[aldatu] Ezaugarri arkitektonikoak
Kapera Sixtinoa laukizuzen formako eraikin garai batean dago, adreiluz eginikoa. Bere fatxadak ez dauka apaingarri arkitektoniko berezirik. Kontuan hartu behar da Kapera Sixtinoa Vatikanoko beste zenbait eraikinek inguratuta dagoela, eta horregatik, bere kanpoaldea ezin dela kaletik ikusi, baizik eta, soilik, beste eraikin horietatik.
Kaperak ez dauka zuzeneko sarrerarik kanpoaldetik: Jauregi Apostolikoko barne-geletatik dauka sarbidea.
Eraikinak hiru solairu dauzka: behekoa soto gangadun bat da, eta kanpoaldeko patio batera ematen duen ate bat dauka. Solairu horren gainean dago Kapera Sixtinoa. Azkenik, Kaperaren gainean hirugarren solairu bat dago, zaindarientzako gelak daudenekoa.
Kapera Sixtinoaren neurriak hauek dira: 40,9 metro luze eta 13,4 metro zabal (Itun Zaharraren arabera, horixe zen Salomonen Tenpluaren tamaina). Sabaiko gangaren altuera 20,7 metrokoa da. Beraz, proportzioak hauek dira: kaperaren luzeraren herena da zabalera, eta luzeraren erdia da altuera.
Eraikinak albo bakoitzean sei leiho arkudun zeuzkan, altuak, eta mutur bakoitzean beste bi. Leiho horietako batzuk itxi egin dituzte geroago.
Kapera Sixtinoaren sabaia kanoi-ganga zapal batek osatua da. Kanoi-ganga hori zeharka zatikatua dago (alegia, zabaleraren norabidean) ganga txikiagoetan, leiho bakoitzaren parean. Gangen elkargurutzadura horren ondorioz, leiho bakoitzaren gainean triangelu-formako arkuarte batzuk sortzen dira.
[aldatu] Orientazioa
Margolanei buruzko azalpenak behar bezala jarraitu ahal izateko orientazio gisa, gogoan izan behar da honakoa:
[aldatu] Historia
Kapera Sixtinoaren izena Sixto IV.a Aita Santuaren izenetik dator (1471tik 1484ra bitartean izan zen Aita Santu), zeinaren agindupean eraberritu baitzen "Kapera Handia" deiturikoa ("Cappella Magna"), 1477tik 1480ra bitartean.
Hormetan XV. mendean eginiko margolanen artean, honakoak daude: errezel faltsuak, Moisesen historia (hegoaldeko eta ekialdeko hormetan), Jesusen historia (iparraldeko eta ekialdeko hormetan), eta Aita Santuen erretratuak (ipar, hego eta ekialdeko hormetan). Margolan horiek egin zituzten margolarien artean aipatu behar dira Pietro Perugino, Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio eta Cosimo Rosselli.
Sabaian, Pier Matteo d'Amelia-k zeru izardun bat margotu zuen.
1483ko abuztuaren 15ean, Sixto IV.ak kapera berria sagaratu zuen, eta Ama Birjinaren Jasokundeari dedikatu zion.
Julio II.ak (zeina Aita Santua izan baitzen 1503tik 1513ra bitartean) kaperaren apainketa hein batean aldatzea erabaki zuen, eta eginkizun hori Michelangeloren eskuetan utzi zuen 1508an. Michelangelok ganga eta ilargixkak (alegia, kaperako leihoen goialdea inguratzen duen pareta-zati biribilduetako bakoitza, ilargierdi-formakoa) margotu zituen. Lan hori 1512ko urrian amaitu eta, Domu Santu egunean (azaroaren 1ean), Julio II.ak Kapera Sixtinoa meza nagusi batez inauguratu zuen.
1533 amaiera aldera, Klemente VII.ak (Aita Santua izan zen 1523tik 1534ra bitartean) kaperaren apainketan berriro aldaketa bat egitea erabaki, eta beste zeregin bat eman zion Michelangelori: aldarearen horman Azken Judizioa margotzea. Ekimen horren gauzatzearen ondorioz, estalita geratu ziren XV. mendeko honako margolan hauek: Ama Birjina apostoluen artean eta Moises eta Jesusen historien lehenbiziko bi atalak.
XVI. mendean, kaperaren ekialdeko hormako margolanak berregin egin zituzten, kalte larriak izan baitzituzten 1522an, atea erortzearen ondorioz.
Kapera Sixtinoko margolanak guztiz zaharberrituak izan dira 1979tik 1999ra bitartean.
[aldatu] Hormetako margolanak
[aldatu] Margolanen antolaketa
Hormetako margolanak hiru mailatan daude antolatuta (ikus aldameneko irudia):
Pinturak denbora-epe aski laburrean margotu ziren: hamaika hilabete eskas, 1481eko uztailetik 1482ko maiatzera bitartean. Hasiera batean, eta lagin gisa, pintoreei eskatu zitzaien fresko bana margotu zezatela, jarraian ofizialki aztertuak eta ebaluatuak izateko, 1482ko urtarrilean. Dena den, lehenagorako ere begi-bistakoa zenez freskoak egokiak izango zirela, 1481eko urrirako enkargua eman zitzaien pintoreei, gainerako margolan guztiak ere egiteko.
[aldatu] Jesusen bizitza (iparraldeko horma)
Margolan-sorta hau elkarren aldamenean ipinitako zortzi pinturaz osatuta zegoen hasiera batean: lehenbizikoa aldare nagusiaren horman (mendebaldeko paretean, alegia) zegoen, eta, iparraldeko hormaren luzera guztia hartu ondoren, azkenekoa ekialdeko horman zegoen (eta dago). Alabaina, margoak egin eta hogeita hamar urte inguru geroago, sorta honetako lehenbizikoa, Jesusen jaiotza agertzen zuena (mendebaldeko horman), ezabatu egin zuten, Azken Judizioa margotzeko tokia uzteko.
Horrela, ba, gaur egun zazpi margolanez osaturiko pintura-sorta da. Margolanak, mendebaldetik ekialderanzko hurrenkeran, hauexek dira:
1.- Jesusen bataioa
Peruginok margotua.
Margolanean honakoa ikusten da: Guztiahalduna goian dago, kerubinen eta aingeruen artean. Azpian uso bat agertzen da, Espiritu Santuaren ikur gisa, Jesusen buruaren gainean pausatua. Muturretan, Joan Bataiatzailea (ezkerraldean), predikatzen, eta Erredentorea (eskuinaldean). Bailaran, monumentu erromatarrak ikusten dira.
2.- Jesusen tentaldiak
Botticellik margotua.
Irudiaren gainean esakune bat agertzen da ("TEMPTATIO IESU CHRISTI LATORIS EVANGELICAE LEGIS"), Mateoren Ebanjelioan kontatuak agertzen diren Jesusen tentaldiei buruzkoa (Mateo 4, 1-11). Nolanahi ere, tentaldi horiek irudiaren hondoan agertzen dira, ez aurrealdean.
Deabruak Jesusi egindako tentaldiak dira, eta margolanak horietako hiru agertzen ditu: goian eta ezkerretara irudikatzen da deabrua, eremutar itxurapean, Jesusi esaten, tentatzearren, ogi bihur ditzala harri batzuk. Erdialdean, tenplu baten gainean agertzen dira, eta bertan deabruak Jesus bere burua handik behera botatzeko tentatzen du, esanez idatzita dagoela aingeruei aginduko zaiela Jesus zaintzea. Jesusen erantzuna: "Hau ere idatzia dago: Ez tentatu Jauna, zeure Jainkoa". Azkenik, eskuinaldean, ikusten da Jesusek deabrua amildegi batetik behera erorarazten duela.
Irudiaren aurrealdeako posizio nagusian, sakrifizio-erritu bat irudikatzen da. Eskuarki interpretatzen da legendun batek eskainitakoa dela, Jesusek sendatua izan ondoren (Mateo 8, 1-4; Markos 1, 40-45; Lukas 5, 12-16).
3.- Jesusek lehen apostoluei dei egitea
Ghirlandaiok margotua.
Lehen planoan Jesusek lehenbiziko bi apostoluei, Pedrori eta Andresi, berarekin joateko dei egin zienekoa agertzen da. Hondoan, Santiago eta Joani dei egitea ikusten da irudikatuta (Mateo 4, 18-22; Markos 1, 16-20; Lukas 5, 1-11).
4.- Mendiko hitzaldia
Cosimo Rossellik margotua.
Pintura honetan bi eszena erakusten dira: hitzaldia (Mateo, 5-7 kap.; Lukas 6, 12-49) eta legendunaren sendaketa (Mateo 8, 1-4; Markos 1, 40-45; Lukas 5, 12-16).
5.- Jesusek Pedrori giltzak ematea
Peruginoren maisulantzat jotzen da.
Pintura honetan hiru eszena agertzen dira: eszena nagusia, lehen planokoa, Jesusek Pedrori (zeina belauniko agertzen baita) "Jainkoaren erreinuko giltzak" ematearena da (Mateo 16, 13-20). Giltza horiek botere-emate baten ikur dira. Jesus eta Pedroren inguruan apostoluak agertzen dira, baita Judas ere (Kristoren ezkerreko bosgarren figura). Haien atzean, harlauzaz estaliriko plaza ireki bat agertzen da, eta haren erdian, Jerusalemeko Tenplua, kupuladun eraikin oktogonal gisa irudikatua, Pizkundeko estiloaren itxurarekin. Tenpluaren bi aldeetara garaipen-arku bana ikusten da.
Bigarren planoan, beste bi eszena agertzen dira: ezkerreko aldean, Jesusek eta Pedrok tenplurako zerga ordaintzeari buruzkoa (Mateo 17, 24-27), eta eskuinekoan, Jesusi harriak jaurtitzeko ahalegina (Joan 8, 31-59; 10, 31-39). Azken horri buruzkoa da irudiaren gainean paratuta dagoen esakunea: ("CONTURBATIO IESU CHRISTI LEGISLATORIS").
6.- Azken afaria
Iparraldeko hormako azken margolana da, Cosimo Rossellik margotua.
Azken afariari buruzko aipamenak: Mateo 26, 17-29; Markos 14, 12-25; Lukas 22, 7-23; Joan 13, 21-30.
Irudiaren deskribapena: lehen planoan katu bat eta txakur bat ageri dira, elkarrekin borrokan. Haiengandik hurbil, metalezko pitxer eta erretilu batzuk. Hamabi apostoluak mahai biribildu baten inguruan daude eserita, eta Jesus bizkarra ematen ari zaio behatzaileari. Eszena nagusia gela baten barrenean gertatzen da. Leihoetatik kanpoaldera begira, eszena nagusiaren hondoan, Nekaldiko hiru une irudikatuta daude: Getsemaniko otoitza (Mateo 26, 36-46; Markos 14, 32-42; Lukas 22, 39-46), Jesusen atxiloketa (Mateo 26, 47-56; Markos 14, 43-52; Lukas 22, 47-53; Joan 18, 1-11) eta Jesus gurutziltzatua (Mateo 27, 32-50; Markos 15, 22-39; Lukas 23, 33-46; Joan 19, 17-30).
7.- Jesusen piztuera (ekialdeko horman)
Margolan hau ekialdeko horman (hots, kaperaren sarrera dagoenekoan) pintatu zuen Hendrick van den Broeck-ek. Horma horretan bertan lehenago Ghirlandaioren margolan bat egon zen, baina 1522an horma horren zati bat erori, eta Ghirlandaioren margolan hori, eta Luca Signorelli-ren beste bat, suntsiturik suertatu ziren. Hendrick van den Broeck-en margolana hirurogei urte inguru geroagokoa da.
[aldatu] Moisesen bizitza (hegoaldeko horma)
Hasiera batean, Moisesen bizitzako zenbait gertakari erakusten dituzten margolanen sorta hau mendebaldeko paretean hasten zen, Moisesen jaiotza eta aurkikuntza agertzen zituen margolanarekin (Peruginok eginikoa). Margolan hori, alabaina, galdu egin zen, pareta horretan Azken Judizioa margotzearekin batera. Horrenbestez, gaur egun zazpi margolanez osaturik dago multzo hau. Lehenbiziko seiak hegoaldeko paretean daude, eta azkena, berriz, ekialdekoan; hots, sarrerakoan. Honakoak dira margolanak:
1.- Moisesen itzulera Egiptora
Peruginok margotua. Irudiaren erdialdean, aingeru batek (Jainkoa irudikatzeko ohiko modu bat) Moises gerarazten du. Eszena hori Irteerako pasarte bati dagokio: Jainkoak mehatxu egiten dio Moisesi, eta bere emazte Tziporak laban bat hartu eta sakrifizio bat egiten du, senarra salbatzeko.
Margolan honetan zenbait gertakari ageri dira irudikatuta: Moisesek agur esatea bere aitaginarreba Jetrori (Irteera 4, 18-20); Moises bere familiarekin Egiptora itzultzea (Irteera 4, 18-20); eta, irudiaren eskuineko aldean, Tziporak bere eta Moisesen bigarren seme Eliezer erdaintzea (Irteera 4, 24-26).
2.- Moisesen bizitzako zenbait gertakari
Botticelliren margolan honetan irudikatuta agertzen dira Moisesen bizitzako zenbait gertakari,Irteera liburutik ateratakoak.
Aipagarria da nola antolatzen duen Botticellik margolan hau, pertsonak lau errenkada diagonaletan banatuz.
Margolanean, Moises tunika horiz eta kapa berdez jantzita agertzen da. Eskuinetik begiratzen hasita, honakoa ikusten da:
3.- Itsaso Gorriko zeharkaldia
Margolan honen egiletzari buruzko zalantzak daude: ez dago argi Cosimo Rossellik margotua den, ala bere laguntzaile Biagio d'Antonio Tucci-k.
Margolan honetan irudikatzen da Bibliako pasarte ezaguna (Irteera 14, 5-31), Moisesek bere herria Itsaso Gorriaren ur erdibituetan zehar gidatu zuenekoa. Israeldarrek itsasoa zeharkatzea lortu zuten, urak ezker-eskuin zituztela, bertan zabaldutako lehor-bide batetik; baina gero, atzetik jarraituz zetorkien Egiptoko gudarostearen gainean ixten da berriro itsasoa: "Beren lekura itzultzean, urek estali egin zituzten, israeldarrei erasoka itsasoan sartu ziren faraoiaren gurdi eta zaldunak, gudaroste osoa: ez zen bakar bat ere bizirik atera" (Irteera 14, 28).
Erdian agertzen den zutabea "su-adarra" da, zeinean baitzihoakien Jauna israeldarrei, argi egiteko (Irteera 13, 21-22).
Moisesen aldamenean belaunikaturik, Miriam profetesa, Moisesen eta Aaronen arreba, agertzen da. Miriamek garaipen-kantu bat egin zuen, faraoiaren armada itsasoan ito ondoren (Irteera 15, 20-21):
4.- Legearen harlauzak ematea
Egilea: Cosimo Rosselli.
Margolan honetan pasarte hauen berri ematen da:
Jaunak esan zion Moisesi: "Igo mendira niregana, eta zaude han: harlauzak emango dizkizut eta haietan idatziko israeldarrei irakatsi behar dizkiezun lege eta aginduak". (Irteera 24,12).
Moisesek esan zien: "Honela dio Israelgo Jainko Jaunak: Har beza nork bere ezpata eta zeharkatu kanpalekua, aterik ate jendea hilez, nahiz eta anaia, laguna edo auzokoa izan".
5.- Kore, Datan eta Abiram, zigortuak
Botticelliren margolan honetan irudikatzen den Bibliako kontakizuna da (Zenbakiak 16, 1-35) Kore, Datan eta Abiram apaiz judutarrei buruzkoa. Apaiz horiek ukatu egin zuten Moises, Aaron eta beste apaiz batzuek herri hautatuaren gain aginpide zibil eta erlijiosoa izatea. Lurra oinazpian zabaldu eta apaiz matxinoak eta beren familiak irentsi zituen, eta bizirik jaitsi ziren Herio Leizera, eta lurra itxi egin zen berriro.
Margolan honen antolaketa Moisesen bizitzako zenbait gertakari margolanaren antzekoa da. Eskuinaldetik begiratzen hasita, honakoa agertzen du:
6.- Moisesen testamentua eta heriotza
Signorelliren margolan honetan Moisesen testamentua eta heriotza (Deuteronomio 33, 34) erakusten dira, eta zenbait gertakari irudikatzen ditu: eskuinaldean, Moisesek, hil aurretik, israeldarrei bedeinkazioa ematen die (Deuteronomio, 33), eta ezkerraldean ikusten da nola Moisesek makil sakratua eskuratzen dion Josueri. Margolanaren erdialde-goialdean, aingeru batek lurralde agindua seinalatzen du, eta ezkerraldean Moisesen heriotza agertzen da.
7.- Moisesen gorpuari buruzko tirabira
Margolan hau ekialdeko horman dago; hots, sarrera dagoen horman. Margolanean irudikatzen da Judasen Gutuneko aipamen bat (Judasen Gutuna, 9): Mikel goiaingeruak berak ere ez zuen horrelakorik egin: Moisesen gorpua nork eramango deabruarekin tirabiran zebilela, ez zen ausartu hari ezer iraingarririk esaten; "Jaunak zigor zaitzala" besterik ez zion esan.
[aldatu] Sabaiko margolana: Michelangeloren maisulan bat
[aldatu] Historia
Kapera Sixtinoko sabaia Michelangelok margotu zuen, 1508tik 1512ra bitartean.
1506an, Julio II.a Aita Santuak Kapera Sixtinoko sabaiko margolanak aldatzea erabaki zuen. Ordura arte, sabaiak Piero Matteo d'Ameliaren margolan bat agertzen zuen, tenplu paleokristauen tradizioari jarraitzen ziona: hondo urdin baten gainean, urre-koloreko izarrak.
Michelangelo, pintorea baino gehiago, eskultorea zen; horregatik, hasieran ez zuen arduratu nahi izan margolan berria egiteaz. Aita Santuak, ordea, guztiz zorrotz jokatu zuen, eta Michelangelori ez zion beste aukerarik utzi, enkarguari baietza ematea baino. Alabaina, Frantziarekiko gerra bat piztu zen, eta horrek Aita Santuaren arreta beste zeregin horietara desbideratu zuen, garai hartan buruzagi militar garrantzitsua ere bai baitzen. Michelangelo aukera horretaz baliatu zen Erromatik ihes egiteko eta eskulturagintzan jarduteko.
Nolanahi ere, 1508an Aita Santua garaile itzuli zen Erromara, eta Michelangelori deitu zion, sabaiko margotze-lanari ekin ziezaion. Lan horretarako kontratua 1508ko maiatzaren 10ean sinatu zen.
[aldatu] Egikera
Hasiera batean iradokitako ideia izan zen hamabi apostolu-figura handi margotzea. Baina Michelangelok egitasmo hori aldatu zuen, haren ordez diseinu askoz ere konplexuagoko margolan bati ekiteko, bukaeran gutxi gorabehera hirurehun figuraz osaturikoa eta lau urteko lan-denbora behar izan zuena.
Uste izan ohi denaren kontra, Michelangelok zutik margotu zuen sabaia, eta ez bizkarraren gainean etzanda.
Kaperaren sabairaino iritsi ahal izateko, Michelangelok berariazko aldamioa diseinatu zuen: egurrezko plataforma laua zen, hormetan bermatua, leihoen goiko aldetik hurbil eginiko zuloetan sarturiko euskarrien bitartez. Ez zen, beraz, kaperaren zorutik sabairaino eraikitako egitura erraldoi bat. Aldamioak ez zuen estaltzen sabaiaren azalera guztia. Margotze-lana hiru fasetan egin zen.
Condivik, Michelangeloren ikasle eta biografo izandakoak, adierazi zuenez, aldamioaren euskarri guztiak hasiera-hasieratik ipini ziren, eta haien azpitik pisu gutxiko nolabaiteko estalki bat, agian oihalezkoa, zintzilikatu zen, igeltsu-tantak eta margo-hautsa nahiz -zipriztinak zoruraino eror ez zitezen. Une bakoitzean, dena den, soilik eraikinaren azaleraren erdia zegoen aldamioz estalita.
Freskoa izan zen erabilitako margotze-teknika: teknika horri jarraituz, igeltsuari oraindik ere hezea dagoen bitartean aplikatzen zaio pintura. Michelangelok esperientzia bazeukan margotze-teknika horrekin, bere heziketa eta prestakuntza garaia Ghirlandaioren lantegian eman baitzuen; alegia, Florentziako fresko-margolari trebeenetakoarenean, zeinak Florentziako zenbait elizatan fresko-ziklo garrantzitsuak burutu zituen eta zeinaren lanari Kapera Sixtinoko paretetan ere tokia utzi baitzitzaion (ikus gorago).
Hasieran, igeltsuaren gainean lizuna sortu zen, igeltsua hezeegia zegoelako. Michelangelok igeltsu hura kendu eta berriro hasi behar izan zuen. Orduan, Jacopo l'Indaco izeneko bere laguntzaile batek asmaturiko formula berri batekin, lizunik ateratzen ez zitzaiona, saiatu zen.
Egun bakoitzean horma-zati desberdin batean ezartzen zuen igeltsua, eta egun bakoitzeko lana jaso duten horma-zati horiei giornata deitzen zaie.
Fresko teknika erabiltzearen arrazoia honakoa da: igeltsua hezea egon beharrean guztiz lehorra bazegoen, pigmentuarekin ezin zen hain ondo lan egin, eta ez zen ongi nahasten igeltsuarekin. Freskoaren teknikaren desabantaila da igeltsua asko berotzen dela gogortzen ari den bitartean, eta emanazioak darizkiola.
Fresko-margolariek tamaina errealeko marrazkiak erabili ohi zituzten, eredu gisa erabiliz irudiak igeltsuaren gainean zirriborratzeko. Baina Michelangelok usadio hori hautsi zuen: freskoaren teknika menperatu zuenean, sabaiaren gainean zuzen-zuzenean egiten zituen marrazkiak. Berak mugimendu indartsuen bidez marrazturiko lerroak oraindik ere ikus daitezke, gainazal batzuetan markatuta. Beste batzuetan, ordea, nabari da lauki-sare bat erabili zuela, marrazki txiki batetik abiatuta, irudi hori zuzenean sabaian handitzeko.
Margotzen hastean, eta igeltsua heze zegoen bitartean, eremu zabalak koloreztatzen zituen hasiera batean, eta gero, gainazala lehortuz joan ahala, itzaldurak eta xehetasunak eransten zizkien, zeregin horretarako era askotako pintzelak erabiliz.
Oro har, Michelangeloren teknikek agerian uzten dute Ghirlandaioren ikaslerik artetsuenarengandik espero izatekoa zen trebezia-maila. Margolaritza-lantegietako metodo eta berrikuntzarik bikainenak baliatu zituen, bere iaiotasun teknikoaren zerbitzura ipiniz.
Lanari ekin zion aldaretik urrutien dagoen aldetik; hots, ekialdetik. Lehenbiziko hiru eszenetan, Noeren bizitzari buruzkoetan, figura txiki askoz ere gehiago agertzen dira geroago margotu zituenetan baino. Hori horrela da, hein batean, gaiarengatik (gizateriaren patua), baina, halaber, sabaiaren ekialdeko mutur horretako figura guztiak (baita profetak eta ignudi-ak ere) txikiagoak direlako erdialdeko sekzioan baino.
Hirugarren sekzioan, eskala handiagotu egiten da. Eskala handiagotzen den neurrian, Michelangeloren estiloa ere zabalago egiten da, eta Jainkoaren kreazio-egintza agertzen duen eszena egun bakar batean margotu zuen.
Koloreen bizitasunak eta lerro argi eta zehatzez marrazturiko profilek figura guztiak zorutik erraz bereizteko moduan agerrarazten dituzte. Gaur egun hain alai eta udaberri-kutsuko azaltzen diren kolore horiek, hala nola arrosa argia, sagarraren tankerako berdea, hori bizia eta zeru-urdina, perla-gris koloreko atzealde baten gainean kokatuta, kandelen kearen ondorioz hain estalita zeuden, non irudiek ia-ia monokromoak baitziruditen. Denbora luzez iraun duten zaharberritze-lanetan, besteak beste margolanen gaineko kraka-geruza kendu egin dute, koloreak beren edertasunean berriro ere agerrarazteko.
Vasarik dioenez, sabaia bukatu gabe utzi zen, inaugurazioa egin zelako fresko-lanetan ohikoak ziren urre-hostozko eta lapis lazuli urdin sakoneko apaingarriak jarri aurretik. Apainketa-lan horrek sabaia hobeto uztartuko zuen behealdeko hormekin, azken horiek urreztatuta baitzeuden toki askotan. Baina, azkenean, ez zen horrelakorik inoiz egin, alde batetik Michelangelok ez zuelako aldamioa berriro jarri nahi izan, eta bestetik, ziurrenik, urreak eta batez ere kolore urdin sakonak distrakzioa eragingo zutelako margolanaren kontzepziotik.
Dena den, xehetasun batzuk apaindu ziren, bai, urrez: ignudi-en arteko ezkutuak eta profeten eta sibilen arteko zutabeak. Dirudienez, oso litekeena da ezkutuen urreztatzea Michelangeloren jatorrizko aurreikuspenen artean egotea, margotuta baitaude prozesio-ezkutu mota jakin baten antza izan dezaten; hain zuzen ere, oraindik ere existitzen den ezkutu mota bat.
[aldatu] Sabaiaren partiketa eta margolanen antolamendua
Michelangelok sabaiko espazioa banatu egin zuen, bertan agertzen diren eszena ugarientzako espazioak zedarritzeko. Horretarako, marmolezkoak diruditen elementu arkitektoniko batzuk margotu zituen, elkarrekin gurutzatzen diren lerroak bailiran, eszena bakoitzaren marko antzeko bat osatzen dutenak.
[aldatu] Bibliako Hasiera (Genesi) liburuko bederatzi istorioak
Istorio hauei dagozkien irudiek sabaiko espazio zentrala hartzen dute, eta horiexek bereganatzen dute bisitari gehienen arreta. Genesi edo Hasiera liburuko bederatzi eszena dira, hirunakako taldeetan sailka daitezkeenak: aldaretik hasita, lehenbiziko hiru istorioek Munduaren Kreazioaren berri ematen dute; hurrengo hirurek, Gizakiaren Kreazioaren eta Gizakia Paradisutik egoztearen berri; eta azken hirurek Noeren istorioak azaltzen dituzte.
Aldaretik hasi eta sarrerako ateranzko norabidean, irudiak hurrenkera honetan agertzen dira:
[aldatu] Argia eta ilunpeak bereiztea
Margolan honek kreazioko lehenengo eguna irudikatzen du.
Bibliako Hasiera liburuan (Hasiera 1, 1-5) honakoa esaten da:
Hasieran, Jainkoak zeru-lurrak egin zituen. Lurra nahas-mahas hutsa zen: leize handiaren gain ilunpea. Jainkoaren arnasa uren gainean zebilen. Eta Jainkoak esan zuen: "Izan bedi argia". Eta izan zen argia. Ikusi zuen Jainkoak argia ona zela eta bereizi egin zuen ilunpeetatik: argiari "egun" eman zion izen eta ilunpeei "gau". Honela, lehen eguna burutu zen.
Fresko honek espazio aski txikia estaltzen du (ignudi-en irudiek eta medailoiek inguratuta dagoelako), eta erakusten duen eszena sinplea da, Hasiera-liburuko pasarteak irudikatzen dituztenetatik sinpleena. Bertan, Jainkoa behealdetik ikusia agertzen da, eskortzo hunkigarrian marraztua, eskuak jasota dituela. Jainkoaren aurpegiera oso ondo ikusten ez den arren, ahalegin handia egiten ari delako itxura ematen du. Bere gainean dauden hodei batzuen artetik zirrikitu bat irekitzen da, eta bertatik argi-distira bat iragaten da. Jainkoaren tunika arrosak mugimendu-keinu indartsua nabarmenarazten du. Irudi honetan, Jainkoa bakarrik agertzen da, bere aingeru-segiziorik gabe.
[aldatu] Landareen eta argizagien kreazioa
Hasierako liburuko pasarteei buruz eginiko bederatzi margolanek osatzen duten serietik, hauxe da espazio handi bat hartzen duen lehenengoa.
Bibliako Hasiera liburuan (Hasiera 1, 11-19) esaten den honakoa irudikatzen du margolanak: Jainkoak esan zuen: «Eman bitza lurrak belar hezea, hazidun landareak eta orotariko fruta-arbolak beren hazi eta guzti». Eta hala izan zen. Eta lurrak orotariko hazidun landareak eta fruta-arbolak beren hazi eta guzti eman zituen. Eta Jainkoak ona zela ikusi zuen. Honela, hirugarren eguna burutu zen. Jainkoak esan zuen: «Izan bitez argizagiak zeru-sabaian, eguna eta gaua bereizteko, eta jaiak, egunak eta urteak ezagutarazteko. Izan bitez zeru-sabaian lurrari argi egiteko». Eta hala izan zen. Jainkoak bi argizagi handi egin zituen: handiena egunaren gain jartzeko eta txikiena gauaren gain. Eta izarrak ere egin zituen. Zeru-sabaian ezarri zituen lurrari argi egiteko, egunaren eta gauaren gain jartzeko, argia eta ilunpea bereizteko. Eta Jainkoak ona zela ikusi zuen. Honela, laugarren eguna burutu zen.
Irudian, bai ezkerretara bai eskuinetara, Jainkoa ikusten da, bi posizio ezberdinetan.
Eskuinean, Jainkoa bekoki zimurra duela ageri da, keinu ahaltsu bat eginez. Bere eskuekin bi argizagiak ari da ukitzen: eskuinekoarekin eguzkia, eta bere atzealderantz luzaturiko ezker eskuarekin, ilargia.
Jainkoa aurrealdetik ikusia dago margotuta, eta, bere gorputzari antzematen zaion imintzioarengatik, badirudi bere higidura gerarazten eta behatzailearenganantz biratzen ari dela.
Margolan honetan Jainkoarekin lehenbizikoz agertzen dira aingeruak (bere atzean, alde bakoitzean bi). Jainkoaren ezkerrean daudenak Jainkoaren arropen artean ezkutatuta daude, jolasean eta irribarrezka. Eskuineko aingeruak biluzik daude, eta jadanik sorturiko izakiak erakusten ari zaizkio: landareak.
Lehenago esan bezala, ezkerreko irudia ere Jainkoaren irudikapena da, baina bere bizkarraldetik ikusia. Lur irmorantz doa, zelai berdeak eta landareak dauden tokira. Paisaia txiki hori margotzeko erabilitako teknika eta horren errealismoa aski apalak dira, Kreatzailearen itxuraren dotorezia eta handitasunarekin alderatuta. Michelangelo kosta lain kosta ahalegintzen zen beti horrelako ikuspegi paisaiadunak saihesten, eta beti aitzakiak bilatzen saiatzen zen, gizaki-figurak marrazteko, horretan zeukan trebetasuna zela-eta.
Irudi honetan ere Jainkoa bere tunika arrosa jantzita duela ageri da. Tunika horrek forma ahurra hartzen du, Jainkoari lagun egiten doazen aingerutxoak babestu eta garraiatzeko. Irudi hori Adanen kreazioan errepikatuko da.
[aldatu] Urak eta lehorra bereiztea
Margolan hau da Michelangelok Kapera Sixtinoan eginikoetatik gutxien ezagutzen direnetako bat. Bertan Jainkoa agertzen da, eskuak altxata dituela. Jainkoaren atzean, eskuinetara, bi aingeru ikusten dira: bata itzalpean dago, eta ozta-ozta bereizten da bere aurpegia. Bestea Jainkoaren hankari helduta agertzen da, burua atzerantz zuhurki biratua daukala, atzean zer dagoen ikusi nahian. Jainkoaren eskuinetara, beste aingeru bat agertzen da, Jainkoaren gorputzaren atzean erdi estalia.
Hemen irudikatzen den Bibliako pasartea hauxe da (Hasiera 1, 9-10): Jainkoak esan zuen: «Bil bitez multzoan zeru azpiko urak eta ager bedi lehorra». Eta hala izan zen. Lehorrari «lur» eman zion izen eta ur-multzoari «itsaso». Eta Jainkoak ona zela ikusi zuen.
[aldatu] Adanen kreazioa
Margolan hau 1511. urtearen inguruan egin zuen Michelangelok, eta lana amaitzeko hiruzpalau urte behar izan zituen. Bertan, Bibliako pasarte hau irudikatuta dago (Hasiera 1, 26-27): Jainkoak esan zuen: «Egin dezagun gizakia; izan bedi gure irudiko, gure antzeko; mendera ditzala itsasoko arrainak, zeruko hegaztiak, abereak, basapiztiak eta lurrean narraska dabiltzan piztia guztiak». Jainkoak, beraz, bere antzeko egin zuen gizakia, Jainkoaren beraren irudira egin zuen; ar eta eme egin zituen".
Jainkoa gizon zahar bizardun baten itxurarekin irudikatuta agertzen da margolan honetan, haizepean puzturiko tunika purpura batez inguratuta. Tunika horren babespera bilduriko kerubin batzuk ere ikusten dira. Horiez gain, Jainkoak bere ezkerreko besoarekin inguraturiko emakume-irudi bat ere agertzen da, zeina Eva dela interpretatu ohi den. Eva ez da oraindik sortua izan, eta horregatik zeruan zain irudikatuta dago, Lurrean tokiren bat noiz emango ote zaion.
Jainkoak bere eskuineko besoa luzatu du, biziaren txinparta bere behatzetik Adanen behatzera igaroarazteko. Adanen ezker besoa Jainkoarenaren posizio berean dago, eta bataren eta bestearen behatzak elkarrengandik hain hurbil egotea margolan honen ezaugarri bereizgarrietako bat da.
Irudikatze-lan artistikoa da, jakina, eta ez literala, Adanek bere besoa Jainkoarenganantz luzatzea lortzen duelako, nahiz eta oraindik ez duen Jainkoarengandik bizia jaso. Era berean, Eva ere irudikatuta agertzen da, une horretan oraindik sortua izan ez bada ere. Evaren agerpen horrek zenbait pertsonari pentsarazi dio emakumezko figura hori Lilith izan litekeela; hots, Adanen lehenbiziko emaztea, nahiz eta, Bibliaren arabera, Lilith ere Adanen ondoren sortua izan zen.
Baliteke Michelangelok margolan honetarako izandako inspirazio-iturria Erdi Aroko himno bat izatea, Veni Creator Spiritus, horretan eskatzen baita aitaren eskuin-eskuko behatzak (digitus paternae dexterae) fededunei maitasuna eta bihotza eman diezazkiela.
[aldatu] Evaren kreazioa
Eszena hau ere ez da oso ezaguna jendearen artean. Bibliako honako pasarte hau (Hasiera 2, 18-25) adierazten du irudi bidez:
Gero, esan zuen Jainko Jaunak: «Ez da on gizona bakarrik egotea; egin diezaiodan berari dagokion laguna». Jainko Jaunak, landako abere guztiak eta zeruko hegazti guztiak lurrez moldatu eta gizonari eraman zizkion zein izen ezartzen zien ikusteko; honela, bizidun orok gizonak ezarritako izena izango zuen. Beren izena jarri zien, beraz, abere guztiei, zeruko hegaztiei eta piztiei; baina berari zegokion lagunik ez zuen aurkitu. Orduan, Jainko Jaunak lozorroan murgilarazi zuen gizona. Loak hartu zuenean, saihets-hezur bat kendu zion, hezurraren hutsunea haragiz bete ziolarik. Jainko Jaunak gizonari kenduriko saihets-hezurrez emakumea moldatu eta gizonari eraman zion. Honek esan zuen: «Hau bai dela ene hezurraren hezur, ene haragiaren haragi! “Emakume” izango da deitua, gizakumeagandik izan baita hartua»'.' ' Hargatik, gizonak bere aita-amak utziko ditu bere emaztearekin elkartzeko, eta bat bera izango dira. Biluzik zeuden gizona eta emaztea; hala ere, ez zuten elkarren lotsarik.'''
Hasiera liburuari buruzko irudi-zikloan, lehenbizikoz margolan honetan agertzen da Jainkoa Lurraren gainean geldirik. Oraingoan, itxura lurtarragoa du, eta tunika urdin bat ipinita dauka jadanik beste margolan batzuetan agertu dituen janzki arrosen gainean. Hala eta guztiz ere, bere itxura sendoari eusten dio, eta Evaren aldamenean, gorpuzkera izugarria nabaritzen zaio.
Eva noraezean bezala eta biluzik agertzen da eszena honetan. Sortu berria dagoela ematen du. Jainkoa berarekin solasean ari da eta, dirudienez, Eva zerbait eskatzen ari zaio Jainkoari.
Adan etzanda dago, oraindik ere lotan eta bere aldamenean gertatzen ari denaz ohartu gabe.
[aldatu] Gizakiak Edengo baratzetik kanporatzea
Margolan honetan aldi berean irudikatuta agertzen dira jatorrizko bekatua (Hasiera 3, 1-13) eta Adan eta Eva lurreko paradisutik kanporatuak izatea Hasiera 3, 22-24). Horrela, irudiaren ezkerraldean agertzen dira Adan, Eva eta Satan. Eskuinaldean, aingeru bat eta berriro ere Adan eta Eva ikusten dira. Irudiaren erdian, jakituriaren arbola ageri da.
Ezkerraldean erakusten da Adan besoa luzatzen, jakituriaren arboletik fruitua hartzeko. Adanen aldamenean eta etzanda, Eva ageri da, itxura gihartsu eta ez oso femeninoa duela, gorputza biratuz, Satan ematen ari zaion sagarra hartu nahian. Satan irudikatuta dago isatsa arbolaren enborraren inguruan kiribildua duela.
Margolanaren eskuinaldean, jokabide horren ondorioa erakusten da: Bibliak kontatzen duenez, Jainkoak jakin zuenean zer egin zuten, zigortu egin zituen, eta aingeru bat bidali zuen, paradisutik kanpora zitzan. Aingeruak Adanen leporantz zuzenduta dauka ezpata.
Atzealdean ageri den paisaia ez dator bat Bibliak esaten duenarekin. Izan ere, landaredi eta fauna aparta dituen toki gisa aipatzen du paradisua, landare exotikoak eta oparotasuna nonahi dituena. Baina Michelangelok margoturiko paisaia, ordea, guztiz bestelakoa da: margolan guztian zuhaitz bakarra ageri da, hain zuzen ere jakituriaren arbola; guztia da lautada, mendirik gabe; eta zelaiak itxura zeharo soila dauka, Adan eta Evaren itzalak besterik ez baitira bertan ikusten.
[aldatu] Noeren erre-opariak
Gutxi ezagutua den margolan honetan irudikatzen da Uholde Unibertsalaren ondoren Noek Jainkoari eskainitako erre-opariei buruzko kontakizuna (Hasiera liburua 8, 15-20). Noe tunika gorri batekin jantzita agertzen da, erre-oparia egiteko sutoki gisa erabilitako harri baten atzean. Sutoki horretan sua dago, eta Noek eskua zerurantz altxata dauka, Jainkoarekiko esker onaren seinale gisa. Andre zahar bat, ziurrenik bere emaztea, berarengana biratuta dago, zer edo zer esateko. Noeren eskuinaldean dagoen emakume batek adar bat jartzen du sutan.
Margolanaren eskuineko aldean, gizon batek enbor batzuk ekartzen ditu, sua suspertzeko, eta bere aurrean ahari bat hil berri duen gizon bat ikusten da, belaunikaturik, Ezkerreko aldean, beste mutil batek hil behar duten hurrengo aharia tiraka ekartzen du, indar handia eginez, irudiak erakusten duen bezalaxe. Mutil horren atzean behi eta zaldi batzuk ageri dira. Ahariak hiltzen ari diren mutilak Noeren semeak dira.
[aldatu] Uholde unibertsala
Michelangelok Kapera Sixtinoko sabaian margotu zituen bederatzi eszena nagusietatik, hau da jendetsuena, 60 gizaki baino gehiago agertzen baititu. Eszena osoa, eta bere egituraketa, aski konplexua da.
Margolanaren ezkerreko aldean, lur-zati bat ageri da, eta bertara jende-ilara bat iristen ari da, bizia salbatzeko alferrikako ahalegina eginez. Jendea beldurtuta dago; haur batzuk negar egiten ari dira, eta beste batzuek ez dakite zer gertatuko den. Pertsona batzuk beren ondasunak garraiatzen ari dira; beste batzuek, ordea, ez daramate ezer. Irla txiki horretan, zuhaitz idor bat besterik ez da gelditzen, eta bertara igo nahian ikusten da gazte bat.
Bigarren planoan, ur gainetik oraindik ere ageri den arroka bat ikusten da. Hortxe, beste pertsona-talde bat dago, bi zuhaitz lehorri loturiko estalki bat aterpe modura daukatela. Arroka horren ezkerreko aldean, gizon adintsu bat bere seme hila altxatzen ari da, gorpua itsaso handira jaurtikitzeko asmoz. Arrokaren gainean isolatuta geratu den jende-taldeak itxura dramatikoagoa dauka margolanaren ezkerreko lur-zatian dagoenak baino. Jendea estu eta larri dago, eta asko eta asko negarrez ari dira, beren patua zein den konturatzen baitira. Uretan dagoen gizon bat, itolarrian, arrokara igotzeko ahalegin etsiak egiten ari da, zuhaitz zaharraren sustraiei helduz.
Urrunxeago, beste pertsona-talde bat agertzen da; oraingoan, txalupa batean. Eszena atsekabegarria da: txalupa hondoratzen ari da, eta, flotatu ahal izateko, pisua galdu behar du; horrenbestez, txalupako batzuk beren taldeko bati erasoka ari dira, hura txalupatik uretara botatzeko asmoz. Txalupa horretan jantzita agertzen den emakume bakarrak besoak jasotzen ditu, ikusirik nola itsasontzi hori hondoratzear dagoen. Aurrealdean, bi gizon kanoa aurrerantz bultzatzen ari dira, hondora ez dadin saiatuz.
Uretan dagoen beste gizon bat txalupari irmo lotzen zaio, ez hondoratzeko, eta horren atzean beste gizon bat igerian ari da, bere burua salbatu nahian. Eszena honetako gertakariak asaldura eta nahasmen handikoak dira: agerian uzten dute bizia salbatzeko irrika eta kemena, baina, halaber, bere burua salbatzearren lagun hurkoa erailtzeko prest dagoen gizakiaren berekoikeria.
Azkenik, pertsona-talde urrunekoena dago, margolana burutzen duena: Noeren kutxakoa. Lehen begiratuan, itsasontzi normala ematen du, baina arreta pixka bat gehiagorekin, ohartzen gara kutxa horrek ez daukala inolako zerikusirik inolako itsasontzi edo antzekorekin, baizik eta, hori baino gehiago, nolabaiteko eliza edo tenplu batekin. Ikusten dugu, halaber, pertsona-talde bat kutxara igotzeko ahaleginetan dabilela, baina gauza jakina da kutxak zeramatzan guztiak kutxaren barrenean zihoazela. Irudi horren bitartez, Michelangelok elizarekiko analogia bat egin nahi izango zuen: MIchelangelok kutxa eliza baten itxurarekin margotuko zuen, hain zuzen ere, adieraztearren eliza dela "salbazioaren kutxa", eta horrexegatik irudikatuko zituen kutxan sartu nahian dauden pertsona batzuk. Pertsona horiek lirateke Elizaren barruan ez daudenak baina bertan sartu nahi dutenak, Uholdetik (eta bekatutik) salbatzeko.
Margolan hau Kapera Sixtinoko sabaiko fresko-ziklokoak direnetatik hondatuen zeudenetako bat da. Itxura egiazki hitsa eta goibela zeukan. Zaharberritzearen ondoren, bere egoerak nabarmen egin zuen hobera; hala eta guztiz ere, zenbait zati ezin izan ziren leheneratu; adibidez, arrokaren gainekoa, zeina margotu gabe eta hutsik utzi baitzen.
[aldatu] Noeren mozkorraldia
Margolan honetan irudikatzen da Bibliako Hasiera liburuak (Hasiera 9, 20-23) kontatzen duen honakoa:
Noe nekazaria zen eta mahastia landatu zuen. Ardoa edan zuen batean, mozkortu egin zen eta bere oihal-etxolaren erdian biluzik zegoen etzana. Kanaanen aita Kamek, bere aita biluzik ikusirik, kanpoan ziren beste bi anaiei jakinarazi zien. Sem eta Jafetek, soingaineko bat hartu, sorbaldan bien artean ipini eta, atzeraka joanez, aita biluzia estali egin zuten. Beste aldera begiratzen zutenez, ez zuten aita biluzik ikusi.
Horrela, ba, irudian agertzen den eszena nagusia da Noeren seme Kam, Sem eta Jafet-ek beren aita mozkor eta biluzik aurkitzen duteneko unea.
Dena den, kronologikoki, irudiaren ezkerreko aldean lehenbizi ikusten da nola Noe lurra lantzen ari den, eta mahatsondoak ereiten, pala batez baliatuz. Eszena nagusiak margolanaren gainerakoa, zatirik handiena, hartzen du. Bertan, erdialdean, Noe ageri da, erdi etzanda, agontzeko ahalegina eginez bezala. Bere posizioak antza dauka Adanen kreazioari buruzko margolanean Adanek agertzen duenarekin.
Kamek begirada aldenduta dauka bere aitarengandik, zeina soingaineko urdin batekin estaltzen baitu. Sem eta Jafet beren artean solasean ari dira, aitari zer gertatu ote zaion asmatu nahian. Michelangelok hiru semeak ere biluzik margotu zituen.
Koloreen tratamenduari dagokionez, aipagarria da Noek bere azpian daukan estalki berdea nola dagoen nabarmendua argi-isla horien bitartez,
[aldatu] Petxinak
Kaperako sabaiaren lau izkinetan triangelu-formako petxina bana dago, hormen eta sabaiko gangako arkuaren artean dagoen espazioa betetzen dutenak. Petxinen gainazal kurbatuetan, Michelangelok Itun Zaharreko lau istorio margotu zituen, Israelgo herriaren salbazioari dagozkion lau une erabakigarri azaltzen dituztenak:
1.- Brontzezko sugea. Margolan honek irudikatzen duen istorioa da herri judutarraren irteera edo exodokoa, suge-andana baten erasoa jasan zutenekoa. Moisesek bitartekotza-lana egin zuen Jainkoaren aurrean, judutarrak salbatzeko, eta Jainkoak agindu zion makil baten gainean jarritako brontzezko suge bat egitea. Suge hori ikusteak sendaketa miragarria eragiten zuen.
2.- David eta Goliat. Irudi honetan, David artzainak bere habailaren bidez Goliat erraldoia erorarazi du, baina azken hori oraindik ere bizirik dago, eta jaikitzeko ahaleginetan ari da; bitarte horretan, Davidek burua beherantz bultzatzen dio, ezpata-kolpe batez ebakitzeko asmoz.
3.- Hamanen zigorra. Ester zen Asuero erregeak Pertsiako erregina bihurtutako emakume judutar bat. Haman bertako funtzionario publiko bat zen, eta juduak erailarazteko saio bat egin zuen. Esterrek Hamanen asmoa jakin zuenean, Haman salatu zuen eta Esterren senarrak, Pertsiako erregeak, Hamanen exekuzioa agindu zuen. Margolana dramatismo handikoa da, eszenaren erdi-erdian biluzik agertzen den gizonarekin.
4.- Judit eta Holofernes. Irudien irudikapena xehetasun-maila durduzagarriz egina dago. Berez, hiru eszena agertzen dira margolan honetan: eskuineko aldean Holofernesen figura etzana eta bururik gabea agertzen da; ezkerreko aldean, zaindari bat lotan dago; eta erdialdean, Judit (zuriz jantzia) eta bere zerbitzari bat (horiz jantzia) agertzen dira. Holofernesen burua, erretilu baten gainean daramatena, oihal batekin estaltzen ari dira, baina Judit distraituta dago, Holofernesen gorpuari begira. Esaten denez, margolan honetan agertzen den Holofernesen burua Michelangeloren autorretratu bat da.
[aldatu] Arkuarteak
Leihoen gainean kokaturiko triangelu-formako arkuarteetan, haurrak dauzkaten zenbait familia ageri dira. Litekeena da haur horiek Biblian aipaturikoak izatea, hala nola Isaak eta Samuel. Irudietako askoren konposizioak antza dauka Familia Santuaren zenbait irudikapenekin, zeinek Familia Santua erakusten baitute Egiptorako ihesean atseden hartzen.
Ondoko irudietan, hautaturiko arkuarte batzuk ikus daitezke.
[aldatu] Sibilak eta profetak
Israeleko profetek eta jentilen sibilek Mesiasen etorrera iragarri zuten. Michelangelok bai profetak bai sibilak margotu zituen, hain zuzen ere adierazi nahian Mesias (Jesukristo) etortzekoa zela judutarrentzat ez ezik, gainerako herrientzat ere.
[aldatu] Ignudi-ak
Ignudi deiturikoak (singularrean "ignudo", italierazko "nudo" adjektibotik eratorria, "biluzi" esan nahi duena) dira itxura gihartsuko hogei gizon biluziak, Michelangelok irudi osagarri gisa margotu zituenak sabaiaren erdialdeko bost eszena txikietako bakoitzaren izkinetan.
Ignudi-ak elkarren ezberdinak dira. Margolanik zaharrenetan, bikoteka agertzen dira, eta beren posturak antzekoak diren arren, ez dira berdinak. Bikote bakoitzeko figuren arteko ezberdintasunak areagotu egiten dira geroagoko eszenetan; hainbesteraino non azken irudiko lau ignudi-ak elkarren guztiz ezberdinak baitira.
Ignudi-ek agerian uzten dute, sabai osoko beste edozein figurak baino gehiago, Michelangelok anatomiari eta perspektibari zegokienez zeukan maisutasuna, bai eta bere asmamen miresgarria ere.
Ignudi-en esanahia ez da inoiz argi egon. Zalantzarik gabe, Grezia klasikoan "gizakia gauza guztien neurri" izateari buruz zegoen ikuspegiaren onarpen humanistaren ildo berean daude. Ignudi-en presentziak eta biluztasunak zenbait jende haserretu zuen, baita Hadriano VI.a Aita Santua ere, zeinak Kapera Sixtinoko sabaia deskribatu baitzuen "gorputz biluzien nahaspila" gisa.
Baina Michelangelok ongi ezagutzen zuen Biblia. Jakingo zuen, inondik ere, serafinak eta kerubinak izaki hegodun gisa deskribatuta daudela, baina ez, ordea, aingeruak. Aingeruek gizaki itxura daukatela esaten da (adibidez, Hasiera-liburuko 18. kapituluan). Geroago Michelangelok Kaperako aldareko pareta margotu zuenean, aingeru ugari irudikatu zituen, batez ere ilargixketan, zeinak dekoratuta agertzen baitira Nekaldiaren sinboloak daramatzaten aingeruen eszenekin. Beste aingeru batzuk ageri dira tronpetak joz hildakoei deika, edo salbatuen eta zigortuen izenak idatzita dituzten liburuak erakusten, eta bekatariak infernura jaurtikitzen. Guztira, Azken Judizioan berrogei aingeru baino gehiago ageri dira, guztiak ignudi-en oso antzekoak. Beraz, arrazoizkoa da ondorioztatzea ignudi-ek aingeruak irudikatzen dituztela. Baldin eta ignudi-ak egiazki aingeruak badira, Jainkoaren laguntzaile eta mezulariak dira, etengabeko presentzia daukatenak, eta soraiotasunez begiratzen diote gizateriaren patuari, horren zain.
[aldatu] Azken Judizioa
Michelangelok 1535etik 1541era bitartean margotu zuen Azken Judizioa, Erromatar-Germaniar Inperio Santuaren indar mertzenarioek 1527an Erromaren arpilatzea egin ondoren (zeinarekin amaitu baitzen Erromako Pizkundea, Trentoko Kontzilioaren aurre-aurretik).
Margolana eskala handian egina dago, eta Kapera Sixtinoko aldarearen atzeko horma osoa estaltzen du. Azken Judizioa da Kristoren bigarren etorreraren eta Apokalipsiaren irudikapen bat, Gizateriaren arimak igo edo amildu egiten dira, zein bere patuaren arabera, Kristok eta bere inguruko talde santuak epaituak izan ondoren.
Kaperako beste freskoetan ez bezala, figurak guztiz gihartsuak dira, eta hein batean oinazetan daudela dirudite: Ama Birjinak berak ere, margolanaren erdialdean, badirudi Jainkoaren aurrean izututa dagoela.
Azken Judizioa zela-eta, liskar garratza izan zuten Michelangelok eta Carafa kardinalak. Izan ere, figura biluziak margotzeagatik, Michelangelori inmoraltasuna eta lizunkeria leporatu zioten. Carafak eta Mantua-ko enbaxadore Monsignor Sernini-k zentsura-kanpaina bat abiarazi zuten ("Mahats-hostoaren kanpaina" gisa ezagutua), fresko horiek kentzeko xedez. Aita Santuaren zeremonia-maisuak berak, Biagio Da Cesena-k alegia, esan zuenean zeharo negargarria zela halako toki santu batean figura biluzi haiek guztiak irudikatuak egotea, beren buruak "hain modu lotsagarrian" erakusten zituztenak, eta hori ez zela Aita Santuaren kapera baterako moduko lana, baizik eta bainu-etxe publikoetarako edo tabernetarako modukoa, orduan Michelangelok margolanean Da Cesena-ren itxura eman zion Minos-i; hots, behe-munduko epaileari. Esaten denez, Aita Santuarengana kexaka jo zuenean, Aita Santuak erantzun omen zion bere jurisdikzioa ez zela infernuraino iristen. Beraz, erretratuak hor segitu beharko zuen.
Geroago, margolaneko sexu-organoak Daniele da Volterra artistak estali zituen, zeina historiara pasa baitzen "Il Braghettone" mespretxuzko goitizenarekin ("galtza-jartzailea", gutxi gorabehera itzulita).
[aldatu] Zaharberritze-lanak eta horiei buruzko desadostasunak
Kapera Sixtinoko sabaia zaharberritzeko lanei 1984ko azaroaren 7an ekin zitzaien. Zaharberritzea amaitu ondoren, Kapera 1994ko apirilaren 8an ireki zen berriro, nahiz eta tarte horretan ere bisitatu ahal izan zen.
Michelangelok margoturiko sabaiaren zaharberritzeak piztu du kezkarik handiena. Zaharberritzearekin Kristoren arbasoen kolore argiak azaleratu zirenean, beldur-erreakzio bat sortu zen, ea erabilitako garbiketa-prozesuak ez ote ziren gogorregiak izango.
Arazoa datza Michelangelok erabilitako tekniken analisian eta ulermenean, eta zaharberritzaileek ulermen horri emandako erantzun teknikoan. Ilargixketako freskoak sakonki aztertu ondoren, zaharberritzaileek deduzitu zuten Michelangelok soil-soilik "buon fresco" deritzon teknika jorratu zuela; hau da, artistak lan egin zuela, soilik, ipini berritako igeltsu freskoaren gainean, eta margolanaren zati bakoitza margotu zuela igeltsua oraindik ere fresko zegoen bitartean. Beste hitz batzuetan esatearren: Michelangelok ez zuen "a secco" lan egin: ez zen geroago margolan-zati berera itzultzen eta igeltsu lehorraren gainean ez zuen xehetasun berririk gehitzen.
Zaharberritzaileek ondorioztaturikoa izan zen Michelangelok planteamendu orokor bat eta bera egin zuela margolana egiteari zegokionez, eta, horrenbestez, haiek ere zaharberritzearen planteamendu unibertsal bat egin zuten. Erabaki zuten ezen margolanaren gaineko geruza beltzaxka guztia, jatorri animaleko lekedak, kedarrak, argizariak eta ondoren gainetik margoturiko guztiak osaturikoa, mota bateko edo besteko kutsadura zela, edo kearen eragina, edo historian zehar egindako beste zaharberritze-ahalegin batzuk. Erabaki horretan oinarriturik, eta zaharberritzeari dagokionez jakinarazi diren datuei buruz Arguimbau-k eginiko irakurketa kritikoaren arabera, zaharberritze-lantaldeko kimikariek hautatu zuten halako disolbatzaile bat non, egiazki, sabaiari kenduko baitzion margoztaturiko igeltsua ez beste guztia. Tratamendu horren ondoren, soilik "buon fresco" teknikaz margotuta zegoenak iraungo zuen.
 Koordenatuak: 41°54′11″N 12°27′16″E / 41.90306, 12.45444 (Kapera Sixtinoa)

Summary:
Kapera Sixtinoa (italieraz Cappella Sistina) Vatikano Hiriko Jauregi Apostolikoko kapera bat da, Aita Santuaren egoitza nagusian kokatua.
Mundu guztian oso ezaguna da, hain zuzen ere bertako margolanak, Pizkundeko margolari bikainenek eginak (Michelangelo, Raffaello, Perugino, Botticelli, Ghirlandaio eta abar), erreferentzia saihestezina direlako Mendebaldeko margogintzaren historian. Horrez gain, entzutetsua da bertan egiten delako konklabea; alegia, Aita Santua hautatzeko kardinalen batzarra.
Kapera Sixtinoa Vatikanoko Museoen atal bat da.


[aldatu] Xabierko Frantziskoren garai historikoa
Frantzisko Xabier 1506an jaio zen. Sei urte geroago, 1512an, Fadrique Álvarez de Toledo Albako Dukearen gidaritzapean zeuden Gaztela-Aragoiko Koroaren tropek Nafarroako Erresuma konkistatzen dute, Fernando Katolikoaren aginduz eta beaumondarren laguntzaz. Azken hauek Agramondarren aurka borrokatu berriak ziren Nafarroako Gerra Zibilean. Inbasioaren ondoren zenbait nafar kontraeraso gertatu ziren, baina azkenik Gaztelako Erresumak Nafarroa Garaiaren bereganatze edo anexioa gauzatu zuen. Nafarroa Beherea berriz, Pirinioen iparraldera egonik, erresuma independente bezala mantenduko zen 1620. urte ingurura arte.
Frantzisko Xabierkoa agramondar familia nabarmen bateko senide zen. Bere aita, Joanes Jatsu, Labriteko Joanes III.a erregearen Errege Kontseiluko Presidentea izan zen, hortaz, inbasioaren ondoren familiak Biarnora erbesteratu behar izan zuen, handik denbora gutxira aita hilko zelarik. Bere anaiak, Miguel eta Joanes, Joanes III.a erregearen eta Foixko Katalina erreginaren tropetako gerlari izan ziren, Erresuma Zaharra berreskuratzeko kontraeraso askotan parte hartuz.
1521. urtean, Iruñeko gotorleku gaztelarreko Loiolako Inazio kapitainaren aurka borrokatu zen, azken hau erasoan larriki zaurituta gelditu zelarik. Gerora Loiolako Inaziok Jesusen Lagundia sortuko zuen, bere aldamenean Xabierko Frantzisko lankide eta lagun-mina izango zuelarik. Aurrerago, Noaingo guduan, gaztelar tropek nafar-gaskoiak garaitu zituzten, Nafarroako Erresumaren etorkizuna zeharo baldintzatuz.
1516an, Xabierko gaztelua Nafarroako beste gainontzeko gotorlekuen antzera, inausia izan zen eta bere erretena estalia, Cisneros kardinalaren aginduz.
[aldatu] Biografia
Xabierko Frantzisko, 1506ko apirilaren 17an jaio zen, Nafarroako Xabier herrian dagoen Xabierko gazteluan, orduko Nafarroako Erresuma independentea zenean eta familia noble baten altzoan. Bere aita, Joanes Jatsu, Labriteko Joanes III. erregearen, Errege Kontseiluko Presidentea zen. Bere ama Maria Azpilikueta familia noblekoa zen, bere senidetako bat doctor navarrus izendapena zuen Martin Azpilikueta zelarik. Frantzisko Xabierkoa bost anai-arreben artean gazteena zen: Magdalena, Ana, Miguel, Juan eta berau.
Bere haurtzaroa Nafarroako Erresumaren independentzia galaraziko zuten gertakari historikoez asaldatua egon zen, bere familia gertakari horietan nahaspilatuta egon baitzen. Bere jaiotetxea Labritarren aldekoen bilgunea izanik, familiak porrotaren galera jasan zuen, gaztelarren mendekuaren bidez. Bere anaiak Joanes III.a erregearen gudarosteko partaide izan ziren, eta arrazoi honegatik espetxeratuak. Gertakari horiek guztiek Frantzisko gaztea ikasketa erlijiosoak egitera bultzatu zuten. Xabierko Frantziskok bere bidaia ebanjelizatzaile guztiak Portugaldar banderapean egin zituen.
[aldatu] Pariseko ikasketak
1524an, Frantzisko Xabierkoak Paris-eko, Sorbona unibertsitatera joateko erabakia hartzen du. Aurretik nafar hiri ezberdinetan ikasketak burutu zituelarik, Iruñean amaituaz.
1525ko irailean Parisera doa, eta han bere lagun-mina izango zena topatuko du bigarren aldiz: Loiolako Inazio, etorkizunean San Inazio Loiolakoa. Parisko garai zail eta gogorretan Inazio Loiolakoak ez zuen inoiz Frantzisko Xabierkoa bere buruz bakarrik utzi eta beti lagundu zion, adibidez, Xabierrek arazo ekonomikoak izan zituenean.
Han osatuko da, beste bost adiskiderekin batera, Jesusen Lagundiaren enbrioia izango zena. 1534ko abuztuaren 15an, ikasketak bukatu ostean, karitate eta kastitate zina egin zuten, Lur Santura bidaiatzeko hitza ere eman zutelarik. Hau dena Montmartre paristar elizan gertatu zen. Frantzisko Parisen gelditzen da Teologia ikasten beste bi urtez, Inazio Loiolakoarekin Gogoeta Espiritual batzuetan parte hartu ondoren.
1537an berriz ere Inazio Loiolakoarekin elkartzen da Italiara bidaiatzeko. Erroman, Lur Santura joan baino lehen Paulo III.a Aita Santua bisitatzen dute bere bedeinkapena eskatzeko, baina bidaia hau bertan behera geldituko zen Venezia Turkiarekin gudan hastean. Biak Veneziara ailegatu eta ekainaren 24an Frantzisko Xabierkoa apaiztu egin zen. Euren Veneziako egonaldian, itsasontziaren zain zeudela, bere adiskideekin batera inguruko herrietan predikatzen ibiliko da. Bidaiaren atzeratzea zela eta, Erromara itzuli eta beren burua eskaintzen diote Aita Santuari, berak nahi duen herrialdera bidal ditzan. Handik Lisboara zuzentzen da 1540an, bere bizitzako aldi garrantzitsuena hasteko: misiolariarena. Portugalerako bidaia, Pedro Mascareñas Erroman zegoen portugaldar enbaxadorearen eskaerari zor zaio. Enbaxadore honek Portugaleko Joao I.a erregearen izenean honako hau eskatu zion Inazio Loiolakoari: Bere gizonetako batzuk Sortaldeko Indietara bidal zitzan. Bidaia honetarako, Aita Santuak Frantzisko Itsaso Gorria, Pertsiar Golkoa eta Ozeaniako, eta Gangeseko bi ibai-ertzetako ordezkari izendatu zuen.
[aldatu] Bere misio bidaiak
Lisboarako bidaia lurrez egin eta Azpeitian geldialdia egin zuen (Gipuzkoa), Inazio Loiolakoaren gutunak bere familiari emateko. Lisboan denbora batez egon ziren, Frantzisko Indietarako ordezkari izendatzeko lain. Aldi horretan hiriko txiroei ebanjelioa gelditu gabe predikatzen igaro zuten.
1541eko apirilaren 7an, bere 35. urtebetetzean, espedizioa itsasoratu eta abenduaren 22an Mozambikera ailegatu zen. Han hurrengo urteko otsailera arte gelditu zen. Egonaldi hartan ospitalean lagundu eta beltzei ematen zitzaien tratuaren errealitateaz ohartzen da, honek bere lehenengo salaketak eragingo zituen.
Melinde eta Sokotoran zenbait geldiune egin ostean, Goara ailegatuko da (India Portugaldarraren hiriburu izango zena) 1542ko maiatzaren 6an. Juan Barros-en katekismoan oinarritutako testu bat prestatu eta argitaratu zuen, eta hirian zehar dotrina katolikoa predikatzen hasiko da, denbora berean hilzorian daudenei lagundu, presoak bisitatu eta behartsuei laguntza eskainiz.
Hurbilketa sakonago bat lortu nahian herrialdeko hizkuntza ikasten du. San Pauloren mintegiaren zuzendari-lanari ezezkoa eman ondoren, 1542ko urrian Peskeria Uharteetara joateko asmoarekin itsasoratzen da, han urtebetez egongo delarik.
Parava indiarrak ebanjelizatu eta Tuticorrin, Trichendur, Manapar eta Combuture hirietan barna ibiliko da. Eskualde honetako pagodak bizileku zituzten Brahmanen etsaigoa aurkituko du.
Tamilera ikasi ondoren, zerua eta infernuari buruzko hitzaldi bat eta testu kristauen itzulpenak egin zituen hizkuntza horretan.
1543ko azaroan, Micer Paulo eta Mansilla bere adiskideekin elkartuko da Goan eta hiri honetako Juan de Alburquerque gotzainarekin elkarrizketatuko da misiolarien eskean. Gotzainak sei apaiz igorri zituen lan horretarako. Lagun berriekin berriz ere Peskeria uhartera itzuliko da. Bidaldi denboran zenbait gutun idatziko ditu bere Erromako lagunei, hauetan honakoa dio:
Peskerian kide bat lurralde izendapen sistemaren ordezkari izendatzen du; honek zereginaren inguruko guztiaren berri eman behar zion. Lurraldea antolatu ostean, Manapar eta hegoaldeko eremura doa. Makuekin hilabeteko egonaldia egiten du, 10.000 gizon-emakume baino gehiago bataiatuz.
1544. urtean zehar, hogeiren bat ebanjelizazio bidaia burutzen ditu. Zeilango kristauen hilketen albisteen aurrean, Frantzisko Goara doa eta agintariarekin hitz egiten du, Jafnapatan erregeak kristauen aurka eginiko ekintzak zigortzeko bidali behar ziren gudarosteekin bat egin dezaten. Hainbat arrazoiengatik ekintza hori ez zen inoiz gauzatu.
1545an Moluka uharteetara joango da Juan Eiroren konpainiarekin, handik gutxira Malakara iritsiz. Hiru hilabetetan Frantzisko Xabierkoak bertako hizkuntzaren oinarri bat ikastea lortzen du eta lekuko kulturarekin hartu-emanetan jarriko da; jende jakintsuaren laguntzaz, dotrina kristauaren testuen oinarrizko zatiaren itzulpena egingo du bertako hizkuntzara. Urte honetan Portugalgo erregeari Bere Maiestatearen ofizialek ezartzen dituzten laido eta injustiziei" buruz idatziko dio.
1546ko urtarrilean, Amborio eta Ternate uharteetara joateko asmoz itsasoratuko da, Jesusen Lagundiko katekistentzako argibideak prestatu ondoren. Hilabete eta erdi igarota bere helmugara iritsi zen. Eskualdeko hainbat uhartetatik ibiliko da eta Baranulan (Ceran), tradizioak dioenez, ekaitz batean galdutako gurutze bat itzuli zion karramarro batek.
Ekainean Ternate-ra ailegatu zen, gune komertzial aberatsa espezieetan eta portugaldar azken jabetza; han hiru hilabetez egon zen. Handik Moro uharteetara joan zen, hiru hilabeteko egonaldia eginez. Moro uharteetatik Cochinera bueltan bidaiatzen du, 1548ko urtarrilaren 13an iritsiko delarik.
India eta Moluka uharteetan ezarritako misioen berrantolatze eta gainbegiratze lanak egin ondoren, nahigabeturik sentitzen da hauek jasandako narriadurarekin, bere gutunetan erakusten duen moduan, horregatik Cosme de Torres eta Juan Fernández bere adiskideekin Japonia aldera ateratzen da, 1549ko Erramu igande batean, abuztuaren 15erako japoniar lurretara ailegatuz. Kagoshiman lur hartzen dute, orduko Hegoaldeko Japoniar erresumaren hiriburua. Hiri honetan urtebetez egon zen eta japoniar lurretan bi urte eta hiru hilabetez. Bere adiskide Pablo de Santa Fe-ren laguntzaz japoniar lurraldeak ebanjelizatu eta Fede artikuluen Aldarrikapena lanaren itzulpenak burutu zituen, hauek buruz ikasi eta bazter guztietan errezitatzen zituelarik. Oinezkoen galderei erantzuteko itzultzaile batez baliatzen zen. Misioaren porrotaren aurrean, eskualde hartako erregearekin elkarrizketatzea pentsatu zuen, hau katolizismora bilakatuko balitz, herria ere hala bilakatuko zen itxaropenez. 1550an asmo horrekin iparralderantz zuzendu zen. Hirado-n kristau kolektibitate txiki bat sortu zuen. Yamaguchira iritsi zen, gero Sakaira eta azkenik Meaco-ra, non bertako erregeak harrera egin ziezaion saiatu zen, lortu gabe.
1551ko irailean, Bungo printzeak deitzen du, uharteetara predikatzera joateko baimena emanaz. Hilabete bat geroago eta zenbait konbertitu utzi ondoren, Xabierko Frantzisko Indiara itzultzen da entzundako albisteek larrituta. Itzulerako bidaia Diego Pereirak gidatutako Santa Cruz ontzian egin zen, eta honek Portugalgo erregearen izenean bake negoziazioak bideratzeko enbaxada bat antolatzeko ideia eman zion Frantzisko Xabierkoari. Malakara ailegatzean, Indian Portugaldik independentea den probintzia jesuita izendatu dela jakinarazten zaio eta bera dela herrialde hartako probintzial edo arduraduna.
1552ko urtarrilaren Cochinera iritsi zen eta otsailaren 18an Goara. Misioetako arazo batzuk konpondu eta Txinarako bidaia prestatu ondoren, apirilaren 14an herrialde hartara abiatzen dira. Abentura honetan Gago aita, Álvaro de Ferreira anaiak, Antonio de Santa Fe (txinatar jatorrikoa) eta Cristóbal deituriko indiar morroia ditu bidelagun, eta Pereidak gidatutako Santa Cruz itsasontzian itsasoratzen dira.
Malakara ailegatzean, Mares itsasontziaren Alvaro de Ataide kapitainarekin arazoak dituzte. Arazo hauengatik bidaia bi hilabetez atzeratzen da eta Pereida ontziaren gidaritzapean jarraitzeko aukera eragotzi egiten da. 1552ko abuztuaren amaieran Shangchuan uhartera heldu ziren. Uharte hau txinatar eta portugaldar merkatarien bilgunea zen.
Ezkutuan kontinentean barneratu behar dituen txinatar itsasontziaren zain egoten dira. Urte hartako abenduaren 3an gaixotu eta hil zen Xabierko Frantzisko, 46 urterekin.
Kondairaren arabera, Xabierko Frantziskoren hil aurreko azken hitzak bere ama hizkuntzan izan ziren, euskaraz.
Bere gorpua Goara eraman zuten, 1554ko udaberrian heldu zelarik, bertan lurperatzeko.
[aldatu] Heriotza
1553 urtean Frantziskoren gorpua Goara (India) eraman eta bertan hobiratu zuten Bom Jesus basilikan. Beirazko hilkutxan sartua dago eta gorputza ustelgabea du, santutasun seinale.
1622ko martxoaren 12an Gregorio XV.a aita santuak Inazio Loiolakoarekin batera santifikatu zuen.
[aldatu] Kanonizazioa, zaindaritza eta jaiak
1622. urtean Gregorio XV.a Aita Santuak kanonizatu zuen Inazio Loiolakoa, Santa Teresa Jesuskoa, San Isidro eta Filipe Nerirekin batera.
Honako leku eta erakundeen zaindari edo patroi izendatua izan da:
San Frantzisko Xabierren eguna Abenduaren 3a da, santu euskalduna egun honetan zendu baitzen. Gaur egun, martxoko lehen asteburuetan Xabierko Gaztelura erromeri jendetsuak egin ohi dira urtero, Xabierraldiak izenaz ezagutzen direnak, ohitura herrikoi honek jarraitzaile ugari ditu, batez ere Nafarroan.
[aldatu] Ikonografia eta margolanak
Lan askok irudikatu dute Indietako Apostulua bai margoetan bai eta eskulturan. Murillo, Rubens, Van Dyck, Lucca Giordano eta Goya bezalako artista ospetsuek beren isipuekin Xabierko Santua betikotu dute.
XVI. mendetik aurrera Xabierko Frantzisko, lur jentil edo paganoetara doan misiolariak jarraitu beharreko ideala irudikatu zuen. Honek pertsonari buruzko idazlan ugari eta oparoak eman ditu. Mota guztietako idazlanak, bereziki epistolarra, Jesusen Lagundiko kideek jarraitu beharreko adibide gisa jarri baitzuten. Xabier izan zen Goan lehendabiziko apaiztegia ezarri eta bertakoak apaizteko bokazioa bultzatu zuena, honekin batean katekizazio zuzena eta testu liturgikoak tokian-tokiko hizkuntzarako itzulpenak proposatu zituen.
Xabierko Frantziskoren idatzitako lana bere kide eta ebanjelizazio arduradunekin izandako gutunen elkar trukean oinarritzen da. Katixima Txikia (1542), Katixima Handia (1546) eta Jesusen Lagundiaren katekistentzako argibidea (1545) bezala ezagutzen diren idazlan txikiak badaude.

Summary:
Frantzisko Xabierkoa, benetako izenez Frantzisko Jatsu Azpilikueta, (Xabier, Nafarroako Erresuma, 1506ko apirilaren 7 - Shangchuan uhartea, Txina, 1552ko abenduaren 3) santu nafar euskalduna zen, San Inazio Loiolakoarekin batera Jesusen Lagundia sortu zuena eta misiolari izandakoa India, Malaysia, Txina eta Japonian. Arrazoi honengatik Indietako Apostolua ezizena ezarri zioten. Eliza katolikoak San Frantzisko Xabier izendapenez santifikatu zuen.
Nafarroako eta Euskal Herriko zaindaria da eta abenduaren 3an ospatzen da bere eguna.
Euskararen santu ofiziala ere bada, Euskararen Nazioarteko Eguna (ENE) abenduaren 3an baita.


[aldatu] Iraultzaren zergatiak
Frantziako egoera orokorra oso zaila zen iraultzaren bezperan, faktore negatibo asko baitzeuden momentu horretan. Arrazoi horien artean ilustrazioaren ideiak, burgesiaren gorakada, krisi ekonomikoa eta uzta txarrak zeuden beste askoren artean.
Egitura kariei begira Frantzian, momentu hartan, monarkia absolutista krisi sakonean zegoen, bere egitura eta erakundeak estatuaren eta herritarren beharrei irtenbide bat emateko kapazak ez baitziren. Alde batetik burgesiaren gorakada handia egon zen XVIII. mende osoan zehar. Honek gero eta garrantzia ekonomiko handiagoa handiagoa zuen, haien eskuetan baitzeuden finantzak, merkataritza eta produkzio bideak, besteak beste. Honen ondorioz estatuaren ondasun sortzaile eta honen ekonomiaren euskarri ia bakarrak bihurtu ziren. Honez gainera, haiek ziren, halaber, ikasketak egiten zituztenak, eta Ilustrazioaren berdintasun politikoaren eta gobernu eta gizarte arrazionalen ideiak hartu zituzten besteak batzuen artean. Guzti honen ondorioz, bere garrantziaren kontzientzia hartu zuten eta orduan ia ez zuten ordezkapen politikoa eskatzen hasi ziren.
Beste alde batetik, noblezia eta kleroa ziren errepresentazio politikoa zuten bakarrak. Alabaina haiek ez zuten ondasunik ekoizten, bakarrik hauek pilatzen zituzten gizartearen mesederako inolako inbertsiorik egin gabe eta inolako benefiziorik atera gabe. Honez gainera, ez zuten zergarik ordaintzen. Azken gauza hau arazo larria izan zen Iraultza bezperan, Frantzia krisi ekonomiko kroniko eta larri batean sartuta baitzegoen. Finantza egoera hau hobetzeko modu bakarra klase pribilegiatuek ere zergak ordainaraztea zen. Baina erreforma hau aurrera eraman nahi izan zen bakoitzean atzera bota zen, noble eta kleroak haien pribilegiotan oinarrituta zegoen estamentuen gizartea arriskuan ikusten baitzuten. Horregatik, gertatu zen “nobleen errebolta” eta erregeak 1788. urtean Estatu Orokorrak deitu behar izan zituen krisiarekin amaitzeko konponbideak bilatzeko.
Azkenik, aipatutako krisi ekonomiko sakon hori are larriago bihurtu zen Frantziak AEBen independentziako gerraren gastuen ondorioz. Krisi ekonomikoko kinka honetara nekazaritza krisia eta uzta txarrak gehitu ziren, eta ondorioz pobrezia eta gosea gehiago zabaldu ziren. Baina honen beste ondorio larria ere izan zen industriaren produktuen eskaria jaistea, krisi industriala sortu zenarekin.
 ELO MANDA
[aldatu] 1789ko Estatu Orokorrak
Iraultza piztu zuen azken zioa Lois XVI.a gobernuaren finantza-egoera kaskarra konpontzen saiatzea izan zen. Horretarako, 1787ko otsailean, Charles Alexandre de Calonne finantza ministroak Nabarmenen Asanblada (Assemblée des notables) deitu zuen, non zenbait noble, apaiz, burges eta burokrata bildu ziren konponbidea biltzeko asmotan. Calonnek eskatu zien lurraren gaineko zerga berria, noblezia et kleroren lurrei ere, lehen aldiz, eragingo liekeena, onar zezaten. Erreforma hori ez zuen onartu asanbladak. Areago, erregeari Estatu Orokorrak dei zitzan eskatu zion. Azkenean, 1788ko abuztuaren 8an, Estatu Orokorrak 1789ko maiatzean bilduko zirela onartu zuen Lois XVI.ak.
Estatu Orokorretarako prestakuntzetan, Frantzian zehar kexa kaierak (cahiers de doléances) paratu ziren, estamentuka, nork bere kexak eta nahiak idatz zitzan. Honek nolabaiteko eraberritzea burutuko zen itxaropena zabaltzen lagundu zuen.
Berehala Estatu Orokorretan nolako bozka sistema eratuko zen gainean eztabaidatzen hasi zen. [Parisko Parlamentua]k aldarrikatu zuen aurreko deialdian egin zen bezala burutu behar zirela bozketak. Aurreko bilkura 1614an batu zen, eta estamentu bakoitzak bozka bana izan zuen kide-kopuru bera edukita. Honek erantzun gogorra eragin zuen. Zenbait paristar aurrerakoiak, Hogeita Hamarreko Komiteak, erabaki horren aurka egin zuen, Hirugarren Estatua (noblezia eta kleroa ez zena) bikoizteko eta kide bakoitzak bere botoa izateko, lehenago hainbat probintziatan (Grenoblen esaterako) egin zen bezala. Jacques Necker orduko finantza ministroak onartu zuen Hirugarren Estatuaren ordezkaritza bikoiztu behar zela, baina nork bere bozka izatearen kontua Estatuek beraiek konpontzeko utzi zen.
Tirabira hauek areagotuta, atzerakoien eta aurrerakoien arteko lubakia handitzen hasi zen. Zenbait panfleto eta lanetan, batzuetan noble eta klero aurrerakoiek idatzita (Antraiguesko konteak edo Abbé Sieyêsek esaterako), Hirugarren Estatuaren garrantzia azpimarratzen hasi zen. Antraiguesek idatzi zuen bezala: "Herria Estatuaren oinarria da, Estatu bera da hain zuzen". Sieyès are urrunago joan zen 1789ko urtarrilean kaleratutako "Zer da Hirugarren Estatua? (Qu'est-ce que le tiers état?) izeneko panfleto ospetsuan: "Zer da Hirugarren Estatua? Dena. Orain arte zer eragin izan du politikagintzan? Deus ez. Zer eskatzen du? Zerbait izatea."
Azkenean, 1789ko maiatzaren 5ean, Versaillesen bildu ziren Estatu Orokorrak. Bozketek nolako sistema izango zutenen gainean adostasun gutxi lortu zen. Izan ere, klero gehienak eta noblezia ia osoak estamentuka bozkatzearen alde egiten baitzuten.
[aldatu] Asanblada Nazionala (1789)
Hilabete bateko eztabaiden ostean, Hirugarren Estatuak ekimena hartu zuen. Abbé Sieyèsek proposatuta, 1789ko ekainaren 17an, Estatu Orokorrek Asanblada Nazionaleko titulua hartu zuten, Nazioa bera (eta ez estamentuak) ordezkatzen baitzuten. Beste bi estamentuei bat egiteko gonbitea luzatu zien, baina haiek gabe ere jarraitzeko asmoa agertu zuten. Ekainaren 19an, xeheen arazoez arduratuta zeuden apaizek bat egin zuten Hirugarren Estatuarekin, baita nobleziako 47ko kide ere.
Ekainaren 20an, erregeak biltzeko lekua itxi zien, prozesua mugatzeko asmoz. Hala ere, asanblada aldameneko pilotaleku batean bildu zen. Hor Pilotalekuko Zina egin zuten, zeinetan Frantziak idatzitako konstituzioa izan arte biltzen jarraituko zutela hitzartu zuten.
Ekainaren 27rako, erregearen aldeko alderdiak amore eman zuen, nahiz eta Parisera eta Versaillesera soldadu asko hurbildu ziren. Asanbladari babes- eta adore-mezu ugari iritsi zitzaizkion Frantziako hiri askotatik bidalita. Uztailaren 9an, Asanbladak Biltzar Nazional Konstituziogile izena hartu zuen.
[aldatu] Biltzar Nazional Konstituziogilea (1789-1791)
[aldatu] Bastillaren hartzea
Orduko, Necker Frantziako gorteko kide askok etsaitzat zeukaten Hirugarren Estatua babestu eta gidatzeagatik. Marie Antoinette erreginak, Artoisko konteak (Loisen anaia gazteagoak) eta erregeko kontseilu pribatuko beste kide atzerakoiek limurtu zuten erregea Necker kanporatu zezan. Uztailaren 11n, erregeak Necker bota zuen, finantza ministerioa guztiz eraberritzen zuen bitartean.
Paristar askok uste zuten ekintza hori atzerakoien kolpe bat zela, eta, hurrengo egunean, berriak entzundakoan, matxinatu ziren. Halaber, errege soldaduek Biltzar Konstituziogilea bertan behera utziko zuten beldur ziren. Horretarako, etengabeko sesioari ekin zion Biltzarrak, berriro biltokitik kanpora ez zitzaten. Paris, berehala, anarkiak bereganatu zuen. Masek Frantziako Guardiaren babesa, tartean hezitako soldaduak eta armak, eskuratu zituzten, batez ere erregearen aldeko buruzagiek hiria utzi zutelako.
Uztailaren 14an, matxinatuek Bastille gotorlekuan barnan zeuden armak begiz jo zituzten. Espetxea, gainera, monarkiaren tiraniaren ikurra ere bazen. Zenbait ordu iraun zuen borrokaren ostean, arratsaldean bertan amore eman zuen gotorlekuak. Su-etena agindu arren, matxinatuek Bernard de Launay markesa hartu, sastatu eta erail zuten, burua moztuta. Pika batean iltzatuta, burua hiri osoan zehar erakutsi zuten. Askatutako presoa 7 besterik ez baziren ere, Antzinako Erregimenaren azpian gorroto zuten guztiaren ikur bilakatu zen Bastille.
Erregeek eta laguntzaile militarrek atzera egin zuten. Lafayettek Parisko Guardia Nazionala bere mendean hartu zuen. Jean-Sylvain Bailly, Pilotalekuko Zinaren garaian Biltzarreko burua, Parisko alkate berria bihurtu zen, Commune izeneko gobernu-egitura berriaren azpian. Erregeak Paris bisitatu zuen, eta, uztailaren 27an hirukoloredun txanoa onartu zuen, Vive la Nation (Gora Nazioa) oihuen artean. Keinuak keinu, noblezia ez zen seguruago sentitzen, eta atzerrira abiatzen hasi ziren. Horietako batzuek balizko gerra zibila planeatzeari ekin zioten, edo Frantziaren aurka Europako gainerako erresumek egin zezaten eskatzeari.
Uztailaren amaierako, herri burujabetzaren izpiritua Frantzian zehar hedatu zen. Hainbat tokitan, batzuk haratago joan ziren, eta noblearekiko kontratu feudalak erre zituzten, “la Grande Peur” (Ikaraldi Handia) izeneko matxinadan barnan.
[aldatu] Konstituziorako bidean
Abuztuaren 4an, Biltzar Konstituziogileak feudalismoa bertan behera utzi zuen. Noblezia zein kleroen jaun-eskubideak desagerturik zeuden hainbat orduren buruan. Ameriketako Estatu Batuetako Independentziaren Aldarrikapena eredu hartuta, 1789ko abuztuaren 26an, Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpena plazaratu zuen Biltzarrak. Printzipioen zerrenda zen, indarreko konstituzioa baino.
Necker, Mounier, Lally-Tollendal eta beste batzuk senatuaren alde borrokatu zuten alferrik, herriak hautatutakoen artean koroak izendapenak egin zitzan. Noble gehienek aristokraziak aukeratutako Goi Ganbararen alde egin zuten. Baina herritarren alderdiak ebatzi zuen: Frantziak ganbera bakarreko biltzarra izango zuen. Erregeak “berandutzeko vetoa” zeukan, lege bat indarrean jartzea moteltzeko ahalmena alegia, baina zeharo geldiarazterik ez.
Urriaren 5ean, batik bat Parisko emakume langileez osaturiko martxa Versaillesera joan zen amorruari irtenbidea emateko. Izan ere, egoera ekonomiko larri horretan, ogi errazionamenduak indarrean zeuden esaterako, erregeak eta gorteak oturuntzak ospatzen jarraitzen zuten. Aldi berean, erregezaleak Biltzarra geldiarazten ahalegin ez zitezen nahi zuten, baita erregea Parisa joan zedin ere, miseria ikus zezan. Urriaren 6an, atzean Guardia Nazionaleko 20.000 soldadu zituztela, erregea eta sendia Parisera mugitu ziren, Biltzar Konstituziogileari zilegitasuna emanez.
Hastapenean krisialdi ekonomikoari aurre egiteko deituta ere, beste gai batzuez arduratu zen biltzarra. Hala nola, antzinako probintzia zaharrak 83 departamenduren ordez aldatu zituen, gutxi gorabehera zabalera eta populazio berdintsukoak, era berean gobernatzeko. Nolanahi ere, 1789aren amaierako, defizita are handiagoa zen. Honoré Mirabeau izango zen horren arduradun nagusia, Neckerrek finantza-arloetarako botere osoa zeukalarik.
[aldatu] Iraultza eta Eliza
Iraultzak Eliza Katolikotik Estatura igorri zuen botere zinez handia. Antzinako Errigemenaren azpian, Eliza herrialdeko lur-jabe nagusia izan zen. 1790ean indarrean ezarri zen legediaren arabera, elizak uzten gaineko zergak eskatzeko zeukan eskubidea (dîme) bertan behera geratu zen, kleroaren pribilegio bereziak deuseztatu ziren, eta Elizaren ondasun ugari bahitu ziren. Hein txiki batean, Biltzarrak krisialdi ekonomikoari Elizaren ondasunaren bidez aurre egin zion. Ondasun kopuru eskerga hori diru berehala bihurtzeko, gobernuak paper-moneta berezia (assignats) sortu zuen, elizaren bahitutako lur-sailek babestuta. 1790eko otsailaren 13an, botoak ezeztatu ziren. Kleroaren Konstituzio Zibilaren bidez (1790eko uztailaren 12an onartu arren, erregeak abenduaren 26ra arte ez zuen sinatu), gainerako kleroa Estatuko langile bihurtuta geratu zen, eta, horrenbestez, konstituzioari fideltasunezko zina egin behar izan zion.
Araudi honen aurren, Aixko artzapezpikuak eta Clermonteko apezpikuak Biltzar Konstituziogilea utzi zuten. Aita Santuak ez zuen inoiz itun berri hori onetsi. Ondorioz, zina egin eta egoera berria onartu zutenen eta onartu ez zutenen artean zisma bat gertatu zen. Hurrengo urteetan apaizeriak errepresio bortitza pairatu behar izan zuen. Napoleonek eta Elizak 1801ean hitzartutako Konkordatu berrirekin dekristautasunaren garaiari amaiera eman zitzaion, eta, Eliza Katolikoaren eta Frantziako Estatuaren arteko harremana arautu zen, harik eta Hirugarren Errepublikak estatua eta eliza bereizi zituen 1905eko abenduaren 11n.
[aldatu] Alderdien agerpena
Denboraren poderioz, biltzarrean iritziaren arabera alderdiak agertzen hasi ziren. Jacques Antoine Marie de Cazalès aristokrata eta Jean-Sifrein Maury apaiza eskuinaren adarraren buru bilakatu ziren, iraultzaren oposizioa. Eskuin izena hartu zuten biltzarraren eskuinean kokatzen baitziren. Erregezale demokratek (monarchiens), Jean Joseph Mounier, Lally-Tollendaleko kontea, Clermont-Tonnerreko kontea, edo Victor Malouet, Virieuko kontea, Neckerrekin batera, Erresuma Batuaren gisako eredu konstituzional aldera mugitu nahi zuten Frantzia.
Alderdi Nazionalean, biltzarreko erdialdean edo, ezker-erdialdean, Honoré Mirabeau, Lafayette, eta Bailly zeuden lerrokatuta. Adrien Duport, Barnave eta Alexandre Lameth ikusmolde erradikalagoen ikurra irudikatzen zuten. Are ezkerrago, ia bakarrik, Arrasko legegizon bat zegoen, Maximilien Robespierre. Garai honetan Abbé Sieyèsek lortu zuen erdialdearen eta ezkerraren arteko kontsentsua eskuratu zuen araudi gehiena plazaratzeko.
Parisen, nolanahi ere, zenbait komitek, alkateak, ordezkarien biltzarrak edo hiriko barrutiek, guztiek, autoritatea aldarrikatzen zuten besteen esanak gorabehera. Klase ertaineko Guardia Nazionala ere, Lafayetteren aginpean, botere gisa agertzen joan zen, bere kabuz sortutako beste asanbladek bezala.
Garai honetan, halaber, klub politikoak agertu ziren. Haien artean, jakobindarra nabarmendu zen, zeinek bere barruan beste klub asko bereganatu zituen. Dena den, herrikoiago bihurtuta, zenbait kidek jakobindar kluba utzi zuten, eta 89etako Kluba osatu zuten. Erregezaleek ere berea eratu zuten, lehendabiziz Club des Impartiaux izenpean, eta geroago Club Monarchique bezala. Ogia banatuz jende xehearen oniritzia eskuratzen saiatu ziren arren, matxinatu ugariren jomuga izan ziren. Parisko udaleko agintariek, azkenean, klub hori itxi zuten 1791ko urtarrilean.
[aldatu] Konstituzioa burutzen
Oztopoak oztopo, biltzarrak konstituzioa garatzen jarraitu zuen. Justizia-egitura berria eratu zen, magistratura guztiak behin-behineko eta erregearengandik independiente bihurtuz. Oinordetzako karguak, monarkia izan ezik, deuseztatu egin ziren. Gerra proposatzea erregearen esku utzi zen, parlamentuak gerra deklaratzeko azken eskumena zuen bitartean. Salerosketarako barneko muga oro bertan behera utzi zituzten, eta lan-anaidiak ezereztatu ziren: edozeinek edozein lan egiteko eskubidea lortu zuen, betiere legezko lizentzia eskuratuta. Grebak ilegal bihurtu ziren.
Nahiz eta erregea eta erret familia 1791ko ekainaren 20an Frantzia uzten saiatu ziren (eta horregatik zaintzapean gorde zituen Biltzarrak), oraindik ere Biltzarraren gehiengoa errepublika baino monarkia konstituzionalaren alde zegoen. Egoera horretan, hitzarmen bat eskuratu zen erregeari zegokionez: Lois XVI.a estatuburua baino ez zen izango. Konstituzioari zin egin behar zion halabeharrez, eta hitza janda edota nazioaren kontra gerra eginda, de facto, abdikazioa izango litzateke.
Kinka horretan, Jacques Pierre Brissotek eskaera bat plazaratu zuen, non, nazioaren iritsiz, alde egin zuenetik Lois XVI.a ez zen jadanik errege zilegia. Egundoko jendetza bildu zen Champ de Marsen dokumentua sinatzera. Georges Dantonek eta Camille Desmoulinsek hitzaldi sutsuak eman zituzten. Biltzarrak hiriko agintariei orden publikoa berrezar zezan eskatu zion. Lafayetteren agindupeko Guardia Nazionalak sua erabili behar izan zuen jendetza desegiteko, eta gutxienez 50 lagun hil ziren bertan. Horren ondoren agintariek klub abertzale andana itxi zituzten, baita zenbait egunkari ere, Jean-Paul Maraten L'Ami du Peuple esaterako. Danton Ingalaterrara deserriratu zen; Desmoulins eta Marat ezkutatu ziren.
Bitartean, atzerritik etorri zen mehatxu berri bat: Erromatar-Germaniar Inperio Sainduko enperatoreak, Prusiako erregeak, eta Charles-Philippe Lois XVI.aren anaiak berak Pilnitzeko Iragarpena sinatu zuten. Frantziako erregearen egoera bere egin zuten, eta askatasun osoa zein biltzarra deuseztatzeko eskatu zuten. Kontrakoa egindakoan, Frantziaren inbasioa, bere onerako, agindu zen. Baieztapen horiek Loisen egoera larriagotu zuten, kanpoko erregeen nahiak arbuiatzen baitzituzten frantziarrek.
Azkenean, indarrean jarritako legeak konstituzio batean bildu ziren, moldaketa berririk egin gabe. Erregeak onartu zuen biltzarraren aurrean, eta txalo zaparrada jaso zuen trukean. Biltzar Konstituziogileak 1791ko irailaren 29rako ezarri zuen bere agintaldiaren muga.
[aldatu] Biltzar Legegilea (1791-1792)
1791n onartutako Konstituzioaren pean, Frantziaren sistema politikoa monarkia konstituzionala zen. Erregeak hautatutako Biltzar Legegilearekin partekatu behar izaten zuen boterea, nahiz eta ministroak aukeratzeko eta betoa ezartzeko eskumena izan. Biltzarra 165 bat erregezale konstituzionalek (Feuillants), 300 bat girondinok (ezkertiar liberalak) eta jakobinok (iraultzaile erradikalak) ezkerrean, eta afiliaziorik gabeko 250 bat diputatuk.
Biltzar Legegilea 1791ko urriaren 1ean bildu zen lehen aldiz, eta urtebete geroago kaosak hartuta zegoen. Porrot horren ondorioz, estatuko altxorra hutsik, armada diziplina gabe eta herria matxinatuta geratu ziren. Hasieratik, erregeak deserriratutako nobleziaren kontrako legediari betoa ezarri zion, baita Konstituzioari zin egin ez zioten apaizei zortzi egunetan zin eragiteko aginduari ere. Urtebete baten buruan, horrelako desadostasunek ezegonkortasuna eta iraultzaren areagotzea ekarri zituzten.
[aldatu] Gerra
Garaiko kinka politikoak Frantzia Austriaren eta bere aliatuen kontrako gerrara eraman zuen. Erregeak, atzerakoiek eta girondinoek gerra hori nahi zuten. Erregeak, eta harekin batera atzerakoi frankok, espero zuten gerrak monarkiaren ospea handituko zuela. Gainera, galtzaileak galtzaile, atarramendu atera ahal zion egoerari.
Girondinoek iraultza Europa osoan zehar hedatu nahi zuten, eta ondorioz, Frantzian bertan iraultza defendatzea eta sendotzea. Jakobino erradikalenetako batzuk baino ez zeuden gudaren aurka. Nahiago zuten etxean finkatzea iraultza, kanporatu aurretik.
Baliteke Austriako enperadoreak, Leopold II.ak, Marie Antoinette Frantziako erreginaren anaiak, gerra geldiarazi nahi izatea, baina 1792ko martxoaren 1ean hil zen. Frantziak Austriari apirilaren 20an deklaratu zion, eta Prusiak Austriarekin bat egin zuen hainbat aste geroago. Prusiak Frantzia inbaditu zuen, erresistentzia txikia aurkitzen zuela, harik eta Valmyko batailara arte (1792ko irailaren 20a). Orduko, Frantzia kalapitan zegoen, eta monarkia iraganaldiko kontua baino ez zen jada.
[aldatu] Krisialdi konstituzionala
1792ko abuztuaren 10eko gauean, Parisko Komunak erakunde iraultzaile berriak babestuta, matxinoek Tuileries Jauregia hartu zuten. Erregeak eta erreginak preso amaitu zuten. Biltzar Legegilearen sasoi azkar batean, monarkia ezeztatu zen. Diputatuen heren bat baino ez zegoen bertan, ia guztiak jakobinoak.
Komunak taldeak bidali zituen espetxeetara triskantza egitera. Frantziako beste hirietara gutun bat igorri zuen Parisko ereduari jarrai ziezaioten gonbitea egiten. Biltzar Legegileak erresistentzia eskasa eskaini ahal zion. Gobernu nazionalaren geratzen zen apurra Komunaren esku geratu zen edozein ekimen hartu ahal izateko.
Egoera honek iraun zuen harik eta Konbentzioa bildu zen arte (1792ko irailaren 20ra arte) konstituzio berri bat idazteko helburu zuela. Franziako de factoko gobernu berri honek, hurrengo egunean monarkia deuseztatu zuen. Data hori, geroago, Frantziako Egutegi Iraultzailearen Lehenengo Urtearen hasierarekin batu zen.
[aldatu] Konbentzio Nazionala (1792-1795)
[aldatu] Girondinoak eta jakobinoak aurrez aurre
Hastapenean girondinoek menderatzen zuten Konbentzioa. Erregearen kontrako epaiketa saihesten saiatu ziren, kontra-iraultza eta Europako monarkien nahigabea ez areagotzearren. Nolanahi ere, 1792ko azaroaren 20an, erregearen kutxa sekretuan aurkitutako dokumentuek prozesua saihestezina bihurtu zuten, Lois XVI.aren traizioa ukaezina baitzen. Epaiketa abenduaren 10ean hasita, errege erruduntzat jo zuten argi eta garbi (693 boto alde eta 28 boto aurka). Heriotz zigorra ez zen hain nabarmenki ezarri, 366 boto 334ren aurka. Erregea, 1793ko urtarrilaren 21ean gilotinatu zuten. Erregina urriaren 16an.
Exekuzioak erantzun epelak eragin zituen Frantzian eta beroagoak atzerrian. Izan ere, Europako erregeek Lehenengo Koalizioa osatu zuten 1793ko otsailean. Horri aurre egiteko, otsailaren 24an, girondinoek 300.000 gizon altxatu zituzten armadarako. Honek landa-matxinadak sortu zituen Alsazian, Bretainian eta beste hainbat tokitan, zein bortizki utzi zuten bertan behera.
Vendéeko Gerra martxoaren hasieran hasi zen, nobleak, zin egin ez zuen apaizateria eta laborari nahigabetuak batu baitziren. Girondinoek Osasun Publikoko Komitea eta Epaitegi Iraultzailea onartzeko beharra izan zuten arazo horiei aurre egiteko. Dena den, gerraren porroten eta prezioen igoeren aitzinean, sans-culottes zeritzonak (langile txiroak eta jakobino erradikalak) matxinatu ziren Parisen 1793ko maiatzaren 31ren eta ekainaren 2ren bitartean. Jakobinoak horretaz probestu ziren boterea bereganatzeko. Probintzietan kontrakoa gertatu zen, Marseillen edo Lyonen esaterako, girondinoek tokiko jakobinoak atzeman zituzten.
[aldatu] Errepublika kolokan
Jakobinoek boterea lortu zutenean, Errepublikak arrisku franko zituen. Vendéeko altxamendua, monarkiko bihurtuta nobleen eskutik, mendebalderantz hedatu zen. Saumur eta Angers 1793ko ekainean hartu zituzten, Nantesek eutsi zuen bitartean. Parisko errepresioa ekidin ahal izan zuten girondinoek departamenduetan hiriburuko gobernuaren aurka altxatzea eskatzen zuten. Uztailaren 13an, Marat Charlotte Corday federalistak erahil zuen. Frantziako mugetan Espainiako, Piamonteko, Prusiako, Austriako eta Ingalaterrako armadek aurrera egiten zuten. Horren guztiaren aurrean, jakobinoek, sans-culottesen presiopean, neurri erradikalak ezartzeari ekin zioten.
1793ko ekainean, Konbentzioak konstituzio demokratikoa eta dezentralizatua bozkatu zuen, erreferendumen bidez onetsita. Benetako herri-burujabetzaren alde egin zuen sufragio unibertsaleko hauteskunde ohikoak bultzatzen baitzituen. Hala ere, konstituzio hori ez zen sekula indarrean jarri. Abuztuaren 10ean, Konbentzioak bakera arte utzi zuen bertan behera konstituzioa.
Biltzarretik ateratako erakunde beterazle nagusia Osasun Publikoko Komitea izan zen. 1793ko apirilean sortua, Danton horren buru izan zen ekainaren 10era arte. Hilabetero aukeratzen ziren 12 kidez osatuta, legeen ekimena, botere beterazlea eta funtzionarioen izendatzeko gaitasuna zeuzkan bere gain. Robespierre buru nagusia bilakatu zen, nahiz eta kide bakoitza arlo batez arduratu.
Konbentzioak Jacques-René Hébert buru zuten Parisko sans-culottes erradikalen presioari aurre egin behar izan zion. Konbentzioa hartuta, 1793ko irailaren 4an eta 5ean, armada iraultzailearen eraketa eragin zuten, kontra-iraultza erreprimitzeko. Honen ondorioa, Izualdia eratu zen.
[aldatu] Errepublika salbatzeko neurriak
Gerrari aurre egiteko, 1793ko abuztuaren 23an, gazte ezkongabe guztiak armadara bidaltzeko eskubidea bermatu zen. Gainerako frantziarrek ere laguntza eman behar zuten, harresiak sendotuz edo gerrarako beste eginkizunetan. Nazioaren ekonomia osoa gerrari begira jarri zen. Azkar, 1.000.000 hiritarreko armada antolatu zen. Eskarmentu eza gorabehera, soldadu berrien suhartasunak lehengo garaipen militarrak ekarriko zizkion Frantziari.
Kontra-iraultzari aurre egiteko, Izuaren Agintaldia deritzona abian jarri zuten, susmagarrien legea onartzean 1793ko irailean. Susmagarrien zerrenda luzea zen oso: nobleak, barrukoak zein kanpokoak; zin egin ez zuten apaizak; federalistak... Bakera arte ziren espetxeratzekoak. San-culottesek menderatzen zituzten herri-elkarteek polizia eta ikuskatzeko ardura jaso zuten.
Batez ere hornitzeko arazoak, janarien prezioen igoera eta monetaren debaluazioa zirela eta, hirietako biztanleriaren nahigabeari aurre egiteko, Osasun Publikoko Komiteak izu ekonomikoa abiarazi zuen. Uztailaren 27an, saldu ordez, ondasunak biltzen zituztenen aurka heriotz zigorra ezarri zuten. Irailean, gehiengo prezioen legearen arabera, salneurriak 1790ekoan geratu ziren,�%30 hazita. Monetaren (assignat) egonkortasuna bermatu zen. Hala ere, hirietan hornitzeko arazoak ez ziren amaitu.
Borondatean oinarritutako politika horrek Errepublika salbatu zuen. Gerran, 1793ko irailaren amaieratik aurrera, Lehenengo Koalizioko atzerriko armadak mugetatik kanpo aterarazi zituzten. Matxinada federalista bertan behera utzi zen, Toulonen izan ezik, non ingelesen laguntza izan zuten. Vendéen ere garaipenak eskuratu zituzten katoliko eta monarkiazaleen aurka. Hor, errepresioa izugarri izan zen. Jean-Baptiste Carrierrek, gobernuko ordezkariak, 1793ko abendutik 1794ko otsailera, milaka lagun hilarazi zituen Nantesen. Fusilamenduak ohikoak izan ziren. Herrietan, zibilak eta matxinatuak bereizi gabe, etxeak erre eta herriak suntzitzen ziren, triskantza handiak eraginez.
Dekristautasunaren aldeko neurriak estatu osora zabaldu ziren. Berdintasunaren izenean, estatuak, gurutzeak eta abar eraitsi ziren. 1793ko urriaren 5ean, egutegi errepublikarra jarri zen martxan. Azaroaren 7an, Parisko artzapezpikuak dimititutakoan, Konbentzioko apaiz guztiek gauza bera egin zuten. Ezkontzera behartu zituzten apaiz errepublikarrak. Elizak itxi ziren. Iraultzaren martirien gurtza bultzatu zen. Azaroaren 10ean, Arrazoiaren besta ospatu zen Notre Dameko katedralean.
[aldatu] Robespierre eta Izualdi Handia
Robespierren ekimenean, salbuespen-gobernua ezarri zen 1793ko abenduan. Konbentzioak botere guztiak hartu zituen. Probintzietan bidegabekeriak galaraztearren, ordezkarien boterea mugatu zuten. Dekristautasuna eten nahian, ateismoaren kontra egin zuen Robespierrek. Gurtzen askatasuna bermatu eta arimaren hilezkortasuna onartu zuen dekretuen bidez.
Parisen, Konbentzioaren gainean sans-culottesek zeukaten eragina murrizten ahalegindu zen Osasun Publikoko Komitea. Jakobinoen alde ezkertiarrena suntzitzeko asmoz, 1794ko martxoaren amaieran, haren buru nagusiak, Hébert, Jacques Roux eta Varlier, besteak beste, hilarazi zituen. Apirilean, jakobinoen alde eskuindarra garbitu zuten. Georges Jacques Danton eta bere taldekoak gilotinatu zituzten. Fabre d'Eglantine, egutegi iraultzailearen sortzailea, eta Camille Desmoulins, Robespierreren laguna izanda ere, gilotinatu egin zituzten.
Izualdia probintzietan apaltzen zen heinean, Parisen areagotu zen legedi baten bidez eta Izualdi Handiari hasiera emanez. Epaitegi Iraultzailean epaiketa politikoak ugari izan ziren, Iraultzaren etsaiaren definizioa zabala izanik. Lekukorik ezta abokaturik gabe, bi irtenbide besterik ez ziren posible: edota askatasuna edota heriotza. Honela Izualdi Handia hasi zen. Zetozen asteetan, 1.400 lagun baino gehiago gilotinatu zituzten Parisen.
Gerran, 1794ko udaren hasieran, gerra-ahalegin itzelak lehendabiziko emaitzak ekarri zituen. Fleurusko garaipenari esker (1794ko ekainaren 26an), Belgika berriro hartu ahal izan zuen Frantziak. Hartutako eskualdeetatik ondasunak eta janariak Frantziara eraman zituzten.
Bitartean, Robespierrek gero eta arerio gehiago zituen Konbentzioko eta Parisko politikarien artean. Botere osoa bereganatu nahi zuelako zurrumurruak zabaldu ziren. Azkenean, Robespierrek aipatu ez zituen politikarien kontra garbiketa berria egiteko mehatxua luzatutakoan, 1794ko uztailaren 27an, salatu eta atxilotu zuten. Parisko Komunak askatu zuen, baina haiekin sans-culottesek bat ez egitean, Konbentzioak tropak bidali zituen berriro atzemateko. Hurrengo egunean, uztailaren 28an, gilotinatu zuten, bere aldeko batzuekin batera. Izualdia amaiturik zegoen.
Konstituzio berria 1795eko abuztuaren 17an onetsi zuen Konbentzioak, eta irailean herriak berretsi. Indarrean irailaren 26an sartzean, erregimen berri bat sortu zuen: Zuzendaritza (Directoire).
[aldatu] Directoire (1795-1799)
Konstituzio berriak Zuzendaritza (directoire frantsesez) sortu zuten, Frantzian bi biltzar zituen lehendabiziko sistema. Parlamentuek 500 ordezkari (le Conseil des Cinq-Cents, Bostehunen Kontseilua) eta 250 senatari (le Conseil des Anciens, Zaharren Kontseilua) zituzten. Botere betearazlea bost "zuzendarirengan" zetzan.
Zuzendaritza ezartzean, Iraultzak amaiturik irudi ahal zuen arren, ezegonkortasun politikoa ez zen desagertu. Izan ere, konstituziogileek biltzar berrien bi herenak Konbentziotik hautatu behar zirela ezarri zuten. Hainbat eskualdek, berriz, ordezkari erregezaleak aukeratu zituzten. Alderdien artean izandako triskantzek ez zioten hitzarmenari biderik ematen. Monarkiaren itzulera bultzatzen zutenek 1797ko martxoko hauteskundeak irabazi zituzten. Irailean, ordea, errepublikar moderatuek estatu-kolpe baten bidez bost zuzendarietatik bi kendu zituzten, 177 ordezkarien hautaketa baliogabetzeaz gain. 1798an, hauteskundeak jakobinoek irabaztekotan, kontseiluek barrutien erdiko ordezkariak izendatzeko ahalmena eman zieten euren buruei. Moderatuek boterean jarrai zuten, baina guztiz deslegitimatuta.
Gerrari dagokionez, Frantziako armadek aurrera egin zuten. 1796aren hasieran, Austria bakea sinatzera behartzearren, Alemanian zeharkako ofentsiba burutu zuten frantziarrek. Hala ere, Napoleon Bonaparte jeneral gaztea buru zuen Italiako armadak ustekabe handiena eman zuen. Honela, Austriak Campo Formioko bakea sinatzera beste irtenbiderik ez zuen. 1797 eta 1799 bitartean, Italiako penintsula ia osoan, Frantziak "errepublika ahizpak" sortu zituen, Frantziako erregimena eta instituzio berdintsuak ezarriz. Zuzendaritzari egoera ekonomikoa arintzeaz gain, garaipenek armadaren botere gero eta handiagoa ere ekarri zuten. Barneko tirabiren epaile Bonaparte bilakatu zen.
Botere goseak egonda, politikariek Napoleon Egiptora bidali zuten, Erresuma Batuaren Indiarako bidea oztopatzera. Horretaz gain, Erresuma Batua, Errusiarekin batera, urduri sentitzen hasia zen "errepublika ahizpen" ugaltzearekin. Iraultza hedatzearen eta Europa menpeko bihurtzearen beldur ziren. Bi estatu horiek Bigarren Koalizioaren sorreraren muina izan ziren.
Zuzendaritza Napoleonek emandako 1799ko azaroaren 9ko estatu-kolpearekin amaitu zen. Kontsulatua ezarri zen bere ordez. Hiru kontsul agintearen erpinean egon arren, bakarrak (Napoleonek hain zuzen) zeukan benetako boterea. Bide horretan, 1804an Bonapartek bere burua enperadore izendatu zuen, eta legez Errepublika bukatu zen.
[aldatu] Iraultzaren ondorioak
Iraultzaren ondorioak asko eta ugariak izan ziren eta garrantzia itzela izan dute eta daukate oraindik, horietako askok gure gizartearen oinarria dira eta.
Politikaren aldetik aldaketa eta erreforma garrantzitsu asko egin ziren. Lehenengoa Antzinako erregimenaren desagerpena da. Honek itzeleko aurrerakada ekarri zuen gaurko gizartea osatzerako bidean, haindat printzipio demokratiko ekarri zituelako berarekin. Alde batetik absolutismoa guztiz desagertu zen, eta momentu batetik aurrera monarkia ere bai. Horrekin batera konstituzio idatzia etorri zen, hau da, estatuko antolaketari buruzko alde guztiak erregulatzen zituen lege nagusi bat edo lege markoa. Egin ziren kontituzioetan puntu komunak eta esanguratsuak egon ziren ondoko hauek esaterako: botere banaketa hiru multsotan, legegilea, beterazlea eta judiziala, haien artean independienteak izan behar zirenak; ordezkapen batzarrak, edo beste modu batean esanda, herritarek sufragioaren bitartez ( bai zentsatarioa, bai gizonezko unibertsala) aukeratutako odezkariz osatutako erakunde politiko eta gubernamentalak. Azken honek argi usten zuen herriaren subiranotasunaren ideia, orain boterea herritik gobernuetara zihoalako, herria (edo honen zati bat) baitzen haien gobernuak aukeratzeko eta kentzeko eskubidea zuten bakarrak. Beste alde batetik baita ere lortu zen gizonen artean legeen berdintasuna eta estatuaren batasuna areagotzea, honen legeak lurralde guztian zehar homogeneizatuz.
Administrazioari begira itzelezko aldaketak egon ziren baita ere. Alde batetik ordurarte zeuden konterri, jaunerri, dukerri edo bestelako lurralde nazionalaren banaketa deuseztatu zuten eta nazioa departamentuetan banatu zuten. Horrez gainera administrazioa oraindik gehiago zentralizatu zuten eta nazio osorako Kode Zibil berria sortu zen. Baita ere estatua laikoa bihurtu zen, hau da, estatuaren eta elizaren arteko ezberdinketa osoa egin zen. Beste alde batetik hainbat ereakunde berriak sortu ziren. Estatuaren finantza sistema guztiz berrantolatu zen eta Frantziako Bankua eta Frankoa sortu zen berrantolaketa honetan. Justizia nazionala ere sortu zen estatu osoan justizia modu berdinean banatzeko inolako bereizketarik gabe eta modu berean Ejerzito Nazionala sortu zen Nazioaren interesak defendatzeko.
Aldaketa ekonomikoei begira burgesiaren interesak defendatzen zituzten erreformak izan ziren gehienak. Hauen artean burgesek hainbeste eskatzen zuten ekonomia askatasuna aldarrikatu zen eta horretarako gremioak eta edozein langile elkarte deuseztatu ziren. Horrez gainera jabegoa eskubide sakratua bihurtu zen eta lurren redistribuzio bat egon zen; elizaren eta emigratuen lurrak saldu ziren eta burgesia eta nekazaritzako jaunak izan ziren berrantolaketa honetan benefiziatuenak. Zergak biltzeko modu berria ere sortu zen, bertan estatuak zuzenean artzen zituen zergak eta hauek hiritar guztiengatik haien egoera ekonomikoaren arabera izan behar ziren ordainduak.
Egin ziren erreformen ondorioz agertu zen gizartea ere guztiz ezberdina izan zen. Gizarte Estamantalaren edozein ezaugarri guztiz ezabatu zen.Honen ondorioz araudi feudala deseuztatu zen, pribilegoiak desagertu ziren eta hiritar (gizon) guztien arteko berdintasuna aldarrikatu zen. Honelako gizartea desagertzean Klase Gizartea deritzona agertu zen. Hau pertsona bakoitza bere trebetasunaren ondorioz irabazitako lorpenen arabera “klasifikatzen” zituen pertsonak. Gizarte hau aurrekoa baino askoz permeableagoa zen, hau da, askoz errazago zen klase batetik beztera pasatzea. Beste alde batetik gizonaren eta hiritarraren eskubideen aldarrikapena egin zen. Bertan gizon guztiei haien oinarrizko eskubideak onartzen zitzaien modu ofizialean. Azkenik ondorio intelektualen artean merkataritzan eta ekonomian ere eragin handia euki zuen pisu eta neurrien berdintasuna egon zen, sistema metriko dezimala hartu zutenean. Beste alde batetik hezkuntza nazionala eta kultura sustatzeko hainbat erakunde sortu ziren. Haien artean eskolak, liceoak eta goi- meskolak egon ziren; eta baita ere sortu ziren liburutegi nazionala eta museoak.

Summary:
Frantziako Iraultza 1789 eta 1799 urteen artean Frantzian gertatutako prozesu sozial eta politikoa izan zen. Prozesu honetan, Frantzian zegoen egitura politikoa (monarkia absolutua aristokraziarentzako eta klero katolikoarentzako pribilegio feudalekin) irauli zen modu azkar batean nazionalismo, hiritartasun eta eskubide saihestezin ziren Ilustrazioko printzipio arrazionaletan oinarrituta.
Aldaketa horiek bortizki gertatu ziren Frantzian zehar, eta Izuaren Agintaldian exekuzio eta errepresio maila handiak izan ziren. Kanpo harremanei dagokienez, Frantziari gerra egin zioten Europako botere nagusi guztiek garai honetan, lehengo egoera politikora itzularazi nahian.
Iraultza Napoleon Bonapartek boterea eskuratzean amaitutzat jo zen. Inperio bat eta gerra ugariren ondoren, 1815ean monarkia berrezarri zen Frantzian.