახის სამხრეთსლავურ ჯგუფს. ბულგარულს მრავალი დიალექტი აქვს. ისინი თავის მხრივ ცალკეულ კილო–კავებად იყოფა. ბულგარულთან ყველაზე ახლო მდგომი ენა არის მაკედონური. ამ ორი ენის დიალექტები ქმნის ერთგვარ ენობრივ კონტინუუმს. თვით ბულგარეთში ბევრი მაკედონურს არც კი აღიარებს ცალკე ენად და მას ბულგარულის დიალექტებს მიათვლის.
ბულგარულს საერთო არაფერი აქვს ე.წ. პროტობულგარულთან, რომელიც მეცნიერთა მტკიცებით თურქულ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნება, ხოლო ზოგ მეცნიერთა თეორიების მიხედვით კი პროტობულგარული ჩრდილოაღმოსავლეთ ირანულ ენათა ჯგუფს უნდა მიეკუთვნოს.


[რედაქტირება] კარიერა
[რედაქტირება] 1985-2000: ადრეული წლები
ტაის ვერვესტი მუსიკით 12 წლის ასაკში დაინტერესდა . ოცი წლისამ გადაწყვიტა მუსიკისთვის დიდი დრო დაეთმო და დაიწყო პროფესიონალური დიჯეობა სასკოლო წვეულებებით, შემდეგ კი უკვე რეზიდენტი დიჯეი გახდა ნიდერლანდების რამდენიმე კლუბში 1985-1993 წლებში . ამ პერიოდში ის მძიმე ტექნო-ხაბერ კომპილაციებს ქმნიდა “და ჯოკერ” და “დიჯეი ლიმიტედ” ფსევდონიმებით . თუმცა საკუთარი სტილი ტაისმა მცირე კლუბ “სპოკში” იპოვა, სადაც პატარა ოთახში უიკენდებზე საღამოს 10-დან დილის 4 საათამდე განმარტოებული ქმნიდა ელექტროკომპილაციებს . მისი კარიერის დასაწყისში იგი ხშირად უკრავდა ”ნიუ ბიტს”, ”ესიდ ჰაუსს” და ბევრ მადონას სიმღერას, რადგან მისი მუსიკა აჩვენებდა, რომ მას მოსწონდა ცეკვის სტილი. ტაისი აღმოაჩინა ”ბესიქ ბიტ რეკორდინგზის” გენერალურმა მენეჯერმა და მისი დახმარებით პირველად გამოუშვა ხუთი მიქსების დისკ-კრებული, რომელიც ”Forbidden Paradise”-ის სერიის სახელითაა ცნობილი.
შუა 1990-იანებში ტაისმა დაიწყო ტრანსის კომპოზიციების შექმნა და უკვე 1997 წლიდან გადაწყვიტა მეჯიკის სერიების გამოშვება. 1997 წელს არნი ბინკთან ერთად დააფუძნა სტუდია "ბლეკ ჰოულ რეკორდინგს", სადაც შემდგომი პერიოდი მუშაობდა. მისი მეშვეობით ტაისი უშვებდა მუსიკებს სხვადასხვა ფსევდონიმებით. ამ პერიოდში, ტაისი, ტიესტოს ფსევდონიმით უშვებდა მეჯიკის სერიებს, რომელიც მოიცავდა შვიდ კრებულს, 1997 წლიდან 2001 წლამდე. შემდეგ, ტიესტო მუშაობდა სერიებზე In Search of Sunrise, რომელიც შეიცავდა ტიესტოს გამიქსულ მუსიკებს სხვადასხვა დიჯეის ალბომებიდან. 1999 წელს, ტიესტო გაერთიანდა ფერი კორსტენთან ტრანს დუეტში სახელად Gouryella . 1999 წლის ნოემბრიდან, იგი ყოველთვიურად გამოდიოდა, როგორც რეზიდენტი ლიდსში, ინგლისის ერთ-ერთ ყველაზე პრესტიჟულ ღამის კლუბში. 1999 წელს, მან ასევე დაუკრა 12 საათიანი სეტი, რომელიც გახდა ყველაზე გრძელი კონცერტი ამსტერდამში .
[რედაქტირება] 2000–2004: წარმატება
ტიესტომ გადაწყვიტა კონცენტრაცია მოეხდინა თავის პირად ნამუშევრებზე და დატოვა კორსტენი, იმისთვის რომ თავისით დაეწერა და გამოეცა Gouryella-ის შემდეგი სინგლები ჯონ ევბანკთან ერთად. Summerbreeze გახდა ტიესტოს სადებიუტო ალბომი, რომელიც გამოიცა ამერიკული ლეიბლით Nettwerk. ალბომში იყო შეტანილი მისი ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი რემიქსი Silence. ეს რემიქსი ოთხი კვირა იმყოფებოდა დიდი ბრიტანეთის საუკეთესო ათ ჩარტში და მესამე ადგილს მიაღწია ბილბორდის საცეკვავო ჩარტში. In Search of Sunrise 2 გამოიცა 2000 წელს, რომლის დროსაც ტიესტომ მოხსნა მსოფლიო რეკორდი, 31 ბიდონი რედ ბულის დალევით 24 საათში. შემდგომში მან აღიარა, რომ იგი აღარ ცდიდა ამ რეკორდის გამეორებას . ტიესტომ გადაწყვიტა, რომ შეექმნა შემცვლელი ლეიბლი სახელად ”მეჯიქ მიუზიკ”. ლეიბლმა დაიწყო ტიესტოს საკუთარი გამოცემების გამოცემა. მაგრამ მოგვიანებით მან გამოუშვა ფილტერჰედზის, ოლივერ ლიბის, მარკ ნორმანის, მოჯადოს, პინის და ჯეს ბრიდინის სიმღერებიც.
[რედაქტირება] In My Memory
ტიესტოს გაბრწყინება დაიწყო 2000-იანი წლების დასაწყისში, როდესაც მან გამოუშვა ალბომი In My Memory. ალბომი შეიცავდა 10 სინგლს და 5 მთავარ ჰიტს. სინგლი ამ ალბომიდან იყო Lethal Industry, რომელიც ჩაიწერა 1999 წელს, ხოლო ოფიციალურად გამოიშვა 2001 წელს და იყო გარემიქსებული რიჩარდ დურანდის მიერ. ალბომის მთავარი სინგლი აყო ასევე Flight 643, რომელსაც შემდეგ ადაპტირება გაუკეთა სუზან პალმერმა და გამოიცა როგორც 643 (Love's on Fire). სინგლი Obsession გამოუშვა ტიესტომ ჯანკი XL-თან მუშაობით. ასევე "Dallas 4PM" და "Suburban Train" "Urban Train"-თან ერთად, რომელიც შეიცავდა ვოკალს. ალბომის სახელის მქონე სიმღერამ In My Memory-იმ, დაიმსახურა კარგი შეფასება მხოლოდ ამერიკაში. სიმღერამ Magik Journey-იმ გახსნა ტიესტოს კონცერტი Tiësto in Concert, 2003 წელს. 2002 წლის 27 თებერვალს ტიესტო დააჯილდოეს ვერცხლისფერი აფრის მუსიკალური ჯილდოთი. ამ წელსვე მან მიიღო იღბლიანი დარტყმის საცეკვავო ჯილდო, კატეგორიაში საუკეთესო ტრანს დიჯეი. აგვისტოში იგი გახდა მობის არეა ფესტივალის ერთერთი მონაწილე. 18 დღის მანძილზე იგი მოგზაურობდა მთელს ამერიკაში მობისთან, დევიდ ბოუისთან და ბასტა რაიმსისთან ერთად. ჯანკი XL-თან წარმატებული მუშაობის შემდეგ ტიესტომ დაიწყო ელვის პრესლის სიმღერების გარემიქსება და გამიქსა: A Little Less Conversation და Burning Love. ტიესტო ნომინირებული იყო ბრიტანეთის საცეკვავო დაჯილდოებაზე კატეგორიაში საუკეთესო პირველი რადიო მიქსი, რომელიც იმართებოდა მიუზიკ მეგეზინის მიერ. 2003 წლის იანვარში, ტიესტომ მიიღო პოპის ჯილდო ნურდესლაგის ფესტივალის გამართვის დროს. მობისთან ტურის შემდეგ მან გაარემიქსა მისი ორი სიმღერა: We Are All Made of Stars და Extreme Ways. სიმღერამ We Are All Made of Stars მიაღწია #13 ცხელ საცუკვავო კლუბურ სიმღერებში.
2003 წლის მუსიკა Traffic გახდა პირველი ინსტრუმენტული კომპოზიცია, რომელმაც პირველ ადგილს მიაღწია ნიდერლანდების მუსიკალურ ჰიტ პარადებში 23 წლის განმავლობაში. მისი ალბომები ყოველთვის გამოირჩეოდა ხარისხით, სტილითა და პოპულარობით. მისი მეჯიკ სერიის დისკები შეიცავს 7 ალბომს, დაწყებული “Magik One: First Flight” (1997) და დამთავრებული “Magik Seven: Live in Los Angeles” (2000), რომელიც ყველაზე გაყიდვადი ტრანს-მიქს დისკთა სერია იყო ამ ჟანრის ისტორიაში. მას ეკუთვნის ასევე ალბომთა სერია “In Search of Sunrise”, რომლის მეოთხე გამოცემა მხატვრული ღირებულებით ყველაზე გამორჩეულია - იბიცასა და ლათინური ამერიკის ჰანგების შერწყმით მიღებული სითბო და ერნერგია მსმენელს განსაკუთრებულ სიამოვნებას ანიჭებს.
[რედაქტირება] Tiësto Solo In Concert
2000 წელს ტიესტო პირველად გამოვიდა დიდი აუდიტორიუბის წინაშე როგორც სოლო დიჯეი, სადაც ის 6-საათიანი განუწყველივი ტრანს მიქსი შექმნა “ტიესტო სოლო”. წარმატებული პირველი მცდელობის შემდეგ ტიესტო სოლო კონცერტით გამოვიდა სტადიონზე არნჰემის გელრდომში 2003 წლის 10 მაისს 25.000-იანი მაყურებლის წინაშე. საღამომ, რომლის ჩანაწერს შემდგომში “Tiësto in Concert” ეწოდა, მან უზარმაზარი წარმატება მოუტანა. მან სოლო კონცერტი მომდევნო წლის ოქტომბერშიც ჩაატა, ხოლო ერთ კვირაში კი იგივე განმეორდა ბელგიაშიც, რომელმაც 20.000 ფანი მოიზიდა. ბილეთები ამ კონცერტებზე სულ რამდენიმე საათში გაიყიდა.
2004 წელს ტიესტომ გამოუშვა თავისი მეორა ალბომი Just Be. ალბომი შეიცავდა მის პირველ სინგლს Traffic-ს. ალბომში შესული სიმღერა Just Be არის ემისა და ოქროს გლობუსის მფლობელი ამერიკული ტელესერიის, Nip/Tuck-ის ერთერთი საუნდტრეკი. ტიესტოს მიერ გარემიქსებული კეინის სიმღერა "Rain Down on Me" გამოყენებულია FIFA Football 2004-ში.
2005 წლის 20 აგვისტოს ტიესტო “Tiësto in Concert” ტურით ამერიკაში გაემგზავრა და ლოს-ანჟელესის სპორტ არენაზე 10.000 ფანისთვის ჩაატარა ტრანს სესია. ტურის დიდი ნაწილი გადადებულ იქნა ქარიშხლის გამო, თუმცა აქ ჩატარებულმა რამდენიმე კონცერტმა მას საკმაოდ დიდი მეინსტრიმული პოპულარობა მოუტანა.
2005 წლის შემოდგომაზე ტიესტო დიდი ტურით გაემგზავრა ცენტრალურსა და აღმოსავლეთ ევროპაში, სადაც მან ერთი-ერთი კონცერტი ჩაატარა ყველა ქვეყანაში უზარმაზარი აუდიტორიებისთვის. ის გაჩერდა სლოვაკეთში, მაკედონიაში, რუმინეთში, უნგრეთში, ჩეხეთში, პოლონეთში, ხორვატიასა და სერბიაში.
[რედაქტირება] ოლიმპიადას გახსნის ცერემონია
”ათენის ორგანიზირების კომიტეტმა ოლიმპიური თამაშებისთვის” (ATHOC) შესთავაზა ტიესტოს რომ გამოსულიყო 2004 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების გახსნის ცერემონიაზე და გამხდარიყო პირველი დიჯეი, რომელსაც ამგვარ ამპლუაში მოუხდა შესრულება. ამ ცერემონიასს 4 მილიარდამდე მაყურებელი ჰყავდა მსოფლიოში.
ტიესტო ჩაფრინდა ათენში იანვარში, იმისთვის რომ შეხვედრილიყო ATHOC-ის წარმომადგენლებს. მიზეზი, თუ რატომ შეარჩიეს ტიესტო გახსნის ცერემონიისთვის ის იყო, რომ Tiësto in Concert-მა მიიქცია მათი ყურადღება და დაიმსახურა დიდი მოწონება. პირველი რეპეტიცია ტიესტომ ჩაატარა ცარიელ სტადიონზე, ხოლო მეორე რეპეტიციას, რომელიც ჩატარდა პირველი რეპეტიციის მეორე დღეს, ესწრებოდა 35,000 მოხალისე. სიმღერებმა Traffic და Adagio for Strings დაიმსახურა დიდი მოწონება. ბოლო რეპეტიციას დაესწრო 60,000 მოხალისე. რეპეტიციაზე იყო ტექნიკური პრობლემები, გასამიქსი მოწყობილობა გაფუჭდა, მონიტორები აირია და მუსიკის ხარისხი დაიკარგა.
წარმოდგენა შეიცავდა ახალ სიმღერებს, რომლებიც სპეციალურად გამოშვებული იყო გახსნის ცერემონიისთვის. ცერემონიაზე დაკრული სეტი შემდგომ გამოიცა კომპილაციური ალბომის სახით, სახელად Parade of the Athletes.
[რედაქტირება] 2005–2006: პოპულარობა მსოფლიოს გარშემო
2004 წელს ტიესტომ დაიწყო ტური ლათინო ამერიკაში, In Search of Sunrise 3: Panama-ს გამოშვებით. ტური გაგრძელდა 2005 წელს და ტიესტომ გამართა წარმოდგენები ბრაზილიაში, არგენტინაში, პანამაში, კოსტა რიკაში და კოლუმბიაში. 2005 წელს გამოუშვა ტიესტომ In Search of Sunrise 4: Latin America. იგი იყო პირველი ალბომი In Search of Sunrise-ის სერიებში, რომელიც შეიცავდა ორ დისკს.
6 იანვარს, ტიესტო გამოვიდა ამსტერდამში. წარმოდგენა იყო უფასო და ბევრმა ცნობილმა ჰოლანდიელმა მუსიკოსმა გაიღო ფინანსური დახმარება ცუნამით დაზარალებული ხალხისთვის. ყველანაირი შემოსავალი ამ წარმოდგენიდან გაიგზავნა შემოწირულობის ფონდში. 2005 წლის 16 აპრილს, ტიესტო გამოვიდა ბობ სინკლერთან ერთად დისნეილენდში, კონცერტზე Space Mountain: Mission 2 Concert.
2005 წლის 20 აგვისტოს, ტიესტომ დაუკრა ლოს-ანჟელესის სპორტის არენაზე. შემდეგ წელს იგი გამოვიდა ნიუ-იორკის ახალი წლის კონცერტზე ლას-ვეგასში. 2005 წელს, ტიესტო წავიდა წარმატებულ ტურზე ცენტრალურ და სამხრეთ ევროპაში სადაც იგი უკრავდა თითო ქვეყანაში 10,000-დან 15,000 მაყურებლის წინაშე. იგი გაჩერდა ქვეყნებში:უკრაინა, სლოვაკეთი, სერბეთი, მაკედონია, რუმინეთი, უნგრეთი, ჩეხეთის რესპუბლიკა, თურქეთი, ხორვატია და პოლონეთი. ტიესტო ასევე წარსგა UNITY ფესტივალზე სამხრეთ აფრიკაში, სადაც მან დაუკრა გალაგერ ესთეიტის არენაზე, მიდრანდში. მის გამოსვლას ესწრებოდა 18,000 მაყურებელი. Sensation White-ზე გამოსვლამ, რომელსაც ესწრებოდა 45,000 მაყურებელი დაასრულა ტური ამერიკაში, რომელიც იყო "Tiësto in Concert"-ის ნაწილი. 2005 წელს, ტიესტომ მიიღო პატარა როლი ჯილდოს მფლობელ ფილმში It's All Gone Pete Tong. ტიესტომ მიუძღვნა თავისი სიმღერა Goldrush PlayStation Portable-ს თამაშს Wipeout Pure.
In Search of Sunrise 5: Los Angeles გამოუშვა 2006 წელს და გაიყიდა 50,000 ასლი. მან დაიკავა #34 კანადის ჩარტში, ხოლო #59 ავსტრიის ჩარტში. იმისთვის რომ პოპულარული გამხდარიყო მისი ახალი ალბომი, იგი წავიდა 3 კვირიან აზიურ ტურზე. იგი გაჩერდა შემდეგ ქვეყნებში: მალაიზია, იაპონია, ფილიპინები, სამხრეთ კორეა, ჩინეთი, ტაილანდი, ტაივანი და ინდონეზია. 2006 წლის 19 მარტს, ფორმულა ერთის გრენდ პრიქსი გაიმართა კუალა-ლუმპურიში, მალაიზია და ტიესტომ დაუკრა ოფიციალურ რენაულტ ფორმულა 1 ის გუნდთან ერთად. 10 ივნისს, ტიესტომ გახსნა ვოლვო ოკეან რბოლა როტერდამში, რომელიც გრძელდებოდა 75 წუთი.
ვოლტ დისნეი ფიქჩერზმა გამოუშვა კარიბის ზღვის მეკობრეები: მიცვალებულის სკივრი და ფილმის საუნდრეკი შეიცავდა სიმღერად He's a Pirate, რომელიც იყო გარემიქსებული ტიესტოს მიერ. სიმღერა შემდეგ გახდა პირველი სინგლი ტიესტოს 2007 წლის ალბომიდან Elements of Life. სიმღერამ მიიღო #7 პოზიცია ცხელ საცეკვავო კლუბურ სიმღერებში და #5 ნიდერლანდების საუკეთესო ორმოცეულში.
[რედაქტირება] 2007–დღემდე: Elements of Life-ის ერა
2007 წლის 6 აპრილს, ტიესტომ დაიწყო საკუთარი ყოველკვირეული ორსაათიანი რადიო გადაცემის, Tiësto's Club Life-ის გამოცემა. 16 აპრილს, მან გამოუშვა თავისი მეოთხე სტუდიური ალბომი Elements of Life. ალბომი არის როკის და ტრანსის შერწყმა, რომელმაც გვაჩვენა ტიესტოს ნამდვილი სტილი, რომელიც მთელი ამ წლების განმავლობაში იხვეწებოდა. პროდიუსერმა ბრაიან ტრანსეაუმ ტიესტოსთან თანამშრომლობით გამოუშვა სამი სიმღერა. მან შეთხზა "Bright Morning Star" და "Sweet Things", ხოლო სინგლში "Break My Fall", იგი ასრულებდა ვოკალს. ერთად, მათ გამოუშვეს კიდევ ბევრი სიმღერა, რომლებიც ალბომში არ შესულა. ალბომის პოპულარობის გასაზრდელად, ტიესტო წავიდა Elements of Life - მსოფლიო ტურზე. ალბომი ნომინირებული იყო გრემის დაჯილდოებაზე, კატეგორიაში საუკეთესო ელექტრონული/საცეკვავო ალბომი. ალბომმა ასევე მიიღო ოქროს სერთიფიკაცია ბელგიაში, ნიდერლანდებში, უნგრეთსა და რუმინეთში. 7 იანვარს, ტიესტომ დაუკრა 200,000 მაყურებლის წინაშე იპანემას პლაჟზე რიო-დე-ჟანეიროში. 16 თებერვალს, ტიესტომ გამართა წარმოდგენა ინდოეთში, მხოლოდ 5000 მაყურებლის წინაშე. ეს იყო პირველი წარმოდგენა აზიაში. 10 ნოემბერს, ტიესტომ გამართა შოუ კოპენჰაგენში, დანია, რომელმაც ძალიან დიდი წარმატება დაიმსახურა. 2008 წლის ვალენტინობის დღეს, ტიესტო გამოვიდა დუბაიში, არაბეთის გაერთიანებული საამიროები. 10 იანვარს, ჰოლანდიურმა ჟურნალმა დე ტელეგრაფმა განცხადება გააკეთა, რომ ტიესტო და მისი ცხრამეტი წლის მეგობარი, სტასი ბლოკზიალი დაქორწინებას აპირებენ 2008 წლის 10 ოქტომბერს. მათ გადაწყვიტეს ეს მავრიკში ყოფნის დროს. Elements of Life: მსოფლიო ტური (DVD) გამოიცა 2008 წლის 7 მარტს.
[რედაქტირება] ზამთარი 2008
ტიესტომ განაცხადა, რომ იგი იქნებოდა რეზიდენტი პრივილეჯში, რომელიც გინესის მსოფლიო რეკორდების წიგნის მიერ მიჩნეულია ყველაზე დიდ ღამის კლუბად. იგი დაუკრავს იბიცაში ყოველ ორშაბათს, 7 ივლისიდან 22 სექტემბრამდე. სეტები არის შედგენილი მისი In Search of Sunrise-ის სერიების სტილით. 2007 წელს, მან გამოუშვა In Search of Sunrise 6: Ibiza, რომელიც შთაგონებულია კუნძულის მიერ. ტიესტოსთან ერთად გამოვლენ სტუმარი დიჯეები: კრის ლეიკი, ენდი დუგუიდი, მატ-ზო, Cosmic Gate, ალექს კანარი და სანდერ ვან დურნი. ექსკლუზიურად წარდგებია ფონზერელი და ჯეზპერ სოდერლანდი.
28 აპრილს, ტიესტომ გამოუშვა Elements of Life: Remixed, რეკომპილაცია ალბომისა Elements of Life, ყველა სიმღერასთან ერთად, გარდა "He's A Pirate", რომელიც შეიცვალა "No More Heroes"-ით. სიმღერა არის "Heroes"-ის რემეიკი მისი წინა ალბომიდან Parade of the Athletes. 2008 წელს, ტიესტომ დაიწყო In Search of Sunrise: ჩრდილოეთ ამერიკის ზამთრის ტური 2008. ტური დაიწყო 23 მაისს და გაგრძელდება 30 ივნისამდე. არმანი აპირებს ექსკლუზიური ტიესტოს ბრენდის მაისურის გამოშვებას, რომელიც ინტენსიურად გაიყიდება. ტური არის დაფუძვნებული მის ალბომზე In Search of Sunrise 6: Ibiza და მომავალ ალბომზე In Search of Sunrise 7: Asia.
[რედაქტირება] ჯილდოები და ნომინაციები
ტიესტო პირველი დიჯეი იყო, რომელმაც "დიჯეი მეგეზინის" #1 დიჯეის ტიტული დაიმსახურა ერთმანეთის მიყოლებით სამი წლის განმავლობაში (2002-2004). ტიესტოს ნიდერლანდების სამეფო კარის მიერ ორანჯ-ნასაუს ორდენის ოფიცრის წოდება აქვს მიღებული და ასევე ნიდერლანდელთა მიერ არჩეულია ისტორიაში 40 უდიდეს ჰოლანდიელ მოქალაქეთა შორის. ნიდერლანდებში გასაკუთრებით და მის ფარგლებს გარეთაც ტიესტოს მუსიკალური ტალანდი თითქმის მითიურ სტატუსამდეა აყვანილი.

Summary: ტიესტო (ინგლ. Tiësto; ნამდ. სახელი Tijs Verwest - ტაის ვერვესტი; დ. 17 იანვარი, 1969, ქ. ბრედა, ნიდერლანდი) — ნიდერლანდელი ტრანს დიჯეი. მუსიკალური შემოქმედების პერიოდში მრავალი სახელი გამოუყენებია, თუმცა ყველაზე მეტად მისი ამჟამინდელი ფსევდონიმი დიჯეი ტიესტოა ცნობილი . ტიესტო ტაისის იტალიურ ყაიდაზე გადაკეთებული ბავშვობისდროინდელი მეტსახელია. ბოლო ნამუშევრებში ზედსართავი დიჯეი გამოტოვებულია და მას უბრალოდ ტიესტოს უწოდებენ. ევროპის გარეთ ტიესტო ყველაზე მეტად ცნობილია მისი განთქმული რემიქსით დელერიუმის სინგლიდან “Silence” (სარა მაკლაკლენის შესრულებით).


[რედაქტირება] ისტორია
[რედაქტირება] ბაზრობათა თასი
ამჟამად ევროპის პრესტიჟულობით მეორე საკლუბო ტურნირი ფაქტობრივად არაფრისგან შეიქმნა. ამ შეჯიბრის დაარსების იდეა სამ ადამიანს - შვეიცარიელ ერნსტ ტომენს, იტალიელ ოტორინო ბარაზის და ინგლისელ სერ სტენლი როუზს ეკუთვნის. 1955 წლის 18 აპრილს ეს სამი პატივცემული ჩინოსანი ბაზელის შორიახლოს მდებარე რაიფელდენში შეიკრიბა და ტურნირის დაარსება გადაწყვიტა. შეჯიბრი იმ დიდი ქალაქების გუნდებს შორის გაიმართებოდა, სადაც იმ დროისთვის დიდი ბაზრობები ტარდებოდა. ასეთი ქალაქები მალე შეირჩა. ეს პატივი 12 ქალაქს - ბარსელონას, ბაზელს, ბირმინგემს, ვენას, ზაგრებს, კიოლნს, კოპენჰაგენს, ლოზანას, ლაიფციგს, ლონდონს, მილანსა და მაინის ფრანკფურტს ხვდა წილად. ამ შეჯიბრის გამართვით ტურნირის ორგანიზატორებს ორი კურდღლის დაჭერა სურთად; ერთი მხრივ ისინი ფეხბურთს გაუწევდნენ პოპულარიზაციას, მეორე მხრივ კი ბაზრობაზე ხალხს მიიზიდავდნენ, გააფართოვებდნენ ტურიზმის ინფრასტრუქტურას და დიდ ფინანსურ მოგებასაც ნახავდნენ.
ბაზრობათა თასის პირველი გათამაშება მთელი სამი წელი გაგრძელდა და ბარსელონას ნაკრების გამარჯვებით დასრულდა. ასეთი გაწელილი სეზონი იმით იყო განპირობებული, რომ ორგანიზატორებს, იმ დღეებში როცა ბაზრობა არ იმართებოდა, მატჩების ორგანიზაცია უჭირდათ. მიუხედავად იმისა, რომ ტურნირში მონაწილეობის უფლება 12 ქალაქის გუნდს ჰქონდა, 1955-1958 წლებში გათამაშებაში მხოლოდ 10 ნაკრები იღებდა მონაწილეობას და მათ ერთმანეთში სულ 23 მატჩი გამართეს. ფინალში კატალონიელებმა ლონდონის ნაკრები დაამარცხეს.
მომავალი სეზონი ერთი წლით ნაკლებ დროში ჩატარდა. 1958-1960 წლების ბაზრობათა თასის გათამაშებაში უკვე 16 გუნდი მონაწილეობდა. ტურნირისადმი ინტერესი დღითი დღე იზრდებოდა. შეჯიბრის ორგანიზატორებმა სულ მალე ახალი წესი შემოიღეს, რომლის თანახმადაც, ბაზრობათა თასზე ერთი ქვეყნიდან მხოლოდ ოთხი გუნდის დაშვება
შეიძლებოდა. კიდევ ერთ წელიწადში გუნდების რაოდენობა 32-მდე გაიზარდა, ხუთი წლის შემდეგ ბაზრობათა თასისთვის უკვე 48 გუნდი იბრძოდა, ხოლო 1969-1970 წლების სეზონში მათი რაოდენობა 64-მდე გაიზარდა. დღესდღეისობით უეფას თასზე 100-ზე მეტი კლუბი გამოდის რაც რეკორდი გახლავთ ნებისმიერი საფეხბურთო თუ არასაფეხბურთო ტურნირისათვის.
გათამაშების პირველ წლებში ტურნირზე ესპანური და ინგლისური კლუბები დომინირებდნენ. ”რეალის” ევროტრიუმფით გამწარებული ბარსელონას ნაკრები სრული სერიოზულობით ეკიდებოდა აღნიშნულ შეჯიბრს და სამჯერ პირველობაც მოიპოვა. კატალონიელებს ოდნავ ჩამორჩნენ ვალენსიელები, რომლებმაც ტიტული ორჯერ მოიგეს. სამხრეთული კლუბების უპირატესობას ბოლო ”ლიდსმა” მოუღო, და პირველი ჩრდილოური გუნდი გახდა რომელმაც ოქროს მედლები მოიპოვა. ეს 1968 წელს მოხდა. სწორედ მაშინ დაიწყო ინგლისური კლუბების ექვსწლიანი ჰეგემონია.
[რედაქტირება] უეფა
ბაზრობათა თასი წარმოუდგენლად პოპულარული ხდებოდა. საჭირო იყო მისი ორგანიზაციულ ჩარჩოში მოქცევა. 1971 წელს ეს მისია უეფამ ითავა და სულ მალე ტურნირს სახელიც გადაერქვა. ახალმა უეფას თასმა, რომელსაც ძველი ფორმატი თითქმის არ შეუცვლია, უფრო მეტი პოპულარობა შეიძინა. ძველი ბაზრობათა თასი კი სამუდამო მფლობელობაში რომელიმე გუნდს უნდა გადასცემოდა. დიდი ბჭობის შემდეგ გადაწყდა, პრიზს ერთმანეთში ტურნირის პირველი და ბოლო გამარჯვებულები გაათამაშებდნენ. ”ლიდსისა” და ”ბარსელონას” შეხვედრაში უფრო ძლიერნი ესპანელები გამოდგნენ. უეფას თასის პირველი მფლობელი კი ინგლისური ”ტოტენჰემი" გახდა, რომელმაც თანამემამულე ”ვულვერჰემპტონი” ორმატჩიან დუელში დაამარცხა.
1979 წელს უეფამ ტურნირის ჩატარება ახალი ფორმატით გადაწყვიტა. დადგინდა სპეციალური ცხრილი, რომელიც თითოეული ქვეყნის კლუბების კოეფიციენტებს შეიცავდა ევროტურნირებზე ბოლო 5 წლის მოღვაწეობის მიხედვით. სწორედ ამ მეთოდით ხდებოდა ერთი ქვეყნიდან უეფას თასზე გამსვლელი კლუბების რაოდენობის დადგენა.
რაც შეეხება 70-იანი წლების უეფას თასის გათამაშების ისტორიას, აქ უკვე დომინანტის როლი ჰოლანდიურმა, ბელგიურმა და გერმანულმა კლუბებმა იკისრეს. თითქმის ყველა ფინალი ამ ქვეყნების გუნდების მონაწილეობით თამაშდებოდა. ”ლიდსმა”, ”ლივერპულმა”, მოგვიანებით ”ტოტენჰემმა”, ასევე მიონხენგლადბახის ”ბორუსიამ”, ორ-ორჯერ შეძლეს აღნიშნულ ბრძოლაში გამარჯვების მოპივება. 1977 წელს ეს ტურინის ”იუვენტუსმა” მოახერხა.
80-იან წლებში პრესტიჟულობით მეორე საკლუბო ტურნირში გამარჯვება მადრიდის ”რეალმაც” დააჭაშნიკა, რომელმაც 1985 და 1986 წლებში ზედიზედ ორჯერ მოიგო უეფას თასი. იტალიური კლუბებიც საქმეს სერიოზულად მიუდგნენ. 1989 წლიდან მოყოლებული, უეფას თასთა აფსოლიტური უმრავლესობა აპენინურ კლუბებს დარჩათ. მარტო მილანის ”ინტერმა” 7 წელიწადში სამჯერ მოახეხა უეფას თასის მოპოვება.
მანამდე რამდენიმე წლით ადრე უეფამ კიდევ ერთი წესი მიიღო რომელიც ძლიერ გუნდებს ერთმანეთისგან აცალკევებდა. ეს განაპირობა იმ ფაქტმა, რომ საკმაოდ ხშირი იყო შემთხვევები, როცა მეორე ან მესამე საკვალიფიკაციო ეტაპზე ერთმანეთს ”ლივერპული და ”ვალენსია” ეჯახებოდნენ, ხოლო ანალოგიურ ეტაპზე ერთმანეთში ურთიერთობას მაკედონიის ”ჟელეზნიჩარი” და იაროსლავის ”შინიკი” არკვევდნენ. ამიტომაც აუცილებელი გახდა ამ წესის მიღება, რომლის მიხედვით შედარებით ძლიერი გუნდები ადრეულ ეტაპზე ერთმანეთს არ დაეჯახებოდნენ. უეფამ ასევე მიიღო გადაწყვეტილება, რომ ჩემპიონთა ლიგის პირველი, მეორე და მესამე საკვალიფიკაციო ეტაპებიდან გამოთიშული გუნდები ასევე მიიღებდნენ მონაწილეობას რანგით მეორე საკლუბო ტურნირში.
1999-2000 წლების სეზონიდან უეფას თასზე ავტომატურად ხვდებიან ეროვნული თასების მფლობელები. ადრე მათთვის სპეციალურად არსებობდა ცალკე ტურნირი, რომელსაც თასების მფლობელთა თასი ეწოდებოდა, მაგრამ ევროვული ფეხბურთის მმართველმა ორგანოებმა გადაწყვიტეს, რომ ტურნირი მომგებიანი არ იყო თანდათან უინტერესო ხდებოდა. საბოლოოდ 1999 წელს მისი გაუქმება გადაწყვიტეს.
[რედაქტირება] თასის შესახებ
ეს უბრალო მაგრამ მომხიბლავი ნაკეთობა 65 სმ სიმაღლისაა, სიგანეში 33 სმ, ხოლო სიღრმე - 23 სმ-ია. ფინალურ მატჩში გამარჯვების შემდეგ, ეს თასი შამპანურით ივსება და დაახლოებით 15 კგ-ს იწონის. აღნიშნული ქმნილება 1972 წელს მილანელმა ოსტატმა, ბერტონიმ დაამზადა და მაშინ ეს თასი დღევანდელი 30 ათასი ევროს ეკვივალენტი დაჯდა. მართალია, უეფას თასი ჩემპიონთა თასივით არ ბრწყინავს და სახელურებიც არ აქვს, მაგრამ მაინც ელეგანტურად გამოუყურება.
უეფას თასი გარდამავალია. ტურნირის გამარჯვებული თასს ერთ წელს ინახავს, შემდეგ კი უეფა ამ გუნდს ნამდვილის ასლს, 4/5 ზომის თასს აძლევს და ორიგინალი მორიგ ფინალურ შეხვედრაზე მიაქვს, სადაც მას ახალი გამარჯვებული ჩაიბარებს. სამუდამოდ უეფას თასი მხოლოდ იმ გუნდს ჩაბარდება, რომელიც ტურნირს ზედიზედ სამჯერ მოიგებს, ან ტიტულების რაოდენობას ხუთამდე გაზრდის.
[რედაქტირება] ფინალები
[რედაქტირება] სტატისტიკა
[რედაქტირება] ქვეყნების მიხედვით
ქვეყნების მიხედვით ყველაზე მეტი გამარჯვებული ესპანეთს ჰყავს. ესპანურმა გუნდებმა 11-ჯერ მოახერხეს უეფას თასის აღება და 7-ჯერ ფინალში გასულები დამარცხდნენ. მეორე ადგილზე იტალიაა 10 გამარჯვებით, მესამეზე კი ინგლისი ასევე 10 გამარჯვებით. სულ 12 ქვეყნის გუნდმა მოახერხა უეფას თასის მოპოვება.

Summary:
უეფა-ს თასი (UEFA Cup, ასევე C3), საფეხბურთო ტურნირი ევროპის ქვეყნების კლუბებს შორის, რომლის ორგანიზატორია UEFA. ეს არის ყველაზე პოპულალური საფეხბურთო საკლუბო ჩემპიონატი მსოფლიოში ჩემპიონთა ლიგის შემდეგ. კლუბების კვალიფიკაცია უეფას თასისთვის დამოკიდებულია მათ შედეგებზე ეროვნული ლიგებისა და ადგილობრივი თასების შეჯიბრებებში.
თასის გათამაშება 1971 წელს დაიწყო და მან შეცვალა საქალაქთაშორისო ბაზრობათა თასი, რომელიც 1955 წლიდან თამაშდებოდა. 1999 წელს უეფას თასების მფლობელთა თასი გაუქმდა და გაერთიანდა უეფას თასთან. სკ სევილია უეფას თასის მიმდინარე მფლობელია, რომელმაც ზედიზედ მეორედ გაიმარჯვა ყოველწლიურ შეჯიბრში, მათი უდიდესი წარმატებით ჰამპდენის პარკში, გლაზგო, შოტლანდია, 2007 წლის 16 მაისს. მათ თანამოძმეები სამეფო საფეხბურთო კლუბიდან "ესპანიოლი" პენალტებით დაამარცხეს.


[რედაქტირება] უფლისწულობა
დავითი, გიორგი II–სა და ელენეს ერთადერთი ვაჟი, დაიბადა 1073 წელს სატახტო ქალაქ ქუთაისში. მისი უფლისწულობა მოკლე აღმოჩნდა, რადგან ქვეყანაში შექმნილი პოლიტიკური ვითარების გამო, მამამისი იძულებული შეიქმნა ტახტიდან გადამდგარიყო და 16 წლის ძე გაემეფებინა. ეს ფაქტი დავითის კარგ განათლებაზე და სახელმწიფო საქმეში გათვიცნობიერებულობაზე უნდა მეტყველებდეს.
[რედაქტირება] მეფობა
დავით IV–ს მემკვიდრეობად ერგო თურქ-სელჩუკებისაგან დარბეული ქვეყანა, დაცარიელებული ქალაქები და სოფლები, მთებში გახიზნული დამშეული მოსახლეობა, და ხარატასთვის დაუწერელი 10–იანი . გამეფებისთანავე დაიწყო ყმა-მოლაშქრეთა და მსახურეულ აზნაურთაგან მხედართა რაზმების შექმნა. ერთგული რაზმებით მეფე თავს ესხმოდა თურქ-სელჩუკებს, ავიწროვებდა მათ, სდევნიდა და მთაში გახიზნულ მოსახლეობას ბარად ჩამოსვლის პირობებს უქმნიდა.
[რედაქტირება] რეფორმები
სახელისუფლო:
დავით IV ებრძოდა სახელმწიფოს ცენტრალიზაციის მოწინააღმდეგე დიდგვაროვან ფეოდალებს. 1093 წელს მან გამდგარი ლიპარიტ IV ბაღვაში შეიპყრო. თუმცა მონანიების შემდეგ გაათავისუფლა და ძველი ღირსებებიც დაუტოვა, მაგრამ ხელახალი ღალატის გამო, 1094 წელს კვლავ შეიპყრო და ორი წლის პატიმრობის შემდეგ საქართველოდან გააძევა. 1103 ლიპარტის ძის რატის გარდაცვალების შემდეგ დავით IV-მ გააუქმა კლდეკარის საერისთავო და ბაღვაშთა მამულები სამეფო დომენად გახადა, შემდგომში ნაწილი (არგვეთი) გელათის მონასტერს გადასცა. ამავე წელს დაამარცხა სამეფო კარის მოწინააღმდეგე ფეოდალები ― ძაგან და მოდისტოს აბულეთისძეები.
საეკლესიო:
საერო დიდგვარიანებთან ერთად მეფე ცენტრალური ხელისუფლების მოწინააღმდეგე საეკლესიო ფეოდალებსაც ებრძოდა. 1103 მეფის თაოსნობით მოიწვიეს რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება, რომელმაც სამეფო ხელისუფლების განმტკიცების ღონისძიებები გაატარა (უღირსი თანამდებობის პირების გადაყენება და მათ ნაცვლად მეფის ერთგულთა არჩევა, სასულიერო თანამდებობის პირთა ხელდასხმის წესის დამტკიცება, გვირგვინის კურთხევის წესის დაკანონება და სხვ.). ეს ღონისძიებანი ჩამოყალიბებულია კრების მიერ მიღებულ დოკუმენთში "ძეგლისწერაჲ რუის-ურბნისის კრებისაჲ". სახელმწიფოს ძლიერების განმტკიცების საქმეში უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა ჭყონდიდლისა და მწიგნობართ-უხუცესის თანამდებობების გაერთიანებას მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდლის თანამდებობის შექმნას (სავარაუდებელია 1103-04). ამ თანამდებობის პირი ერთსა და იმავე დროს მაღალი სამოქალაქო და საეკლესიო მმართველი იყო.
ეკონომიკური:
დავით IV-მ მთელი რიგი ღონისძიებები გაატარა სამონეტო საქმის მოსაწესრიგებლად. მოჭრა მონეტები როგორც ქართული, ისე არაბული ზედწერილით და რამდენადმე შეცვალა მონეტის ტიპი. რეფორმის შედეგად განმტკიცდა ფულის კურსი. მის დროს დიდი მნიშვნელობა მიენიჭა განსაკუთრებულ სასამართლო დაწესებულებას — სააჯო კარს.
სამხედრო:
ფეოდალური ლაშქრის პრინციპზე აგებული ჯარი შინაგან ერთობას მოკლებული იყო. მტრის საბოლოო დაძლევისათვის საჭირო იყო ქვეყნის შეიარაღებულ ძალთა გარდაქმნა. დავით IV-მ ჩაატარა სამხედრო რეფორმები: ჯარი საგანგებოდ გაწვრთნა და იქ მტკიცე დისციპლინა დაამყარა, გარდაქმნა ბრძოლის ტაქტიკა. ამასთან, 1118-20 ჩრდილოეთ კავკასიიდან გადმოიყვანა და საქართველოში (ვარაუდით ქართლში) დაასახლა ყივჩაღთა 40 ათასი ოჯახი. მათგან მეფემ შექმნა მუდმივი ჯარი ― ორმოციათასიანი ლაშქარი, ერთგულ მოლაშქრეთაგან კი შეადგინა ხუთიათასიანი პირადი გვარდია ― "მონა-სპა".
[რედაქტირება] სამხედრო კომპანია
1099 დავით IV-მ თურქ-სელჩუკებს ხარკი შეუწყვიტა. ქვეყანამ სრული დამოუკიდებლობა მოიპოვა. ამ დროიდან დაიწყო საქართველოს ეკონომიკური და კულტურული აღმავლობა. თურქ-სელჩუკთა ალაგმვის შემდეგ დავით IV შეუდგა ქართული მიწა-წყლის სრული გაერთიანებისათვის ბრძოლას. 1103 აიღო ზედაზენი. 1104 საქართველოს გაერთიანების მომხრე ჰერეთ-კახეთის დიდებულების (ქავთარისა და მისი დისწულების ― არიშიანისა და ბარამის) დახმარებით შემოიერთა ჰერეთი და კახეთი.
მოხარკე ქვეყნების დაკარგვა მძიმე დანაკლისი იყო თურქ-სელჩუკთათვის და სულთნის დიდმოხელემ, განძის ათაბაგმა ლაშქრობა მოაწყო საქართველოს მეფის ჰერეთ-კახეთიდან განსადევნად. 1104 ერწუხთან ბრძოლაში საქართველოს მხედრობამ გაიმარჯვა. განსაკუთრებული ვაჟკაცობა გამოუჩენია ომში დავით IV-ს.
1110 ქართველთა ლაშქარმა სამშვილდე აიღო, 1115 ― რუსთავი, 1117 ― გიში, 1118 ― ლორე. 1121 აგვისტოში დავით IV-ის მეთაურობით ქართველებმა ძლევამოსილი ომი გადაიხადეს მუსლიმანთა კოალიციური ლაშქრის წიააღმდეგ. ბრძოლა დიდგორთან მოხდა. ქართველებმა გაიმარჯვეს დავითის მოხერხებული ტაქტიკის წყალობით. დავითს ამ ომში მოუწია თავისი 55 - ათასიანი ლაშქრით შებმოდა თურქ - სელჩუკთა 300 - ათასიანი არმიას. მეფემ იმისათვის, რათა არ გაქცეულიყვნენ ბრძოლის ველიდან მეომრები. უკან წასასვლელი გზა ჩახერგა. გადაწმყვეტი ბრძოლის წინ მან შემდეგი სიტყვები წარმოთქვა: "ეჰე, მეომარნო ქრისტიანნო. თუ ქვეყნისა და ღვთის რჯულის დასაცავად ვიბრძოლებთ არათუ ეშმაკის ურიცხვ მიმდევართა ლაშქარს, არამედ თვით ეშმაკებსაც დავამარცხებთ.მაშ, ვილოცოთ სამშობლოსა და ქრისტესათვის და ფიცი დავდოთ, რომ აქ, ბრძოლის ველზე უფრო დავიხოცებით ვიდრე შერცხვენილნი გავიქცევით. ახლა კი ამ ხეობის შესავალი, რომლითაც აქ შემოვსულვართ, ხეთა ხშირი ხორგებით შევკრათ, ვინძლო ვისმეს გულში ჩარჩენილი გაქცევის სურვილი ამით ამოიქოლოს. მაშ გაემზადეთ ძმანნო და შვილნო, ქრისტესათვის და სამშობლოსათვის." ისტორიკოსებმა ამ შეტოქებას მუსლიმ ურიცხვ არმიასა და ქართველთა მცირერიცხოვან ლაშქარს შორის "ბრძოლაი საკვირველი" შეარქვეს.
ამ ომის გამარჯვებით მათ დაიცვეს სამშობლო სრული განადგურებისაგან. დიდგორის ბრძოლაში გამარჯვების შემდეგ, 1122 წელს დავით IV-მ თბილისი შემოუერთა საქართველოს სამეფოს.
დავით IV-ის ბრძოლებს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა შირვანისთვისაც. ქართველებისა და შირვანელების ერთობლივი ბრძოლის შედეგად შირვანი გათავისუფლდა სელჩუკი დამპყრობლებისაგან. 1124 დავით IV-მ შირვანი თავის გავლენას დაუმორჩილა. 1123 დავით IV-მ სომხეთის მრავალი ქალაქი აიღო. ამავე წელს სომეხი მოსახლეობის დახმარებით აიღო ანისიც.
[რედაქტირება] აღმშენებლობა
დავით IV დიდად უწყობდა ხელს ვაჭრობისა და ხელოსნობის განვითარებას. მან შეღავათიანი პირობები შეუქმნა ვაჭრებს, ააგო ხიდები, გზები, ააშენა ფუნდუკები, სადაც სხვადასხვა ქვეყნის ვაჭრებს უფასოდ შეეძლოთ ღამისთევა. ამის შედეგად XII საუკუნის I მეოთხედში საქართველოში საქალაქო ცხოვრება განსაკუთრებით დაწინაურდა.
დავით IV-ის სახელთანაა დაკავშირებული გელათის ტაძრის მშენებლობა (დაუწყიათ 1106). მანვე დააარსა ქართული კულტურის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კერა ― გელათის აკადემია. დავით IV-ის განკარგულებით ააგეს ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესია შიომღვიმეში.
დავით IV-ის კულტურულ-საგანმანათლებლო მოღვაწეობის შესახებ ქართველი ისტორიკოსების გარდა მნიშვნელოვან ცნობებს გვაწვდიან სომეხი მემატიანეები და მაჰმადიანი მწერლები. ისინი გვამცნობენ, რომ მეფეს ბიზანტიაში გაუგზავნია ახალგაზრდები ცოდნის მისაღებად; ცალკე სახლი აუგია მაჰმადიან მეცნიერთა, ფილოსოფოსთა და პოეტთათვის და თურმე ნივთიერადაც ეხმარებოდა მათ, ხანგამოშვებით კი საზეიმო დარბაზობასაც უმართავდა.
დავით IV-მ თავისი წვლილი შეიტანა ქართული ჰიმნოგრაფიის განვითარებაშიც. მას ეკუთვნის ორიგინალური პოეტური ნაწარმოები "გალობანი სინანულისანი", რომელიც შუა საუკუნეების ქართული კულტურის იდეოლოგიური და ესთეტიკური მრწამსის გამოხატულებაა. იგი ეძღვნება სასულიერო ლირიკაში ღრმად დამუშავებულ (ეფრემ ასურის, იოსებ და თეოდორე სტუდიტეების, ანდრია კრეტელის, იოანე დამასკელის და სხვათა საგალობლები) სინანულის მოტივს. საგალობელში გადმოცემულია ზოგადსაკაცობრიო სევდა. დავით IV თავს ადარებს უმძიმესი ცოდვის ჩამდენთ და გამოთქვამს აზრს, რომ არ არსებობს დანაშაული, რომელიც მის სულს არ ამძიმებდეს. თავის ასეთ დამდაბლებაში ვლინდება ზნესრული ადამიანის მაღალი ეთიკური მრწამსი. დავით IV-ის საგალობელში შეცოდებათა შეგნებით უკვე დაძლეულია ცოდვა და ადამიანის დაცემით გამოწვეულ სევდას ახლავს ნათელი ტონები ადამიანის სრულქმნის ღრმა რწმენისა. "გალობანი სინანულისანი" ქართული ლირიკის შედევრთა რიგში შეიძლება დავაყენოთ, რადგან მასში ავტორის ინდივიდუალური განცდა ამაღლებულია ზოგადსაკაცობრიო ტკივილამდე და მეფის ღაღადი თავის ცოდვილ ბუნებაზე საზ. რეზონანს იძენს.
დავით IV-ის ეპოქა იყო მწვავე კლასობრივი და შინაკლასობრივი ბრძოლების ხანა. ქვეყნის სიძლიერისა და ცენტრალიზაციის შენარჩუნებას მეფე შინაკლასობრივი მტრების (ცენტრალიზაციის მოწინააღმდეგე დიდგვარიანები) დათრგუნვისა და მოსახლეობის ექსპლუატაციის ხარჯზე ახერხებდა. მთელი მისი მოღვაწეობა ემსახურებოდა ფეოდალური საქართველოს გაძლიერება-ცენტრალიზაციას.
[რედაქტირება] ტიტულატურა
დავითამდე ქართველ მეფეებს ჰქონდათ როგორც უცხოური (უმეტესად ბიზანტიური), ისე ქართული ტიტულები. ბიზანტიური ტიტულებიდან ქართველი მეფეები ატარებდნენ პატრიკიოზის, მაგისტროსობის, ნოველისიმოსის, სევასტოსისა და კურაპალატის ტიტულებს, რომელთაგან უმაღლესი კურაპალატობა იყო. თვით ბიზანტიაში სულ 18 ტიტული არსებობდა და ყველაზე საპატიო ტიტულს მეთვრამეტე - კეისარობა წარმოადგენდა, კურაპალატობა მეთექვსმეტე ტიტული იყო, ანუ მნიშვნელობით მესამე ადგილზე იდგა.
ქართველებიდან ბიზანტიამ ეს ტიტული პირველად ქართლის ერისმთავარს გუარამს მიანიჭა. დავით აღმაშენებელმა ერთიან საქართველოს მეფეთაგან პირველმა უარყო ბიზანტიური საკარისკაცო ტიტულები, როგორც ნიშანი ბიზანტიის ხელმწიფესთან თანასწორობისა.
ქართული ტიტულატურა (ტიტულების ჯგუფი), ჩამოყალიბებას ბაგრატ III–ის დროს იწყებს და დავითის შემდეგაც გრძელდება. ბაგრატმა აფხაზეთისა და ტაო-კლარჯეთის სამეფოები გაეერთიანა და შედეგად მიიღო ტიტული – „მეფე აფხაზთა და ქართველთა“ .
რანისა (არანი) და კახეთის შემოერთების შემდეგ, ქართველ მეფეთა ტიტულიც იზრდება და დავითი იწოდება: „მეფე აფხაზთა და ქართველთა, რანთა და კახთა“. მოგვიანებით ამას ემატება წოდება „მეფე სომეხთა“. მას მერე რაც დავითმა ლორე-ტაშირის სამეფო გაათავისუფლა და სომხეთის მეფეები დაიმორჩილა, ქართველ მეფეთა სრული ტიტული გახდა: „მეფე აფხაზთა, ქართველთა, რანთა, კახთა, სომეხთა“
ლორე-ტაშირის გარდა შარვანიცა და ანისიც დავით აღმაშენებელმა სიცოცხლის ბოლო წლებში შემოიერთა და მისი მემკვიდრეების ტიტულატურაში აისახა კიდეც ეს მოვლენა . კერძოდ, მათი ტიტულატურა ასეთი იყო: „მეფე აფხაზთა, ქართველთა, რანთა, კახთა და სომეხთა მეფისა და შარვანშა და შაჰანშა და ყოვლისა აღმოსავლეთისა და დასავლეთისა“.
[რედაქტირება] გენეალოგია
ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიას სათავე დაუდო აშოტ I-მა 809 წელს, შექმნა რა ტაო-კლარჯეთის სამეფო. 978 წელს ბაგრატ III სამი ქართული სამეფოს გაერთიანებით ქმნის გაერთიანებული ქართული სამეფოს.
ერთიანი საქართველოს სამეფო გენეალოგია დავითამდე, ასეთია:
[რედაქტირება] სამეფო ოჯახი
დავით IV სხვადასხვა დროს ორჯერ იყო დაქორწინებული:
უფროსი თამარი ცოლად ჰყავდა შირვანის შაჰს, მანუჩარ II-ს, კატაჲ (შემდგომში ირინე) – ბიზანტიის კეისარ იოანე კომნენოსის უმცროს ძმას, ალექსის, ხოლო თამარ მრწემი – ოსეთის მეფეს (იქორწინა დემეტრე I-ის დროს).

Summary: დავით IV აღმაშენებელი (დ. 1073, ქუთაისი - გ. 24 იანვარი. 1125), საქართველოს მეფე 1089-1125, გიორგი II-ის ძე, ბაგრატიონთა დინასტიიდან. ერთ–ერთი ყველაზე წარმატებული ქართველი მონარქი, მოახერხა თურქ-სელჩუკთა ქვეყნიდან განდევნდა 1121 წელს დიდგორის ბრძოლაში მნიშვნელოვანი გამარჯვებით. მის მიერ არმიაში და მმართველობის სისტემაში გატარებულმა რეფორმებმა შესაძლებლობა მისცა ქვეყანა გაეერთიანებინა და მთელი კავკასიის მიწების საქართველოს დაქვემდებარებაში შემოეყვანა. ქრისტიანული კულტურის წამხალისებელი და თავად თავდადებული ქრისტიანი საქართველოს მართლმადიდებლური ეკლესიის მიერ წმინდანად არის შერაცხული.