[endre] Oppbygging
På dei fleste traktorar er motorblokka, girkassen og bakakselen laga av kraftig dimensjonert støypejarn og bolta saman til ei stiv berande eining. Bakakselen har ikkje fjøring, men på grunn av at dekka har lågt lufttrykk kompenserer dei til dels for mangelen på fjører. Framakselen har som oftast heller ikkje fjøring, men er pendlande opphengt på midten. Eldre tyske traktorar hadde ofte fjøring på framakselen, i form av ei tverrliggjande bladfjør. At traktorar ikkje har fjøring på bakakselen heng saman med at det ville gjera det vanskelegare å halda reiskapen på rett arbeidsdjupn.
Store rammestyrte traktorar er bygd med ramme, på same måte som anleggsmaskinar. Det finst òg nokre store traktorar, med fire like store hjul utan rammestyring som er bygd med ramme. Nokre få av desse, som er berekna på transport, er utstyrte med fjøring på begge akslar. Dei kan då nyttast i hastigheiter opp til 70 – 80 km/t.
[endre] Motor
Ein traktor er laga for å dra arbeidsreiskap som skal brukast i jordbruket, og motor og kraftoverføring er konstruerte deretter. Ein traktormotor må, i motsetnad til ein bilmotor, tåla at det vert teke ut stor effekt over lang tid. Traktormotorar er difor kraftigare dimensjonerte og har lågare turtal enn bilmotorar, noko som òg fører til at dei har gode seigdragingseigenskapar.
Moderne traktorar er utstyrte med dieselmotor, som er driftssikre og har gode seigdragingseigenskapar. Ein dieselmotor har om lag dobbelt så stor kompresjon som ein forgassarmotor, noko som fører til betre virkningsgrad enn forgassarmotorar. På grunn av høgare trykk er kreftene som verkar på dei bevegelege delane større enn for forgassarmotorar, så dieselmotorar må verte dimensjonert kraftigare enn forgassarmotorar. Men ettersom ein traktor likevel må ha ei viss vekt for å overføra motoreffekten til trekkraft er ikkje den større vekta så kritisk.
Mange traktormotorar er utstyrte med turboladar. Desse har ein kompressor som vert driven av eksosen, ved hjelp av eit turbinhjul plassert på same aksling som kompressorhjulet. Turboen roterer med opp til 90�000 o/min og pressar luft inn i sylinderen under trykk, slik at sylinderen vert fylt med meir luft. Meir luft betyr høgare molekyltettleik (meir oksygen), så ein kan brenna meir drivstoff. Bruk av turboladar fører til auka effekt i høve til sylindervolumet og betre brenseløkonomi. Når turboen komprimerte lufta vert ho oppvarma og utvidar seg. Nokre av dei største traktorane er difor utstyrte med ladeluftkjølar, som kjøler ned lufta frå turboen før ho går til sylinderen. Resultatet er større effekt. Bruk av turboladar og ladeluftkjølar medfører at ein tek ut større effekt per sylindervolum, noko som aukar belastningane på motoren og reduserer levetida om motoren ikkje er konstruert for bruk av turboladar.
Artikkelen traktormotor har meir detaljar om dette emnet.
[endre] Kraftoverføring
Medan dei fyrste traktorane hadde berre eitt gir i kvar retning (enkelte hadde ikkje revers heller) har moderne traktorar ofte fleire titals gir. Dette gjer at motoren kan arbeida med optimalt turtal, uavhengig av køyrefarten. I tillegg til at dette reduserer drivstofforbruket, vert òg slitasjen mindre.
Tidlegare var ikkje girkassen på traktorane synkronisert fordi usynkroniserte girkassar var meir solide og at traktoren som oftast stod i ro ved skifting av gir likevel. Viss ein ville skifta gir i fart var det naudsynt å dobbeltklutsja og gje mellomgass ved nedgiring og å dobbeltklutsja ved oppgiring. Utover 70-talet vart det meir og meir vanleg med synkronisert girkasse. Det kom òg hydrauliske to-trinns snøggir, som gjorde det muleg å skifta gir utan å nytta koplingspedalen. Desse vart etter kvart utvida til fleire trinn og i dag har nokre traktorar trinnlaus utveksling.
Av di traktorane som oftast ikkje har fjøring var maksfarten for traktorar lenge avgrensa til 25–30�km/t, men i dag er det mange traktorar som kjem opp i 40–50�km/t, noko som gjer dei konkurransedyktige med lastebiltransport over korte avstandar. Desse har ofte fjøring på framakselen. Det finst òg nokre (store) traktorar med fjøring på alle hjula, med ein maksimalfart på rundt 80�km/t.
Moderne landbrukstraktorar er ofte utstyrte med firehjulsdrift. Dette aukar trekkrafta på sleipt og glatt underlag og fører til betre framkomstevne. At det er drift på framhjula gjer det òg lettare å styra traktoren i sidehellingar og på glatt underlag. Ein annan føremon er at framakslingar med drift vil bremse når ein bremsar bakakselen, noko som aukar sikkerheita ved kjøring med tilhengar. Ved bruk av frontmontert reiskap, som til dømes frontlastar, er firehjulsdrift svært nyttig sidan marktrykket på bakakselen vert svært lågt og kan føre til dårleg framkommelegheit.
[endre] Bremsar
Tidlegare var det vanleg med trommelbremsar, som ofte var plasserte heilt ute ved hjula. Trommelbremsen var utsett for slitasje og kravde etterjustering får å ta jamt på begge sider. Trommelbremsane var innkapsla, men innkapslinga var ikkje heilt tett. Det kunne difor vera eit problem at det kom vatn inn til bremsane, noko som førte til at dei tok ujamt. Om det kom jord eller sand inn i dei førte det til auka slitasje.
På 1960-talet vart det vanleg med innkapsla tørre skivebremsar. Desse hadde to skiver med bremsebelegg som snudde utover mot plane plane stålflater i bremsehuset. Når ein bremsa vart skivene roterte i høve til kvarandre og pressa frå kvarandre av stålkuler som låg i spor i plata. Nokre traktorar hadde tørre skivebremsar plasserte heilt ute ved hjula, medan dei på andre var plasserte på ein tverrliggande aksling før bakakselen, der differensialen òg var plassert. Denne akslingen roterte fortare enn bakakslingen, så dreiemomenter var lågare enn på bakakslingen. Tørre skivebremsar var sjølvjusterande og meir slitesterke enn dei tidlegare trommelbremsane, men bremsebelegget måtte likevel byttast ut etter ei tid.
Dei fleste moderne traktorar er utstyrte med våte skivebremsar. Desse er heilt innkapsla og går i oljebad. Dei er bygd opp av fleire lamellar som er festa til akslingen, med stålskiver mellom som er festa til bremsehuset. Dei vert difor òg kalla lamellbremsar. Når ein bremsar vert lamellane og dei mellomliggande skivene pressa saman av hydrauliske sylindrar . Denne typen er sjølvjusterande og svært robust og slitesterk. Ofte varer dei like lenge som resten av traktoren. Nokre traktorar har opne skivebremsar av same type som på personbilar. Desse er sjøvjusterande, men ikkje like slitesterke som skivebremsar i oljebad.
Alle moderne traktorar er utstyrte med styrebremsar, slik at det er mogleg å bremsa berre eit hjul. På det viset kan ein gjera krappare svingar enn når ein styrer berre med framhjula. Styrebremsane er òg svært nyttige når framhjula ikkje får skikkeleg feste, til dømes på sleipt underlag eller når traktoren har tungt lass bak og vekta på framhjula er lita. Når traktoren er utstyrt med halvbelte er det i stor grad naudsynt å nytta styrebremsane. På landbrukstraktorar er det kjørebremsane som vert nytta som styrebremsar. Sjølv om moderne traktorar har slitesterke bremsar er dei ikkje berekna på at styrebremsane skal nyttast kontinuerleg, som dei ofte vert ved bruk av halvbelte i skogen. Styrebremsane bør berre nyttast ved låg fart. Dei vert vanlegvis manøvrerte med to bremsepedalar, ein for kvar side. Når ein nyttar styrebremsane vert berre den eine pedalen nytta og ved kjøring på veg vert pedalane kopla saman. Det er viktig at ein kontrollerer at bremsane er like kraftige på begge sider nå pedalane er samankopla.
Traktorar utan firehjulsdrift har ikkje bremse på framhjula. På firehjulsdrivne traktorar med mindre framhjul enn bakhjul er det noko ulike løysingar i bruk for å bremsa framhjula. På nokre traktorar vert framhjula bremsa av bremsane på bakakselen, via kraftoverføringsakselen. Dei vil då berre fungera når firehjulsdrifta er innkopla. På nokre traktorar vert difor firhjulsdrifta kopla inn automatisk når ein bremsar. Andre har separate skivebremsar på framakselen, som går på saman med bremsane på bakakselen.
På mange traktorar vert køyrebremsane òg nytta som parkeringbrems, ved at dei vert låst med ei spak. Det finst òg døme på separate parkeringsbremsar, som kan vera utforma som bandbremsar.
[endre] Hjul og dekk
Fram til tidleg på 30-talet hadde alle jordbrukstraktorar jarnhjul med gripesko for å auka markgrepet. Desse var ubehagelege å køyre på veg, så transporttraktorar hadde ofte heilgummidekk. Tidleg på 30-talet vart det utført forsøk med å nytta luftgummidekk. Allis-Chalmers var ein pioner på dette området; dei starta å eksperimentera med flydekk . Lanz var òg tidleg ute med luftfylte dekk. I den fyrste tida var kvaliteten på dekka dårleg og det var vanleg at stein og røter punkterte dei. Men etter kvart vart kvaliteten betre og bruken auka. Under andre verdskrig var det underskot på gummi og det vart vanleg å gå tilbake til jarnhjul att. Men i etterkrigstida vart dei luftfylte hjula snøgt einerådande.
[endre] Hydraulikk
Moderne traktorar er utstyrte med hydraulisk trepunktsoppheng, Fig.�8. Dette gjer at traktor og reiskap vert ei eining og reiskapen kan lyftast ved enden av teigen og ved transport. Så godt som alle moderne traktorar har hydraulisk trepunktsoppheng med automatisk djupnkontroll, som held reiskapen på konstant arbeidsdjupn uavhengig av ujamnheiter i terrenget. Mange større traktorar har òg trepunktsoppheng framme, Fig.�9, slik at dei kan utføra to arbeidsoperasjonar om gongen.
Ein viktig eigenskap ved automatisk djupnkontroll er at det aukar markgrepet. Ved pløying, til dømes, vert plogen justert slik at han søkjer seg nedover. For å halda konstant arbeidsdjupn lyt, i fylgje Newton si tredje lov, den oppoverretta krafta vera like stor som den nedoverretta krafta. Så når plogen vert lyfta opp med ei bestemt kraft vil ei tilsvarande kraft vera retta nedover og trykkja drivhjula hardare mot marka, slik at marktrykket og dermed grepet aukar.
Det var iren Harry Ferguson som utvikla trepunktsopphenget og automatisk djupnkontroll og den fyrste traktoren som var utstyrt med systemet var Ferguson Type A, som kom på marknaden i 1933 . Ferguson hadde fleire patent på systemet og andre traktorar hadde difor ikkje automatisk djupnkontroll før mot slutten av 50-talet. Eit unnatak var Ford, som ein periode produserte traktorar for Ferguson og som heldt fram med å nytta Ferguson-systemet etter at samarbeidet var avslutta. Dette førte til ei lang og kostbar rettssak, som Ferguson vann.
Det hydrauliske systemet vert òg nytta for å drive eksterne hydrauliske sylindrar og motorar. Typiske døme er tippsylindrar på tilhengarar, frontlastarar, tømmerkraner, og så vidare.
[endre] Kraftuttak
Moderne traktorar har òg eit, eller fleire, kraftuttak, som vert nytta for å driva roterande arbeidsreiskap, som til dømes snøfresarar, gjødselspreiarar, forhaustarar, osb. Dimensjonar og rotasjonshastigheita (540 eller 1000 o/min) er standardiserte.
Overføringsakselen er omslutta av eit stilleståande røyr som skal hindra at til dømes klede festar seg i den roterande akslingen, Fig.�10. Det har likevel skjedd mange stygge ulykker på grunn av at vernet har vore skadd slik at akslingen har fått tak i laustsittande klede, skjerf, anorakksnorer og liknande. Det er særleg ved endane av akslingen at vernet kan vera mangelfullt.
[endre] Vernebøyle og førarhus
På dei fleste traktorane er førarhuset plassert lang bak, slik at føraren har god oversikt over bakmontert reiskap. Nokre traktorar har førarhuset plassert om lag midt på. Dette er vanleg for store rammestyrte traktorar, men nokre hjulstyrte traktorar med fire like store hjul har òg midtmontert førarhus. Eit typisk døme er den tidlegare Daimler-Benz MB Trac og International Harvester 4100. Det finst òg døme på traktorar med frontmontert førarhus, som Deutz Intrac og transporterar.
Etter som traktorane vart meir utbreidd vart velteulukker vanlegare, noko som førte til mange dødsulukker. Det kom difor påbod om at alle nye traktorar skulle vera utstyrte med godkjente vernebøyler. Sverige var fyrst ute med eit slikt påbod i 1959 og Noreg fylgde etter i 1964. Dette reduserte skadene ved desse ulykkene kraftig.
Når traktoren likevel var utstyrt med vernebøyle vart det vanleg å kle inn bøyla slik at føraren var beskytta mot vêr og vind. I starten var innkledninga som oftast primitiv og det var vanleg at ho var laga av seglduk, med plast til vindauge. Men etter kvart vart det vanleg med metallveggar og glas. Både vernebøyler og innkledning vart som oftast produserte av føretak som spesialiserte seg på dette og som tilpassa produkta sine til fleire traktormerke.
Slike hytter gav rimeleg godt vern mot ver og vind, men dei førte òg til at støynivået auka; blikkhyttene fungerte som resonanskammer og forsterka støyen. Det kom difor krav om at lydnivået ikkje skulle overstiga ei viss grense. Sverige var på nytt eit føregangsland og var tidleg ute med påbod om maks støynivå. I 1970 kom den svenske traktorprodusenten Volvo BM med ein ny traktor, T 650, som hadde lydisolert førarhus montert på vibrasjonsdempande feste. Den finske produsenten Valmet var òg tidleg ute med lydisolerte førarhus. Moderne traktorar har komfortable lydisolerte førarhuset, Fig.�11, avfjøra sete og ergonomisk plasserte betjeningsorgan. Førarhuset på Claas Xerion 3300, Fig.�15, er normalt plassert midt på traktoren, men kan flyttast hydraulisk og plasserast heilt bak, slik at føraren har så godt oversyn over reiskapen som mulig. Traktoren har 50 hastigheiter i begge retningar og fungerer like godt i begge retningar. Førarhuset kan òg verte rotert 180°, så ved å plassera førarhuset heilt attast og endra kjøreretning endar ein opp med frontmontert førarhus.
[endre] Ulike traktortypar
[endre] Bakhjulsdrivne traktorar
Før 1920 varierte oppbygginga av traktorane mykje, men etter kvart vart dei meir like. Dei fleste landbrukstraktorane produserte etter 1930 har frontmontert langsstilt motor, etterfylgd av girkasse og bakaksel. Desse delane er som oftast laga av støypejarn og er bolta saman til ei stiv eining. På grunn av at motor og girkasse er ein del av den berande konstrukskonen er dei kraftig dimensjonerte. Mange traktorar har ei sokalla «halvramme», som går frå bakkant av motoren til framakselen. Motoren er då ikkje ein del av den berande konstruksjonen. Ein føremon med halvramme er at ho òg fungerere som festebrakett for reiskap som frontlastarar, frontmonterte vinsjar, o.l.
Denne traktortypen har førarhuset bak, slik at føraren har godt utsyn til bakmontert reiskap, Fig.�12. Sjølv om dei fleste reiskapane er bakmonterte, har det i dei siste åra vorte meir vanleg med frontmontert trepunktsoppheng, Fig.�9, og kraftuttak i tillegg, slik at ein kan utføra to arbeidsoperasjonar i gongen. Med frontmontert reiskap kan det vera eit føremon med ei høgare plassering av førarplassen, for å få betre utsikt framover.
[endre] Firehjulsdrivne traktorar
Heilt fram til 1970-talet var det vanleg med drift berre på bakhjula. Desse hadde difor mykje større diameter og breidd enn framhjula, som berre hadde som oppgåve å bera framenden og styra. Frå 1970-talet byrja det å verta vanleg med drift på framhjula. Desse var då større enn framhjul utan drift, men framleis mykje mindre enn bakhjula. Denne typen firehjulsdrift var likevel eit stort framsteg, særleg ved køyring på blautt underlag, i terrenget og ved bruk av frontlastar. I dag er dei fleste større traktorar utstyrte med firehjulsdrift. Storleiken på framhjula har auka, men dei er framleis mindre enn bakhjula, Fig.�13.
Denne traktortypen er den mest utbreidde og utgjer det viktigaste produktet for produsentane. Sjølv om hovudtrekka er like uavhengig av produsent er likevel mange av detaljane forskjellige. På område som girkasse og hydraulikk freistar dei ulike produsentane å tilby unike løysingar. Mange produsentar produserer nokre få grunneiningar, men tilbyr ulike motorstorleikar, fleire forskjellige girkassar, to- eller firehjulsdrift og ymse ekstrautstyr. Nokre av dei set saman fleire ulike kombinasjonar av motor, girkasse, osv. og får slik eit stort modelltilbod.
[endre] Firehjulsdrivne traktorar med like store hjul
Denne typen har fire like store hjul, som alle har drift. Tidlegare var mange slike traktorar ombygde bakhjulsdrivne traktorar, som til dømes Ford County, som var bygd på Ford-chassis og som i Noreg var ein populær gravemaskintraktor. Muir Hill var òg bygd på Ford-chassis, men ombygginga var meir omfattande enn for Ford County.
Andre traktorar av denne typen var konstruerte for fire like store drivhjul heilt frå starten. Desse hadde vanlegvis 2/3 av vekta på framakselen og 1/3 på bakakselen, men under drift førte trekkrafta til at vektfordelinga vart om lag den same på begge akslane. Denne traktortypen har betre trekkraft enn traktorar med mindre framhjul, men snuradiusen er større, så dei er ikkje fullt så lette å manøvrera der det er trongt. Typiske døme på denne typen er dei tidlegare ungarske Dutra D4K og 120, Schlüter Profi Trac, Fig.�14, og Daimler-Benz MB Trac.
Dei fleste traktorane av denne typen har styring berre på framhjula, men nokre har styring på alle fire hjula. Ved kjøring på langs i bratt terreng kan traktoren haldast parallell med kjøreretninga ved at både fram- og bakhjula vert stilte i ein viss vinkel mot bakken. Som døme på tidlegare traktorar med firehjulsstyring kan ein nemna International Harvester 4100 (1966–1968) og 4166 (1972–1976), Case 1200 (1964–1968) og 2470 (1974–1978) . Claas Xerion, Fig.�15, er ein stor traktor på 280 kW (380 hk), med drift og styring på fire like store hjul. Det sveitsiske føretaket Rigitrac produserer òg traktorar med både drift og styring på fire like store hjul, med motoreffektar på 75 kW (100 hk) og 88 kW (126 hk). Både Claas Xerion og Rigitrac er bygd på ramme. I staden for pendlande framaksel kan den framre og bakre delen av ramma på Rigitrac vri seg i høve til kvarandre.
[endre] Rammestyrte traktorar
Dei aller største landbrukstraktorane er rammestyrte. Det har vorte produsert små rammestyrte traktorar heilt frå 1918, men det var fyrst på 1950-talet at dei fyrste rammestyrte traktorane med hydraulisk styring dukka opp. Den fyrst vellukka landbrukstraktoren med hydraulisk manøvrert rammestyring var Wagner TR-14, som kom på marknaden i 1956 . Han hadde ei motoreffekt på 120 kW (160 hk) og fire like store hjul. Steiger var ein annan kjent pioner av rammestyrte traktorar.
Med unnatak av nokre småtraktorar er alle rammestyrte traktorar bygd med ramme. Nokre har pendlande framaksel, andre pendlande bakaksel, medan ein tredje type let fram- og bakdelen rotera i høve til kvarandre. Førarhuset er vanlegvis plassert på den fremre delen, men International Harvester produserte nokre rammestyrte traktorar der førarhuset var plassert på den bakre delen .
I dag finst det eit stort utval av rammestyrte traktorar, frå føretak som Agco, Buhler Versatile, Case-IH, John Deere, Kharkov, Kirovets. Nokre av desse har motoreffektar opp mot 450 kW (600 hk). Det vert ikkje produsert så mange av dei største modellane. Nokre, som Big Bud 16V-747 frå 1978, vart produsert i berre eit eksemplar . Denne traktoren vog 58 tonn fullt utrusta og var utstyrt ned ein 16-sylindra motor på 567 kW (756 hk), men som kunne yta opp til 746 kW (990 hk).
Rammestyrte traktorar høver best på gardsbruk med store areal og er mest populære i Aust-Europa og Nord-Amerika. I det siste tiåret har det kome nokre rammestyrte traktorar med gummibelte på marknaden, Fig.�17. Desse er fyst og fremst mynta på mark med dårleg bereevne.
Forutan store rammestyrte traktorar vert det produsert småtraktorar med rammestyring, Fig.�18. Kjente produsentar er Holder i Tyskland og Carraro i Italia. Desse vert fyrst og fremst nytta på små bruk med bratt terreng, men òg til vindyrking.
[endre] Tandemtraktorar
Ein tandemtraktorer er ein rammestyrt firehjulsdriven traktor som er sett saman av to bakhjulsdrevne traktorar. Dei dukka opp på 1950-talet då framakselen på to bakhjulsdrevne traktorar vart fjerna og traktorane vart kopla saman med eit ledd på midten. Ein fekk då ein firehjulsdriven rammestyrt traktor.
Ernst Doe and Sons var ein av dei best kjente produsentane av tandemtraktorar. Den fyrste tandemtraktoren frå Doe, Doe Dual Power, var bygd på to Fordson Super Major, som kvar hadde ei effekt på 40 kW (54 hk).
Tandemtraktorane til Doe hadde mykje større trekkraft enn andre traktorar på denne tida og erfaringane var gode. På grunn av rammestyringa var heller ikkje snuradiusen heller ikkje alt for stor. Andre kjente produsenten av tandemtraktorar var basert på to Field Marshall , Ford 8N, Ford 860, Bolinder-Munktell BM 36, BM Volvo Boxer 350, Vladimir T28, osb.
[endre] Smalsportraktorar
Smalsportraktorar er små traktorar med ekstra smal sporvidd, vanlegvis berekna på bruk i vinavlingar. Med minste sporvidd kan totalbreidda på slike traktorar vera under 90 cm. Smalsportraktorar er som oftast spesialtilpassa versjonar av ordinære småtraktorar. I Noreg er det naturleg nok minimalt marknad for denne typen.
[endre] Radkulturtraktorar
I 1924 marknadsførte International Harvester ein høgbygd traktor med stor frigangshøgd, som dei kalla Farmall . Denne traktoren var meint å vera svært fleksibel og høva til dei fleste arbeidsoppgåver innan jordbruket. I ettertid har IH Farmal vorte hugsa som den fyrste radkulturtraktoran. Farmall hadde høge smale hjul og i Nord-Amerika vart han populær for arbeid i radkulturar som mais. Mange radkulturtraktorar har eit, eller to tettsittande framhjul, Fig.�19, og ofte kan sporvidda på bakhjula justerast trinnlaust.
Dei fleste nordamerikanske traktorprodusentane lagar, eller har lage, radkulturtraktorar. I Europa har ikkje denne traktortypen fått like stor utbreiing. Dette heng truleg saman med at høgbygde traktorar har høgt tyngdepunkt og dårleg stabilitet, men òg med at høge vekstar som mais ikkje er like utbreidd i Europa.
[endre] Reiskapsberarar
Reiskapsbærarar, Fig.�20 og Fig.�21, er små traktorar som vert nytta til småtransport, radrensking, og liknande lett arbeid. Reiskapsberarane er bygd på ei ramme og har motor og førarplass bak. Reiskapen vert så montert mellom hjula, slik at føraren har så god oversikt som mulig. Ein ulempe med dette er at reiskapen må tilpassast kvar einskild reiskapsberar. Utvalet av reiskap er difor mykje mindre enn for traktorar som nyttar trepunktsmontert reiskap.
Eicher, Fendt og Lantz er kjente tidlegare produsentar og i Aust-Tyskland produserte Taktorenwerk Schönebeck reiskapsberarar i periodar 1952 til 1972 . I England produserte David Brown ein reiskapsberar i frå 1956 til 1961 og i USA produserte Allis Chalmers reiskapsberarar frå 1948 til 1955.
I Noreg har ikkje reiskapsberarane fått gjennomslag, men i Tyskland hadde dei i ein periode noko utbreiing. I nokon grad utførte dei same type arbeid som dei høgbygde nordamerikanske radkulturtraktorane. Det var likevel stor skilnad på desse to traktortypane. Dei fleste reiskapsberarane har vore mindre, slik at dei òg kunne nyttast på små åkerlappar og i drivhus. Føraren av reiskapsberarar har òg enda betre oversikt over reiskapen, noko som er verdifullt ved radrensking.
[endre] Tohjulstraktorar
Tohjulstraktorar, Fig.�22, har berre ein aksel og føraren går etter og styrer med eit styre. Styret er ofte vendbart, slik at maskina kan nyttast begge vegar. Når dei vert nytta med tilhengar sit føraren på hengaren og styrer.
I Noreg spela tohjulstraktorane ein viktig for mekaniseringa av dei mange små brattlendte bruka i fjordane på vestlandet. Mange små bruk gjekk frå hest til tohjulstraktor på 1950-talet. Etter kvart auka tilbodet av reiskap til dei, slik at dei kunne nyttast dei fleste arbeidsoppgåvene. Slåmaskin og jordfres var vanlege reiskap, men dei vart òg utstyrte med belte og vinsj og nytta i skogen . Agria Drott og Drabant hadde etter måten stor utbreiing i skogbruket på 1960-talet. Dei fleste tohjulstraktorane hadde kraftuttak og nokre vart nytta med tilhengarar med drift på tilhengarhjula. EIn fekk då ein rammestyrt firehjulstraktor, med lågt tyngdepunkt. Slike maskiner tok seg godt fram på brattlendte bruk.
I Noreg er det ikkje så mange småbruka i drift lenger og tohjulstraktorane er så mest av historisk betyding. Men i mange land, som til dømes Hellas, Kina og mange andre land i Asia, spelar tohjulstraktorane framleis ei viktig rolle.
[endre] Transporterar
Denne traktortypen er bygd på ramme, og har fire relativt små hjul med drift på alle fire hjula, Fig.�23. Motoren er plasser fremst og føraren sit på sida av motoren. Byggemåtar minner mykje om ein lågbygd lastebil. Transporterane vart utvikla i alpelandet Sveits for brattlendte bruk. Plassen bak motoren og føraren har plass til lasteplan, slik at ein slepp å nytta tilhengar. Med sidemontert fôrhaustar kan transporterar nyttast i bratt terreng. Transporterane erstatta på mange måtar dei tidlegare så populære tohjulstraktorane, men har sjølv fått kraftig konkurranse av firehjulsdrivne traktorar.
Den fyrste transporteraren var utvikla av Schilter i 1958 . Andre kjende merke var AEBI, Bucher, Rapid, Lindner og Reform. I Noreg var transporterane populære på 1970 og 1980-talet, men sidan har salet gått ned. AEBI og Schiltrac er to av dei attverande produsentane.
[endre] Minitraktorar
Minitraktorar, Fig.�24, eller hagetraktorar, er små traktorar som høver for arbeid i parkar, gartneri, hagear osb. Dei er så små at dei kan verta transportert på ein biltilhengar og er difor lette å flytta frå plass til plass.
Minitraktorar vert ofte nytta med grasklyppar. I høve til sjølvgåande grasklypparar har minitraktorar den føremonen at dei òg kan nyttast til andre arbeidsoppgåver, som snørydding, småtransport osv. Dei vert ofte utstyrte med reiskap som horv, jordfres og nytta til arbeid i hage og drivhus. Minitraktorar har ikkje standard trepunktsoppheng, så utvalet av reiskap er mindre enn for større traktorar.
[endre] Beltetraktorar
Heilt sidan Benjamin Holt laga den fyrste beltetraktoren med forbrenningsmotor i 1904 har beltetraktorar spela ein relativt viktig rolle innan jordbruket. Inntil for nokre tiår sidan vart det stort sett nytta stålbelte, Fig.�25, av same type som på bulldoserar, men i det siste tiåret har nokre produsentar teke til å nytta gummibelte.
Motor og girkasse er ofte av same type som i hjultraktorar, men beltetraktorar er lågare gira. Beltetraktorar vert styrte med styrebremsar, av same type som på bulldosarar, men hydrostatisk drift har òg vore nytta. På grunn av vangane har dei høgare vekt enn hjultraktorar, men marktrykket er likevel mykje mindre, så dei vert ofte nytta på mark med dårleg bereevne.
[endre] Bruksområde
Dei fyrste traktorane vart fyrst og fremst nytta til pløying og som stasjonærmotorar for å trekkja treskeverk. Effekten vart overført via reimskive og flatreim. Dei var utstyrte med jarnhjul og kunne difor ikkje verta nytta til transportføremål. Plogane som vart nytta var i lang tid slepeplogar, som dei fyrste åra vart drege etter ein kjetting. Dette var eigentleg berre litt store hestereiskap. Seinare vart plogane kopla til ein trekkbom. Dei fyrste løfteplogane vart produserte samtidig med at Ferguson utvikla og tok patent på det hydrauliske trepunktsopphenget med automatisk djupregulering.
Arbeidsoppgåvene vart etter kvart utvida til mange andre kultiveringsoppgåver, ved at horver, gjødselspreiarar, såmaskiner, osb. vart tilpassa traktorane. Heilt nye arbeidsreiskapar, som til dømes snøfresarar, forhaustarar, vinsjar, og liknande kom til seinare.
Etter kvart var traktorane òg nytta til innhausting. I fyrstninga drog dei hestereiskap etter seg, men etter kvart vart reiskapen tilpassa traktordrift. Etter at det vart vanleg med kraftuttak vart dette nytta til å driva slåmaskiner og sjølvbindarar, òg seinare skurtrøskarar. Etter at det vart vanleg med gummihjul kunne traktorane lettare nyttast til transport på veg, noko som var til svært stor nytte for landbruket.
Mot slutten av førtitalet vart det meir og meir vanleg å nytta traktor til tømmerkøyring. Firehjulsdrift var ikkje vanleg enda, så traktorane som vart nytta til skogsdrift var ofte utstyrte med halvbelte; det svenske firmaet ØSA var ein føregangar på dette området . I ettertid vert femtitalet ofte kalla halvbeltetiåret. Etter at det vart vanleg med firehjulsdrift avtok interessa for halvbelter, firma som til dømes County bygde om fabrikknye traktorar til firehjulsdrift. Utover sekstitalet vart skogstraktorar utstyrte med spesialbygde tømmerhengarar (sume med drift på tilhengarhjula), vinsj, tømmerkran, osb. Slike spesialutrusta skogstraktorar vart opphavet til moderne skogsmaskiner. På dette området låg svenske firma svært langt framme i utviklinga. På grunn av eit meir brattlendt terreng var utviklinga i Noreg annleis enn i Sverige. I dei flatlendte svenske skogane var det lassberarar som høvde best, medan det i dei brattlendte norske skogane var mest rasjonelt å nytta vinsj for å samla tømmeret og så slepa det etter traktoren. Denne arbeidsmetoden vert kalla lunning. Etter kvart vart det utvikla spesialbygde stammelunnarar.
Samtidig med at traktorar vart tilpassa skogsdrift vart dei òg tekne i bruk innan anleggsarbeid. Fyrst ved at det vart utvikla robuste tilhengarar og seinare ved at desse utvikla seg til moderne dumparar. Hjullastarar vart utvikla på same viser, ved at jordbrukstraktorar vart snudde bakfram og utstyrte med kraftige frontlastarar. Traktorgravarar såg òg dagens ljos på same måten.
[endre] Soge
Soga om utviklinga av traktoren strekkjer seg tilbake til 1800-talet og dei fyrste traktorane var dampdrivne. Den fyrste traktoren med forbrenningsmotor med innvendig forbrenning vart laga av Charter Gas Engine Co. i USA i 1889 og den fyrste traktoren med glødehovudmotor vart laga av Richard Hornsby & Sons, i Grantham i Storbritannia . Traktorane som vart laga før 1900, og òg mange som vart produserte etter hundreårsskiftet, hadde ein stasjonærmotor plassert på ei ramme og minte mykje om dei tidlegare damptraktorane. Dei vart styrte ved at heile framakselen vart svinga ved hjelp av kjettingar. Truleg høvde dei best som drivkjelder for treskeverk og mange vart nytta nettopp til det.
Rett etter århundreskiftet dukka det opp eit par nye produsentar i Storbritannia, som begge laga mindre og meir lettmanøvrerte traktorar. Den eine var Ivel Agricultural Motors Ltd. og den andre Saunderson. I USA kom det til mange nye produsentar, som Hart-Parr og International Harvester. Traktorane vart i stort mon nytta til å pløya opp prærien og dei vart stendig større og tyngre. At dei var lite manøvrebare var ikkje så farleg ute på dei store jorda på prærien. Fram mot første verdskrigen auka talet på traktorprodusentar og i tida fram mot 1920 tok det til å koma mindre traktorar og fleire fekk råd til å kjøpa dei. Sjølv om det fanst nokre europeiske produsentar var det fyrst og fremst i USA at traktorane fekk innpass. I 1917 starta Ford masseproduksjon av traktorar og kunne produsera dei mykje billigare enn konkurrentane og fram til slutten av 1920-talet dominerte Fordson marknaden.
Trepunktsopphenget med automatisk djupnekontrol, som Harry Ferguson utvikla og sette i produksjon på 1930-talet, representerte eit stort framsteg i utviklinga av landbrukstraktoren, men det var fyrst etter andre verdskrigen at kundane fekk augo opp for det i stort mon. Eit anna viktig steg i utviklinga var overgangen frå bensin- og parafindrift til dieselmotorar. Den fyrste traktoren med dieselmotor kom på marknaden i Tyskland alt i 1922 og ut over 1930-talet kom det fleire tyske traktorar med dieselmotor. Men det var fyrst utover mot 1950-talet at dieselmotoren i stort mon tok over frå forgassarmotoren.
Etter som traktorane vart meir utbreidd auka ulukkene; spesielt velte- og steileulukkene tok mange liv. I 1959 innførte Sverige, som det fyrste landet i verda, påbod om veltesikker vernebøyle på alle nye traktorar. I Noreg kom det eit slikt påbod litt inn på 1960-talet. Utover 1970-talet kom det oppvarma og støydempa førarhus. Det var òg i denne perioden at firehjulsdrift tok til å få innpass, sjølv om det ikkje vart vanleg før ut på 1980-talet.
På 1980 vart det vanleg med synkroniserte girkassar og talet på utvekslingar auka. Denne utviklinga heldt fram på 1990-talet. På 1990-talet var det òg vanleg med meir elektronikk i traktorane og i det siste tiåret har det kome nettbasert kommunikasjon for overføring av styre- og sensorsignal. Satelittnavigasjon er ein annan teknologi som har vorte teken i bruk på større traktorar.
Storleiken på traktorane hadde auka jamt og trutt dei siste tiåra og i Noreg er det i dag er det vanleg med traktorar på rundt 112 kW (150 hk) og fleire produsentar kan tilby traktorar med motorar på opp mot 450 kW (600 hk).

Summary:
Ein traktor er eit køyrety som er laga for å drive ulike arbeidsreiskap i jordbruk og skogbruk, og for å dra tunge lass på ujamt og lite berekraftig underlag. Hjula har stor diameter og breidd og er utstyrte med mønster utforma for å gje godt feste utan å riva opp overflata. Kraftoverføringa har låg utveksling for å gje stor trekkraft og dei fleste traktorane går ikkje fortare enn 30 – 40 km/t. For å auka bereevna og markgrepet er lufttrykket i hjula lågt, slik at dekka formar seg etter underlaget.
Ordet traktor kjem frå det latinske ordet trahere som tyder å dra. Eit alternativt opphav er at det er ei samanskriving av dei engelske orda traction og motor. Det kjem av at dei første traktorane vart på engelsk kalla traction engines.
Den fyrste traktoren i Noreg kom til landet 17. mai 1908 . Det var ein Ivel . Eigaren var Isach Coldevin på Dønnesgarden, på Dønna, litt nord for Sandnessjøen i Nordland fylke.


[endre] Bakgrunn og barndom
Håkon vart fødd i 1204 i det som i dag er Eidsberg kommune i Østfold. Mora til Håkon var Inga frå Varteig. Ho hevda at faren var birkebeinarkongen Håkon Sverresson. Han hadde vitja Varteig året før og hatt Inga som frille ei stund. Håkon Sverresson var død då Håkon vart fødd, men fleire av mennene hans stadfesta Inga sine påstandar, og birkebeinane anerkjente Håkon som kongsson.
Borgarkrigstida i Noreg varte frå om lag 1130 til 1240. I denne tida pågjekk det mange ulike strider av ulikt omfang og styrke. Bakgrunnen for desse stridene var dei uklare norske tronfylgjelovene, sosiale forhold og kampen mellom ulike aristokratiske parti og mellom kyrkja og kongen. Det var for det meste to ulike flokkar, kjent ved ulike navn. Til slutt sto striden mellom birkebeinar og baglar. Midtpunktet for flokkane var som oftast ein kongsson som vart sett opp som kongsemnet til flokken. Håkon Sverresson var leiarar for birkebeinane. I den korte regjeringstida si hadde han nedkjempa baglarane sitt kongsemne og forlikt seg med biskopane, som hadde vore i eksil. Håkon døydde tidleg og ugift, utan nokon klar arving. Dermed starta ei ny baglar-reising, som førte til ei deling av landet, med eit baglar-kongedøme på Austlandet og rundt Oslofjorden, og eit birkebein-kongedøme på Vestlandet og Trøndelag.
Håkon Håkonsson vart fødd i område som vart kontrollert av baglane, og det at han var son til ein birkebeinarkonge sette både han og mora i ein svært farleg situasjon. Difor flykta ho nordover med guten, mot Trøndelag. Ein del av denne ferda i 1206, då birkebeinane Torstein Skeivla og Skjervald Skrukka bar kongssonen med seg på ski gjennom dårleg ver for å bringa han i tryggleik, vert minna kvart år gjennom skiløpet birkebeinerrennet.
[endre] Tidleg regjeringstid
Slik kom Håkon Håkonsson fram til birkebeinarkongen Inge Bårdsson, som anerkjente Håkon som kongsson. Då Inge døydde i 1217 vart Håkon vald til konge, framfor Inge sin halvbror, jarlen Skule Bårdsson, som òg kravde trona. I samband med striden rundt kongevalet måtte Inga frå Varteig bera jarn for å prova Håkon sitt farskap, i Bergen i 1218. Kyrkja var i byrjinga negativt innstilt til Håkon, delvis fordi han var uekte fødd. I 1223 vart det heldt eit riksmøte med alle biskopar, jarlar, lendmenn og andre framståande menn, i Bergen for endeleg å avgjera om Håkon var rett konge eller ikkje. I tillegg til Skule kravde òg Guttorm, ein uekte son av kong Inge, Knut Håkonsson, ein nevø av kong Inge, og Sigurd Ribbung som påsto å vera soneson til kong Magnus Erlingsson trona. Men kyrkja hadde no stilt seg på Håkon si side, og retten hans til trona vart stadfesta av erkebiskopen. Han vart likevel ikkje krona før i 1247.
I 1217 døydde òg Filippus Simonsson, den siste baglarkongen. Skule Bårdsson handla raskt og tilbydde baglarane forsoning under Håkon som konge. Baglarane godtok dette, oppløyste flokken sin og gav seg under kong Håkon. Dermed var Noreg igjen samla under ein konge. Enkelte gamle baglarar som kom dårleg ut av forliket fann eit nytt kongsemne, Sigurd Ribbung, som dei sa var son av baglarkongen Erling Steinvegg, og reiste ein ny opprørsflokk, ribbungane. Sigurd Ribbung gjekk etter kvart med på å overgi seg til Skule, og tok del i riksmøtet i Bergen i 1223. Seinare rømte han og fornya opprøret sitt. Etter at han døydde av sjukdom tok ribbungane Knut Håkonsson som kongsemne. Dei vart endeleg slått i 1227 då Knut overgav seg til kong Håkon og fekk forlik med han.
I starten på Håkon si regjeringstid hadde Skule mykje av den verkelege makta. Då Håkon vart konge vart det bestemt at Skule skulle regjera over ein tredel av riket, som jarl. I førstninga var denne tredelen Oslofjord-området, men i 1223 fekk Skule Trøndelag som sin del av riket, og hadde setet sitt oftast i Nidaros. Etter kvart som Håkon vart vaksen tok han over meir og meir av riksstyringa sjølv, noko som førte til konflikter med Skule. Som forsøk på å forsona dei to vart Håkon i 1225 gift med Skule si dotter, Margrete Skulesdotter (Margrét Skúladóttir). Forholdet mellom Håkon og Skule var likevel anstrengt. I 1237 fekk Skule tittelen hertug, som første i Noreg. Om lag samstundes vart det ordna slik at han ikkje lenger skulle styra Trøndelag som sin tredel av riket, men ha ein tredel av alle syssel i landet. Slik fekk han ikkje lenger eit samanhengande maktområde, noko som har vorte tolka som at stillinga hans vart svekka. I 1239 fekk Skule gitt seg sjølv kongsnamn på Øyrating, og gjekk til open krig mot Håkon. Håkon fekk då gitt sonen sin, Håkon Unge, kongsnamn. Skule freista å få Knut Håkonsson med seg, men han valde Håkon si side, og Håkon utnevnte han til jarl. Håkon vann over Skule i slaget i Oslo i 1240, og seinare same året vart Skule drepen i Nidaros. Etter dette var det ingen lenger som truga Håkon sin maktposisjon i Noreg. Skule sitt opprør vert ofte rekna som å vera slutten på borgarkrigstida i norsk historie. Som ein konsekvens av striden mellom Håkon og Skule vart Snorre Sturlason, som hadde vore Skule sin mann, drepen av ein av Håkon sine menn på Island.
[endre] Seinare regjeringstid
Frå 1240 var Håkon si regjeringstid prega av indre fred og konsolidering av kongedømmet. Dette var starten på det som har vorte kalla gullalderen til det norske mellomalderkongedømet. I 1247 oppnådde Håkon endeleg å bli anerkjent av paven som norsk konge. Paven sende kardinalen Vilhjalm av Sabina (Wilhelm) til Bergen for å krona han. I 1256 baud Håkon ut leidang og reiste på hærferd til det danske området Halland. I 1261 gjekk grønlendingane med på å gi seg inn under kongen av Noreg, og i 1262 gjorde Island det same, noko som lenge hadde vore eit mål for Håkon. Noregsveldet hadde no den største geografiske utstrekninga nokon gong. I 1263 rusta Håkon ut ein stor leidangsflåte og reiste til Skottland, for å beskytta Sudrøyane, (Hebridane), som hadde kome under angrep av skottekongen Alexander III. Med hjelp av vassallane sine, kongen av Sudrøyane og kongen av Man, gjenoppretta Håkon kontroll over Sudrøyane og sende og styrkar innover i landet. Forhandlingar med skottekongen vart trekt ut av skottane, fordi dei visste at Håkon til slutt ville få problem med å halda flåten sin samla så langt heimefrå. Ein del av flåten hans utkjempa ein trefning med ein større skotsk styrke ved Largs, i det som seinare har vorte kalla Slaget ved Largs, og vorte hevda som ein siger av både skottar og nordmenn. Ein irsk delegasjon kom til Håkon og tilbydde å husa han og flåten hans gjennom vinteren dersom Håkon ville hjelpa dei mot engelskmennene. Håkon ser ut til å ha vore interessert i forslaget, men mennene hans nekta. Då vinteren kom hadde han ikkje klard å tvinga fram ei avgjersle i striden med skottekongen. Han sjølv reiste tilbake til Orknøyane for vinteren, medan mesteparten av flåten vende heim til Noreg.
Medan Håkon var på Orknøyane vart han sjuk, og døydde 16. desember 1263. Han vart gravlagd for vinteren i St Magnus-katedralen i Kirkwall. Då våren kom vart lekamen hans brakt attende til Noreg og han vart gravlagd i Kristkyrkja på Holmen i Bergen. Denne kyrkja vart riven i 1531, staden der ho sto, på det som i dag er Bergenhus festning, er i dag avmerka med ein minnestein.
På dødsleiet stadfesta Håkon at han berre visste om ein son som overlevde han, Magnus, som vart konge etter han.
[endre] Syn på Håkon sitt styre
Norske historikarar har hatt svært ulike syn på Håkon Håkonsson si regjeringstid. På 1800-talet, då nasjonsbyggjing var eit viktig mål for historikarar, vart Håkon sett som den mektige kongen som avslutta borgarkrigane, og regjerte over det største norske riket nokonsinne. P.A. Munch er representativ for dette synet. Tidleg på 1900-talet kom ein reaksjon mot dette synet. Håkon vart no sett som ein uviktig og gjennomsnittleg mann, som tilfeldigvis var konge då det var gode tider for det norske kongedømet. Dette var særskilt synet til marxistiske historikarar, som med sin historiske materialisme gjerne tonar ned betydninga til enkeltpersonar i forhold til større historiske og økonomiske prosessar. Halvdan Koht var typisk for dette synet. Koht, og mange andre historikarar, vurderte dessutan Håkon opp mot Skule, og valde side i denne 700 år gamle strida. Håkon vert òg ofte samanlikna med farfaren, kong Sverre, og mange meiner at han ikkje var ein like dynamisk og karismatisk leiar som Sverre var. I nyare tid har Sverre Bagge påpeika at det meste av det me veit om både Håkon og Sverre kjem frå sogene deira, som er å rekna som offisielle biografiar. Difor veit me ikkje meir om deira karakterdrag og personlegdom enn det forfattarane av sogene har vald å fortelja oss, og dette igjen kjem an på kva forfattarane sitt mål var med å skriva sogene. Me har difor eit tynt grunnlag for å samanlikna Håkon og Sverre, og ei slik samanlikning kan verka lite meiningsfylt.
Det som er klart er at Håkon vart fødd inn i eit samfunn herja av krig, væpna gjengar og krigsherrar, og døydde som den uomstridde herskaren over eit stort og internasjonalt respektert kongedøme, der kongemakta hadde vorte klart styrka. Håkon mottok sendemenn og utveksla gåver med herskarar så langt borte som Tunis, Novgorod og Castilla. Ved hoffet hans vart høvisk ridder-litteratur frå kontinentet og bibelske soger omsett til gamalnorsk. Han sto for større byggeprosjekt i stein, noko som var kostbart i Noreg på denne tida. Han fekk mellom anna bygd Håkonshallen i kongsgarden på Holmen i Bergen. Håkon sto òg for større lovarbeid, mellom anna vart blodhemn forbode.
[endre] Etterkomarar
Med frilla Kanga Unge:
Med kona, Margrete Skulesdotter (Margrét Skúladóttir):
Håkon Unge og Magnus vart gitt kongsnamn medan faren endå levde for å sikra ei fredeleg arvefylgje når Håkon døydde, men så lenge han sjølv var i live var det Håkon som var den øvste herskaren.
[endre] Litteratur
Hovudkjelda vår til kunnskap om Håkon er Hákonar saga Hákonarsonar (Soga om Håkon Håkonsson), som vart skriven i 1260-åra, berre få år etter Håkon sin død. Soga vart bestilt av sonen hans, Magnus Lagabøte, og vart skriven av den islandske sogeskrivaren og høvdingen Sturla Þórðarson, ein nevø av Snorre Sturlason.
Ei litterær behandling av Håkon sin strid med Skule finn me i Henrik Ibsen sitt skodespel Kongsemnerne, frå 1863.
[endre] Kjelder
Denne artikkelen er rekna som ein god artikkel på nynorsk Wikipedia.

Summary: Håkon IV Håkonsson (1204–1263) var konge av Noreg i perioden 1217–1263. Han var son av Håkon Sverresson og Inga frå Varteig, og vart vald til konge av birkebeinarane i 1217. I løpet av Håkon si regjeringstid vart det slutt på borgarkrigane. Det siste opprøret vart leia av svigerfar hans, hertug Skule, som vart drepen i 1240. I 1247 vart Håkon krona av kardinal Vilhelm av Sabina i Bjørgvin, og den siste halvparten av regjeringstida hans var ei tid av fred og konsolidering av kongedømmet. Symbolet på denne perioden er Håkonshallen i Bergen.


[endre] Komposisjon og mottaking
Målaren Nicholas Roerich presenterte i 1910 ein idé for Stravinskij, der han såg føre seg eit heidensk ritual der ei jenta dansar seg sjølv til døden. Den fyrste oppfatninga Stravinskij hadde var i form av ein draum: «Dei gamle og vise sit i ein sirkel og observerer dansen før jenta dør. Jenta har dei ofra til vårguden for å få velviljen hans». Då han komponerte Eldfuglen begynte Stravinskij å utforma skisser og idear til bruk i verket. Sjølv om han sette arbeidet til sides eitt år for å skriva Petrusjka (som han meinte å laga som ein lett burlesk, i motsetnad til det tunge orkestrale arbeidet med Vårofferet), var det i perioden 1912–1913 at Vårofferet blei skrive. Det blei laga for Sergej Djagilevs Ballets Russes. Roerich var viktig i prosessen, og henta saman med Stravinskij inspirasjon frå liknande historiske ritual. Dei arbeidde så tett at Stravinskij refererte til verket som «barnet vårt». Fram mot premieredagen gjorde dei mange revisjonar av verket, til og med på sjølve dagen.
Koreografien til Vatslav Nizjinskij veik radikalt frå den normerte ballettkoreografien. Stravinskij skreiv seinare i biografien hans om koss det var å arbeida med Nizjinskij: «Den stakkars guten visste ingenting om musikk» og «han hadde blitt gitt ei oppgåva han ikkje hadde kapasitet til å klara». Stravinskij rosa det store dansetalentet til Nizjinskij, men det var frustrerande for dei to å laga koreografi saman. Frustrasjonen til Stravinskij blei gjengjeld av Nizjinskij, som klaga over den nedlatande haldninga hans: «… så mykje tid er bortkasta, sidan Stravinskij trur han er den einaste som veit noko om musikk. Då han arbeidde med meg forklarte han valøren av dei svarte notane og dei kvite notane, åttandelsnotar og sekstendelsnotar, som om eg aldri hadde studert musikk i det heile … Eg skulle ønska at han hadde snakka meir om musikken sin, i staden for å gi meg leksjonar i grunnleggjande musikkteori.»
[endre] Oppføring
Premieren fann stad 29. mai 1913 i Théâtre des Champs-Élysées i Paris, med Pierre Monteux som dirigent. Ballets Russes var ballettensemblet på den fyrste framføringa. Den intense rytmikken og det primitive scenarioet sjokkerte publikum, som var vane med den sømelige klassiske balletten. Den komplekse musikken og dei veldige dansetrinna som skulle førestilla fruktbarheitsritual, gjorde fyrst at publikum begynte å pipa og bua. Då fagottsoloen i opninga begynte og etter kvart blei harmonisert med nokre vage dissonansar, bua publikum høgt. Det var høgrøysta diskusjonar blant tilhengarane og motstandarane av verket, som raskt utvikla seg til roping og nevekamp. Vidare utvikla uroa blant publikum seg til eit reint oppstyr, og sjølv om politiet greip inn i pausen, klarte dei bare å få til nokolunde ro og orden. Kaos dominerte under resten av framføringa, og Stravinskij sjølv skal ha blitt så opprørt at han rømde gråtande frå salen før det var ferdig. Ei anna berømt hending var då Camille Saint-Saëns storma ut frå premieren (sjølv om Stravinskij seinare sa: «Eg veit ikkje kven som fann på den historia om at han faktisk var der, men så storma ut.» ), etter at han skal ha blitt rasande over det han meinte var misbruk av fagotten i opninga av stykket.
Stravinskij sprang til baksida av scenen, der Djagilev skrudde av og på lysa for å prøva å roa ned publikum. Nizjinskij stod på ein stol og lente seg ut for å ropa slaga i takten til dansarane, som ikkje klarte å høyra orkesteret (dette var spesielt vanskelig sidan dei russiske tala er fleirstava over ti, til dømes atten: vosemnadsat). Etter konserten var Nizjinskij og Stravinskij fortvila, men Djagilev sa at «skandalen var akkurat det eg ønska meg». Dei neste av dei sju oppsetjingane av verket blei fullførte utan liknande skandalar som på premieren, og dei same opptredande sette opp verket i London mot slutten av året. I 1924 blei det sett opp i USA, men då som ein konsertversjon. Både Stravinskij og Nizjinskij heldt fram med å arbeida, men ingen av dei skreiv eit stykke som hadde den same perkussive og intense stilen som Vårofferet hadde.
[endre] Pianoversjonen og tempomarkering
Før han blei ferdig med orkesterversjonen, komponerte Stravinskij ein firehendig pianoversjon. Han gjorde stadige revisjonar, både musikalske og praktiske, sjølv etter premieren og langt inn i dei påfølgjande åra. Sidan Stravinskij komponerte Vårofferet på pianoet (noko han òg gjorde med dei andre stykka sine), er det naturlig at han jobba med pianoversjonen sida om sida med orkesterversjonen. Det var i pianoforma at stykket fyrste gong blei publisert (det skjedde i 1913, orkesterversjonen kom ikkje før i 1921). Grunna fyrste verdskrigen blei orkesterversjonen sjeldan framført i åra etter premievisingane, noko som førte til at det var pianoversjonen som gjorde stykket kjend for ålmenta. Versjonen for piano blir framleis spelt, hovudsaklig fordi han bare krev to musikarar.
Stravinskij lagde òg to versjonar for pianola. Seint i 1915 spurte Aeolian Company i London om lov til å gi ut både Vårofferet og Petrusjka slik, og innan 1918 hadde Stravinskij laga fleire skisser til dei komplekse passasjane. Grunna det store arbeidet med å laga dette, var det bare Vårofferet som blei gitt ut, seint i 1921. Då hadde Stravinskij allereie laga ein meir omfattande versjon for Pleyela, eit pianola som blei laga av Pleyel i Paris. Pleyela- og pianolaversjonane var ikkje innspelte av ein pianist, men av ekte rullar som var kutta mekanisk, slik at dugleiken til utøvaren ikkje påverka resultatet. Musikologen William Malloch har funne at den siste delen av verket var tydelig raskare enn i orkesterversjonen. Malloch meiner at på grunnlag av dette, revisjonane av det orkestrerte partituret, og nokre få og gamle fonografiske opptak, kan ein forstå at Stravinskij eigentlig ville ha det raske tempoet, men fann at instrumentalistane ikkje var gode nok til å spela den rytmisk kompliserte delen i det tempoet, og derfor sette ned tempoet i partituret.
[endre] Tema
Verket er delt i to, og inneheld dei følgjande scenane (omsette til nynorsk med dei originale franske titlane i parentes):
Fyrste del: 'Tilbedinga av jorda' (Première Partie: L'adoration de la Terre)
Andre del: Offeret (Seconde Partie: Le Sacrifice)
[endre] Musikken
[endre] Instrumentasjon
Vårofferet krev eit uvanlig stort symfoniorkester, og eit oversyn over instrumenta som blir brukte kan ein sjå til høgre. Stravinskij la instrumenta i uvanlige og ukomfortable register, slik at dei ofte lét anstrengt. Eit eksempel på dette kan ein høyra alt frå starten, der fagottsoloen speler opp mot dei høgste tonane i registeret. Stravinskij tok òg med instrument som ikkje særlig ofte hadde blitt brukt i orkestersamanheng før Vårofferet, men som blei noko vanligare etterpå, for eksempel altfløyte, pikkolotrompet, basstrompet, wagnertuba, og guiro. Bruken av desse, saman med den tidligare nemnde manipuleringa av registeret til instrumenta, gav musikken ein distinkt klang.
[endre] Stiltrekk
Musikken til Stravinskij er harmonisk sett dristig, med markant bruk av dissonansar for å få rette klangfargen og den sterke musikalske energien. Rytmisk sett er musikken like dristig, og store delar har konstante skifte i taktarten og aksentar som kjem utanom slaget. Stravinskij nyttar asymmetriske rytmar, perkussive dissonansar, polyrytmikk, polytonalitet, lagvis oppbygging av ulike ostinato (gjentatte melodiske eller rytmiske motiv), og melodiske fragment til å laga komplekse vevar av interaktive linjer. Eit døme kan ein sjå på desse notane (henta frå opninga av den siste delen, pianoversjonen. Klikk for å forstørra):
Ifølgje komponisten og musikkteoretikaren George Perle er «skjeringa mellom dei asymmetriske, diatoniske elementa og dei symmetriske, ikkje-diatoniske elementa, prinsippet bak det musikalske språket, og kjelda til spenninga og den konfliktfylte energien i verket.» Denne ideen blir utdjupa av Van Den Toorn, som gir ein detaljert analyse av stemmestrukturen, ved hjelp av diatonisk avleidde tetrakordar som skjer med symmetriske delar av den oktatoniske skalaen.
Som med den symmetriske oppdelinga av tolvtoneskalaen i Vårofferet, kan dei diatoniske partia enklare og meir logisk bli forklarte ved hjelp av intervallsyklusar, heller enn ved tradisjonelle modi eller dur- og mollskalaer. Med unntak av intervallklasse fem, deler kvar intervallklasse frå éin til seks ein oktav i like delar. Eit sjunote-segment av intervallklasse fem-krinsen passar inn i rekkevidda til ein oktav, og deler oktaven i ulike intervall: Heiltonar og halvtonar.
Grensa til det Perle definerer som hovudtemaet i introduksjonen, etter solofagottens hovudmotiv i taktane 1–3, er ein symmetrisk tritonus delt inn i små tersar, noko som lagar ein intervallklasse tri-krins (C3). Som i stykket Density 21.5 av Edgard Varèse «deler det intervallet i ein tritonus i to små tersar, og differensierer dei med å to gonger fylla inn gapet i den øvre tersen – fyrst kromatisk, og så med ein enkel gjennomgangstone – og lèt den lågaste tersen open.» Temaet blir delvis repetert i takt 7–9, hovudmotivet i takt 13, og så blir heile temaet repetert i takt 66, då transponert ein halvtone ned. Det kjem òg igjen på slutten av satsen, då som cb-bb-ab i staden for det vanlige hovudmotivet med c-b-a.
På same måte som i Density 21.5 inneheld Vårofferet «ein komplett representasjon av kvar del i intervallkrins C3.» C30 begynner med c-b-a i hovudmotivet og blir komplettert av hovudtemaet som følgjer rett etter. Derimot blir «den elles atonale C3-krinsen opna med ein liten ters som er heilt diatonisk og tonal.» På den måten har verket noko til felles med nummer 33 av Béla Bartóks 44 fiolinduettar, som «sidestiller tonale og atonale tolkingar av den same opphøgd kvart-tetrakorden.»
Ein av grunnane til at Vårofferet framleis er vidgjete er musikkteoretikaranes konstante diskusjonar og analysar av det. Allen Forte og Van den Toorn har gitt analysar av strukturen til verket basert på abstrakte relasjonar mellom rytmar og tonar, og argumenterer for ei modernistisk tolking av det musikalske språket. På den andre sida gir Richard Taruskins grundige tolkingar av dei tidlige verka til Stravinskij, der han gir uttrykk for at delar av musikken er direkte avleidd frå russisk folkemusikk. Vårofferet, med den engelske tittelen The Rite of Spring, var så viktig for den komande klassiske musikken at Peter Schickele i ei radiosending sa at omtrent alle dei etterfølgjande komposisjonane kunne kallast The Rewrite of Spring.
[endre] Dansen
[endre] Rekonstruksjon
Sjølv om Nizjinskijs koreografi blei dårlig preservert, blei koreografien og Roerichs kostyme og scenografi rekonstruert i 1987 av dansehistorikaren Millicent Hodson, kunsthistorikaren Kenneth Archer, og koreografen Robert Joffrey, til ei framføring av Joffrey Ballet. Rekonstruksjonen hadde premiere i Los Angeles, og blei i 1990 vist på fjernsyn som ein del av Dance in America/Great Performances-serien på PBS (Public Broadcasting Service).
[endre] Innverknad
Musikken til Vårofferet blir nytta som ein standard for danseensemble over heile verda, med koreografien til Pina Bausch og Kenneth MacMillan. Til forskjell frå dei lange og grasiøse linjene i den tradisjonelle balletten, innebar koreografien til Nizjinskij krumme armar og bein. Dansarane dansa meir frå bekkenet enn frå føtene; ein stil som seinare skulle få innverknad på Martha Graham. Kroppsdelar blei i koreografien bøygde innover i staden for å bli opna utover, kroppen blei trekt ned i staden for å bli løfta opp, stega var tunge i staden for lette, og fokuset var ikkje på det elegante, men på det groteske. Desse antiballett-aspekta hadde, saman med det kontroversielle, veldige, heidenske og primitivistiske tematiske materialet, stor innverknad på butoh-forma til Tatsumi Hijikata og Koichi Tamano.
[endre] Bruk av verket
[endre] Disneys Fantasia
Vårofferet blei meir populær gjennom Walt Disneys Fantasia, ein animert spelefilm der klassisk musikk blei tillagt levande bilde og fantasihistorier. I ei innspeling av stykket frå 1961 med Stravinskij sjølv som dirigent, seier han at han fekk 1�200 dollar (av totalsummen på 5�000 dollar) for at musikken skulle bli brukt i filmen. Her fortel han òg at sidan musikken hans ikkje var verna av opphavsrett i USA, kunne Disney ha brukt musikken sjølv utan å ha fått lov, men måtte det likevel sidan han ville visa filmen i andre land. For at musikken skulle følgja den animerte filmen, blei mykje av den fyrste delen i musikken tatt vekk, eller flytta til eller repetert på slutten. Stravinskij sjølv skildra det heile som «avskyelig», og meinte at heile verket medførte «ei farlig misforståing».
Walt Disney-studioa parerte desse påstandane med å legge detaljerte rapportar og fotografi av då Stravinskij besøkte studioet på bordet. Han blei då vist ei tidlig utgåve av sekvensen, og skal ha sagt «Å ja, det var akkurat slik eg meinte det, trur eg!» På bilda skal han ha smilt, og gav Disney retten til å filmatisera Eldfuglen dersom det skulle bli fleire utgåver av Fantasia. I dei siste åra har Disney-studioa halde på at dei var overraska over det dei meinte var eit meiningsskifte. Stravinskij hevda på si sida at han bare gav rettane til Eldfuglen over til Disney-studioa etter at Walt Disney hadde truga han personlig, og sagt at han kom til å filma Eldfuglen uansett, så han kunne like godt signere og få betalt. Disney-familien har seinare sagt at Stravinskij var uærlig. Walt Disneys nevø Roy E. Disney nytta Eldfuglen i produksjonen Fantasia 2000. Eldfuglen blei òg nytta i pastisjen av Fantasia, Allegro non troppo.
I Fantasia er Vårofferet det fjerde verket som blir spelt, og er illustrert med ei førestilling om framveksten av liv på jorda. Sekvensen begynner med å visa enkle livsformer, evolusjonen fram til dinosaurane, og deira undergang. Filmen blei ikkje rekna som suksessfull då han kom ut, men har i ettertid blitt hylla for den ambisiøse og fantasifulle bruken av animasjon til såkalla seriøs kunst.
[endre] Nokre innspelingar
Stravinskij skal ha reagert på Leonard Bernsteins 1958-opptak med eitt ord: «Wow!» I ein detaljert gjennomgang av Herbert von Karajans fyrste opptak frå 1964, derimot, hånte Stravinskij verket som «altfor polert», og sa at det var «sløvare enn Disneys døande dinosaurar». Til slutt konkluderte han med at han tvilte på at verket kunne bli framført skikkelig utifrå von Karajans klassiske tradisjonar.

Summary:
Vårofferet (fransk Le Sacre du Printemps, russisk Весна священная, Vesna svjaszjennaja, engelsk The Rite of Spring) er ein ballett med musikk skriven av den russiske komponisten Igor Stravinskij. Balletten var opphavlig koreografert av Vatslav Nizjinskij, med scenografi og kostyme av Nicholas Roerich, under leiing av impresarioen Sergej Djagilev. Dei innovative og kompliserte rytmiske strukturane og klangane, gjer saman med den utstrakte bruken av dissonansar stykket til eit av dei viktigaste verka frå den klassiske musikken på 1900-talet. Oppstyret rundt premieren i 1913 gjorde verket til eit av dei mest kjende og kontroversielle verka i historia.
Komponisten og dirigenten Leonard Bernstein sa dette om ein av passasjane i musikken: «Den sida er 60 år gammal, men ho har aldri blitt toppa grunna den sofistikerte handsaminga av primitive rytmar.» Om verket som ein heilskap sa han: «… det har dei beste dissonansane nokon har kome på, dei beste asymmetriane, den beste polytonaliteten og polyrytmikken, og det du elles måtte bry deg om å setja ord på.»
Sjølv om den russiske tittelen eigentlig tyder Heilag vår, har den norske og den engelske tittelen blitt omsett frå den franske tittelen, sidan balletten blei sett opp på det språket. Verket har undertittelen Bilde frå det heidenske Russland.


[endre] Biografi
Frode Grytten voks opp på Hjøllo i Odda. Mor hans arbeidde som frisør og far hans som møbelseljar. Musikken spela – på same måten som i fleire av bøkene hans – ei viktig rolle for han i oppveksten. Han fortel sjølv at: «Som 14–15-åring vart eg fascinert av musikken. Roxy Music var den første verkeleg store gruppa for meg. […] På 70-talet kom punken. Eg vart ikkje punkar med hanekam, men eg høyrde på punkmusikken.»
Grytten har skildra seg sjølv som sjenert, både i ung og vaksen alder. I eit intervju sa han mellom anna at: «Det var ikkje mykje eg sa på ungdomsskulen, men eg sa iallfall at Bob Dylan ville fått Nobelprisen om han ikkje hadde laga musikk til tekstane sine.» For å overvinne sjenansen skapte han alter egoet «Arne Speed Mikaelsen», som han prøvde å skrive i Bergens Tidende med. Han har også opptredd som denne personen framfor eit publikum på 1500 menneske i Grieghallen.
Då han var 18 år flytte han frå Odda til Bergen for å studere. Grytten er utdanna cand.polit. med administrasjons- og organisasjonsteori som spesialfelt på Universitetet i Bergen. Hovudfagsoppgåva hans heitte Den politiske prosessen med å etablere boliger for psykisk utviklingshemmede, før eller etter HVPU-reformen. Etter at han var ferdig med utdanninga si, forsøkte han å søkje jobb i byråkratiet. Men han fekk ingen jobb, og det har han sagt at han er glad for i dag. Seinare vart han fast tilsett som kultur-/reportasjejournalist i Bergens Tidende. Han var der tilsett i fotoavdelinga. Om dette sa han sjølv: «Bakgrunnen er at eg berre arbeider med reportasjar. Og då må ein vera der det er ekte interesse for reportasjar.» Etter kvart tok han ut permisjon frå jobben for å få meir tid til å skrive bøker, før han til sist vart forfattar på heiltid.
Frode Grytten er i dag busett på Bønes i Fyllingsdalen i Bergen, er gift og har to ungar.
[endre] Forfattarskapen
[endre] Generelle tema og trekk
Litteraturen til Frode Grytten har vorte skildra som «underdriven prosa», idet at skrivestilen hans er så «hardkokt og lakonisk». Han skriv ofte svært enkelt, og det er sjeldan at han brukar framandord eller «store ord». Dette gjer at han har vorte samanlikna med eldre forfattarar som Kjell Askildsen og Øystein Lønn. Av forfattarar i samtida til Frode Grytten, kan skrivestilen hans også delvis samanliknast med Odd W. Surén.
Grytten gjer bruk av undertekst i mange av novellene sine. Med andre ord må ein lese mellom linjene for å få med seg til dømes kva som eigentleg går føre seg, eller kva hovudpersonen eigentleg føler. Det er mykje humor i bøkene hans, men denne ligg alltid i underteksten. Han prøver ikkje å forklare for lesaren kvifor – eller om – noko er morosamt eller ikkje.
Musikk spelar ei viktig rolle i mange av bøkene til Frode Grytten. Nokre gonger er det songar som er sjølve utgangspunktet for novellene, som i Popsongar. Andre gonger brukar han sitat frå songtekstar for å understreke ei stemning, eller for å seie noko om personane i bøkene. Han har også brukt musikkartistar som rollemodellar for personane sine. Eit døme på dette kan ein finne i Langdistansesvømmar: «Den natta drømte eg at Bruce Springsteen reiste seg frå senga heime hos foreldra, gikk stilt gjennom det mørklagde huset, ned trappa, inn i garasjen der den gamle punchingballen hang frå taket, sette seg inn i ein Chevy ’69 […]»
Det er personane Frode Grytten fokuserer på i historiene sine. Nokre gonger skildrar han livsløp eller kjærleiksforhold, medan han andre gonger utvidar augneblinken idet personen eller personane opplever ei endring i livet sitt. I fleire av novellene sine skildrar han personar som opplever lukke, men aldri einsidig lukke. Det ligg ei visse i bakgrunnen om at lukka ikkje er varig. Elles er overgangsfasen mellom barn og ungdom eit tema han tek opp i fleire av bøkene. Denne problematiseringa av sosialiseringa og den mannlege kjønnsrolla finn ein også hjå mange andre forfattarar som skreiv på 1980-talet. I vidare forstand tek han opp identitetsproblematikk både i ung og vaksen alder.
[endre] Start
I 1983 debuterte Frode Grytten med diktsamlinga Start. Ho vart utgjeven på Aschehoug og var skriven på bokmål. Grytten var 23 år då han gav ut denne boka, så ho er naturleg nok skriven frå ein ung ståstad. Samlinga er forma som eit løp, der ein følgjer eit menneske i startfasen av livet, frå barndom til pubertet og sein ungdom. I tillegg til oppvekst er også trongen til å kome seg til ein større stad framtredande. Kritikarane var ikkje overbegeistra over diktsamlinga. Fleire meinte at han mellom anna mangla biletlogikk. Ingar Skrede i Dagbladet skreiv mellom anna at: «Bildene hans kan være spenstige, yre, men også haltende og/eller flate. Det står et sted om morgenen som pumper lystig i vei på orgel, hvilket må bety et harmonium, men i linjene like etter spilles det pedal.» Samtidig meinte dei å sjå eit potensial for utvikling hjå Grytten.
[endre] Dans som en sommerfugl, stikk som en bie og Langdistansesvømmar
Tre år etter debuten, i 1986, følgde han opp med den fyrste novellesamlinga si, Dans som en sommerfugl, stikk som en bie, også denne på Aschehoug. Her vekslar Grytten mellom nynorsk og bokmål: Sju av novellene er på bokmål og fem er på nynorsk. Temaet i denne boka er mykje det same som i diktsamlinga, og dei fleste av novellene handlar om oppvekst på 1960- og 1970-talet. Han skildrar personar som prøver å finne balansegangen mellom sentimentalitet og brutalitet i mannsrolla dei er på veg inn i. Forteljarhaldninga er heile tida nøktern og distansert, også når det gjeld mobbeoffer og andre ein kan føle medkjensle med. Tittelen er den same som slagordet til tungvektsboksaren Muhammad Ali, og i fleire av novellene spelar også boksing ei rolle. Denne novellesamlinga var ein god del meir populær hjå kritikarane enn debuten. Frode Grytten vert skildra som «en lovende og begavet forfatter», og det er lite negativt dei har å seie.
Langdistansesvømmar frå 1990 følgjer mykje i same sporet, men her har Grytten gått over til berre å skrive på nynorsk, og boka er utgjeven på Det Norske Samlaget. Ho inneheld 13 noveller, og mellom dei er det putta inn korttekstar som bind novellene saman. Desse fortel til saman ei historie om ein fødsel, frå dei fyrste veane dukkar opp til barnet vert født. Ein måte å oppfatte novellene på, er at dei alle handlar om personen som vert fødd i råmehistoria, sjølv om det ikkje er denne personen som fortel alle historiene eller er hovudpersonen i dei alle. I alle fall er bestefar–far–son-tilhøvet eit viktig utgangspunkt for novellene, og dei er lagde til både 1930-, 1950- og 1970-/1980-talet for å fortelje historiene til desse tre slektsledda. Tittelen viser både til det nyfødde barnet som har sumt langt i magen til mora og mannsideala i novellene. Boka er sagt å markere eit skilje i forfattarskapen til Grytten, i og med at ho er sluttpunktet for skildringa av ungdomslivet. Kritikarane var nøgde med også denne novellesamlinga. Mellom anna skreiv Randi Brenden i Dag og Tid at: «Eg synes denne vesle novellesamlinga er eit viktig tilskot til bokhausten 1990,» og Øystein Rottem i Dagbladet skreiv: «I det hele tatt er det nok å glede seg over.»
[endre] 80° aust for Birdland og Meir enn regn
I 1993 gav Frode Grytten ut den tredje novellesamlinga si, 80° aust for Birdland. Birdland er ein legendarisk jazzklubb i New York, og 80° aust for Birdland finn ein Vestlandet. Som tittelen fortel, spelar musikken ei spesielt viktig rolle i dei ni korte novellene ein finn i denne boka. Mange stader vert det vist til moderne rockeklassikarar av mellom andre The Clash og Bob Dylan. I tillegg finn ein ei større spreiing når det gjeld motiv og geografi enn i dei tidlegare bøkene hans. Kritikken var god, men i bokmeldingane vart det peikt på at enkelte noveller var svake, uoriginale eller klisjéaktige.
I Meir enn regn frå 1995 er det ei melankolsk stemning lesaren møter i dei ni novellene. Tittelen viser til Tom Waits-songen «More Than Rain». At alt ein gong tek slutt og angsten for å miste nokon er kjensler Frode Grytten skildrar med skrivemåten sin, som er usentimental, men likevel ikkje manglar medkjensle. På same måten som i andre bøker, skildrar han også i denne samlinga det vanskelege valet om personane skal verte buande i heimbygda eller flytte til ein annan stad med fleire moglegheiter. Ei utvikling ein kan sjå hjå Grytten i denne boka, er at han lèt meir vere opp til lesaren ved å ymte. Likevel ynskte kritikaren Steinar Sivertsen seg «mindre fortolking og meir undertekst». Elles var kritikkane stort sett gode.
[endre] Bikubesong og Popsongar
Bikubesong frå 1999 var boka Frode Grytten fekk gjennombrotet sitt med. I denne tek han utgangspunkt i den tidlegare arbeidarbustaden og kjende bygningen Murboligen i Odda. Lesaren følgjer gjennom 25 historier eller kapittel dei 25 personane som bur der gjennom eitt år. I bokomtalen står det at Bikubesong er ein roman. Meir nøyaktig har boka vorte kalla ein kollektivroman av kritikarar og andre. Dette er ein romansjanger som ikkje har ein tydeleg hovudperson. Andre kjende døme på slike bøker er Garman & Worse av Alexander Kielland og Kranes konditori av Cora Sandel. Boka har også vorte kalla ein «novellistisk roman» fordi tekstane, eller kapitla, i henne har ein tradisjonell novellestruktur. Men samtidig er det fleire ting som bind kapitla saman: fellesskapen personane har i Murboligen, og det at fleire av personane opptrer i fleire av kapitla, ein gong som hovudperson, ein annan som biperson. Det var også nokon som drista seg til å kalle boka for heimstaddikting. Til det svara Grytten: «Det skal vi bli to om,» i samband med utgjevinga av den neste boka, Popsongar.
Om tittelen har Grytten sjølv sagt at: «‘Bikubesong’ er lyden som vert laga når dei 25 personane som bur i Murboligen syng saman.» Innimellom journalistjobbinga, og med permisjon, brukte han fire år på å fullføre boka: «Bikubesong var ein intens prosess. Og eg var sliten då eg etter fire år vart ferdig med henne,» har han sjølv sagt. I eit intervju i samband med boka sa han at det han vil med boka, er å skildre heile livet frå fødsel til grav. Han vil skildre både sorger og gleder, både latter og gråt. «Desse historiene tok til i røynda, men enda ein plass i fiksjonen,» skriv han sjølv i innleiinga til boka.
Grytten fekk Brageprisen 1999 for boka, i tillegg til at han vart nominert til Nordisk Råds litteraturpris same år. Bikubesong fekk gjennomgåande svært gode kritikkar, men i samband med prisnominasjonane utmerkte Øystein Rottem i Dagbladet seg spesielt som kritisk. Han hadde likevel gjeve romanen god attest i bokmeldinga si om lag éin månad tidlegare.
I byrjinga av 2000 vart filmrettane til romanen kjøpte opp av Bergen Film AS, og dei var svært optimistiske med omsyn til å få laga film av Bikubesong. Men prosjektet stranda, og dei sa etter kvart frå seg rettane. I januar 2007 var det snakk om at Alligator Film AS skulle gjere eit nytt forsøk. Planane om eit teaterstykke basert på boka fekk eit meir konkret resultat i 2003, då stykket – som var tilrettelagt og regissert av Lasse Kolsrud – fyrst vart sett opp ved Det Norske Teatret. Stykket gjekk for fulle hus og fekk gode kritikkar.
Med Popsongar, som kom i 2001, vidarefører Frode Grytten delvis konseptet frå Bikubesong med eit råmeverk rundt historiene. Men denne gongen går alle dei 24 novellene føre seg på ulike stader i verda. Dei er også fordelte utover alle dei 24 timane i eitt døgn, i tillegg til at dei er delte inn i to bolkar: «Avreise» og «Ankomst». Og ikkje minst er alle novellene skrivne ut frå kvar sin popsong. Frå desse songane har Grytten henta både handling, tematikk, rytme og stil i skriveprosessen. Sameleis som i popsongar vert også gjentaking i utstrekt grad brukt som verkemiddel, både ved at ordet «popsongar» stadig vert brukt og ved at dei enkelte linjene i novellene vert gjentekne. Om føremålet med boka seier Frode Grytten dette: «Eg ville skrive enkle, emosjonelle noveller med refreng. Og dei skulle handle om kjærleik.»
Eit gjennomgåande tema i boka er identitet. «Popsongar er knytte til identitet. Popindustrien tilbyr ein identitet som ikkje har noko med verkelegheita å gjere,» sa Grytten i eit intervju. Felles for mange av personane i Popsongar er at dei drøymer om å vere ein annan enn dei er. Som namna på dei to bolkane understrekar, er også reising eit viktig tema, i bokstavleg, men også i utvida tyding. For mange av personane i boka gjer reiser i liva sine. Boka har såleis likskapstrekk med ein danningsroman: Hovudpersonen reiser ut, får nye impulsar og vender heim. Om boka hadde kritikarane mykje godt å seie, sjølv om enkelte meinte kvaliteten på novellene var ujamn.
[endre] Flytande bjørn
I 2005 gav Grytten ut den fyrste, og til no einaste, kriminalromanen sin. Han vart kalla Flytande bjørn og handlar om journalisten Robert Bell, som arbeider på lokalkontoret til Bergens Tidende i Odda, og må prøve å nøste opp i ei sak om dødsfallet til ein ung gut. Romanen har klare likskapstrekk med amerikansk storbykrim, som til dømes det ein finn hjå Raymond Chandler og Dashiell Hammett. Men vel så mykje som ein kriminalroman, kan boka seiast å vere ei augevitneskildring av ei forfallstid, både i media og industrisamfunnet i Odda. Romanen skil seg såleis litt ut frå dei andre bøkene Frode Grytten har gjeve ut. Kritikken han fekk for boka var stort sett god, men nokre av bokmeldarane meinte at det ikkje vart nok eller god nok krim i henne.
[endre] Rom ved havet, rom i byen
Novellesamlinga Rom ved havet, rom i byen kom i 2007. Her er det ti målarstykke av den amerikanske realistiske kunstnaren Edward Hopper som utgjer utgangspunktet for novellene. Dei dreiar seg mykje om kommunikasjon og mangelen på nettopp det. Meir spesifikt handlar fleire av dei om korleis kjærleiken i eit parforhold utviklar seg: truskap og utruskap, å verte saman og å gå frå kvarandre. Stemninga er jamt over melankolsk. Eit anna tema som dukkar opp fleire gonger er fotografering og refleksjonar kring dette.
Å gje ut ei bok av denne typen var ingen ny idé for Frode Grytten: «Det er vanskeleg å seie noko nøyaktig om når ideen om novellesamlinga kom, for han har vore der så lenge. Men eg har tenkt på dette i minst ti år,» sa han i eit intervju. Grytten valde ein litt annleis framgangsmåte enn vanleg når han skulle skrive boka. Han skreiv nemleg novellene parallelt og fortel at: «Eg skreiv litt og litt på alle samtidig. Det gjorde eg for å få same stemning og eit heilskapleg språk i samlinga. Det var krevjande – men eg følte at eg måtte gjere det slik ettersom det er ein slik heilskapleg stil i bileta til Hopper.» Nok ein gong fekk Grytten gode kritikkar, men Kåre Bulie i Dagbladet meinte likevel at ho vart litt einsformig og at ho mangla noko av vitaliteten dei tidlegare bøkene har hatt.
[endre] Andre verk
Dublin er ei reiseskildring Frode Grytten gav ut i 2002. Boka er ifølgje Grytten ikkje meint å vere ein konvensjonell reiseguide, men i staden eit slags portrett av Dublin, slik han sjølv ser byen. Undervegs i boka vekslar han til dels mellom ulike journalistiske og litterære uttrykksmåtar. Frode Grytten er ikkje interessert i å skildre dei «vanlege» attraksjonane i Dublin (med unntak av pubane), og han skriv sjølv: «Eg er allergisk mot museum, eg klør over heile kroppen bare eg betaler inngongsbiletten.» I staden skildrar han rockekonsertar, hesteveddeløp, fotballkampar, antikvariat osb. Kritikarane likte boka, men enkelte av dei meinte skildringane av og til vart litt for romantiserande og klisjéaktige.
Frode Grytten har også skrive fleire barnebøker. Den fyrste, Frosken Vertigo og det store spranget frå 1999, er illustrert av Birgitta Sondresen og handlar om ein frosk som er åleine i verda og lurer på kva for dyr han er. Deretter følgde Urmakar Pisani og paradisfuglane med same illustratør i 2003. I denne boka følgjer lesaren ein urmakar som lagar gaukur med levande fuglar i. I 2004 kom Hull & sønn. Denne boka er illustrert av Marvin Halleraker og handlar om hòlfabrikken Hull & sønn som vert nedlagd. Det viser seg då at heile samfunnet stoppar opp utan hòl. Den til no siste barneboka frå Grytten er Gabba gabba hey!, som er illustrert av Gry Moursund. Ho kom i 2008 og handlar om ein tivoligalen far og ein son som ikkje likar tivoli i det heile teke.
Han har gjeve ut to bøker med noveller i utval, Eg blir her, eg drar ikkje frå 2000 og Sjuk av lykke frå 2006, som følgjer opp den fyrste. I 2009 kom Noveller i samling, som samlar alle novellene Frode Grytten hadde fått utgjeve til då. Same året bidrog han også til boka Det norske huset. Dette er ei bok med bilete av trehytter tekne av Jens Hauge. Grytten har skrive tekstar til bileta.

Summary:
Frode Grytten (f. 11. desember�1960�i Bergen) er ein norsk forfattar og journalist. Han voks opp på industristaden Odda i Hardanger, der handlinga i mange av bøkene hans også finn stad. Grytten skriv for det meste på nynorsk.
Han debuterte med diktsamlinga Start i 1983. Det store gjennombrotet sitt fekk han med romanen Bikubesong frå 1999. Boka er omsett til fleire språk og det er også laga eit teaterstykke med grunnlag i henne.
Frode Grytten har vore busett i Bergen sidan han byrja å studere der som 18-åring. Ei tid var han fast tilsett kulturjournalist i avisa Bergens Tidende, men har etter kvart vorte forfattar på heiltid.
Han har (per 2009) gjeve ut éi diktsamling, ni novellesamlingar (av desse, tre med noveller i utval), fire barnebøker, to romanar og éi reiseskildring. I tillegg har han vore redaktør for ein antologi, skrive ei miniatyrbok og tekstar til ei bok med bilete av trehytter. Han har vorte heidra med mellom anna Brageprisen og Rivertonprisen, i tillegg til at han har vore nominert til Nordisk Råds litteraturpris.


[endre] Bakgrunn
Island høyrer til ein region med hyppige vulkanske utbrot på grunn av plasseringa si midt på Den midtatlantiske ryggen, der den nordamerikanske plata og den eurasiatiske plata flyttar seg bort frå kvarandre, og plasseringa over den islandske søylestraummen, noko som drastisk aukar den vulkanske aktiviteten. Det er estimert at rundt ein tredjedel av all basaltisk lava frå vulkanutbrot i verda i historisk tid, har vorte produsert gjennom islandske utbrot.
Vestmannaeyjar ligg utanfor sørkysten av Island og består av fleire små øyar som alle er danna av vulkanutbrot i den holocenske tidsepoken. Heimaey, som er den største øya i øygruppa og den einaste busette, består òg av litt materiale frå den pleistocenske tida. Det mest synlege landskapstrekket på Heimaey før 1973, var Helgafell – ei 200 meter høg vulkankjegle som vart danna i eit utbrot for rundt 5�000 år sidan.
Øygruppa vart busett første gang rundt 874, opphavleg av rømte irske trælar som høyrte til vikingar på det islandske fastlandet. Desse busetjarane gav øygruppa namnet sitt – då Irland var vest for det skandinaviske fastlandet. Sjølv om øya har vore plaga av dårleg vassforsyning og sjørøvarverksemd gjennom mykje av historia si, har ho likevel vorte det viktigaste senteret for Island sin fiskeindustri, med ei av dei få gode hamnene på sørsida av landet, og med ei plassering midt på ein god fiskebanke.
Etter at området vart busett har det ikkje vore nokre kjende utbrot på øygruppa før i 1963, då øya Surtsey vart skapt gjennom eit nesten fire år langt utbrot som byrja i havet rundt 20 kilometer sørvest for Heimaey. Undersjøiske utbrot kan elles òg ha funne stad i 1637 og 1896. Forskarar har spekulert i om vulkansk aktivitet ved øygruppa kan ha auka på grunn av sørleg riftsonen som kryssar Island kan ha flytta seg sørover.
[endre] Utbrotet byrjar
21. januar 1973, ca. kl. 20.00, byrja ei rekkje med små jordskjelv i området rundt Heimaey. Skjelva var for svake til at dei kunne følast av folkesetnaden på Island, men ein seismisk stasjon 60 km unna registrerte over 100 større skjelv den 22. januar i tidsrommet 01.00–03.00. Skjelva haldt fram i mindre tal fram til kl. 11 same dag, då dei hadde eit opphald fram til kl. 23.00 om kvelden. Frå kl. 23.00 til 01.34 på morgonen 23. januar, vart det registrert sju skjelv, der det kraftigaste målte 2,7 på richterskalaen.
Små skjelv er ganske vanlege i forkastingssoner, og det var ingenting i desse målingane som varsla om eit større vulkanutbrot. Byrjinga av utbrotet var derfor nesten heilt uventa. Rundt kl. 01.55 om morgonen 23. januar, opna ei revne opp på austsida av øya, knapt ein kilometer unna sentrum av byen Heimaey, rundt 200 meter aust for Kirkjubær, der kyrkja på øya ein gong stod.
Revna spreidde seg raskt til ei lengde på to kilometer og strakk seg frå den eine breidda til den andre. Det var óg undervassaktivitet rett utanfor øya ved dei nordre og sørlege endane av sprekken. Spektakulære lavafontener kunne ein sjå langs heile sprekken, som nådde ei maksimal lengd på rundt tre km i løpet av dei første få timane av utbrotet. Men aktiviteten konsentrerte seg snart rundt ei opning rundt 800 meter nord for den gamle vulkanske kjegla frå Helgafell, og rett utanfor den austre utkanten av byen.
I den første tida av utbrotet vart mengda av lava og tefra som kom ut estimert til å vere rundt 100�m³ per sekund, og i løpet av dei to første dagane hadde lavafontenane bygd ei sinderkjegle som var over 100 meter høg. Namnet som opphavleg vart gjeve den nye vulkanen var Kirkjufell ('kyrkjefjell'), på grunn av at han låg nær Kirkjubær. Namnet vart ikkje teke opp av den islandske namngjevingskomiteen som heller valde Eldfell, trass i motstand hos dei lokale innbyggjarane.
[endre] Evakuering
I dei første timane av utbrotet evakuerte det islandske sivilforsvaret heile folkesetnaden på Heimaey, noko det tidlegare hadde vorte utvikla evakueringsplanar for, i tilfelle noko slikt skulle skje. Evakueringa var nødvendig på grunn av at lavastraumane allereie flytta seg sakte men sikkert mot austdelen av byen, og heile øya var trua av sjansen for oskeregn.
På grunn av kraftig uvêr i dagane før utbrotet låg nesten heile fiskeflåten i hamn – eit heldig samantreff som i stor grad hjelpte til ved organiseringa av den hurtige evakueringa. Innbyggjarane vart varsla om situasjonen av brannbilar med sirener, og samla seg ved hamna med berre dei eigedelane dei var i stand til å bere med seg. Den første båten forlet øya rundt kl. 02.30, berre ein halvtime etter at utbrotet hadde starta.
Mesteparten av innbyggjarane forlet øya med båt. Heldigvis gjorde ikkje lavastraumane og tefraen i byrjinga noko skade på flystripa på øya, og nokre få personar som ikkje var i stand til å reise med båt, vart evakuert luftvegen – primært eldre menneske og pasientar ved sjukehuset. I løpet av seks timer etter at utbrotet starta, var nesten alle av dei 5�300 innbyggjarane på øya trygt på fastlandet. Nokre få personar var attende for å utføre viktige oppgåver og for å redde eigedelar frå hus som sto i fare for å verte slukt av lavastraumane. Kyr, hestar og sauer på øya vart naudslakta.
[endre] Hus vert øydelagd og nytt land vert skapt
Hus som låg nær revna vart snart øydelagte av lavastraumen og tefranedfall. Nokre få dagar etter at utbrotet hadde byrja, snudde vinden brått over til vestavind, noko som resulterte i omfattande nedfall av tefra over resten av øya, med påfølgjande store øydeleggingar på eigedomar. Mange hus vart øydelagte av vekta frå oska, men redningsmannskapa såvel som frivillige arbeidde jamnt med å fjerne oske frå hustak. Igjensnekring av vindauge redda ytterlegare hus. Ved slutten av februar dekka tefra det meste av øya og laget var enkelte stader opptil 5 meter tjukt. Bortsett frå fallande oske var det nokre hus som òg brann ned til grunnen etter å ha vorte trefte av lavabomber, eller sto direkte i vegen for dei framrykkande lavastraumane.
Tidleg i februar hadde det kraftige nedfallet av tefra minka, men lavastraumar byrja å skape alvorleg skade. Undersjøisk aktivitet rett nord for revna hadde kutta over ein elektrisk kabel og ein vassleidning som forsynte øya med elektrisitet og vatn frå det islandske fastlandet. Lava byrja òg å strøyme inn i hamna, noko som skapte alvorleg uro då islandsk fiskeindustri ville verte påført alvorleg skade dersom hamna vart øydelagt. Sidan Heimaey sto for 25�% av Island sin totale fiskefangst, ville det få alvorlege følgjer for landet sin økonomi.
Straumar av lava rann òg ut i havet aust for øya, noko som skapte eit nytt landområde som til slutt auka arealet til Heimaey med over 2�km². Lavaen strøymde i tillegg inn i dei austlege delane av byen, noko som øydela fleire hundre hus. Lavastraumane besto av den tjukke og blokktypen lava kalla aa-lava, og dekka bakken i ei gjennomsnittleg høgd på 40 meter, men var enkelte stader så tjukk som 100 meter. Seinare under utbrotet førte ei oppblussing til at ein fiskeforedlingsfabrikk vart øydelagt og to andre skada, og i tillegg vart byen sin einaste kraftstasjon heilt øydelagt.
Trass i at utbrotet låg nær byen og den omfattande øydelegginga av eigedom det medførte, var det berre eitt dødsfall som kunne tilskrivast utbrotet – ein mann som hadde brote seg inn på eit apotek for å stele medikament vart kvelt av dei giftige gassane. Karbondioksid og små mengder giftige gassar samla seg i mange bygningar som var delvis gravlagd av tefra, og fleire andre menneske vart påverka av gassane då dei gjekk inn i desse bygningane.
For å redusere faren for at giftige gassar skulle samle seg opp, vart det bygd ein stor vegg av tefra for å leie gassar vekk frå byen, i tillegg til graving av ei grøft for å leie vekk karbondioksid. Desse forsvarsverka var berre delvis vellukka, då dei baserte seg på den føresetnaden at gassane vart produsert ved vulkanopninga og flytta seg mot byen derfrå. Ein meiner at i alle fall noko av CO&sub2;en hadde opphav djupt inne i den vulkanske åra, og seiv gjennom eldre vulkansk stein direkte inn i byen.
[endre] Tiltak for å avkjøle lavastraumen
Sjansen for at lavastraumen kunne stenge ned hamna var den største trusselen som innbyggjarane sto overfor. Ein mogeleg plan som vart vurdert dersom hamna vart stengt av, var å lage ein kanal gjennom ei låg sandtunge på nordsida av øya for å lage ein ny opning inn i hamna, men det vart spekulert i at dette ikkje ville verte nødvendig dersom farten på lavastraumen kunne reduserast. Straumar av lava hadde tidlegare vorte bremsa på Hawaii og på Etna ved å pøse på med vatn, men i desse tilfella hadde det vore i svært liten skala, og med varierande hell. Elles rekna Páll Zóphóníasson at det burde vere relativt enkelt å størkne lavastraumane ved å pøse på med rikelege mengder sjøvatn.
Det første forsøket på å bremse straumen av lava ved å spyle framkanten med sjøvatn, byrja den 7. februar, og sjølv om vassvolumet var relativt lite med 100 l/sekund, hadde det merkbar verknad. Vassavkjølinga av lavaen gjekk sakte, men oppnådde maksimal effekt sidan nesten alt vatnet vart omdanna til damp. Straks effekten av avkjølinga hadde vist seg, auka innsatsen med å bremse og til slutt stanse straumen av lava.
Tidleg i mars vart pumpekapasiteten auka då ein stor klump av krateret brakk laus frå toppen av Eldfell og sakte glei på toppen av lavastraumen nedover mot hamna. Klumpen, som fekk namnet Flakkarinn ('Vandraren'), ville ha utgjort ein alvorleg trussel mot hamna dersom han hadde nådd heilt ned, og oppmudringsbåten «Sandey» vart henta inn den 1. mars for å hindre dette. Professor Sigurgeirsson gav råd til pumpemannskapa om korleis dei best kunne bremse lavastraumen på den mest effektive måten. Omsider delte klumpen seg i to mindre bitar som begge stoppa rundt 100 meter frå hamnemunningen.
Den påfølgande lavakjøleaksjonen var det mest ambisiøse som nokonsinne hadde vorte sett i verk. «Sandey» hadde kapasitet til å sprute opp til 400 liter sjøvatn per time på den framrykkande lavastraumen, og eit røyrsystem vart lagt på toppen av lavaen for å fordele sjøvatnet over eit så stort område som mogeleg. Støtteverk i tre for rørsystemet tok fyr der lavaen var på sitt varmaste, og sjølv aluminiumsstøtteverk smelta. Sjølve røyra vart elles hindra frå å smelte av det kalde sjøvatnet som rann gjennom dei. Opp mot 1,2 hektar av lavastraumen kunne med dette kjølast ned samstundes med det resultat at interne barrierar vart skapt direkte inne i lavastraumen, som størkna og hopa seg saman oppå seg sjølv.
Arbeidet som måtte til for å legge røyrleidningane over den aktive lavaen var ekstremt farleg, med dårlig sikt på grunn av den omfattande mengda med damp. Grove spor vart lagt oppå lavastraumen ved å planere tefra, men desse spora vart fort ujamne og flyttet seg fleire meter om dagen. Arbeidarane brukte bulldosarar og walkie-talkiar for å flytte seg framover gjennom dampen i arbeidet med å legge ned fleire røyrleidningar. Arbeidarane kalla seg sjølv Sjølvmordslaget og presterte å legge røyrleidningar opp til 130 meter innover frå framkanten av lavastraumen direkte oppå den framrykkande lavaen. Sjølv om fleire fekk mindre brannskadar, vart likevel ingen alvorleg skada.
Ved utgangen av mars hadde ein femtedel av byen vorte dekka av lavastraumane, og større pumpekapasitet var nødvendig. 32 pumper, kvar med ein kapasitet på opptil 1�000 liter i sekundet, vart henta inn frå USA. Etter at desse vart sett i sving, bremsa lavastraumen drastisk og stoppa til slutt heilt opp. Svikt i pumpeakslingane vart eit problem etter nokre få veker, truleg på grunn av at pumpene var konstruert for å pumpe olje og ikkje sjøvatn, og nye og betre akslingar måtte lagast i Reykjavík og så førast inn.
Under lavakjøleoperasjonen vart det avsett store mengder salt der sjøvatnet vart sprøyta på lavaen. Store flater av lavastraumen hadde utstrakte kvite skorper, og ein meinte at opp imot 220�000 tonn salt totalt vart avsett.
[endre] Mediedekning av utbrotet
Utbrotet førte over heile verda til store avisoverskrifter då det byrja, og islandsk presse hadde heildekning av utbrotet heilt til siste slutt. I Europa var utbrotet ei av dei største nyhendene medan det sto på, og konkurrerte om førstesideplass med gjennombrota som vart gjort i fredssamtalane for Vietnamkrigen i Paris. Øybuarane sin innsats med å avkjøle lavastraumane vart vigd spesiell merksemd med dekning i publikasjonar som National Geographic (til dømes Volcano overwhelms an Icelandic village i 1973). Dekninga av utbrotet førte til ei oppbløming av turismen då utbrotet var over.
[endre] Utbrotet døyr ut
Volumet av ny lava som kom ut frå opninga minka jamnt etter dei første dagane. Frå den opphavlege mengda på 100�m³ per sekund, hadde det 8. februar minka til rundt 60�m³/s. Ved midten av mars var volumet nede i berre 10 m³/s. Tilbakegangen minka etter dette, og i midten av april hadde volumet av ny lava fall til rundt 5�m³/s.
Kortvarig undersjøisk aktivitet vart 26. mai oppdaga av eit fiskefartøy rundt 4�km nordaust for Heimaey og ein kilometer utanfor kysten av fastlandet. Utbrotet døydde fullstendig ut i byrjinga av juli då lavastraumer ikkje lenger var synlege, sjølv om det framleis kan ha vore straumar under bakken nokre dagar etter dette. Kort tid før utbrotet var over, registrerte eit tiltmeter som var plassert 1�150 m frå krateret, og som hadde målt deformasjon av bakken, ei nedsenking mot krateret – noko som indikerte at det grunne magmakammeret som hadde gjeve tilførsel av magma til utbrotet, var i ferd med å tømmast.
Totalt vart det estimert at rundt 0,25�km³ med lava og tefra hadde vorte slept ut i løpet av det 5 månader lange utbrotet. Øya sin landmasse auka med rundt 2,5�km², noko som var ein auke på rundt 20�% over arealet frå før utbrotet. Innløpet til hamna hadde ved slutten vorte langt smalare, men var ikkje avstengt. Flakkarinn flaut fleire hundre meter mot hamna på toppen av lavastraumen, men stoppa i trygg avstand frå vasskanten.
[endre] Heimaey etter utbrotet
Temperaturen på dei indre delene av ein lavastraum kan vere fleire hundre grader i mange år på grunn av den svært låge varmekonduktiviteten bergartane har. Etter at utbrotet døydde ut, byrja forskarar å evaluere sjansen for å utvinne varme frå dei størkna, men framleis varme lavastraumane. Eksperimentelle oppvarmingssystem vart raskt tenkt ut, og alt i 1974 vart den første husstanden kopla til. Systemet vart utvida til fleire bustader og til sjukehuset, og i 1979 starta bygginga av fire større anlegg for å utvinne varme frå den størkna lavaen. Kvart anlegg vann ut energi frå eit 100�m² stort område på kvar side ved å sive vatn ned i varme delar for deretter å samle opp igjen dampen som vart danna. Anlegga kunne produsere opptil 40 Megawatt med straum, som då forsynte nesten kvart hus på øya med varmt vatn.
Overfloden av tefra som vart produsert av utbrotet vart brukt til å forlenge rullebanen på øya sin litle flyplass og til landvinning, der 200 nye bustader vart bygd. Ved midten av 1974 hadde halvparten av innbyggjarane frå før utbrotet, returnert til øya, og i mars 1975, hadde rundt 80�% flytta tilbake. Gjenoppbygginga av Heimaey vart betalt for av alle øybuarane ved hjelp av ei pantsettings-omsetningsavgift, såvel som gjennom ein internasjonal hjelpepakke på totalt 2,1 millionar amerikanske dollar, som i hovudsak kom frå Danmark, men òg med store bidrag frå USA og fleire internasjonale organisasjonar. Med hamna utbetra med ein ny lava-molo kom fiskenæringa tilbake med fornya kraft, og øya er i dag framleis eit av Island sine viktigaste fiskerisentrum.
Då utbrotet døydde ut var Eldfell 220 moh. Siden då har høgda minket med mellom 18 og 20 meter på grunn av samansenking og samanpressing av den lause, grusete tefraen, i tillegg til erosjon på grunn av vind. Øybuarane har planta gras rundt dei nedre delane av den elles udekka høgda for å hindre vidare erosjon, og det er venta at mesteparten av vulkanen etterkvart vil vere dekka av gras, slik som nabovulkanen Helgafell er.

Summary:
Koordinatar: 63°25′56″N 20°15′00″W
Eldfell (utt. eld-fedl, tyder 'eldfjell') er ein om lag 200 meter høg sinderkjeglevulkan på den islandske øya Heimaey, som vart danna då eit vulkanutbrot overraskande byrja 23. januar 1973, like utanfor byen Heimaey.
Utbrotet utløyste ei alvorleg krise og førte nesten til ei permanent evakuering av øya. Vulkansk oske fall over mesteparten av øya og øydela mange hus. Ein straum av lava trua med å fylle igjen hamna, som var hovudinntektskjelda til øya via fiskeriflåten. Ein operasjon vart sett i gong for å kjøle ned lavaen ved å pumpe sjøvatn på toppen av han, noko som var vellukka og hindra lavaen frå å stenge hamna.
Etter at utbrotet var over, brukte øyfolket varmen frå den sakte avkjølande lavaen til å produsere varmt vatn og generere elektrisitet. Dei brukte òg noko av tefraen, nedfall frå dei eksplosive utbrota, for å forlenge rullebanen på øya sin litle flyplass, og som fyllmateriale som dei bygde 200 nye hus på.