[edytuj] Proces powstawania serialu
Inicjatorem powstania tego serialu był jego producent Paul Knight; początkowo zamierzał on nakręcić sześcioodcinkowy miniserial o przygodach Robin Hooda w nowej konwencji, odpowiadającej publiczności lat 80. XX wieku.
[edytuj] Scenariusz
W chwili rozpoczęcia zdjęć do serialu Richard Carpenter miał przygotowane scenariusze zaledwie trzech pierwszych odcinków; dalsze powstawały w trakcie realizacji serialu i po części inspirowane były wydarzeniami na planie. Dzięki temu scenariusz harmonizował ze sposobem gry aktorskiej i rozwiązaniami fabularnymi proponowanymi przez reżysera i producenta.
Serial miał się różnić od wcześniejszych kinowych i telewizyjnych filmów poświęconych Robin Hoodowi atmosferą przedstawionego świata, pełnego magii, której ucieleśnieniem miała być postać Herna Myśliwego, pana lasu, półboga chroniącego mieszkańców średniowiecznej Anglii. Carpenter wspominał w jednym z wywiadów o swoim trwającym od dawna zafascynowaniu przedchrześcijańską mitologią, szczególnie związaną z lasem, kultem drzew i obfitości . Hern Myśliwy (Herne the hunter) to postać z angielskiej legendy związanej z królem Ryszardem II; postać, która ostateczny kształt zyskała w XVI wieku. Jednak serialowy Hern ma znacznie więcej wspólnego z celtyckim bogiem płodności i urodzaju Cernunnosem, przedstawianym jako człowiek z rogami jelenia; to kult tego bóstwa leży najprawdopodobniej u podstaw legendy o Hernie Myśliwym . W opowieści o Robinie z Sherwood Hern jest mentorem głównego bohatera, co stanowi nawiązanie do postaci Merlina z legendy o królu Arturze.
Scenariusz w pewnej mierze sprzeciwia się mitowi związanemu z królem Ryszardem Lwie Serce; nie jest on w tym filmie łagodnym i praworządnym królem, lecz wojownikiem wykorzystującym naiwność Robin Hooda i zachęcającym go do porzucenia walki o sprawiedliwość i dołączenia do niego w toczonej wojnie. Szósty, związany z królem Ryszardem odcinek serialu (The King's Fool), który w zamierzeniu miał zamykać cały film, kończy się w dość specyficzny sposób – zmartwychwstaniem Lady Marion. Po latach skrytykował je sam Carpenter, jako niedociągnięcie nie mające związku z główną osią fabuły .
[edytuj] Dobór obsady aktorskiej
Casting do serialu został przeprowadzony przez Estę i Beth Charkham. Znaczna część dobranych aktorów miała za sobą przeszłość w teatrze, niektórzy z nich – także doświadczenie filmowe i telewizyjne. Pierwszym wybranym do filmu aktorem był odtwórca roli tytułowej, Michael Praed. Został on dostrzeżony przez przyszłych realizatorów serialu w sztuce The Pirates of Penzance; Carpenterowi zaimponował w przedstawieniu teatralnym, podczas którego zdobywał uznanie publiczności m.in. zabawnymi celowymi potknięciami na scenie i swoim świetnym wyglądem.
Celem, jaki postawili sobie realizatorzy serialu było – w stosunku do poprzednich filmów o Robinie – odmłodzenie drużyny i zmniejszenie jej liczebności, aby można było wyraźniej scharakteryzować każdego jej członka . Po raz pierwszy w historii filmów związanych z Robin Hoodem przyłączona została do drużyny Lady Marion. Judi Trott uzyskała tę rolę przez zupełny przypadek; jej zdjęcie leżało na biurku, gdy realizatorzy serialu omawiali kwestię doboru aktorów. Po latach uznali, że był to jeden z najlepszych debiutów. Do chwili, gdy wcieliła się w postać żony banity z Sherwood, była aktorką teatralną, mającą doświadczenie baletowe, co zostało wykorzystane w trakcie realizacji filmu. Serialowa Marion była pełną gracji i wdzięku przedstawicielką arystokracji. Dla Petera Llewellyna Williamsa, grającego rolę Mucha, rola w serialu była debiutem; w chwili rozpoczęcia zdjęć miał 18 lat.
Ray Winstone, odgrywający rolę Willa Szkarłatnego o castingu dowiedział się w pubie, od znajomego. Po latach Ray został uznany przez twórców serialu za jednego z najlepszych aktorów występujących w tym filmie; podchodził do odgrywania swojej roli bardzo ambitnie, starając się nadać odtwarzanej przez siebie postaci znaczną wyrazistość.
Phil Rose, grający w serialu postać brata Tucka, już wcześniej miał do czynienia z tą rolą w teatrze.
Nickolas Grace wybrany został do roli szeryfa z Nottingham, Roberta de Rainault, natomiast Philip Jackson – jego brata, Hugo de Rainault. Na planie przezywano ich brzydkimi siostrami. W jednym z materiałów, które zostały później opublikowane jako dodatek do płyty DVD, obydwaj wraz z Robertem Addie, grającym rolę Guya z Gisburne, pląsają, nucąc: Jesteśmy trzy cudowne siostry.
Clive Mantle wybrany został na Małego Johna z Hathersage, olbrzyma obecnego we wszystkich filmach o Robinie. Po pierwszym odcinku zdecydowano, że ma być to olbrzym o wrażliwym sercu.
Mark Ryan, grający Saracena Nasira, który przyłączył się do drużyny, znalazł się w niej tylko dlatego, że producent i reżyser nie chcieli tej postaci uśmiercić; przekonali więc Carpentera, by zmodyfikował scenariusz (w jego pierwszej wersji Nasir miał zginąć w zamku de Belleme z ręki Robina). Carpenter początkowo nie chciał się na to zgodzić, twierdząc, że byłoby nierealistyczne; według niego postać tak obca obyczajom ówczesnej Anglii byłaby uśmiercona bardzo szybko, gdyby sama znalazła się w lesie. W końcu jednak przystał na przyłączenie go do drużyny.
Jason Connery grający rolę Roberta z Huntingdon, który zastąpił Robina, pojawił się w trzecim sezonie w miejsce Michaela Praeda, gdyż ten otrzymał angaż na Broadwayu.
Rolę Herna Myśliwego powierzono Johnowi Abineriemu.
W późniejszych odcinkach, których scenariusz wiąże drużynę z wioską Whickam, stałymi aktorami są też: Claire Toeman, grająca narzeczoną Małego Johna - Meg, i Jeremy Bulloch – Edward. Postać Edwarda, starszego wioski, pojawia się dopiero w drugim sezonie. Wcześniej Jeremy Bulloch starał się o rolę w drużynie Robina, podkreślając swoje umiejętności szermiercze, jednak jego wiek nie pasował do koncepcji "młodości" całej drużyny.
W wielu odcinkach pojawia się także Stuart Linden odgrywający starego zdziwaczałego więźnia przetrzymywanego w lochach szeryfa, przywiązanego do swego szczura, Artura.
[edytuj] Statyści
Dużo uwagi realizatorzy serialu poświęcili wyszukaniu odpowiednich statystów; rekrutowali ich spośród członków lokalnych stowarzyszeń teatralnych. Każdy ze statystów otrzymywał do odegrania także prostą indywidualną rolę. Wszystkie związane ze statystami postacie miały własne biografie wraz z nadanymi profesjami. W serialu można zauważyć, że sylwetki trzecioplanowe często pochłonięte są rozmową, zajmują się własnymi sprawami, co daje ogólne wrażenie przeniesienia w czasy średniowiecza.
Role statystów odgrywały także dzieci aktorów i członków ekipy filmowej. W niektórych odcinkach były to nawet kluczowe role drugoplanowe, jak np. w odcinku The Greatest Enemy, gdzie tego rodzaju postacią jest syn serialowego Edwarda z Whickam.
[edytuj] Pozostali aktorzy grający kluczowe role w poszczególnych odcinkach
[edytuj] Obóz szkoleniowy
Przed rozpoczęciem zdjęć aktorzy przeszli tygodniowy obóz szkoleniowy, podczas którego pod okiem kaskaderów uczyli się jeździć konno i władać bronią. Późniejsze filmowe starcia dopasowane były do umiejętności aktorów, dzięki czemu każda serialowa postać walczy w swoim własnym stylu.
W trakcie tego szkolenia między aktorami nawiązały się przyjaźnie, które przetrwały jeszcze wiele lat po nakręceniu serialu . Obecnie spotykają się oni m.in. na corocznym konwencie Srebrna Strzała, gdzie jedną z atrakcji jest konkurs łuczniczy.
[edytuj] Inspiracje reżysera
Ian Sharp twierdzi, że na jego sposób kręcenia serialu wpływ miały jego fascynacje filmami gangsterskimi z lat 30. i 40. XX wieku i wczesnymi westernami, w których nie pokazywano krwi, a okrucieństwa związane z akcją pozostawiano wyobraźni widzów. W trakcie zdjęć do Robina z Sherwood reżyser był też pod wpływem kina włoskiego i francuskiego, w którym stosowano cieplejsze barwy niż w kinie brytyjskim .
Po nakręceniu pierwszych sześciu odcinków odszedł, twierdząc, że skończyły mu się pomysły na zabijanie Normanów.
[edytuj] Realizacja serialu
Serial wyprodukowany został przez brytyjską telewizję HTV (będącą częścią koncernu telewizyjnego ITV na Walię i wschodnią Anglię) oraz firmę Goldcrest Films. Na potrzeby publiczności międzynarodowej, głównie amerykańskiej, pilot serialu został podzielony na dwie części. Ze względu przewidywaną porę emisji filmu na godziny popołudniowe, pojawiły się pewne obiekcje w związku z ukazywanym w serialu okultyzmem. Zarzucano też jego twórcom promowanie kultu diabła, chociaż postać Herna została jasno określona jako przeciwstawiająca się mocom ciemności.
W serialu obecne są wątki synkretyzmu; wiara chrześcijańska funkcjonuje tu równolegle z ludowymi wierzeniami, typowymi dla epoki średniowiecza. W odcinku zatytułowanym The Cross Of St. Ciricus) Robin Hood jest bohaterem sławionym przez jeden z działających zakonów chrześcijańskich. Sama postać Tucka, mimo że jest on formalnie chrześcijańskim duchownym, jest nie do końca określona pod względem wyznania – to on przecież zwraca się do leśnego bóstwa słowami: Chroń nas Hern.
Pojawiający się w serialu synkretyzm miał według Carpentera podkreślać sposób myślenia ludzi średniowiecza, którzy mimo obowiązującego chrześcijaństwa nadal powszechnie wierzyli w siły natury, a dawne mitologie wcale jeszcze nie były martwe .
[edytuj] Zdjęcia i efekty specjalne
Autorami zdjęć do filmu było kilku operatorów: Roger Pearce, Howard Rockliffe, Gary Breckon i Bob Edwards.
W filmie zastosowano w sposób nowatorski technikę kręcenia zdjęć z ręki, szczególnie w scenach kręconych w lesie; operator biegał z kamerą, co dało efekt dużego dynamizmu połączonego z pewną chaotycznością akcji. Z tego typu ujęć korzystał głównie Ian Sharp. Często stosowano filtry, szczególnie w ujęciach nieba czy wody, co poskutkowało ich częściowym zaczerwienieniem i nadaniem im złowrogiego wyglądu.
Serial kręcony był na taśmie 16 mm, jednak ze względu na często używaną perspektywę sceny w przestrzennych wnętrzach zamków miały cechy typowe dla filmu kinowego, kręconego na taśmie 35 mm .
Niektóre efekty dźwiękowe powstawały przez nakładanie na siebie kilku, kilkunastu dźwięków.
Jednym z najbardziej widowiskowych efektów specjalnych była scena ukazywania się Lucyfera wzywanego przez jego wyznawców w odcinku The Swords Of Wayland. Efekt ten polegał na nagraniu topiącej się woskowej figury, a następnie puszczeniu taśmy filmowej wstecz .
W serialu nie tworzono dodatkowych efektów po nakręceniu materiału; większość z zastosowanych uzyskano dzięki odpowiedniej pracy z kamerą. Robert Young w przeciwieństwie do Sharpa nie stosował ujęć z ręki, natomiast wielokrotnie wykorzystywał nagranie poklatkowe, co dawało efekt nagłego najazdu na postać z rozmazującym się tłem.
[edytuj] Muzyka
Muzykę do całości serialu wykonywał zespół Clannad. Początkowo miał stworzyć jedynie muzykę do czołówki, jednak po obejrzeniu nakręconego materiału do pierwszego odcinka i przeczytaniu dostępnej części scenariusza członkowie zespołu uznali, że chcą, by ich muzyka towarzyszyła całemu filmowi. Wraz z pojawieniem się serialu w telewizji ukazał się album zespołu zatytułowany Legend, zawierający ścieżką dźwiękową do filmu. Zespół tworzył muzykę bez wglądu w treść scenariusza serialu, a producent po nakręceniu każdego sezonu odbierał nagrane materiały; dopiero później były one montowane z obrazem.
[edytuj] Scenografia i lokalizacja planów filmowych
Do większości scen filmowanych w pomieszczeniach wykorzystywano naturalną scenografię (przeważnie brytyjskich zamków). Przykładowo; sceny, które rozgrywają się w zamku Nottingham, kręcone były w kilku zamkach i innych średniowiecznych budowlach. Natomiast sceny leśne w Sherwood kręcone były głównie w parku niedaleko Bristolu.
Wiele scen aranżowanych było zależnie od miejsca akcji – scenariusz dostosowywany był do lokalnych warunków.
[edytuj] Rekwizyty
W serialu dużą wagę przykładano także do wierności rekwizytów, szczególnie broni i strojów. Jednak w opinii samych aktorów broń była niezbyt zgrabna, niewyważona i kruszyła się często w trakcie realizacji filmu.
[edytuj] Fabuła serialu
Odcinki serialu to zarówno odrębne przygody, jakie napotykają banici, w tle których rozgrywa się historia Anglii. Tytułowy Robin Hood jest synem Arlica z Loxley, wioski, która została zniszczona za wspomaganie banitów. Sam Alric będący powiernikiem srebrnej strzały zostaje zabity przez szeryfa z Nottingham, tego samego, z którym później walczy Robin. Zdarzenia te mają mieć miejsce w roku 1180. Kolejna data, która pojawia się w serialu, to rok 1195, gdy Robin wraz z Muchem dostają się do lochu za to, że upolowali królewskiego jelenia.
Cała drużyna tworząca wesołą kompanię zostaje skompletowana właściwie w pierwszych dwóch odcinkach. Drogi lady Marion i Robina krzyżują się, gdy ten ostatni ucieka z lochów wraz z Willem Szkarłatnym, Muchem i dwoma kompanami, którzy niebawem giną w walce z ludźmi szeryfa. Tuck dostaje się do kompanii jako wierny towarzysz Marion. Mały John, służący wpierw baronowi de Belleme, staje członkiem drużyny po przegranej walce z Robinem. Nasir trafia do drużyny, gdy ta wypuszcza ze swych łuków pożegnalne strzały na część poległych w walkach towarzyszy.
Robin Hood zostaje przywódcą grupy, gdy po swojej udanej ucieczce z zamku szeryfa do Sherwood napotyka Herna. Początkowo odrzuca propozycję leśnego bóstwa, by ująć się za ludem Anglii, jednak w końcu przyjmuję to wyzwanie i namawia pozostałych uciekinierów do stawienia czoła szeryfowi. Później wielokrotnie, aż do śmierci Robina, Hern wpływa na jego losy. Pierwszym zadaniem jakie przekazuje nowemu liderowi banitów jest dostarczenie mu będącej w rękach szeryfa srebrnej strzały, magicznego artefaktu, a następnie zabicie barona de Belleme.
Pierwsze dwa sezony, jak zresztą i odcinki w trzecim sezonie to luźno powiązane ze sobą przygody. Pod koniec drugiego sezonu Robin ginie, a w jego miejsce pojawia się Robert z Huntingdon, który uwalnia kompanów Robina, jednak sam nie chce przyjąć jego dotychczasowej roli. Dopiero po roku zbiera na nowo drużynę, starając się udowodnić, że jest jej godzien (Herne’s Son).
[edytuj] Główne postacie serialu
[edytuj] Drużyna Robina
[edytuj] Pozostałe główne postacie
[edytuj] Siły światła i ciemności
Baron Simon de Belleme, któremu początkowo służą dwaj późniejsi kamraci Robina: Nasir i Mały John, jest jedną z kilku postaci związanych z siłami ciemności, zagrażających nie tylko Robinowi, ale samemu Hernowi i jego kultowi. Pojawia się od pierwszych odcinków. W późniejszych takimi postaciami są:
W serialu pojawia się także odniesienie do magii związanej z kabałą (The Children Of Israel). Kilkakrotnie podnoszony jest też wątek czarów i czarownic. Jedną z nich – Jannet – wskazuje Gisburne wśród mieszkanek wioski Elsdon (The Witch Of Elsdon); okazuje się nią także Mab (Rutterkin), która czarami doprowadza do śmierci zabójcę swojego męża. W trzecim sezonie można zauważyć odniesienie do mitu o królu Arturze (The Inheritance).
Sam Hern jest przedstawiony jako człowiek, który czasowo przybiera boskie atrybuty (tak jak szaman, który udziela swojego ciała duchom). Z jednej strony ma władzę nad życiem i śmiercią (The King's Fool), z drugiej – jest człowiekiem, którego można fizycznie zranić (Lord Of The Trees).
[edytuj] Walka z szeryfem
Większość odcinków dotyczy konfliktu między banitami a szeryfem z Nottingham, jako że działają oni na terenie jemu właśnie podległym. Mimo kilku okazji do uśmiercenia swego głównego wroga Robin tego nie czyni; nie uśmierca też Gisburne'a, co już na początku zarzuca Robinowi Will Szkarłatny. Konflikt z szeryfem słabnie w trzecim sezonie; na wstępie Robert pozornie spoufala się z szeryfem, udając, że jest przeciwnikiem banitów. W późniejszych odcinkach dochodzi nawet do częściowej współpracy banitów z szeryfem (The Sheriff of Nottingham; Adam Bell; The Pretender), z drugiej strony presję na szeryfa wywiera król Jan, aby jego podwładny uśmierzył wilkogłowców.
W drużynie Robina osobą, która ciągle podsyca w innych nienawiść do władzy jest Will; analogiczną rolę w otoczeniu szeryfa odgrywa w stosunku do ludzi Robina Gisburne, który ciągle próbuje się mścić za doznane ze strony banitów poniżenie; zazwyczaj prowadzi to do następnych upokorzeń.
[edytuj] Miejsca akcji
Akcja serialu rozgrywa się głównie w Sherwood oraz zamku Nottingham, jednak wraz z rozwojem serialowych wątków pojawiają się także inne kluczowe miejsca, np. wspomagane przez ludzi Robina wioski, czy osady,których główną cechą charakterystyczną jest związana z nimi magia (Cromm Cruac). Część wydarzeń ma też miejsce w historycznych, istniejących ówcześnie zamkach i opactwach.
[edytuj] Wioski
[edytuj] Zamki i miasta
[edytuj] Opactwa
[edytuj] Oddziaływanie serialu
Serial, mimo że powstały jego lokalne fankluby w różnych krajach, nie był doceniany nawet w Wielkiej Brytanii, gdzie był emitowany tylko kilkukrotnie. W Polsce był on emitowany trzykrotnie w telewizji publicznej: dwukrotnie w TVP1 i raz w TVP3. Emitowała go również telewizja RTL 7. W latach 2005-2006, nakładem wydawnictwa Studio Printel, zostały wydane w Polsce płyty DVD z wszystkimi odcinkami serialu.
Wprowadzona do serialu postać saraceńskiego asasyna wzorowana częściowo na serialowym Nasirze pojawia się także w późniejszych ekranizacjach Robin Hooda, m.in. w filmie Robin Hood - książę złodziei, istnieje ona również w trylogii Sherwood Tomasza Pacyńskiego, będącej kontynuacją wydarzeń z serialu, uwzględniającą jednak tylko dwa pierwsze sezony.
W Polsce serial też doczekał się parodii pod tytułem "Robin Hood - czwarta strzała" (1997, 53 min.). Film został nakręcony przez niezależną wytwórnię A'YoY, związaną z Zielonogórskim Zagłębiem Kabaretowym.

Summary:
Robin z Sherwood (ang. Robin of Sherwood) – brytyjski serial fantasy nakręcony w latach 1983-1986 znany też w Polsce pod tytułem "Robin Hood". Serial był złożony w sumie z 26 odcinków nakręconych w trzech odrębnych cyklach.
W pierwszych dwóch sezonach w roli tytułowej występował Michael Praed, natomiast w trzecim – syn Seana Connery'ego, Jason. Producentem serialu był Paul Knight, a głównym scenarzystą Richard Carpenter. W tworzeniu scenariusza współpracowali z nim: Anthony Horowitz, Andrew McCulloch i John Flanagan. Reżyserem pierwszego sezonu był Ian Sharp, drugiego – Robert Milton Young, a trzeciego – Ben Bolt, James Allen, Gerry Mill, Sid Robertson i Alex Kirby.
Serial nawiązuje do legendy o Robin Hoodzie; akcja filmu rozgrywa się na tle Anglii przełomu XII i XIII wieku, za panowania króla Ryszarda Lwie Serce i jego brata Jana bez Ziemi.


[edytuj] Wstąpienie na tron Anglii
Henryk urodził się w 1133 r. jako najstarszy z trzech synów Godfryda V Plantageneta i jego żony Matyldy, królewny angielskiej. Imię otrzymał po swoim dziadku macierzystym, Henryku I Beauclerc. Miał dwóch młodszych braci: Godfryda i Wilhelma.
Jego matka była wyznaczona przez króla Henryka I na następczynię tronu, ale po jego śmierci, która nastąpiła w 1135 roku, tron zagarnął jej cioteczny brat, Stefan z Blois. Matylda rozpoczęła z nim wojnę, która trwała praktycznie przez całe panowanie króla Stefana. Henryk dorastał w rodowych posiadłościach swojego ojca, w hrabstwie Andegawenii, którego był dziedzicem.
W 1141 r. Henryk towarzyszył matce w wyprawie do Anglii, w celu wyegzekwowania przez Matyldę jej praw do tronu. Wyprawa zakończyła się niepowodzeniem. Henryk pobierał przez ten czas nauki w Bristolu, pod opieką kanclerza swojej matki, Mateusza (innym jego wychowawcą był Piotr de Saintes). Anglię opuścił w 1142 r. Powrócił tam w 1149 r. Opiekę nad nim sprawował wówczas król Szkocji Dawid I Święty. Henryk został przezeń pasowany na rycerza.
W 1150 r. Henryk został księciem Normandii. Rok później zmarł ojciec i Henryk odziedziczył jego posiadłości – Andegawenię, Maine i Turenii. 18 maja 1152 r., po ślubie z Eleonorą Akwitańską przyłączył do swoich posiadłości Akwitanię, Gaskonię, Poitou i Owernię, stając się jednym z najpotężniejszych feudałów we Francji.
W 1152 r. samodzielnie podjął kolejną próbę ataku na Anglię, jednak jego flotę rozproszyła burza i Henryk wylądował w Anglii z niewielkimi siłami. Oblegał zamek Malmesbury, spod którego wycofał się na wieść o zbliżaniu się wojsk króla Stefana. Henryk nie przyjął również bitwy pod Wallingford. Zamiast tego doszło do rokowań. Sprzyjał temu fakt, że król Stefan był zmęczony ciągłymi wojnami, a na dodatek stracił swojego najstarszego syna, Eustachego. Traktat został spisany w listopadzie 1153 r. w Winchesterze, a podpisany niedługo później w Wallingford. Traktat ten wyznaczał Henryka następcą Stefana. Rok później król Stefan zmarł i 19 grudnia 1154 r. Henryk został koronowany na króla Anglii.
[edytuj] Henryk i Anglicy
Gdy w 1154 roku Henryk wstępował na tron Anglii, nie znał języka angielskiego. Nauczył się go, uważał jednak język angielski za prostacki i posługiwał się francuskim.
Henryk rekrutował swoich urzędników z ziem zarówno angielskich jak i francuskich, toteż przyczynił się do nowej fali migracyjnej, zwłaszcza masowego napływu do kraju Andegaweńczyków i Akwitańczyków. Ponieważ pochodził z Francji było dlań oczywiste, że mimo całej swej wielkości jest jedynie wasalem króla Francji. Dlatego też postanowił uniezależnić się jako król Anglii. Polityka Henryka spowodowała wzrost wpływów francuskich na dworze angielskim. Aż do czasów Edwarda I królowie Anglii nie posługiwali się praktycznie językiem angielskim.
[edytuj] Imperium andegaweńskie
Objęcie tronu Anglii uczyniło Henryka jednym z ważniejszych europejskich monarchów. Jego potęga była nie w smak królowi Francji, Ludwikowi VII Młodemu, poprzedniemu mężowi Eleonory Akwitańskiej. W dodatku Henryk, jako książę Normandii i hrabia Andegawenii, był lennikiem korony francuskiej, z czego jednak się nie wywiązywał. Ludwik zdawał sobie sprawę, że skumulowanie władzy w ręku Henryka stwarza śmiertelne niebezpieczeństwo dla monarchii Kapetyngów i jej planów zjednoczenia ziem francuskich pod własnym berłem. Kapetyngowie byli jednak dużo słabsi od Andegawenów, dlatego Ludwik starał się szkodzić Henrykowi podsycając wewnętrzne konflikty w jego rozległym państwie.
Wkrótce po ślubie Henryka i Eleonory, Ludwik zdecydował się działać zbrojnie. Utworzył koalicję w skład której weszli król Stefan; Henryk I, hrabia Szampanii; syn Stefana – hrabia Eustachy IV z Boulogne; Robert I de Dreux, młodszy brat Ludwika VII; i Godfryd, młodszy brat Henryka II Plantageneta, który miał za złe bratu, że nie podzielił się z nim władzą w Andegawenii. W lipcu 1152 r. wojska francuskie zaatakowały Akwitanię, Godfryd wywołał bunt w Andegawenii, zaś pozostali koalicjanci ruszyli na Normandię. Henryk przebywał wówczas w Anglii. Udał się jednak na kontynent, przywrócił porządek w Andegawenii i powrócił do Anglii. Po siedmiu miesiącach starć i dyplomatycznych zabiegów udało mu się dojść do porozumienia z królem Stefanem (traktat w Willingford). Zawarciu porozumienia sprzyjała choroba króla Ludwika i nagła śmierć hrabiego Eustechego.
Z pierwszej próby Henryk wyszedł obronną ręką. Niedługo po objęciu tronu Anglii, w Andegawenii ponownie zbuntował się Godfryd, jednak bezskutecznie. W 1156 r. jeszcze raz spróbował szczęścia, z podobnym rezultatem. Mimo mediacji matki, spór między braćmi nie wygasał i zakończył się dopiero wraz z nagłą śmiercią Godfryda w 1158 r.
W następnych latach Henryk wciąż poszerzał swoje imperium. Francję udało się na pewien czas uspokoić hołdem lennym z Akwitanii, Andegawenii i Normandii oraz zaręczynami syna Henryka z córką Ludwika VII, Małgorzatą. Henryk poszerzał również swoje wpływy polityczne. W 1159 r. zmarł ostatni z synów króla Stefana Wilhelm z Blois, który był hrabią Mortain i Boulogne. Henryk przekazał te hrabstwa jego siostrze, Marii, ożenionej z Mateuszem, młodszym synem Thierry'ego, hrabiego Flandrii. Dzięki temu posunięciu Henryk zyskał we Flandrii sojusznika, w czym pomogły mu ekonomiczne powiązania Anglii i Flandrii. Henryk roztoczył swoje wpływy również na Bretanię, która była pogrążona w wojnie domowej. Henryk doprowadził do uspokojenia sytuacji i zaręczył swojego syna, Godfryda, z Konstancją, dziedziczką księstwa Bretanii.
Dzięki silnemu oparciu w Akwitanii w 1173 r. Henryk zhołdował sobie hrabiego Tuluzy. Pierwszą, nieudaną próbę podjął w 1159 r. Jednak wycofał się, gdyż, jak sam uzasadniał, nie chciał walczyć przeciwko swojemu zwierzchnikowi. Był nim król Ludwik VII, który na wieść o działaniach Henryka wyruszył do Tuluzy.
Henryk dążył również do podporządkowania sobie Szkocji. W 1157 r. zmusił jej króla, Malcolma IV do oddania Anglii Cumberlandu, Westmorlandu i Northumberlandu, które przejął jego dziadek, król Dawid I, dzięki małżeństwu z Matyldą, dziedziczką tych ziem. Kolejny król Szkocji, Wilhelm I Lew, w 1173 r. przyłączył się do koalicji przeciw Henrykowi, ale jego dwa najazdy (w 1173 i 1174 r.) zakończyły się niepowodzeniem, a podczas tego drugiego król dostał się do niewoli i w 1174 r. został zmuszony do podpisania upokarzającego traktatu w Falaise, w którym oddawał Anglii zamki Stirling, Edynburg, Roxburgh, Jedburgh i Berwick.
Nie poszło tak łatwo Henrykowi podczas prób podporządkowania Walii. Trzy wyprawy (w latach 1157, 1158 i 1163) przyniosły tylko połowiczne rezultaty, a Walijczycy zrzucali angielską zwierzchność, gdy tylko oddaliły się wojska Henryka II. Mimo to Anglicy wdzierali się coraz głębiej w walijskie terytorium. W 1158 r. opanowano część ziem na północy, utraconych jeszcze za panowania króla Stefana. Rok 1165 przyniósł Henrykowi formalne zwierzchnictwo nad walijskimi królami.
Szczególne miejsce w planach Henryka zajmowała Irlandia. Już od początku swojego panowania Henryk dążył do podboju wyspy. Niedługo po koronacji wysłał posłów (min. Thomasa Becketa) do papieża Hadriana IV (zresztą Anglika) by poparł plany królewskie, co papież istotnie uczynił bullą z 1155 r. Akcję królewską poprzedziły działania jego baronów. W 1166 r. król Leinster, Dermot MacMurrough, został wygnany ze swego królestwa i udał się na dwór Henryka do Akwitanii, prosząc o pomoc. Król przychylił się do tej prośby i dał wygnańcowi pomoc swoich wasali. Jednym z nich był Richard de Clare, 2. hrabia Pembroke, który za swoją lojalność otrzymał od Dermota rękę jego córki i tytuł dziedzica królestwa.
Anglicy szybko przywrócili Dermotowi jego królestwo. Zdobyto również Wexford i Waterford oraz splądrowano Dublin. Sami Anglicy również zajęli wiele ziem irlandzkich. W październiku 1171 r. na wyspę przybył król Henryk i odebrał hołd od angielskich posiadaczy na wyspie. Odparto również atak Wielkiego Króla Irlandii Rory'ego O'Connora i zmuszono władców irlandzkich do płacenia trybutu Anglii. Henryk zwołał również synod w Cashel, na którym podporządkował irlandzki Kościół Rzymowi, utworzył 4 metropolie i narzucił obrządek łaciński. Dublin i okolice stały się domeną królewską i zostały zasiedlone przez Anglików, wywodzących się głównie z Bristolu. Okolice Dublina zostały podzielone między drobnych angielskich rycerzy. Tereny zamieszkane przez Anglików odgrodzono od reszty Irlandii palisadą, stąd pierwsza angielska kolonia w Irlandii nosiła nazwę "The Pale". W 1177 r. Henryk przeznaczył Irlandię jako lenno dla swojego najmłodszego syna, Jana.
Wkrótce jednak wielu angielskich osadników zasymilowało się z miejscową ludnością, stając się gorliwymi rzecznikami niepodległości Irlandii. Na pełne podporządkowanie wyspy imperium Plantagenetów było jeszcze za słabe i zbyt zaabsorbowane sprawami kontynentu.
[edytuj] Polityka wewnętrzna
Pierwszym zadaniem Henryka w polityce wewnętrznej było odbudowanie prestiżu monarchii, nadwątlonego w okresie panowania króla Stefana, za panowania którego baronowie zyskali rozległe przywileje i posiadłości ziemskie; król odstąpił im nawet swoje regalia, takie jak bicie monety, budowa zamków i sądownictwo. Zwłaszcza to drugie było nadmiernie praktykowane i kiedy Henryk został królem jedną z jego pierwszych decyzji było wyburzenie nielegalnie zbudowanych zamków. Starał się również przywrócić sądownictwo władzy królewskiej i wprowadzić powszechne prawo (common law) dla wszystkich mieszkańców. Legiści króla po wnikliwym studiowaniu prawa rzymskiego uznali, że każdy ma prawo do sprawiedliwości u króla (po uiszczeniu, rzecz jasna, pewnej opłaty). Za czasów Henryka powstaje Główny Sąd Królewski, zajmujący się rozpatrywaniem apelacji. Po hrabstwach rozjeżdżali się królewscy sędziowie wędrowni (iudices itinerantes), którzy sądzili w oparciu o prawa królewskie. Zniesiono instytucję ordaliów (sądów bożych) i wprowadzono ławy przysięgłych, rekrutujących się z miejscowej wolnej ludności. Wprowadzono instytucję Najwyższego Sędziego (Justiciar), który miał zastępować króla podczas jego nieobecności w Anglii. Pierwszym Sędzią został Richard de Lucy.
Reformy objęły również sprawy skarbowe. Utrzymano powołany przez Henryka I trybunał Szachownicy. W 1163 r. zaprzestano pobierania Danegeldu. Prekaria feudalna (aide) uzyskała rangę powszechnego podatku. Wprowadzono również tarczowe (scutagium), czyli podatek płacony w zamian za zwolnienie ze służby rycerskiej (Henryk wolał najemną armię od pocztów feudalnych). Rosły podatki z tytułu dziedziczenia lenn; branie w królewską opiekę wdów, sierot i instytucji kościelnych służyło głównie wyciśnięciu z nich jak największej ilości pieniędzy.
[edytuj] Zatarg z Kościołem
Celem Henryka była również sakralizacja osoby króla, jaka miała miejsce w domu Kapetyngów. Tutaj na przeszkodzie stanęły emancypacyjne dążenia Kościoła. Opozycja antykrólewska istniała również na dworze, brakowało jednolitej koncepcji władzy królewskiej, a znakomity uczony Jan z Salisbury napisał traktat Polycraticus, w którym uzasadniał konieczność prymatu władzy kościelnej nad świecką i usprawiedliwiał "tyranobójstwo". Ponadto Henryk popadł w zatarg z Kościołem na tle sądownictwa: od czasów Wilhelma Zdobywcy Kościół zyskał szeroką autonomię w sprawach sądowych, uzyskując zwolnienie duchownych spod jurysdykcji świeckiej, ale także uzyskując możliwość powoływania osób świeckich przed trybunały kościelne. W 1164 r. Henryk wydał konstytucje clarendońskie, w których zabraniał powoływania osób świeckich przed kościelne sądy, nakazywał odpowiedzialność karną duchownych przed sądami świeckimi, umacniał wpływ króla na elekcje biskupów i zabraniał apelacji do Rzymu bez zgody monarchy.
Opór tym postanowieniom dał nowy arcybiskup Canterbury Thomas Becket, były współpracownik króla, od 1162 r. arcybiskup i obrońca prerogatyw Kościoła. W wyniku sporu, arcybiskup znalazł się na wygnaniu we Francji. Papież Aleksander III toczył właśnie walkę z cesarzem Fryderykiem Barbarossą i nie chciał zrażać króla Anglii. Zaproponował kompromis i arcybiskup wrócił do Anglii. Wkrótce jednak znowu popadł w konflikt z monarchą i ponownie znalazł się na wygnaniu. Wrócił w 1170 r. i dalej działał wbrew woli króla (np. sprzeciwił się koronacji następcy Henryka). Pewnego razu podczas uczty Henryk miał wykrzyknąć "Któż uwolni mnie od tego mącicielskiego klechy?" (Will no one rid me of this meddlesome priest?). Czterech rycerzy (Reginald Fitzurse, Hugh de Moreville, Wilhelm de Tracy i Richard le Breton) licząc na nagrodę 29 grudnia 1170 r. zarąbało mieczami arcybiskupa przed ołtarzem katedry w Canterbury.
W wyniku tego morderstwa kościelna polityka króla załamała się. Opór feudałów, kleru i papiestwa, grożącego ekskomuniką, zmusiły Henryka do upokarzającej ceremonii pokutnej. 21 maja 1172 r. został wychłostany leżąc nago przed katedrą w Avranches. Musiał również odbyć pielgrzymkę do grobu Becketa (kanonizowanego w 1173 r.). Konstytucje clarendońskie zostały odwołane, król utrzymał tylko prawo wpływu na nominacje dostojników kościelnych. Zobowiązał się również udać na wyprawę krzyżową i wysłać pieniądze do państw krzyżowych na Wschodzie. Henryk nigdy nie udał się na krucjatę, mimo iż proponowano mu nawet koronę Jerozolimy. W 1188 r. odmówił płacenia podatku na rzecz odbicia Świętego Miasta (tzw. "podatku saladyńskiego"). Jego śmierć, rok później, została przez niektórych zinterpretowana jako kara boża za niewspomożenie planów odbicia Jerozolimy.
[edytuj] Konflikt z synami
Henryk miał pięciu synów, z których czterech dożyło lat sprawnych do rządzenia. Stosunki między ojcem a synami były złe. Synowie odziedziczyli po ojcu ogromne ambicje i dążyli do tego, aby wcześnie uzyskać pod własną władzę jakąkolwiek część terytorium ojca. Te rodzinne animozje były wykorzystywane przez siły wrogie Andegawenom – niezadowolonych feudałów i królów Francji, najpierw Ludwika VII, od 1180 r. jego syna Filipa Augusta. Następcą Henryka II, był jego najstarszy syn, Henryk, zwany Młodym Królem, ukoronowany już w 1170 r., również zięć króla Francji. Młodszy Henryk otrzymał po koronacji współwładztwo w Andegawenii, ale młody król chciał rządzić samodzielnie. Dodatkowo, w 1173 r. Henryk II nosił się z planem wydzielenia części Andegawenii jako uposażenie swojemu najmłodszemu synowi Janowi, lub też oddania mu całego hrabstwa. Henryk Młody Król odczuł to bardzo dotkliwie i zaczął spiskować przeciwko ojcu. Miał poparcie matki, skłóconej z mężem, większości feudałów, króla Francji, króla Szkocji oraz hrabiów Flandrii, Blois i Boulogne.
Rewolta rozpoczęła się w 1173 r. od ataku Filipa z Flandrii i Mateusza II z Boulogne na Normandię. 29 czerwca Filip rozpoczął oblężenie Aumele. Jednocześnie Ludwik VII i młodszy Henryk zaatakowali Verneuil. Robert de Beaumont, 3. hrabia Leicester, czołowy buntownik wśród arystokracji, zebrał armię flamandzkich najemników i przeprawił się do Anglii. Został jednak pobity przez wojska Richarda de Luciego, które właśnie odparły atak Szkotów na północne pogranicze. Rok później Szkoci zaatakowali ponownie. Henryk II uporał się z atakiem na Normandię i przeprawił się do Anglii. Po pielgrzymce do grobu Becketa ruszył na północ i pojmał króla Wilhelma Lwa. Tymczasem zbuntowani baronowie i sam Henryk Młody Król poddali się zwycięzcy. Henryk II nie wyciągnął wobec pierworodnego żadnych konsekwencji. Królowa Eleonora, która odegrała niebagatelną rolę w podżeganiu syna do buntu przeciwko ojcu, została uwięziona na kilka lat.
Henryk Młody Król zmarł w 1183 r. Doprowadziło to do sporów o sukcesję. Henryk widział na tronie najmłodszego Jana, swojego ulubionego syna. Eleonora Akwitańska popierała jej ulubieńca – najstarszego z żyjących synów, Ryszarda. O swoje wystąpił też trzeci z braci, Godfryd. Ten został jednak pokonany i musiał uciekać do Francji, gdzie zmarł. Ryszard, korzystając z poparcia Filipa Augusta i Eleonory, toczył walkę z ojcem. 4 czerwca 1189 r. dzięki francuskim posiłkom Ryszard pokonał ojca. Henryk wycofał się do Chinon, gdzie 6 lipca zmarł. Z jego synów czuwał przy nim tylko nieślubny Godfryd, arcybiskup Yorku.
Gerald z Walii podaje, że ostatnie słowa króla brzmiały: Hańba, hańba pokonanemu królowi. Według innej wersji zwrócił się do arcybiskupa Godfryda mówiąc: Moi pozostali synowie to prawdziwe bękarty. Został pochowany w opactwie Fontevraud-l'Abbaye. Następcą Henryka na tronie Anglii został popierany przez Eleonorę Ryszard. Ulubieniec Henryka, Jan, wstąpił na tron Anglii po śmierci brata w 1199 roku.
[edytuj] Król prywatnie
Król Henryk posiadał wiele kochanek, spośród których najsłynniejsza jest Rosamund Clifford, zwana "Piękną Rozamundą", którą Henryk poznał podczas wyprawy do Walii w 1165 r. Od czasu zerwania z żoną w 1174 r. Henryk nie krył się z tym romansem, jak i z innymi. Rozamund zmarła ok. 1176 r., nie wiemy czy miała z Henrykiem dzieci. Inną jego słynną kochanką była córka Ludwika VII francuskiego Alicja, narzeczona jego syna Ryszarda. Alicja pozostała na dworze Henryka mimo iż nigdy nie poślubiła jego syna. Urodziła Henrykowi jedno dziecko.
Peter z Blois tak opisał Henryka ok. 1177 r.: Pan król ma długie, rude włosy, które jednak wraz z wiekiem stają się coraz bardziej siwe. Jest średniego wzrostu, ale czasem wydaje się bardzo mały. Ma pałąkowate nogi, golenie jeźdźca, szeroką pierś i umięśnione ramiona. To wskazuje na człowieka silnego, zwinnego i śmiałego. Nigdy nie siedzi, chyba że na koniu lub przy jedzeniu. Jeśli zajdzie konieczność, potrafi w ciągu jednego dnia pokonać odległość 4-5 dni marszu i, omijając zasadzki wroga, znienacka go zaatakować. Zawsze trzyma w ręku łuk, miecz, włócznię albo strzałę, chyba że czyta książki lub uczestniczy w posiedzeniach Rady.
Gerald z Walii tak opisał króla: Człek rudy i piegowaty, z dużą, okrągłą głową, szarymi oczami pałającymi zawziętością i nieopanowaniem, nabiegłymi krwią w chwilach złości. Twarz ma zapalczywą i szorstką, głos chropowaty. Jego pierś jest silna i szeroka, ramiona potężne. Ciało dobrze zbudowane, ze skłonnościami do tycia, które równoważy zamiłowanie do ćwiczeń fizycznych.
Henryk był również człowiekiem wykształconym. Znał kilka języków obcych, a jego zwolennicy pisali, że włada każdymi językami używanymi między morzem Francji a Jordanem.
W 1144 roku Adelard z Bath poświęcił mu swój traktat o astrolabium.
[edytuj] Wywód przodków
[edytuj] Rodzina
18 maja 1152 r. poślubił Eleonorę (1122 – 1 kwietnia 1204), córkę Wilhelma X Świętego, księcia Akwitanii i Eleonory, córki wicehrabiego Amalryka de Châtellerault. Henryk i Eleonora mieli razem pięciu synów i trzy córki:
Henryk miał również kilkoro dzieci ze związków pozamałżeńskich:
Z Idą, hrabiną Norfolk:
Z Ykenai:
Z Alicją, królewną francuską:
Z nieznanymi kochankami:

Summary:
Henryk II Plantagenet lub Andegaweński, Curtmantle, Fitzempress (ur. 5 marca 1133 w Le Mans, zm. 6 lipca 1189 w Chinon) – od 1151 hrabia Andegawenii, od 1154 król Anglii, w różnych czasach kontrolował także część Walii, Szkocji, północną Irlandię i zachodnią Francję.
Syn Godfryda V Plantageneta i Matyldy, córki Henryka I Beauclerc, króla Anglii. W 1151 odziedziczył po ojcu Andegawenię, w 1152 ożenił się z Eleonorą, dziedziczką Akwitanii, a w 1154 został królem Anglii. Jako taki przeprowadził szereg reform wewnętrznych. Skonfliktowany z Thomasem Becketem, arcybiskupem Canterbury. W 1171 podbił Irlandię, w 1175 podporządkował sobie Szkocję.
Od 1173 walczył z królami francuskimi, którzy popierali przeciw niemu jego zbuntowanych synów – najpierw Henryka Młodego Króla, później Ryszarda I Lwie Serce.
W pamięci wielu pokoleń potomnych pozostał jedynie jako ojciec Ryszarda Lwie Serce, którego legenda zdominowała historię całego domu angielskich Plantagenetów.


[edytuj] Funkcje, dla których można rozważać ekstrema
W matematyce wartością funkcji nie musi być koniecznie liczba – funkcją jest dowolne przyporządkowanie każdemu elementowi zbioru zwanego dziedziną po jednym elemencie zbioru zwanego przeciwdziedziną. Funkcją jest więc również przyporządkowanie każdemu łysemu aktorowi Teatru Wielkiego koloru włosów jego ulubionej peruki.
Pojęcie ekstremum wymaga, by wartości funkcji dało się ze sobą porównywać – w przeciwdziedzinie funkcji powinien być zatem zdefiniowany jakiś porządek. Zbiór uporządkowany, i to liniowo, tworzą np. liczby rzeczywiste. Nie ma natomiast powszechnie przyjętego uporządkowania kolorów, zwłaszcza porządku liniowego.
W przypadku ekstremum lokalnego konieczne jest ponadto sprecyzowanie pojęcia "lokalności". Dokonuje się to przez określenie dla każdego argumentu funkcji, które punkty z jej dziedziny są mu "bliskie". Formalizując to podejście określamy w każdym punkcie dziedziny funkcji tak zwaną bazę otoczeń punktu. Dla liczby rzeczywistej otoczeniem jest np. przedział otwarty, zawierający tę liczbę. Ogólnie, zbiór z systemem otoczeń, spełniającym pewne naturalne warunki tworzy tzw. przestrzeń topologiczną.
O ekstremach lokalnych można zatem mówić w przypadku dowolnej funkcji, której dziedzina jest przestrzenią topologiczną, a przeciwdziedzina zbiorem częściowo uporządkowanym. Ze względu na zastosowania najczęściej rozważa się szczególny przypadek – funkcje rzeczywiste, czyli funkcje o wartościach w liczbach rzeczywistych, których dziedzina jest podzbiorem skończeniewymiarowej przestrzeni euklidesowej.
[edytuj] Definicje
Funkcja o wartościach w zbiorze uporządkowanym określona na przestrzeni topologicznej ma w punkcie tej przestrzeni:
Funkcja o wartościach w zbiorze uporządkowanym ma w punkcie swojej dziedziny:
Nie każda funkcja posiada ekstrema. Jeśli funkcja nie jest ograniczona (np. ), to nie ma maksimum ani minimum globalnego – jeżeli nie jest ograniczona od góry, to nie ma maksimum globalnego; a jeżeli od dołu, to nie ma minimum globalnego.
Można też mówić o maksimach i minimach w podzbiorze dziedziny – są to wówczas największe lub najmniejsze wartości funkcji dla argumentów z tego podzbioru.
[edytuj] Funkcje rzeczywiste jednej zmiennej
[edytuj] Proste przykłady ekstremów
[edytuj] Przykład – właściwe minimum lokalne w każdym punkcie dziedziny
Niech funkcja� f �przyporządkowuje każdej liczbie wymiernej wartość mianownika wyrażającego ją ułamka skróconego. Formalnie:
gdzie NWD oznacza największy wspólny dzielnik.
Dla dowolnego wymiernego� x �istnieje otoczenie otwarte w którym wszystkie inne liczby wymierne mają większy mianownik, a więc większą wartość funkcji� f . A zatem funkcja ta ma dla każdej liczby wymiernej (czyli dla każdego punktu swojej dziedziny) właściwe minimum lokalne.
[edytuj] Warunek wystarczający ekstremum globalnego (twierdzenie Weierstrassa)
Z twierdzenia Weierstrassa wiadomo, że funkcja ciągła o wartościach rzeczywistych, określona na zbiorze zwartym (a więc np. na przedziale domkniętym), osiąga ekstrema globalne. Twierdzenie to jest prawdziwe w pełnej ogólności – a więc nie tylko dla funkcji liczbowych, a dla dowolnych funkcji ciągłych, określonych na zwartych podzbiorach dowolnych przestrzeni topologicznych.
[edytuj] Funkcje różniczkowalne
W dalszej części sekcji rozważane będą funkcje ciągłe oraz różniczkowalne w przedziale Geometrycznie oznacza to, że ich wykres jest "nieprzerwany" i "gładki", czyli ma w każdym punkcie styczną.
[edytuj] Warunek konieczny ekstremum lokalnego (twierdzenie Fermata)
Warunkiem koniecznym istnienia ekstremów lokalnych funkcji w pewnym punkcie jest
Geometrycznie oznacza to, że styczna do wykresu funkcji jest w tym punkcie prostą poziomą. Jest to tzw. twierdzenie Fermata. Udowodnijmy je:
jeśli � ma w punkcie ekstremum lokalne, to istnieje takie� ,� że dla każdej liczby rzeczywistej , �spełniającej ,� zachodzi:
a więc:
Po przejściu do granicy, dla ,� otrzymujemy:
Zatem . ∎
Warunek Fermata nie jest jednak wystarczający. Np. funkcja nie ma ekstremum, chociaż jej pochodna zeruje się dla Ekstremum może natomiast istnieć w punktach, w których nie istnieje (obustronna) pochodna skończona – funkcja ma na przykład, minimum w punkcie podczas gdy jej pochodna lewostronna w tym punkcie równa się a prawostronna Podobnie funkcja wartość bezwzględna ma w punkcie minimum globalne, chociaż w tym punkcie nie jest różniczkowalna.
[edytuj] Warunek konieczny i wystarczający istnienia ekstremum lokalnego
Funkcja ciągła różniczkowalna w przedziale i mająca skończoną liczbę punktów stacjonarnych (tj. takich, w których zeruje się jej pierwsza pochodna) ma w punkcie :
[edytuj] Inne warunki wystarczające istnienia ekstremów
Jeśli o funkcji określonej jak wyżej, założy się dodatkowo, że jest dwukrotnie różniczkowalna w przedziale oraz jej druga pochodna jest ciągła, to jeżeli i to funkcja ma w punkcie ekstremum, przy czym, gdy to jest to maksimum lokalne, a gdy to minimum lokalne . Powyższe kryterium nie rozstrzyga przypadku, gdy druga pochodna jest równa zero.
[edytuj] Kryterium istnienia ekstremów funkcji n-krotnie różniczkowalnych
Jeżeli założy się dodatkowo o funkcji że jest -krotnie razy różniczkowalna i -ta pochodna jest ciągła w to prawdziwe jest następujące twierdzenie:
Jeżeli
tj. wszystkie pochodne do -ej zerują się w punkcie a -ta pochodna jest różna od zera, to
Z założenia zerowania się pochodnych do można wyprowadzić korzystając ze wzoru Taylora:
dla pewnego
Jeśli jest parzyste, rozumowanie przebiega jak poprzednio. Gdy jest nieparzyste, prawa strona równości zmienia znak, gdy zmienia znak, a funkcja zachowuje w pewnym otoczeniu punktu ten sam znak co Czyli ma dla inny znak niż dla więc nie istnieje ekstremum w punkcie
[edytuj] Proste zagadnienia optymalizacyjne
Zagadnienie wyznaczania ekstremów funkcji występuje często w fizyce i technice. Oto przykład:
[edytuj] Pudełko o największej objętości
[edytuj] Koszt eksploatacji statku
[edytuj] Funkcje określone na podzbiorach przestrzeni unormowanych
Pewne wyniki związane z istnieniem ekstremów, otrzymane dla funkcji argumentów rzeczywistych, przenoszą się na funkcje określone na podzbiorach przestrzeni unormowanych.
W dalszej części tego paragrafu przez rozumiana jest dowolna przestrzeń unormowana, zaś przez pewien jej otwarty podzbiór. Funkcja musi być różniczkowalna (w sensie Frécheta) w zbiorze Przez zapis lub rozumie się różniczkę funkcji która jest odwzorowaniem liniowym i ciągłym przestrzeni o wartościach w Pochodna -tego rzędu funkcji (-krotnie różniczkowalnej) jest odwzorowaniem -liniowym przestrzeni o wartościach rzeczywistych i oznaczana jest przez lub
Podobnie jak dla funkcji rzeczywistych, warunkiem koniecznym istnienia ekstremum w punkcie jest, aby wartość funkcji będącej różniczką w wynosiła zero dla wszystkich punktów w pewnym otoczeniu x0 (). Punkt, w którym różniczka się zeruje (jest funkcją stale równą zero w pewnym otoczeniu x0), nazywany jest punktem stacjonarnym.
Tak jak w przypadku funkcji jednej zmiennej, w punkcie stacjonarnym wcale nie musi być ekstremum. Na przykład dla funkcji danej wzorem której wykresem jest paraboloida hiperboliczna, pochodne cząstkowe są jednocześnie równe zeru tylko w punkcie w którym Jednocześnie widać (por. rysunek obok), że w dowolnym otoczeniu zera funkcja przybiera zarówno wartości dodanie jak i ujemne, a więc nie może być w nim ekstremum.
[edytuj] Definicje pomocnicze
Na potrzeby dalszych twierdzeń, konieczne będzie wprowadzenie kilku definicji:
Funkcjonał dwuliniowy jest nieujemny, niedodatni, dodatni, ujemny jeśli odpowiednio dla wszelkich
Funkcjonał dwuliniowy jest
W szczególności, każda macierz kwadratowa może być interpretowana jako macierz funkcjonału dwuliniowego przestrzeni (por. macierz dodatnio określona). Prawdziwe jest twierdzenie, które mówi, że każdy dodatni (lub ujemny) funkcjonał dwuliniowy tej przestrzeni jest dodatnio określony (ujemnie określony). Do badania dodatniej (ujemnej) określoności macierzy służy kryterium Sylvestera.
[edytuj] Ekstrema a druga pochodna
Jeżeli funkcja jest dwukrotnie różniczkowalna w pewnym otoczeniu punktu przy czym a pochodna jest ciągła w to
[edytuj] Warunek konieczny i wystarczający istnienia ekstremum
Niech, jak poprzednio, funkcja będzie dwukrotnie różniczkowalna w pewnym otoczeniu punktu przy czym a pochodna jest ciągła w
[edytuj] Funkcje określone na podzbiorach płaszczyzny
Ważnym przypadkiem są funkcje określone na podzbiorach Przypadek ten zasługuje na wyróżnienie ponieważ funkcje tego typu szczególnie często pojawiają się w zastosowaniach. Korzystając z własności pochodnych cząstkowych takich funkcji można podać następujący algorytm badania istnienia ekstremów funkcji gdzie jest otwartym podzbiorem płaszczyzny. O funkcji wiadomo, że jest dwukrotnie różniczkowalna i jej druga pochodna jest ciągła.
[edytuj] Przykład
Znaleźć ekstrema funkcji
Obliczamy pierwsze pochodne cząstkowe funkcji f i przyrównujemy do zera:
Układ równań ma dokładnie 4 rozwiązania, którymi są punkty
[edytuj] Funkcje uwikłane
W tej sekcji rozważane będą ekstrema funkcji dla której nie znamy jednak bezpośredniej zależności od mając jedynie równanie postaci
Podobnie jak w poprzednim przypadku, o funkcji F zakładamy, że jest dwukrotnie różniczkowalna w pewnym otwartym podzbiorze oraz jest zbiorem punktów obszaru, w których
Na mocy twierdzenia o funkcji uwikłanej, wzór
gdzie a w konsekwencji także
pozwala wyznaczyć ekstrema funkcji uwikłanej w równaniu . W tym celu należy wyznaczyć punkty, w których
Dwa ostatnie warunki równoważne są poniższym, tj.
[edytuj] Przykład
Znaleźć ekstrema funkcji y, określonej równaniem
Ponieważ
tylko gdy x = y, więc wstawiając to do równania
otrzymujemy jako jedyne rozwiązania punkty (1,1),( − 1, − 1).
Ponieważ
oraz
zatem w punkcie (1,1) druga pochodna
czyli w tym punkcie jest minimum lokalne, natomiast w punkcie ( − 1, − 1),
czyli w tym punkcie jest maksimum lokalne funkcji y.
[edytuj] Rachunek wariacyjny
Ważnymi obiektami matematycznymi są te funkcjonały, które danej funkcji przypisują liczbę rzeczywistą, np. długość łuku jej wykresu. Przestrzeń funkcyjna jest przestrzenią unormowaną, opisywaną w jednej z wcześniejszych sekcji, jednak badanie ekstremów tych funkcjonałów jest szczególnie istotne ze względu na zastosowania w fizyce i technice – przykładowo jeśli funkcja będąca argumentem funkcjonału opisuje kształt śmigła samolotu, a wartości funkcjonału opisują wydajność śmigła, to znalezienie globalnego maksimum jest równoważne wyliczeniu jaki kształt śmigła zapewni największą wydajność.
Badania funkcjonałów zapoczątkował Leonard Euler. Klasycznym problemem, prowadzącym do znalezienia ekstremów pewnego funkcjonału jest zagadnienie brachistochrony, postawione w 1696 przez Jana Bernoulliego w periodyku Acta Eroditorium. Sprowadza się ono do znalezienia takiej krzywej łączącej dwa punkty A i B, aby ciało staczające się po niej od punktu A do B pokonało tę drogę w najkrótszym czasie .
[edytuj] Ekstrema mocne i słabe
Szukając lokalnych ekstremów funkcjonałów konieczne jest zdefiniowanie przestrzeni topologicznej. Najprościej zrobić to konstruując bazę coraz węższych otoczeń wokół każdego punktu dziedziny. Rozsądnie jest przyjąć, że ciąg funkcji należących do coraz węższych otoczeń powinien zbiegać do funkcji f odpowiadającej otaczanemu punktowi, jednak nie jest oczywiste, czy także pochodne tych funkcji muszą zbiegać do pochodnej f. Jeśli przyjmiemy, że tak, to mówimy o tzw. ekstremum mocnym, jeśli natomiast dopuszczamy dowolne wartości pochodnej, o ekstremum słabym. Każde ekstremum mocne jest szczególnym przypadkiem słabego, odwrotnie nie koniecznie.
[edytuj] Przykład – równania Eulera-Lagrange'a
Rachunek wariacyjny bada ekstrema funkcjonałów, często zadanych w postaci całek. W mechanice klasycznej ważne są równania, pozwalające na znajdowanie torów cząstek qk, jeśli znana jest funkcja L (lagranżjan), opisująca ten układ. Równania te zostały wprowadzone w 1750 roku przez Leonharda Eulera oraz Josepha Louisa Lagrange'a i zwane są dziś nazwiskami ich odkrywców. Równania Eulera-Lagrange'a mają ścisły związek z metodami rachunku wariacyjnego.
Formalnie, o funkcji L zakłada się że jest określona na oraz jest dwukrotnie różniczkowalna w sposób ciągły. Dalej, o funkcji
zakłada się, że jest funkcją o wartościach wektorowych, dwukrotnie różniczkowalną w sposób ciągły. W celu wyznaczenia toru cząstki, określa się funkcjonał
Ekstremów tego funkcjonału szuka się w klasie funkcji dwukrotnie różniczkowalnych, przyjmujących na końcach przedziału [a,b] wartości
Jest to problem z tzw. ustalonym brzegiem. Okazuje się, że funkcje qi, dla których funkcjonał F przyjmuje ekstremum, spełniają układ równań różniczkowych cząstkowych, zwanych równaniami Eulera-Lagrange'a, postaci:
gdzie
[edytuj] Ekstrema warunkowe
W matematyce i fizyce zachodzi często potrzeba badania ekstremów funkcji przy pewnych dodatkowych warunkach. Chcąc np. znaleźć odległość punktu od hiperpowierzchni zadanej równaniem g(x,y,z) = 0 należy zbadać minima funkcji
przy warunku dodatkowym
W paragrafie tym podamy ogólną definicję ekstremum warunkowego i ogólne wyniki tej teorii, badanie ekstremów warunkowych funkcji tylko dwóch zmiennych zostanie omówione w następnym ustępie.
Jeśli X jest przestrzenią topologiczną, Y przestrzenią liniową, oraz to mówimy że funkcja ma w punkcie minimum (maksimum) lokalne przy warunku M (albo związane zbiorem M), jeśli istnieje otoczenie U punktu x0 takie, że względnie dla
[edytuj] Warunek konieczny istnienia ekstremum warunkowego
W dalszym ciągu będziemy zakładali spełnienie założeń twierdzenia Lusternika, tj.
Niech f będzie funkcją określoną na otwartym podzbiorze U przestrzeni Banacha X o wartościach w oraz niech będzie punktem regularnym zbioru M = G − 1(0). Jeżeli funkcja f jest różniczkowalna w punkcie x0 i ma w tym punkcie ekstremum warunkowe, to
dla każdego
W praktyce, często wykorzystywanym faktem do badania ekstremów warunkowych jest tzw. drugie twierdzenie Lusternika, mówiące o tym, że jeżeli spełnione są założenia twierdzenia Lusternika i funkcja f, określona jak wyżej, jest różniczkowalna w punkcie i ma w tym punkcie ekstremum warunkowe (związane warunkiem M), to istnieje funkcjonał liniowy taki, że
Funkcjonał Λ nazywany jest funkcjonałem Lagrange'a i ma ścisły związek z metodą szukania ekstremów warunkowych, zwaną metodą mnożników Lagrange'a, opisaną dalej.
[edytuj] Warunki wystarczające istnienia ekstremum warunkowego
W dalszym ciągu, podtrzymując powyższe założenia i zakładając dodatkowo, że funkcje f i G są dwukrotnie różniczkowalne w sposób ciągły w pewnych otoczeniach punktu x0, można sformułować warunek wystarczający istnienia ekstremum warunkowego. Mianowicie, jeżeli istnieje funkcjonał liniowy taki, że
oraz
jest dodatnio (ujemnie) określona dla to funkcja f ma w punkcie x0 minimum (maksimum) warunkowe.
Twierdzenie to można udowodnić korzystając z twierdzenia Lusternika i odpowiednio wykorzystując twierdzenia Taylora. Daje się ono łatwo uogólnić na przypadek pochodnych wyższych rzędów – w tym przypadku dodatkowo zakłada się że odwzorowania f i G są różniczkowalne 2n razy w sposób ciągły w pewnym otoczeniu punktu x0. Wówczas, jeżeli istnieje funkcjonał taki, że
dla oraz odwzorowanie
jest dodatnio (ujemnie) określona dla to funkcja f ma w punkcie x0 minimum (maksimum) warunkowe.
[edytuj] Ekstrema warunkowe w
Badanie ekstremów warunkowych przekształceń dowolnych przestrzeni Banacha jest rzeczą trudną. Już samo spełnienie założeń twierdzenia Lusternika może okazać się niemożliwe, gdyż nie każdą przestrzeń unormowaną da się rozłożyć na topologiczną sumę prostą jej podprzestrzeni . Duża część zagadnień praktycznych sprowadza się do badania ekstremów warunkowych w przypadku gdy a odwzorowanie reprezentowane jest przez układ m funkcji o n zmiennych, tj.
Szukanie ekstremów warunkowych funkcji będących zarazem punktami regularnymi , sprowadza się do rozwiązania układu równań operatorowych
gdzie Wiadomo, że każdy taki funkcjonał Λ jest reprezentowany przez układ m liczb rzeczywistych a pochodna jest macierzą wymiaru rzędu m . Układ równań operatorowych sprowadza się więc do układu m + n równań skalarnych:
gdzie o n + m zmiennych Wszystkie punkty, w których funkcja może przyjmować ekstrema warunkowe, należą do zbioru rozwiązań tego układu równań. Liczby λi spełniają tylko rolę pomocniczą i nazywane są często mnożnikami Lagrange'a. Po znalezieniu punktów spełniających warunek konieczny dla ekstremum, należy odwołać się do warunku wystarczającego, tj. zbadać dodatnią (ujemną określoność)
dla
co sprowadza się do badania formy kwadratowej
gdzie
Warunek jest równoważny równaniu
które w postaci macierzowej przybiera formę
Do badania określoności tej macierzy można stosować kryterium Sylvestera.
W praktyce, gdy wprowadzamy funkcję pomocniczą
i szukamy dla niej warunków koniecznych na istnienie jej ekstremów, jako funkcji dwóch zmiennych , tj. rozwiązaniu układu równań a następnie wyrugowaniu z tego układu równań czynnika nieoznaczonego λ. Do otrzymanego warunku dołączamy warunek G(x,y) = 0. Równoważnie, wszystkie punkty, które mogą być ekstremami warunkowymi można wyznaczyć z układu równań
gdzie oznacza jakobian funkcji f i G.
[edytuj] Przykład – ekstrema funkcji na okręgu
Ilustracją zastosowania metody mnożników Lagrange'a jest problem wyznaczenia ekstremów funkcji:
na kole jednostkowym, tj. przy warunku
Zatem funkcja G jest postaci
a więc funkcja F wyraża się wzorem:
Wszystkie punkty, które mogą być ekstremami warunkowymi są rozwiązaniami układu równań
Podstawiając do pierwszego równania uzyskujemy: Stosując podobne podstawienie do trzeciego równania, dostaje się warunek skąd wynika Funkcja może zatem przyjmować ekstrema tylko w punktach Ponieważ okrąg jest zbiorem domkniętym i ograniczonym (czyli zwartym ), więc na mocy twierdzenia Weierstrassa, funkcja osiąga w tych punktach ekstrema (warunkowe):
Warto zauważyć, że funkcja f, określona na całej płaszczyźnie (bez dodatkowego warunku) nie ma ekstremów.
[edytuj] Przykład – problem maksymalnej entropii
Problem polega na znalezieniu dyskretnego rozkładu zmiennej losowej maksymalizującego entropię. Funkcja entropii prawdopodobieństw wyraża się wzorem
Oczywiście, suma prawdopodobieństw jest równa jeden, więc warunek na przyjmuje postać
Stosując metodę mnożników Lagrange'a, dostajemy układ n równań:
który sprowadza się do układu
Różniczkując każde równanie n-krotnie, powyższy układ sprowadza się do poniższego:
Z powyższego wynika, że wszystkie prawdopodobieństwa są równe, tj. a ponieważ ich suma jest równa jeden, wynika stąd, że dla dowolnego �:
[edytuj] Gradacyjna analiza odpowiedniości
Ciekawym praktycznym zastosowaniem ekstremum lokalnego w przestrzeni par permutacji jest algorytm statystyczny, zwany gradacyjną analizą odpowiedniości (Grade Correspondence Analysis; GCA).
Algorytm ma na celu przekształcenie badanych nominalnych cech statystycznych w cechy porządkowe tak, aby korelacja rangowa pomiędzy nimi w zbiorze uczącym była maksymalna .
Algorytm GCA był stosowany m.in. do tabeli, w której wiersze odpowiadają okręgom wyborczym, kolumny partiom politycznym, a liczby w komórkach macierzy liczbie głosów oddanych na poszczególne partie w poszczególnych okręgach GCA rozmieściło zarówno okręgi wyborcze, jak i partie na skali, która po zbadaniu okazała się odpowiadać continuum lewica-prawica.
Ściśle: danymi wejściowymi jest tzw. macierz kontyngencji, której wiersze odpowiadają możliwym wartościom (tzw. etykietom) pewnej nominalnej cechy statystycznej (zwanej zmienną wierszową), a kolumny możliwym wartościom innej cechy nominalnej (zwanej zmienną kolumnową). Wartości elementów macierzy reprezentują liczebność obserwacji w próbie, dla których rozważane dwie cechy mają wartości przypisane do danego wiersza i kolumny .
Celem algorytmu jest znalezienie takiej permutacji wierszy i kolumn macierzy (czyli etykiet zmiennych wierszowej i kolumnowej), aby współczynnik rho Spearmana dla powstałego rozkładu dwuwymiarowego był największy. Odpowiada to znalezieniu takiego uszeregowania etykiet zmiennych nominalnych, aby powstałe w ten sposób zmienne porządkowe wykazywały możliwie dużą zależność statystyczną w sensie korelacji rangowej.
GCA jest algorytmem iteracyjnym, który wielokrotnie startując od losowych permutacji wierszy i kolumn macierzy, dochodzi do różnych lokalnych maksimów rho Spearmana. Maksima są lokalne w tym sensie, że aby uzyskać większą wartość trzeba zmienić jednocześnie kolejność wierszy i kolumn macierzy. Zmiana wyłącznie kolejności wierszy lub wyłącznie kolejności kolumn nie da wyższej wartości rho.

Summary:
Ekstremum (l. mn. ekstrema; z łac. extrēmum – koniec) – w analizie matematycznej największa lub najmniejsza wartość funkcji.
Obrazowo: Na powierzchni Ziemi maksimum globalne wysokości nad poziomem morza występuje na szczycie Mount Everestu, maksimum lokalnym jest szczyt każdego pagórka. Jeśli szczyt pagórka jest poziomy i płaski (a także niekiedy w innych przypadkach ), nie będzie to maksimum lokalne właściwe.
Istnieją funkcje nie posiadające ekstremów lokalnych ani globalnych, np. funkcja
Poszukiwanie ekstremów jest ważne w praktycznych zastosowaniach matematyki, na przykład w technice i statystyce. Wiele zagadnień optymalizacyjnych sprowadza się do poszukiwania ekstremów odpowiednich funkcji, jak na przykład funkcji kosztu, albo miary jakości dla różnych parametrów danego urządzenia.
Teoria ekstremów w naturalny sposób ma silny związek z teorią nierówności: wiele problemów i twierdzeń można formułować równoważnie tak w języku ekstremów jak i nierówności, co rzuca światło na obie te dziedziny.


[edytuj] Historia
[edytuj] Okres 1792-1794
Ostatni król Polski Stanisław August Poniatowski ustanowił order Virtuti Militari w 1792 roku, po rozpoczęciu wojny polsko-rosyjskiej przeciwko konfederacji targowickiej, w obronie Konstytucji 3 Maja i interwencji wojsk rosyjskich cesarzowej Katarzyny II. W raporcie pisanym do króla po zwycięskiej bitwie pod Zieleńcami w dniu 18 czerwca 1792, dowodzący nią książę Józef Poniatowski zażądał szybkiego wprowadzenia nowego orderu wojennego. Król zareagował natychmiast, ponieważ już od jakiegoś czasu nosił się z zamiarem ustanowienia takiego odznaczenia. Pierwsze nadania miały miejsce 22 czerwca 1792, a wręczenie medali nastąpiło 25 czerwca 1792 w Ostrogu na Wołyniu, gdzie znajdował się obóz wojsk Rzeczypospolitej. Udekorowano nimi 15 oficerów i żołnierzy biorących udział w bitwie pod Zieleńcami, którzy, po ustanowieniu statutu, mieli stworzyć pierwszy skład kapituły orderu. Król Stanisław August Poniatowski był Wielkim Mistrzem Orderu Virtuti Militari i z mocy prawa kawalerem Krzyża Wielkiego .
Miał on wtedy dwie klasy:
Prawdopodobnie na przełomie sierpnia i września 1792, gdy do Warszawy powrócił ks. Józef Poniatowski, ustanowiono statut orderu, jednocześnie zmieniono jego kształt na formę krzyża (forma ta z pewnymi zmianami utrzymała się do dziś). Statut orderu został opracowany na podstawie statutu austriackiego Orderu Wojskowego Marii Teresy. Order miał dzielić się na pięć klas:
Podział na klasy zachował się do dziś. W myśl statutu order miał być nadawany przez kapitułę orderu, w której skład mieli wejść kawalerowie tego orderu w kolejności ich nadania. Pierwszy jej skład mieli stanowić odznaczeni po bitwie pod Zieleńcami:
W 1792 r. statut orderu nie został zastosowany w praktyce, gdyż po przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej przestano go nadawać. 29 sierpnia 1792 r., w Lubomlu, konfederacja targowicka ogłosiła uniwersał zakazujący noszenia orderu pod groźbą surowych kar, włącznie z utratą rang wojskowych, oraz zażądała jego zwrotu. 23 listopada 1793 r. sejm grodzieński uchylił uniwersał konfederacji i przywrócił order jako odznaczenie wojskowe, lecz 7 stycznia 1794 r. – na skutek presji carycy Rosji Katarzyny II Rada Nieustająca unieważniła order i zakazała jego noszenia.
Za kampanię 1792 r. zostało odznaczonych medalami złotymi 63 oficerów i generałów, a medalami srebrnymi – 290 podoficerów i szeregowych. Łącznie za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego odznaczono 526 osób:
[edytuj] Okres 1806-1815
W 1806 generał lejtnant ks. Józef Poniatowski rozpoczął starania o przywrócenie w oddziałach polskich walczących w wojskach napoleońskich polskiego orderu wojennego. Miano go rozpocząć nadawać za udział w kampaniach włoskiej, francuskiej i polskiej w latach 1806-1807, lecz dopiero 26 grudnia 1806 dekret króla saskiego i księcia warszawskiego Fryderyka Augusta otworzył drogę do jego nadawania.
Wówczas to ostatecznie ustalił się obowiązujący do dziś podział orderu:
W myśl statutu order otrzymał nazwę „Order Wojskowy Księstwa Warszawskiego”. Statut początkowo określał, że ordery wyższych klas otrzymywali automatycznie oficerowie w zależności od rangi. Krzyż Komandorski (II klasa) otrzymywał generał dywizji, Krzyż Kawalerski (III klasa) – generał brygady, pułkownik i major.
Poszczególni dowódcy mogli przyznawać określone ordery swoim oficerom i żołnierzom – były to krzyże III, IV i V klasy. Dowódcy otrzymali: dowódcy Legii – 6 Krzyży Kawalerskich, 3 Krzyże Złote, pułku piechoty – 4 Krzyże Kawalerskie, 4 Krzyże Złote, 6 Krzyży Srebrnych, dowódca batalionu artylerii – 2 Krzyże Kawalerskie, 2 Krzyże Złote, 3 Krzyże Srebrne. Ponadto minister wojny Księstwa Warszawskiego miał w dyspozycji 6 Krzyży Kawalerskich i 6 Krzyży Złotych.
Również Fryderyk August jako książę warszawski mógł nadawać order bez żadnych ograniczeń. Po pierwszym okresie nadawania orderu ten sposób nadawania orderów niejako automatycznie został zmieniony i od rozkazu z 22 lutego 1808 ministra wojny Księstwa Warszawskiego, ks. Józefa Poniatowskiego, zaczęto go nadawać za konkretne jednostkowe czyny bohaterskie na polu walki. 10 października 1812 został wydany w sprawie orderu ostatni dekret, w myśl którego każdy podoficer i szeregowy odznaczony Krzyżem Złotym lub Srebrnym miał prawo pobierać roczną pensję, do czasu awansu na oficera, lub w przypadku zwolnienia ze służby wojskowej – dożywotnio.
W okresie Księstwa Warszawskiego wykształcił się również sposób nadawania i wręczania orderu jako szczególnej uroczystości odbywającej się przed frontem jednostki, w której służy odznaczony żołnierz.
W sumie w okresie Księstwa Warszawskiego nadano łącznie 2569 orderów Virtuti Militari, w tym:
Krzyżem Wielkim odznaczono:
Krzyżem Komandorskim odznaczono:
Joanna Żubr, sierż. piechoty z 4 kompanii 2 batalionu 2 Pułku Piechoty Legionów, była pierwszą kobietą, która została odznaczona orderem Virtuti Militari. Otrzymała ona odznaczenie V klasy – Medal Srebrny za udział w szturmie Zamościa w dniach 19-20 maja 1809.
[edytuj] Okres 1815-1831
Po utworzeniu Królestwa Polskiego na mocy Konstytucji Królestwa Polskiego order przy zachowaniu statutu otrzymał nazwę Order Wojskowy Polski. W myśl jego statutu nadawano ten order uczestnikom kampanii 1812, 1813 i 1814. Wnioski w sprawie orderów rozpatrywała specjalna Komisja Rządowa Wojny. Na mocy dekretu z 5 czerwca 1817 utrzymano przywilej dożywotniej pensji dla podoficerów i szeregowych a dodatkowo oficer odznaczony tym medalem nabywał prawo do uzyskania szlachectwa. W sumie nadano 1213 orderów, a proces nadawania zakończono około roku 1820.
Po wybuchu powstania listopadowego wznowiono nadawanie orderu, który otrzymał uchwałą Sejmu z 19 lutego 1831 nazwę Order Virtuti Militari. Pierwsze nadanie orderu nastąpiło 3 marca 1831, a ostatnie najprawdopodobniej w październiku 1831, bo ostatni naczelny dowódca powstania listopadowego gen. dyw. Maciej Rybiński nadawał ordery na emigracji już po upadku powstania. Po klęsce powstania car Rosji Mikołaj I zniósł order, ustanawiając 31 grudnia 1831 Polski Znak Honorowy, którego odznaka była kopią Orderu Virtuti Militari, lecz nie było to odznaczenie w rozumieniu orderu wojennego, a już na pewno nie polskie
Rozkazem z 12 stycznia 1832 Mikołaj I zdegradował Order Virtuti Militari do rangi rosyjskiej odznaki Polska Odznaka Zaszczytna za Zasługi Wojenne, którą nadano w liczbie ponad 100 tysięcy uczestnikom tłumienia powstania listopadowego . Ustanowiony przez Mikołaja I po upadku powstania listopadowego Medal za Wzięcie Szturmem Warszawy w 1831 roku noszony był na wstędze orderowej Polskiego Znaku Honorowego .
W okresie powstania listopadowego uhonorowano ogółem 3863 osoby, w tym:
Jedyny Krzyż Komandorski otrzymał gen. dyw. Jan Skrzynecki za bitwę pod Wawrem i Dębem Wielkim. Uhonorowano także dwie kobiety Krzyżami Srebrnymi (V klasy): Józefę Kluczycką – st. asystenta chirurga 10 Pułku Piechoty Liniowej, (późniejszą secundo voto Józefę Daniel z Mazurkiewiczów Rostkowską) oraz Bronisławę Czarnowską – kadeta z 1 Pułku Jazdy Augustowskiej . Order otrzymał także m.in. syn Napoleona I i Walewskiej – Aleksander Colonna-Walewski.
[edytuj] Okres 1918-1939
Po odzyskaniu niepodległości w 1918, Sejm Ustawodawczy Rzeczypospolitej Polskiej ustawą z 1 sierpnia 1919 wskrzesił order ustanowiony w 1792 przez króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego, nadając mu nazwę Orderu Wojskowego Virtuti Militari. Zgodnie z ustawą przywrócone zostało dawne znaczenie orderu jako nagrody [...] czynów wybitnego męstwa i odwagi, dokonanych w boju i połączonych z poświęceniem się dla dobra Ojczyzny[...]. Restytuowany order zachował dawny, wprowadzony w okresie Księstwa Warszawskiego, podział na pięć klas oraz ich nazwy. W ustawie określono podstawowe parametry orderu, zasady jego noszenia, kwalifikacje czynów, za które żołnierze mogli otrzymać poszczególne klasy orderu oraz prawa i przywileje odznaczonych.
W ustawie ustalono, że żołnierz mógł otrzymać order poszczególnej klasy za następujące czyny:
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej postanowił m.in., że każdy kawaler orderu (bez względu na klasę i inne pobory otrzymywane z tytułu wykonywanej pracy) będzie otrzymywał dożywotnio roczną pensję orderową w wysokości 300 zł. Ponadto przyznano im przywilej pierwszeństwa przy przydziale ziemi, przy obejmowaniu posad rządowych, przy przyjmowaniu do zakładów dla inwalidów oraz uzyskiwaniu dla dzieci miejsc stypendialnych w rządowych placówkach oświatowych i zakładach wychowawczych. Kawalerowie orderu Virtuti Militari mieli także prawo do honorów ze strony wojskowych równych stopniem, a nie posiadających orderu. Podoficerowie i szeregowi odznaczeni tym Krzyżem mieli prawo awansowania na stopień oficerski, o ile posiadali odpowiednie kwalifikacje. Awansowani na tych warunkach podoficerowie i szeregowi zachowywali wszystkie prawa oficerów służby czynnej. Jednakże byli zobowiązani w ciągu roku po zakończeniu wojny złożyć stosowny egzamin na stopień oficera rezerwy.
Wszyscy odznaczeni Orderem Virtuti Militari tworzyli zgodnie z ustawą braterski zespół pod nazwą Zgromadzenie Kawalerów Orderu Virtuti Militari z Kanclerzem Orderu i Kapitułą na czele. Kapitułę tworzyło dwunastu najstarszych kolejnością kawalerów czterech klas starszych (po trzech z każdej klasy). Przewodniczącym Kapituły z tytułem Kanclerza mógł być najstarszy klasą i kolejnością kawaler orderu (był nim marszałek Józef Piłsudski, jako jedyny Polak odznaczony Krzyżem Wielkim z Gwiazdą). Decyzja o nadaniu orderu od 1920 należała do Naczelnika Państwa, przy czym I, II i III klasę nadawał on na wniosek Kapituły, a klasę IV i V – na wniosek dowództwa dywizji (samodzielnych jednostek szczebla taktycznego). Ustawa z 1919 ustanowiła Święto Orderu na dzień 3 maja.
1 stycznia 1920 Naczelnik Państwa i Wódz Naczelny Józef Piłsudski powołał pierwszą Tymczasową Kapitułę Orderu, w skład której weszli:
22 stycznia 1920 w rocznicę wybuchu powstania styczniowego odbyła się pierwsza dekoracja Krzyżami Srebrnymi, uhonorowano nimi wtedy wszystkich członków kapituły. Najmłodszym kawalerem tego orderu został wówczas pośmiertnie 13-letnie Orlę Lwowskie Antoś Petrykiewicz. Następne nadania odbywały się w kolejnych latach. Ostatecznie w 1923 przyznawanie orderów zakończono.
24 listopada 1922 powołano nową Kapitułę Orderu w składzie:
Po 1926 odznaczeni musieli nosić pełne odznaki orderu, nawet na mundurze polowym. 25 marca 1933 Sejm RP uchwalił nową ustawę o Orderze Virtuti Militari, którą ogłoszono 8 maja tegoż roku. Ustawa przeniosła Święto Orderu na 11 listopada oraz zmieniła jego nazwę na Order Wojenny Virtuti Militari (a nie jak dotychczas: „Wojskowy”). Wprowadzone zostały zmiany w wyglądzie odznak orderowych, precyzyjniej określono warunki przyznawania poszczególnych klas orderu, uzależnione od funkcji odznaczonego i kwalifikacji czynu.
Poszczególne klasy orderu mogły być przyznawane w następujący sposób:
Prawo nadawania orderu w czasie wojny przysługiwało Wodzowi Naczelnemu, a po zawarciu pokoju byłemu Naczelnemu Wodzowi, przy czym I, II i III klasa miała być przyznana na wniosek Kapituły Orderu, a klasa IV i V na wniosek dowódców oddziałów. Kapitułę pod przewodnictwem Kanclerza, mieli tworzyć kawalerowie II, III, IV i V klasy w liczbie dwunastu (po trzech z każdej klasy), powoływani w czasie pokoju przez generalnego inspektora sił zbrojnych, a w czasie wojny przez Naczelnego Wodza. Do składu Kapituły wchodzili z urzędu także wszyscy kawalerowie I klasy. Kapituła Orderu miała być w 1/3 części odnawiana co dwa lata. Funkcję Kanclerza Orderu powierzono kawalerowi I lub II klasy Orderu, mianowanego w czasie wojny przez Naczelnego Wodza, a w czasie pokoju przez generalnego inspektora sił zbrojnych.
Kawalerowie Orderu – obywatele polscy – tworzyli, jak poprzednio, "braterski zespół" pod nazwą Zgromadzenie Kawalerów Orderu Wojennego Virtuti Militari. Przysługiwały im, bez względu na klasę, te same uprawnienia, jakie nadano w ustawie z 1919, z tym że podoficer odznaczony Krzyżem Złotym mógł być mianowany do stopnia podporucznika, a szeregowiec – tylko do stopnia sierżanta.
Nowa ustawa z 1933 rozszerzała ponadto zakres przywilejów. Kawalerowie Orderu Virtuti Militari otrzymali dodatkowo uprawnienia do 80% zniżki kolejowej oraz leczenia na koszt skarbu państwa, jeżeli choroba była skutkiem służby wojskowej w czasie wojny. Państwo polskie było zobowiązane również dostarczyć im pracy, zapewniającej godne utrzymanie, natomiast niezdolni do pracy i nie mający odpowiednich warunków materialnych otrzymywali zaopatrzenie jak dla osób szczególnie zasłużonych. Ponadto od 1933 roczna pensja orderowa w wysokości 300 zł była zwolniona od wszelkich podatków i nie mogła być zajęta sądownie.
Ogółem w II Rzeczypospolitej (do 1 września 1939) nadano 6589 Orderów Wojennych Virtuti Militari, w tym:
Między innymi, do 1939 odznaczeni zostali: Krzyżem Wielkim (I klasy):
Krzyżem Komandorskim (II klasy) zostali odznaczeni :
Krzyżem Kawalerskim (III klasy) zostali odznaczeni:
Krzyżem Złotym (IV klasy) zostali odznaczeni:
Krzyży Srebrnych (V klasy) nadano łącznie 8300, w tym odznaczono dwa miasta Lwów (11 listopada 1920) i Verdun, a także następujące oddziały wojskowe: 1 Pułk Piechoty Legionów, 5 Pułk Piechoty Legionów, 6 Pułk Piechoty Legionów, 15 Pułk Piechoty "Wilków", 22 Pułk Piechoty, 34 Pułk Piechoty, 35 Pułk Piechoty, 41 Suwalski Pułk Piechoty, 55 Pułk Piechoty Wielkopolskiej, 56 Pułk Piechoty Wielkopolskiej, 57 Pułk Piechoty Wielkopolskiej, 58 Pułk Piechoty Wielkopolskiej, 81 Pułk Strzelców Grodzieńskich, 86 Pułk Piechoty, 14 Batalion Saperów, 1 Pułk Szwoleżerów, 1 Pułk Ułanów Krechowieckich, 7 Pułk Ułanów Lubelskich, 14 Pułk Ułanów Jazłowieckich, 15 Pułk Ułanów Poznańskich, Oddział Bajończyków, Oddział żeńskiego P.O.W oraz 12 baterii i dywizjonów artylerii.
[edytuj] Okres 1939-1945
Po utworzeniu we Francji Polskich Sił Zbrojnych rozkazem Naczelnego Wodza gen. dyw. Władysława Sikorskiego z 1940 ogłoszonym w Dzienniku Rozkazów nr 1 w styczniu 1941, przywrócono nadawanie Orderu Virtuti Militari z zachowaniem przepisów obowiązujących w ustawie z 25 marca 1933. Także sposób nadawania został zachowany, tzn. był nadawany przez Naczelnego Wodza. Po zakończeniu wojny na mocy dekretu Prezydenta RP z 11 czerwca 1945 ustalono, że Order Virtuti Militari klasy I, II i III będzie nadawał Prezydent RP na wniosek Kapituły Orderu, a klasy IV i V – na wniosek Naczelnego Wodza.
W latach 1939-1945 nadano w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie łącznie 5573 ordery, w tym:
Krzyżem Komandorskim (II klasy) zostali odznaczeni:
Krzyżem Kawalerskim (III klasy) zostali odznaczeni:
Orderem Virtuti Militari (V klasy) odznaczono także Warszawę (23 grudnia 1940). Polskie Towarzystwo Heraldyczne pozytywnie zaopiniowało umieszczenie odznaczenia w herbie Warszawy.
[edytuj] Okres 1943-1989
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 22 grudnia 1944 uznał Order Virtuti Militari za odznaczenie wojskowe w Polsce Ludowej. Należy tu dodać, że już 11 listopada 1943 gen. Zygmunt Berling (wówczas dowódca 1 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR) wydał rozkaz, w którym uhonorował 16 żołnierzy 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki Krzyżami Srebrnymi (V klasy) Orderu Virtuti Militari za bohaterstwo wykazane w czasie bitwy pod Lenino. Krzyże Srebrne były nadawane do czasu wydania dekretu. W myśl dekretu order był nadawany przez Prezydium Krajowej Rady Narodowej, a tylko order V klasy był nadawany przez Naczelnego Dowódcę WP. Dekret zachowywał postanowienia z ustawy z 1 sierpnia 1919 – zniósł jednak postanowienia o zgromadzeniu kawalerów orderu, ich kanclerza i kapituły oraz pensji.
Po 1947 wszelkie uprawienia do nadawania Orderu otrzymał Prezydent RP, a później Rada Państwa. Ustawa Sejmu z 17 lutego 1960 o orderach i odznaczeniach, zastępując dotychczasowe przepisy, nadała orderowi nazwę Order Virtuti Militari. Ustawa ta nie zawierała szczegółowych kryteriów nadawania orderu, określając jedynie, że jest on orderem wojennym, stanowiącym nagrodę za wybitne zasługi bojowe. W 1976 w proteście przeciw odznaczeniu przez władze PRL sowieckiego przywódcy Leonida Breżniewa orderem Virtuti Militari I klasy przedwojenni dowódcy wojskowi zorganizowali uroczystość złożenia na Jasnej Górze swoich orderów Virtuti Militari.
W latach 1943-1989 nadano łącznie 5167 orderów, w tym:
Krzyżem Wielkim (I klasy) zostali odznaczeni:
Krzyżem Komandorskim (II klasy) zostali odznaczeni m.in.:
Krzyżem Kawalerskim (III klasy) zostali odznaczeni m.in.:
Krzyżem Złotym (IV klasy) został odznaczony 28 czerwca 1987 roku okręt ORP Błyskawica – jako jedyny polski okręt oraz 1 Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki.
Jednostki wojskowe udekorowane Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (V klasy):
Srebrnym Orderem Virtuti Militari (V klasy):
[edytuj] Okres po 1989
Order Wojenny Virtuti Militari po 1989 nie był nadawany.
16 października 1992 Sejm uchwalił ustawę, na mocy której orderowi nadano ponownie nazwę Order Wojenny Virtuti Militari. Została przywrócona Kapituła Orderu Wojennego Virtuti Militari, a nadawany ma być przez Prezydenta RP. Określono również podobne szczegółowe kryteria nadawania, jak w ustawie z 25 marca 1933. Dodano również, że order może być nadany tylko w czasie wojny lub nie później niż przez pięć lat od zakończenia wojny.
[edytuj] Pozbawienie Orderu Virtuti Militari
Postanowieniem z 10 lipca 1990 prezydent RP Wojciech Jaruzelski uchylił uchwałę Rady Państwa PRL z 21 lipca 1974 w sprawie nadania Leonidowi Breżniewowi Krzyża Wielkiego Orderu Wojennego Virtuti Militari.
Postanowieniem z 2 sierpnia 1995 prezydent RP Lech Wałęsa uchylił uchwałę Krajowej Rady Narodowej z 24 kwietnia 1946 w części dotyczącej nadania generałowi broni Iwanowi Sierowowi Krzyża IV klasy Orderu Virtuti Militari.
Postanowieniem z 26 lipca 2006 prezydent RP Lech Kaczyński pozbawił orderu Wincentego Romanowskiego, nadanego na mocy rozkazu Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego z 3 sierpnia 1945. Powodem tej decyzji były prześladowania działaczy niepodległościowych. Jako funkcjonariusz Informacji Wojskowej Romanowski m.in. znęcał się nad więźniem politycznym w 1946, za co został w 1998 skazany wyrokiem sądu na 1,5 roku więzienia.
[edytuj] Opis odznaki
[edytuj] Okres 1792-1831
Ustanowiony przez króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego order posiadał początkowo formę owalnego krążka, wykonanego ze złota i srebra, dla poszczególnych klas. Oznaka miała wymiary ok. 43 x 34 mm i ważyła odpowiednio: dla złotych orderów ok. 25 gramów a dla srebrnych ok. 19 gramów. Na awersie widniał monogram królewski SAR (łac. Stanislaus Augustus Rex) zwieńczony koroną królewską, a pod monogramem znajdowały się dwie gałązki palmowe. Na rewersie był umieszczony dwuwierszem napis VIRTUTI MILITARI (Cnocie wojskowej - dzielności żołnierskiej), poniżej gałązki palmowe jak na awersie. Początkowo był noszony na wstążce jak Order Świętego Stanisława czyli czerwonej z dwoma wąskimi białymi paskami po bokach. Później używano wstążki takiej jak obecnie ciemnoniebieskiej z dwoma czarnymi paskami po bokach. Taki wygląd posiadały tylko ordery wręczone w okresie czerwiec – sierpień 1792, było ich około 160 z tego 30 złotych i 100 srebrnych.
Po opracowaniu statutu w sierpniu 1792 oznaka otrzymała formę krzyża równoramiennego, awers emaliowany na czarno w środku umieszczono na złotej tarczy otoczonej emaliowanymi na zielono liśćmi wawrzynu emaliowanego na biało orła – na ramionach napis VIRTUTI MILITARI na rewersie w środku otoczony liśćmi wawrzynu znak Pogoń (herb Wielkiego Księstwa Litewskiego) pod nim data 1792. Na ramiona napis SARP (łac. Stanislaus Augustus Rex Poloniae). Krzyże wykonywane były ze złota dukatowego i miały wymiary ok. 42 x 42 mm, wymiary były zmienne gdyż wykonywano je w różnych zakładach złotniczych. Taka forma oznaki utrzymała się również w okresie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego – do czasu upadku powstania listopadowego, z niewielkimi zmianami, np. w 1808 usunięto z rewersu znak Pogoni umieszczając w to miejsce napis REX ET PATRIA (łac. Za Króla i Ojczyznę), choć zdarzały się ordery gdzie nadal na rewersie był umieszczony znak Pogoni.
Typowa oznaka Orderu Virtuti Militari z tego okresu miała następujący wygląd:
Ordery Virtuti Militari wykonywane były w różnych warsztatach złotniczych i wersjach stąd niewielkie różnice w wykonaniu i w wymiarach. Należy przy tym dodać, że były one wykonywane zarówno na polecenie władz jak i poszczególnych osób odznaczonych. Te wykonywane na życzenie osób odznaczonych były wykonane staranniej i miały więcej szczegółów.
[edytuj] Okres po 1919
Oznaka orderu Virtuti Militari po 1919 roku opierała się na wzorach wcześniejszych, choć z rewersu usunięto inicjały króla oraz umieszczono napis Honor i Ojczyzna.
Oznaka według wzoru z 1919 – to krzyż typu kawalerskiego zakończony na rogach ramion kulkami. Na ramionach poziomych umieszczono napis VIR�–�TUTI, a na pionowych MILI�–�TARI. Ramiona na awersie w klasach I, II i III pokryte są czarną emalią z obramowaniem złoconym, na rewersie bez emalii, złocone z wypukłym obrzeżem wzdłuż ramion krzyża. W klasie IV krzyż jest złocony po obu stronach, a w klasie V – srebrzony, wzdłuż ramion krzyża IV i V klasy umieszczone są radełkowane prążki. Napisy w klasach I, II i III są złocone, w klasie IV i V z czarnej emalii, także brzegu krzyża tych klas są pokryte czarną emalią. Na środku krzyża wszystkich klas znajduje się złocona okrągła tarcza z umieszczonym na niej orłem z białej emalii, orzeł posiada koronę ze złota oraz złote berło i jabłko, otoczony jest wieńcem wawrzynowym zielono emaliowanym. Na tarczy na rewersie jest napis HONOR I OJCZYZNA, a poniżej data 1792.
Krzyż I i II klasy jest zwieńczony złotą koroną królewską. Do klasy I należy także srebrna gwiazda o średnicy 100 mm, składająca się z ośmiu srebrnych pęków promieni, na nich nałożony jest emaliowany na czarno awers odznaki Orderu Virtuti Militari o średnicy 60�mm, z tą różnicą, że ramiona krzyża nie mają kulek, a wokół orła na czarno emaliowanym otoku jest złocony napis HONOR I OJCZYZNA.
Wymiary krzyży w poszczególnych odznakach wynoszą odpowiednio:
Wstęga orderu I klasy wykonana jest z jedwabnej mory, ciemnoniebieskiej, szerokości 100�mm, z czarnymi paskami o szerokości 20�mm wzdłuż brzegów (zakładana przez prawe ramie do lewego boku), w klasie II – szerokości 40�mm z paskami o szerokości 10�mm po bokach (noszona na szyi), w klasie III, IV i V – szerokości 35�mm z paskami o szerokości 9�mm (noszone na piersi).
Krzyże były produkowane wykonywane były w kilku zakładach grawerskich na terenie Warszawy, były wykonywane najczęściej z tombaku lub miedzi i srebrzone. Część medali produkowana była na życzenie osób odznaczonych wtedy były czasami wykonywane ze srebra i złocone. Także krzyże dla cudzoziemców były wykonane ze srebra.
Krzyże nadawane przez Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie początkowo pochodziły z zapasów wywiezionych z Polski po kampanii wrześniowej, a następnie produkowane na terenie Włoch i Wielkiej Brytanii. Miały one identyczne kształty i wymiary jak orderu nadawane w Polsce przed�1939.
[edytuj] Okres powojenny
Po wyzwoleniu części Polski z okupacji niemieckiej na podstawie dekretu z dnia 22 grudnia 1944 Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego uznano Order Virtuti Militari jako odznaczenie wojskowe dla wyróżniania za wojenne zasługi. Oznaka orderu nieznacznie różniła się od oznaki z 1919. Różnice dotyczą wymiarów krzyża I, II, III i IV klasy wynosząc odpowiednio: 64�mm, 55�mm, 45�mm, 38�mm. Także usunięto koronę w klasach I i II wprowadzając w to miejsce zawieszkę w postaci owalnego złotego krążka otoczonego wieńcem laurowym z napisem RP (później po 1952 – PRL, ponadto orzeł na tarczy w środku orderu nie posiada korony) o wymiarach dla klasy I – 26 x 32�mm , dla klasy II – 24 x 29�mm. Ponadto na rewersie klas I, II i III ramiona krzyża są emaliowane na czarno.
Wstążka orderowa dla I klasy jest ciemnoniebieska o szerokości 115�mm, z czarnymi paskami po bokach szerokości 15�mm, dla klasy II noszonego na szyi szerokości 50�mm, z czarnymi paskami po bokach szerokości 10�mm. Wstążki orderu klas III, IV i V są szerokości 40�mm, z czarnymi paskami o szerokości 9�mm.
[edytuj] III Rzeczpospolita
Ustawa z 16 października 1992 przywróciła wygląd Orderu Virtuti Militari sprzed II wojny światowej.
Kawalerowie Virtuti Militari, którzy odnieśli rany w boju, nad baretką Virtuti Militari noszą baretkę w postaci wąskiej poziomej niebiesko-czarnej wstążki z naszytymi na niej srebrnymi gwiazdkami, których liczba zależy od liczby bitew w których odnieśli rany.

Summary:
Order Virtuti Militari (łac. Cnocie wojskowej - (męstwu) dzielności żołnierskiej) – najwyższe polskie odznaczenie wojskowe (order), nadawane za wybitne zasługi bojowe. Jest najstarszym orderem wojskowym na świecie, spośród nadawanych do chwili obecnej . Ustanowiony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 22 czerwca 1792 dla uczczenia zwycięstwa w bitwie pod Zieleńcami, po rozpoczęciu wojny polsko-rosyjskiej przeciwko konfederacji targowickiej, w obronie Konstytucji 3 Maja.
Order był nadawany w okresie Księstwa Warszawskiego. Po utworzeniu Królestwa Polskiego order przy zachowaniu statutu otrzymał nazwę Order Wojskowy Polski. Po odzyskaniu niepodległości w 1918, Sejm Ustawodawczy wskrzesił order nadając mu nazwę Orderu Wojskowego Virtuti Militari. Obecnie Order Virtuti Militari może być nadawany, podczas wojny lub 5 lat po jej zakończeniu, przez prezydenta Polski na wniosek Kapituły Orderu Wojennego Virtuti Militari, na czele której stoi gen. bryg. w st. spocz. Stanisław Nałęcz-Komornicki.