[bewerken] Overzicht
De speler begint doorgaans met één of meerdere schepen met grondstoffen zoals voedsel hout en gereedschap aan boord waarmee men een eiland kan koloniseren - dit gebeurt door een pakhuis te bouwen op één van de eilanden. Het is nu mogelijk enkele huizen te bouwen voor de inwoners en gebouwen voor het verkrijgen van grondstoffen en producten. De productie van grondstoffen en goederen speelt een belangrijke rol bij de ontwikkeling en het onderhouden van de nederzetting(en). De bevolking van de nederzetting kan vijf ontwikkelingsniveaus doorlopen. Bij elk niveau veranderen de wensen van de bevolking, evenals de gebouwen die de speler kan bouwen en de producten die hij kan verwerven.
De goederen die men op een eiland kan produceren verschillen per regio (zoals toendra, steppe of oerwoud). Als gevolg van de groei van de nederzetting kan het noodzakelijk worden om andere eilanden te koloniseren om exotische goederen te verkrijgen (zoals specerijen) en deze met schepen te vervoeren naar de eigen nederzetting. Ook handel kan een manier zijn om goederen te verkrijgen. Op deze eilanden kunnen ook inheemse volken wonen, zoals Azteken, Eskimo's, Indianen en Mongolen.
Het onderhouden van de betrekkingen met andere volken gebeurt door middel van diplomatie: er kunnen verdragen gesloten worden om zo de eigen positie zeker te stellen. Wanneer dit niet mogelijk is, bij niet welwillende tegenspelers, kan men infanterie trainen, en deze bewapenen met wapens zoals zwaarden, (kruis)bogen en kanonnen. De infanterie kan de nederzetting verdedigen wanneer de tegenspeler aanvalt (evenzo kan men de tegenspeler op zijn eiland(en) aanvallen mocht dat nodig zijn). Naast een bewapend leger kan men de nederzetting(en) verdedigen met verdedigingswerken, zoals forten, een stadsmuur, en wacht- en geschutstorens.
[bewerken] Bevolking
De bevolking van een nederzetting kan vijf ontwikkelingsniveaus doorlopen, namelijk: Pioniers, Kolonisten, Burgers, Kooplieden en Aristocraten. Per ontwikkelingsniveau hebben de inwoners bepaalde behoeften die steeds verfijnder worden naarmate het niveau stijgt. Sommige van deze behoeften zijn noodzakelijk (zoals voedsel) terwijl anderen dat niet zijn (maar de bevolking is wel gelukkiger wanneer ze beschikbaar zijn). Naast de producten van het huidige niveau hebben de inwoners nog steeds behoefte aan producten van eerdere niveaus. De bevolking heeft ook behoefte aan bepaalde gebouwen, zoals een kerk, een kroeg of school.
Een hoger niveau biedt ook meer mogelijkheden, zoals nieuwe gebouwen en onderzoek. In een nederzetting kunnen inwoners leven van verschillende ontwikkelingsniveaus: als er weinig bouwmateriaal is (of de beschikbaarheid is door de speler beperkt), kunnen enkele huizen uitgebreid worden (en daarmee huisvesting bieden voor inwoners van een hoger niveau) en anderen niet.
Wanneer aan de behoeften (de gewenste producten en gebouwen) voldaan wordt, kan het ontwikkelingsniveau stijgen naar een hoger niveau. Ook dient er bouwmateriaal voor de inwoners beschikbaar te zijn om de huizen uit te breiden. Als om bepaalde redenen (zoals aanvallen van vijanden of een verbroken handelsverdrag) niet meer voldaan kan worden aan de noodzakelijke behoeften van de inwoners zal het ontwikkelingsniveau terugvallen naar een lager niveau. Bij pioniers (het laagste niveau) zullen de huizen instorten aangezien er geen lager niveau is om naar terug te vallen.
Het niveau van de aristocraten is het hoogste niveau en kan niet bereikt worden door te voldoen aan de behoeften van één niveau lager (kooplieden) en genoeg bouwmateriaal beschikbaar te stellen. De huizen voor aristocraten dienen zelf gebouwd te worden wanneer er voldoende inwoners op het niveau van kooplieden zijn (de populatie dient te bestaan uit ten minste 1900 kooplieden ). De huizen van aristocraten kunnen instorten wanneer aan hun behoeften niet voldaan wordt.
[bewerken] Diplomatie
Diplomatie biedt de speler verschillende manieren om de betrekkingen met andere spelers te onderhouden, zoals handelsverdragen, vredesverdragen of militaire bondgenootschappen.
Een handelsverdrag is noodzakelijk om goederen te kunnen uitwisselen met andere spelers (behalve bij de Venetianen en piraten). Wanneer spelers regelmatig handel drijven met elkaar is de kans groter dat dit kan overgaan in een militair bondgenootschap: bij een oorlog zijn deze spelers dan bondgenoten. Het sluiten van een vredesverdrag geeft aan dat de spelers elkaar niet zullen aanvallen of de oorlog verklaren. Om de verstandhoudingen te verbeteren is het ook mogelijk om een premie aan een andere speler te betalen of deze zelf te eisen.
Daarnaast kunnen diplomatieke berichten verstuurd worden om een tegenspeler te beïnvloeden: een verzoek tot uitstel van betaling, een oorlogsdreigement, vleierij (om de ander gunstig te stellen), een belediging, of een verzoek tot een wapenstilstand.
Om te voorkomen dat de rondzwervende piraten de nederzettingen aanvallen, kan men een geldbedrag betalen. Ook kunnen de piraten ingehuurd worden om een tegenspeler aan te vallen (eveneens in ruil voor een geldbedrag).
[bewerken] Handel
Het verhandelen van goederen vindt doorgaans plaats bij het pakhuis van een nederzetting. Handel bij de warenhuizen van een nederzetting kan met behulp van een verkenner met pakezel. Deze vervoert de goederen over land naar het warenhuis (zo heeft een inheems volk soms geen pakhuis aan het water en leeft het verder landinwaarts).
Per nederzetting kan de speler instellen welke goederen er gekocht en verkocht kunnen worden (deze zijn te verhandelen bij alle pakhuizen en warenhuizen van die nederzetting). Hierbij kan de maximale hoeveelheid en de prijs worden ingesteld. Het succes van deze manier van handelen is gebaseerd op vraag en aanbod: gewilde producten zullen eerder verkocht worden dan minder gewilde producten. Ook de prijs kan de (ver)koop beïnvloeden. Hierna is het wachten op langskomende (ver)kopers, zoals handelspartners en de Venetianen.
Anno 1503 bevat de volgende manieren van handel drijven:
Naarmate de speler handel drijft met meerdere nederzettingen en met meerdere schepen kan het lastig worden om dit handmatig aan te sturen. Om dit op te lossen kan men automatische handelsroutes in stellen. Per schip kan een handelsroute ingesteld worden die automatisch uitgevoerd wordt. Een schip bezoekt tijdens een handelsroute één of meerdere nederzettingen (van handelspartners of de Venetianen). Het laden en lossen gebeurt automatisch voor zover mogelijk (als een pakhuis niet de gewenste goederen bezit, zal het schip onverrichter zaken zijn route vervolgen).
[bewerken] Kennis en onderzoek
Door scholen, bibliotheken en universiteiten te bouwen stijgt de kennis van de bevolking die men kan gebruiken om onderzoek te doen naar nieuwe technologieën, luxueuzere producten en betere wapens. Hierdoor kan men ook nieuwe gebouwen verkrijgen. Deze kennis kan (samen met een geldbedrag) besteed worden aan een bepaald onderzoek. Er kan onderzoek verricht worden in de volgende richtingen:
In een school kan onderzoek gedaan worden naar bepaalde technologieën en richtingen; in een universiteit kan naar alle richtingen onderzoek gedaan worden. Het bouwen van een bibliotheek verhoogt de kennis in een stad maar daar kan geen onderzoek gedaan worden.
De maximale hoeveelheid kennis in een nederzetting wordt bepaald door het ontwikkelingsniveau van de bevolking en de grootte van de populatie (zie tabel).
[bewerken] Oorlogvoering
Spelers kunnen elkaar om verschillende redenen de oorlog verklaren, zoals het bouwen van een pakhuis (en daarmee een nederzetting) op een eiland van de tegenspeler of het aanvallen van schepen en/of nederzettingen. Het spel bevat 14 verschillende militaire eenheden en 26 verbeteringen die door middel van onderzoek verkregen kunnen worden. Een nederzetting kan worden beschermd door verdedigingswerken te bouwen:
Tijdens landgevechten kunnen de eenheden formaties aannemen om zo beter te kunnen aanvallen of verdedigen. De eenheden lopen hierbij in een bepaald patroon, zoals een cirkel, vierkant, lijn, driehoek, in twee rijen naast elkaar of een aangepast patroon.
Oorlogsschepen kunnen uitgerust worden met scheepskanonnen om een vijandelijk schip aan te vallen. Daarnaast kunnen zij legereenheden vervoeren om deze af te zetten op een eiland van een tegenspeler. Ook handelsschepen kunnen met kanonnen de goederen verdedigen.
[bewerken] Rampen
Naast problemen door verkeerde strategische keuzes (wat bijvoorbeeld kan resulteren in geldgebrek) kunnen de nederzettingen in de loop van het spel getroffen worden door de volgende (natuur)rampen:
[bewerken] Volkeren
De volgende volkeren bewonen eilanden in Anno 1503 (samen met informatie over hun locatie en de goederen die zij willen verhandelen bij (ruil)handel):
[bewerken] Spelmodi
Anno 1503 bevat de volgende spelmodi:
[bewerken] Ontbreken van multiplayer
Oorspronkelijk zou Anno 1503 een multiplayer-spelmodus bevatten waar meerdere spelers online over het internet of over een LAN tegen of met elkaar konden spelen. Deze multiplayer-modus heeft veel problemen gekend wat uiteindelijk resulteerde in het stopzetten van de ontwikkeling ervan.
[bewerken] Ontwikkeling
Bij de eerste Duitse versie van het spel was een onofficieel programma, AnnoNetTool.exe, bijgeleverd waarmee in principe een multiplayerspel mogelijk was maar het zorgde voor te veel problemen waardoor het uit versie 1.04.02 weggelaten werd. Toen de Duitse versie werd uitgebracht was de verwachting dat de multiplayer-modus voltooid zou zijn in november 2002. Hierin zouden enkele aangepaste scenario's beschikbaar zijn die echter niet het Anno 1503 gevoel konden geven zoals in een langdurig spel. Een 56k modem zou voldoende moeten zijn, hoewel de speler die als server fungeerde (de host) bij voorkeur een ISDN verbinding zou moeten hebben (wanneer 8 spelers meedoen).
Bij het uitbrengen van het spel werd bekend gemaakt dat de multiplayer-modus toegevoegd zou worden als een gratis patch met multiplayer ondersteuning voor 2 - 8 spelers. De spelers zouden met of tegen elkaar kunnen spelen in speciaal daarvoor bestemde scenario's of in een doorlopend spel. Als er minder menselijke spelers waren dan aanwezige spelers in een gekozen spel, werd hun rol vervuld door de kunstmatige intelligentie van het spel zelf. Met behulp van GameSpy of met een IP-adres konden spelers met elkaar verbinding maken. Ook zou men een online spel op kunnen slaan zodat het op een later tijdstip verder gespeeld kon worden. De multiplayer-modus kon toen echter niet langer dan twee uur stabiel draaien voordat er weer problemen optraden.
In maart 2003 waren een heleboel bugs opgelost maar vele anderen waren moeilijker en bleken meer tijd te vergen dan aanvankelijk gedacht. Sommige bugs werden pas na weken testen getraceerd en verholpen. In augustus 2003 begon een besloten betatest onder enkele Duitse spelers.
Na de eerste zes maanden van ontwikkeling hadden de ontwikkelaars, Sunflowers, niet de intentie om er mee op te houden; een half jaar later werd duidelijk dat de problemen te groot waren om op te lossen. Op 8 maart 2004 liet Sunflowers weten dat ze samen met Max Design hadden besloten de ontwikkeling van de multiplayer-modus stop te zetten wegens de onoplosbare problemen. Iets meer dan een week later, op 17 maart, bood Sunflowers aan de fans van het spel haar excuses aan voor het definitief ontbreken van multiplayer voor Anno 1503 en de hoop die werd geboden door de uitgebrachte nieuwsberichten over de in ontwikkeling zijnde multiplayer-modus.
[bewerken] Problemen
Al bij het begin van de ontwikkeling deden zich problemen voor: DirectPlay, dat onderdeel is van DirectX, bleek niet geschikt voor een multiplayer-modus voor 6 - 8 spelers in Anno 1503. De ontwikkelaars moesten daarom een eigen systeem ontwikkelen. Het werk aan het single player gedeelte (de campagnes en scenario's) van het spel vergde ook veel tijd waardoor besloten werd om eerst de essentiële onderdelen van het spel te voltooien en de multiplayer-modus later uit te brengen.
Ondertussen ging het testen van de multiplayer-modus wel door, maar bepaalde problemen bleven hardnekkig, zoals de overdracht van de gegevens tussen de computers. Alle deelnemende computers dienden het verloop van het spel tegelijkertijd uit te rekenen. Door de complexiteit van het spel resulteerde dit in asynchroniteit tussen de spellen, zowel op het internet als op een lokaal netwerk: de handelingen die spelers pleegden werden niet synchroon uitgevoerd op alle deelnemende computers. De ingebouwde optie die deze asynchrone situaties moest herkennen, bleek dit niet altijd te doen. Dit had tot gevolg dat de werelden zich op de verschillende computers anders ontwikkelden.
Daarnaast ontstonden problemen door de incompatibiliteit tussen verschillende Windows-versies. Wanneer spelers met verschillende Windows besturingssystemen (zoals Windows 98, Windows ME, Windows 2000 of Windows XP) deelnamen aan een multiplayerspel, deden de problemen met de asynchroniteit zich weer voor. De programmacode maakte namelijk gebruik van formules die specifiek tot een besturingssysteem behoorden.
Een ander probleem was de grootte van de populatie. In de singleplayer-modus kunnen spelers een populatie bereiken van 50.000 personen; in de multiplayer-modus kon dit verder oplopen. De systeemvereisten voor het spel namen hierdoor enorm toe. Uit testen bleek dat een gevorderd spel met twee spelers processors van 3 gigahertz vereiste om het speelbaar te houden. Op minder krachtige computers kon de framerate terugvallen naar 15 fps (frames per seconde) wat synchroniteitsproblemen gaf.
[bewerken] Vergelijking met Anno 1602
In vergelijking met Anno 1602, het spel waar Anno 1503 de opvolger van is, zijn (onder andere) de volgende zaken veranderd :

Summary:
Anno 1503: The New World (in de Verenigde Staten: 1503 A.D. - in Nederland en België: Anno 1503: De Nieuwe Wereld) is een real-time strategy en simulatie computerspel ontwikkeld door het Duitse Sunflowers en het Oostenrijkse Max Design. Het werd uitgegeven door EA Games in 2003. Het spel is de opvolger van Anno 1602 en de voorganger van Anno 1701.
De speler sticht en onderhoudt 16e eeuwse nederzettingen in de Nieuwe Wereld door de productie van grondstoffen, het drijven van handel, het onderhouden van diplomatieke betrekkingen en het tevreden houden van de inwoners (in het begin met noodzakelijke goederen, zoals voedsel maar later ook met luxe goederen, zoals juwelen).
Ook dient men de nederzetting(en) te beschermen in oorlogssituaties (tegen vijandige spelers, zoals piraten) door het opleiden van soldaten en het produceren van bewapening (zoals verdedigingswerken en kanonnen) voor de nederzettingen en schepen.


[bewerken] Algemeen
[bewerken] Betekenissen
Er bestaan vele verschillende betekenissen en interpretaties van wetenschap. In het dagelijks leven wordt wetenschap veelal gezien als een vorm van kennis of weten. De Van Dale (2005) stelt, dat we de volgende vijf betekenissen onderkennen.
Vier van deze betekenissen gaan over weten. Pas op de laatste plaats wordt er gedacht aan de wetenschapsbeoefening. Nu zien we het begrip "wetenschap" in bepaalde samenhang ook als synoniem van denkvermogen, bewustzijn, medeweten, toestemming, mededeling, kennisgeving en rechterlijke aanzetting. Dit maakt het begrip wetenschap veelomvattend. In het dagelijks spraakgebruik gaat het meestal om betekenis 3.
[bewerken] Beroepspraktijk
In de wetenschappelijke - academische - beroepspraktijk ziet men de wetenschap als een onderdeel van de maatschappij, dat zich ten doel heeft gesteld kennis te vergaren. Dit onderdeel heeft een heel eigen karakter, en de beoefening ervan is onderworpen aan eigen wetten, methoden en conventies. In deze praktijk worden met het begrip wetenschap echter weer meer dingen aangeduid. Ad Bergsma & Korina van Petersen (2004) onderscheiden hier:
De beroepspraktijk van wetenschappers zoals deze hierboven is omschreven is meer een ideaal dan werkelijkheid. De huidige beroepspraktijk omvat veel meer dan de academische instituten. Veel wetenschap wordt beoefend aan industriële laboratoria, militaire instituten, ziekenhuizen en dergelijke. Verreweg de meeste wetenschappers zijn niet actief binnen academische instituten. Bovendien werken veel wetenschappers binnen organisaties die een brug slaan tussen beleid en de academische, fundamentele wetenschap. De buiten de Academie beoefende wetenschap heeft deels andere karakteristieken dan de boven beschreven - academische - wetenschap. Naast hoogleraren zijn het vooral onderzoekers aan Research & Development instituten die de koers uitzetten binnen het wetenschappelijke bedrijf. Naast meten en interpreteren houdt wetenschap zich ook bezig met ontwikkelen van bijvoorbeeld producten in de militaire, farmaceutische of voedingssector of van concepten waarmee de wereld of een onderdeel daarvan in een ander perspectief komt te staan. Het gaat dan niet alleen om het reconstrueren van de werkelijkheid maar ook om de constructie ervan.
[bewerken] Eigenschappen
Het begrip wetenschap is dus in de wetenschappelijke praktijk de benaming van zowel het instituut, als het werk en het product van het wetenschapsbedrijf. Hiernaast is in de wetenschappelijke theorie al eeuwen een discussie gaande over de vraag: Wat zou wetenschap moeten inhouden?. Deze discussie wordt gevoerd door natuurwetenschappers, filosofen, geschiedkundigen en andere belanghebbenden over de aard van de wetenschap. Volgens David C. Lindberg (1995) zijn hierbij diverse opvattingen over de wetenschap naar voren gekomen:
Deze opvattingen hebben enerzijds betrekking op het wetenschappelijk werk en anderzijds op het wetenschappelijk product. In de verdere bespreking zal blijken dat de studie naar deze zaken op vele punten is verdiept. Wetenschap heeft zo allerlei specifieke betekenissen. In de praktijk ten slotte worden "wetenschap" en "wetenschappelijk" ook vaak gewoonweg gebruikt als algemene termen van goedkeuring - als benamingen die wij verbinden aan alles wat we willen aanprijzen.
[bewerken] Geschiedenis
Bij wetenschap gaat het om opzettelijk en doelgericht onderzoek en verwerving van kennis op een bepaald terrein of vakgebied of vakwetenschap. Deze vorm heeft in de Westerse wereld sinds Plato maar vooral in de loop van de Middeleeuwen een geïnstitutionaliseerde vorm gekregen in academies of universiteiten en in speciale onderzoeksinstituten of -laboratoria.
[bewerken] Eerste beschavingen
Wetenschap in vroege culturen vond plaats van Mesopotamië, India, het Oude Egypte, Perzië, China tot bij de Maya's in Mexico. De oudste overleveringen uit het Nabije Oosten stammen uit Sumerië, het huidige Irak. Rond 3500 v.Chr. begonnen de Mesopotamische volkeren, die in contact stonden met de Indusbeschaving, waarnemingen van de wereld vast te leggen met kwantitatieve en getalsmatige gegevens. Hun waarnemingen en metingen werden om andere dan wetenschappelijke redenen gedaan. Een concreet voorbeeld van de stelling van Pythagoras werd in de 18e eeuw v.Chr. vastgelegd: het Mesopotamisch kleitablet met spijkerschrift Plimpton 232 legt een aantal Pythagorese drietallen (3,4,5) (5,12,13). Dit kleitablet, gedateerd 1900 v.Chr., bevatte echter geen abstracte formulering van de stelling.
[bewerken] Klassieke oudheid
Wetenschap in de Klassieke Oudheid richtte zich primair op het verklaren van de werking van de kosmos. Aldus ontstond de natuurfilosofie en vervolgens de klassieke filosofie. Meer praktisch gericht waren de geneeskunde, de astronomie voor het opstellen van kalenders, en astrologie om de toekomst te voorspellen. De geleerden uit de Oudheid zullen zichzelf niet als zodanig hebben gezien, eerder zullen ze zich als natuurfilosofen, vaklieden (artsen of onderwijzers) of priesters (astrologen of geneeskundigen) hebben beschouwd.
Zo was ook de Griekse natuurwetenschap eigenlijk vooral natuurfilosofie. Er werd vooral nagedacht over hoe de natuur in elkaar zat, aangevuld door natuurfilosofische discussies. Er werden weinig experimenten uitgevoerd om de gevonden beweringen te testen, in tegenstelling tot later in de West-Europese ontwikkeling van de (natuur)wetenschap, waar dit een standaardmethode zou worden.
[bewerken] Middeleeuwen
Wetenschap in de Middeleeuwen is in het Latijnse deel van het Romeinse Rijk geen sterk punt, vergeleken met haar Grieks/Hellenistische tegenhanger. Met het einde van de Romeinse beschaving kwam West-Europa met grote moeilijkheden die de intellectuele productie aantastten in de Middeleeuwen terecht. De meeste klassieke wetenschappelijke verhandelingen gingen hier verloren. Pas met de Renaissance van de 12e eeuw is de interesse in het onderzoek naar de natuur hernieuwd. In deze periode ontwikkelde zich met name de Scholastische filosofie, die zich op de logica richtte en het empirisme bepleitte: men wilde de natuur als een coherent systeem van wetten zien die in het licht van de rede en verrichte waarnemingen verklaard kon worden. Met deze blik gingen de middeleeuwse wetenschappers op zoek naar verklaringen voor fenomenen en boekten belangrijke methodische en inhoudelijke vooruitgang in gebieden als de fysica.
[bewerken] Renaissance
De Renaissance was in de Europese geschiedenis een periode van opbloei van kunsten en wetenschappen die haar grondslag had in de "wedergeboorte" van de verworvenheden van de Klassieke Oudheid. De Wetenschap in de Renaissance kwam in een stroomversnelling, onder andere door de herontdekking van klassieke wetenschappelijke teksten als gevolg van de val van Constantinopel in 1453 en door de uitvinding van de boekdrukkunst rond dezelfde tijd. Dit laatste stimuleerde de democratisering van het onderwijs en onderzoek en de verspreiding van ideeën. Echter, met name de beginperiode wordt door historici wel gezien als een periode van wetenschappelijke teruggang. Humanisten hadden vooral interesse in sociale onderwerpen als de politiek en geschiedenis, ten koste van de natuurwetenschap en toegepaste wiskunde.
[bewerken] Wetenschappelijke revolutie
Hoewel het begin van de zogenaamde wetenschappelijke revolutie niet precies aangegeven kan worden, wordt hiervoor wel het jaar 1543 genoemd. Dit is het jaar waarin Nicolaus Copernicus zijn De revolutionibus orbium coelestium (Over de omwenteling der hemellichamen) publiceerde, en Andreas Vesalius het eerste complete boek over de menselijke anatomie, De humani corporis fabrica libri septem deed verschijnen. In de daarop volgende periode wordt een fundamentele transformatie zichtbaar van wetenschappelijk gedachtegoed in natuurkunde, astronomie en de biologie, in de instituten die het wetenschappelijk onderzoek ondersteunen, en meer algemeen in het gangbare wereldbeeld. Mede hierdoor wordt deze periode gezien als de fundering van de moderne wetenschap.
[bewerken] Huidige wetenschap
De basis voor de moderne wetenschap is in de 17e eeuw gelegd, mede vanuit een groeiend besef bij wetenschappers dat eigen observaties en experimenten de sleutel vormen tot kennis. Volgens Dijksterhuis (1950) leidde dit modernisme tot een „mechanisering van het wereldbeeld”, die zijn hoogtepunt beleefde in de klassieke mechanica van Newton.
Vanaf de 18e eeuw leidde een differentiatie in de traditionele terreinen van de natuurwetenschap en wiskunde tot de opkomst van een hele verzameling natuurwetenschappen, zoals de biologie, en later ook tot andere wetenschappen, zoals de sociologie en de psychologie. De wetenschap kenmerkte zich in de 19e eeuw door grotere professionalisering en institutionalisering en door steeds verder gaande specialisatie in het begin van de 20e eeuw. Gedurende de 20e eeuw nam het maatschappelijk belang van wetenschap toe in onder meer de economie, de productie en het bestuur.
[bewerken] Onderwerpen
[bewerken] Classificatie
Het begrip "classificatie van de wetenschap", "wetenschapsclassificatie" of "wetenschappelijke classificatie" heeft twee verschillende betekenissen:
De classificatie der wetenschappen is een speciaal aspect van de meer omvattende vraag naar de wederzijdse betrekkingen, die tussen de wetenschapsgebieden bestaan. Volgens Evert W. Beth (1959) kunnen we in dit verband drie tendensen onderscheiden:
Naast deze indeling naar inhoud zijn ook wel indelingen gemaakt naar methode (bijvoorbeeld al dan niet experimenteel)en naar functie of context. Zo wordt academische wetenschap wel tegenover industriële of geïndustrialiseerde wetenschap geplaatst.
De aanvaarding van één der gezichtspunten zal uiteraard van grote invloed zijn op de classificatie van de wetenschap.
De geschiedenis van het classificeren van de wetenschap gaat terug naar de klassieke oudheid. Elke classificatie heeft sindsdien echter slechts gedurende een bepaalde culturele periode stand gehouden. In elk cultureel tijdvak is kennis voorgesteld in uniforme structuren uitgedrukt in classificaties. Maar nieuwe culturele periodes brachten nieuwe samenhang en nieuwe classificaties.
[bewerken] Experiment
Een experiment, ook wel proef genoemd, is een zorgvuldig opgezette en nauwkeurige nabootsing van een stukje werkelijkheid dat kan worden uitgevoerd om een wetenschappelijke hypothese te testen. Ingewikkelde experimenten met nauwkeurig meetgereedschap wordt meestal in speciale laboratoria uitgevoerd. Sommige hypothesen, bijvoorbeeld dat de zwaartekracht alles naar beneden trekt, kunnen eenvoudig, zonder speciale apparatuur of voorzieningen, getest worden. Zulke experimenten vergroten het inzicht en begrip van natuurwetten.
[bewerken] Paradigma
De wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn beschreef de voortschrijdende ontwikkeling van wetenschappelijke kennis in de vorm van paradigma's . Bij het toepassen van de wetenschappelijke methode, komen steeds opnieuw waarnemingen naar boven die niet in de bestaande modellen of paradigma's passen. Kuhn noemde deze anomalieën.
Een sprekend voorbeeld van een paradigmaverschuiving is de Copernicaanse wending in het wereldbeeld vanaf de 16e eeuw onder invloed van het werk van astronomen als Nicolaus Copernicus, Tycho Brahe, Johannes Kepler, Galileo Galilei en Newton: hun keuze voor de empirie boven religieuze opvattingen doorbrak het eerdere op autoriteit berustende wereldbeeld.
[bewerken] Theorie
Een theorie is een wetenschappelijk model of uitspraak over waarnemingen in de empirie (werkelijkheid). Het doel van een theorie is daarbij de onderlinge samenhang van de waarnemingen te kunnen beschrijven en te verklaren.
Over betekenis en functie van de theorievorming zijn nog steeds diepgaande discussies gaande, m.n. naar aanleiding van de aanval van Karl R. Popper op de verificatietheorie, de nog steeds het meest aanvaarde en laatstelijk nog door Rudolf Carnap empirisch gefundeerde theorie, waartegenover Popper op scherpzinnige wijze telkens opnieuw z’n falsificatietheorie stelt.
De juistheid van een theorie kan althans volgens Popper (1935) nooit geverifieerd worden . Dit komt doordat ongeacht het aantal bevestigende waarnemingen dat wordt gedaan, er nimmer kan worden uitgesloten dat de volgende waarneming een andere uitkomst zal geven. Als meerdere onafhankelijke waarnemers dezelfde waarneming doen, kan er overeenstemming worden bereikt over de juistheid van een dergelijke waarneming. Inductivisten meenden uit een eindig aantal van dergelijke waarnemingen universeel geldige uitspraken over de werkelijkheid te kunnen doen.
[bewerken] Vormen van wetenschap
Men kan een onderscheid maken tussen fundamentele wetenschap gepaard gaand met fundamenteel onderzoek en toegepaste wetenschap waaraan toegepast onderzoek is gekoppeld. Wanneer wetenschappers hun kennis ter beschikking stellen aan de maatschappij in het algemeen, of aan het bedrijfsleven in het bijzonder, noemt men dit valorisatie.
Ook wordt wetenschap wel onderverdeeld in geestes-, natuur-, sociale - en formele wetenschap:
[bewerken] Wetenschappelijke kennis
Wetenschap is geordende kennis van de werkelijkheid. Haar ideaal is objectiviteit en algemene geldigheid. Er is een voortdurend streven om meningen en hypothesen door toetsing tot wetenschap te verheffen.
In de wetenschappen wordt gestreefd naar het opbouwen van een bestand van kennis, een zgn. "body of knowledge". Wetenschap heeft de opdracht om nieuwe kennis te produceren, en in het bijzonder fundamentele kennis. Behalve de taak om nieuwe samenhangen in de wereld te ontdekken en te ontwikkelen in de zogenoemde context of discovery, moet de wetenschap ook aantonen dat men werkelijk op zo’n fundament kan bouwen. Beweringen waarin die samenhangen worden weergegeven, moeten worden gerechtvaardigd in de context of justification: gelegitimeerd als "wetenschappelijk waar", en dus geschikt voor opname in het desbetreffende kennisbestand.
[bewerken] Wetenschappelijke methode
Elke wetenschap ontwikkelt haar eigen theorieën en methoden en technieken. Met de wetenschappelijke methode wordt de algemene werkwijze in de wetenschap aangeduid. Deze methode is m.a.w. de wetenschappelijk verantwoorde weg om kennis te verwerven. Er wordt wel beweerd dat er één wetenschappelijke methode bestaat, die is gebaseerd op waarneming, meting, voorspelling, experiment, verificatie en falsificatie. Deze methode wordt voorgesteld als een "empirische cyclus", ofwel een cyclische interactie van het opstellen van hypothesen, het doen van voorspellingen, het toetsen door waarneming en het evalueren van hypothese en resultaten.
In de wetenschapsfilosofie wordt echter al sinds de Klassieke oudheid nagedacht over de kennisverwerving, en talloze filosofen hebben allerlei methodes voorgesteld. Zo beschreef Plato de Socratische methode om via een schijnweten en onderzoek en weerlegging eerst te komen tot een erkenning van het niet weten, om vervolgens door heropname van de vraag over te gaan tot een zoeken naar de waarheid. Aristoteles beschreef de deductie en inductie. René Descartes kwam met een analytische methode en leidde het rationalisme in. Filosofen als Berkeley, Locke en Hume predikten hier tegenover het empirisme, Kant een criticisme, Hegel de dialectiek, Comte het positivisme, Popper de empirische cyclus, Bertalanffy het systeemdenken en Thomas Kuhn de structuur van wetenschappelijke revoluties.
[bewerken] Wetenschappelijk resultaat
Wetenschap en technologie kennen een breed scala aan directe en indirecte opbrengsten. Vele daarvan worden pas na geruime tijd zichtbaar. De omvang, gebruikswaarde en effectiviteit van die resultaten zijn bovendien vaak niet of nauwelijks op systematische wijze te kwantificeren. Dit geldt echter niet voor tastbare kennisdragers in de vorm van publicaties zoals wetenschappelijke artikelen en octrooien. Deze omvangrijke bron van algemeen toegankelijke informatie biedt, via de zogeheten ‘bibliometrische’ methode, de mogelijkheid tot een internationaal vergelijkbare meting van bijvoorbeeld Nederlandse kennisproductie. Daarvoor wordt een tweetal typen internationale bibliografische informatiebronnen aangeboord:
Hoewel het streven steeds gericht is op definitieve resultaten, blijkt desondanks wetenschap volgens Kuyper (1977) nooit een definitieve vorm of inhoud aan te nemen, maar steeds vatbaar te zijn voor verbreding, uitbreiding, verdieping, correctie, ja zelfs voor radicale keerpunten en revoluties. De wijze van onderzoek en de controle der resultaten alsook de vorm die aan de resultaten wordt gegeven dragen een methodisch karakter, zozeer dat wetenschap in de grond van de zaak sinds de Grieken als een kwestie van methoden (inductieve, deductieve en experimentele methode) wordt beschouwd en eventueel van theoretisch verantwoorde technieken, zoals statistiek en tests, maar ook van redenering en bewijsvorm.
[bewerken] Studie en grondslag
Er zijn enkele wetenschapsgebieden die ofwel als grondslag van de rest van de wetenschap kunnen worden gezien, ofwel de rest van de wetenschap als object van studie hebben. Logica vormt de grondslag voor wetenschap, wiskunde is voor veel wetenschappen onmisbaar. Wetenschap is object van studie voor de wetenschapsgeschiedenis en wetenschapssociologie. Wetenschapsfilosofie valt in beide categorieën. Methodologie wortelt in de wetenschapsfilosofie, maar ook in logica en wiskunde.
[bewerken] Logica
De logica is van origine de wetenschap, die zich bezig houdt met de studie van het correct redeneren. Reeds in de Oudheid werd opgemerkt dat menselijk redeneren systematisch valt te ontleden in combinaties van vaste patronen, zogenaamde gevolgtrekkingen. De centrale vraag van de formele logica luidt: onder welke voorwaarde een gegeven bewering als gevolgtrekking (oordeel) uit een zekere andere bewering (premissen) worden aangemerkt? Een volledige behandeling van deze vraag veronderstelt:
In de logica wordt verondersteld, dat de formele logica (logica minor) de grondslag kan vormen van de wetenschapsleer (logica major), die onderzoekt, op welke wijze in de verschillende wetenschappen gevolgtrekkingen worden gemaakt. Men onderscheidt hierbij de algemene en bijzondere wetenschapsleer. In ruime zin rekent men tot de logica de kennistheorie, die de oorsprong, kenniskritiek, en realiteitswaarde van de kennis onderzoekt; en soms ook nog de metafysica der rede, die zich bezig houdt met het onderzoek van de rede als determinerende factor in het wereldgebeuren.
[bewerken] Methodologie
De methodologie is de studie van de wetenschappelijke methoden, de procedures en werkwijzen, die moeten worden gebruikt om kennis te verwerven en om de wetenschap vooruit te helpen. Elke vakdiscipline heeft eigen methoden en technieken en vaak ook een specifieke organisatie met onderzoekers, leerstoelen en vakliteratuur, waar deze specifieke methodologie wordt bestudeerd.
Het begrip "Methodologie" wordt vaak geassocieerd met het maken van een onderzoeksopzet. Door de semantische verwarring rond dit begrip worden noties van "methodologie", "methode" en "methodiek" vaak door elkaar gebruikt. Als vakgebied heeft de methodologie te maken met het structureren van het handelen om op grond daarvan zoekgedrag te verantwoorden. Methodologie wordt hierbij opgevat als handelingsleer. Belangrijke vormen van methodologie in de wetenschap zijn de onderzoeksmethodologie en de ontwerpmethodologie.
[bewerken] Wetenschapsfilosofie
In de wetenschapsfilosofie wordt volgens Herman Koningsveld (1987) de vraag gesteld "wat is wetenschap?". Volgens Koningsveld zijn verschillende benaderingen van het verschijnsel wetenschap mogelijk:
De "filosofische benadering" van het verschijnsel wetenschap bestaat volgens Herman Koningsveld (1987) zowel uit een analyse als uit een waardering van dit verschijnsel, zowel in de zin van onderzoek als in de zin van theorie. In de wetenschapsfilosofische analyse wordt getracht de veronderstellingen van wetenschap als activiteit bloot te leggen en opheldering te krijgen over de weg waarlangs dat onderzoek verloopt, over de methodes dus en over de logica achter dat onderzoek. Tevens is de wetenschapsfilosofie erop uit om de vragen over structuur, status en waarheidspretentie van theorieën te beantwoorden. Bij de waardering staat de vraag naar de rechtvaardiging centraal: Hoe kunnen de veronderstellingen, de methodes van onderzoek en de waarheidsaanspraken van theorieën worden gerechtvaardigd?
[bewerken] Wetenschapsgeschiedenis
Wetenschapsgeschiedenis is het vakgebied waarin de geschiedenis van de wetenschap als geheel of van afzonderlijke wetenschapsgebieden wordt onderzocht. Het is een specialisme binnen de historische wetenschap, maar vertoont ook verwantschap met de wetenschapsfilosofie en wetenschapssociologie.
Wetenschapsgeschiedenis is net als andere vormen van geschiedenis meer dan een opsomming van historische feiten. Elke wetenschapsgeschiedenis bevat volgens Horsten (2007) onvermijdelijk een interpretatie van de historische feiten die ze beschrijft. Ook hier geldt immers dat elke observatie bepaald wordt door een bepaalde theorie. Alleen al het selecteren van de relevante historische feiten brengt een bepaalde interpretatie met zich mee.
[bewerken] Wetenschapssociologie
De wetenschapssociologie, een onderdeel van de sociologie, bestudeert de maatschappelijke processen waarin wetenschappelijke informatie wordt geproduceerd, als geldig wordt erkend door de wetenschappelijke gemeenschap, en ten slotte aan het groter geheel van de samenleving wordt doorgegeven.
Door wetenschapssociologisch onderzoek groeit sinds 1945 en vooral na 1970 het inzicht in het complex "wetenschap en techniek" als onderdeel van maatschappelijke processen en structuren. De wederzijdse beïnvloeding tussen wetenschap en maatschappij is niet van recente datum maar vooral sinds 1945 is dit proces versneld en in omvang en betekenis toegenomen. Dit is karakteristiek voor iedere samenleving met een hoge of stijgende graad van industrialisatie. De ontwikkeling van wetenschap en technologie als onderdeel van het maatschappelijke ontwikkleings proces, wordt in toenmende mate als een zelfstandig onderdeel van studie erkend
Een belangrijk wetenschapssociologisch discussiepunt vormt de vraag of er iets als waardenvrije wetenschap bestaat. Wetenschap is waardenvrij als de kennis die wetenschap oplevert niet wordt beïnvloed door waarden, waarbij zowel aan persoonlijke voorkeuren of belangen kan worden gedacht als aan maatschappelijke waarden.
[bewerken] Wiskunde
Wiskunde is geen studie van de wetenschap, maar wel nauw verwant aan de logica en methodologie en essentieel voor bijna alle wetenschappen, inclusief de sociale wetenschappen. Binnen de wiskunde hebben veel subdisciplines hun toepassingen, zelfs de zuivere takken als getaltheorie en topologie. De wiskunde vervult drie belangrijke rollen. In de eerste plaats verschaft het een soort abstracte taal met symbolen, algebraïsche relaties, vergelijkingen en wetenschappelijke modellen. In de tweede plaats kan mede hierdoor onderzoek betere worden vorm gegeven. Het maken van hypothesen en het bedenken van experimenten en andere waarnemingen wordt systematischer. Tenslotte kan men met behulp van statistiek een hoog niveau van betrouwbaarheid in de bewijsvoering bij uiteenlopende experimenten proberen te bereiken.
Of de wiskunde zelf als een wetenschap geclassificeerd kan worden, is met name in de Angelsaksische landen nogal een twistpunt. Sommigen zien wiskundigen als wetenschapsmensen, en beschouwen het wetenschappelijk bewijs als conditio sine qua non voor de natuurwetenschappelijke experimenten. Anderen zien wiskunde slechts als een hulpwetenschap, daar het zelf geen gebruik maakt van experimenten om theorie en hypothesen te testen. (Nu moet hierbij ook vermeld worden dat het Angelsaksische begrip "science" doorgaans de betekenis heeft van het continentale begrip "natuurwetenschap". Sociale wetenschap en geesteswetenschap worden veelal aangeduid als "humanities".) Wiskundige stellingen en formules worden verkregen met wiskundige logica of uit afleidingen van axioma's. Om dezelfde reden classificeert men wiskunde als formele wetenschap, natuurkunde en sociale wetenschap als empirische wetenschap.
[bewerken] Organisatie
De organisatie van de - academische - wetenschap is uitgestrekt van universiteit, laboratoria, onderzoeksinstituten en academies tot wetenschappelijke uitgeverijen en bibliotheken. Daarnaast vindt veel wetenschap plaats binnen laboratoria die verbonden zijn met industrieën, zoals de farmaceutische en voedingsindustrie, of overheidsinstanties, zoals defensie-, milieu- of waterstaatsinsituten. In onderstaande is gekozen om alleen enkele karakteristieken van academische wetenschap te beschrijven.

Summary:
Met wetenschap wordt zowel gedoeld op bepaalde vormen van menselijke kennis als op het proces om hiertoe te komen als op de organisatie waarbinnen deze kennis wordt vergaard.
De wetenschappelijke wereld is dat deel van de maatschappij dat zich uitdrukkelijk ten doel heeft gesteld systematisch kennis te verwerven. De wetenschap heeft een eigen karakter wat blijkt uit haar methoden en conventies. De aldus ontwikkelde wetenschappelijke kennis vormt een specifieke reconstructie van een deel van de werkelijkheid en is opgebouwd met behulp van bepaalde wetenschappelijke methodes.
Wetenschap en technologie zijn bepalende elementen van de moderne geïndustrialiseerde samenleving en mede hierdoor beïnvloeden maatschappij, techniek en wetenschap elkaar sterk.
Deze verweving maakt tegelijk dat het bij wetenschap in veel gevallen om meer gaat dan om kennisverwerving en reconstructie van de werkelijkheid. Veel wetenschap is er op gericht kennisverwerving te koppelen aan toepassing ervan. Niet louter reconstructie van de werkelijkheid maar ook constructie van de werkelijkheid is het doel.


[bewerken] Brouwmethode
[bewerken] Spontane gisting
Lambiek was eertijds een seizoensbier dat enkel tijdens de wintermaanden gebrouwen werd maar nu heeft men middelen om de temperatuur tijdens het gistingsproces in de hand te houden . De nodige gisten zijn echter nog altijd enkel van begin oktober tot eind april aanwezig in de juiste verhoudingen. Vroeger was het brouwen zelfs verboden voor de naamdag van de beschermheilige van Brussel, Sint-Michiel (29 september) of na die van de andere drakendodende heilige Sint-Joris (23 april) . Dit kwam ook goed uit: lambiek werd eerst gebrouwen door boeren. Zij deden dat na hun oogst, zodat ze over graan en tijd beschikten.
Spontane gisting bij het bierbrouwen werd al zo'n 5000 jaar geleden in Mesopotamië toegepast en kwam tot na de Middeleeuwen nog op grote schaal voor. Het brouwen van lambiek verschilt van het brouwen van andere bieren door het gebruik van wilde, gemengde gisten. Er zweven in de lucht 86 verschillende natuurlijke gistsoorten . Gisting begint in de eerste drie maanden door Saccharomyces globulus en Saccharomyces dairensis, daarna Saccharomyces uvarum en dan Saccharomyces bayanus en Saccharomyces cerevisiae. Tot de achtste maand gebeurt melkzuurgisting veroorzaakt door melkzuurbacteriën, vooral Pediococcus cerevisiae. Daarna start de secundaire alcoholische gisting met vorming van ethyllactaat vooral door de gisten Brettanomyces bruxellensis en Brettanomyces lambicus. De Brit Clausen ontdekte die gisten in 1904, vandaar de naam. Het achtervoegsel verwijst naar Brussel en naar Lambiek. Het is vooral die gisting die het aroma oplevert . Er bestaan 21 soorten Brettanomyces . Ze bezitten de eigenschap dat ze bestendig zijn tegen alcohol.
[bewerken] 35 procent tarwe
In 1420 vaardigde hertog Jan IV van Brabant een edict uit om meer tarwe toe te voegen om de kwaliteit te verbeteren.
Stadsontvanger Remi le Mercier van Halle decreteerde in 1559:
Een "razier" is een oude graanmaat van ongeveer 50 liter. Het gebruik van tarwe gaat de verzuring tegen omdat de melkzuurbacteriën vooral in de gerst zitten. Een verhouding van 6 op 16 impliceert een tarwe-percentage van 37,5%. In Beieren liet het Reinheitsgebot van 1516 slechts gerst toe. Een belangrijk bestanddeel van lambiek vormt dus ongemoute tarwe, die tegenwoordig wettelijk tenminste 30% van de storting bedraagt. Artikel 2 van het Koninklijk Besluit van 31 maart 1993 stipuleert:
De meeste lambiekbieren gebruiken zelfs 35% tarwe.
Voor de 17e eeuw werd de gerstemout in de wind gedroogd, wat blond bier opleverde. Daarna werd de gerstemout geëest op een net van geweven paardenhaar boven een vuur van houtskool van beukenhout, wat de lambiek een donkerdere tint gaf.
[bewerken] Oude hop
Het gebruik van hop vormt het belangrijkste verschil met de voorgangers van lambiek. Voor het werk de novus modus fermentandi cervisiam van 1364 werd in heel het Heilig Roomse Rijk gruit toegevoegd om het bier bewaarbaar te maken. Pas na dit werk begonnen bierbrouwers op grote schaal hop te gebruiken vanwege de conserverende werking. Hop gaat de verzuring tegen omdat het de melkzuurbacteriën uitschakelt. Omdat een sterke, bittere smaak en geur van hop niet gewenst is in lambiek, wordt uitsluitend gebruikgemaakt van overjaarse hop, vrouwelijke, onbevruchte bellen die 2-3 jaar oud zijn. Dit gebruik van relatief veel (5 gram per liter) en oude hop is typisch voor lambiek. Lambiek is immers een zuur bier en met jongere hop zou het te bitter smaken en met minder hop zou het niet goed bewaren.
In traditionele brouwerijen gebeurt het maischen in open vaten . Dan moet de wort vier tot vijf uur koken om voldoende dextrine aan te maken. Voor pils is dat maar één tot twee uur. Nadien wordt de wort uitgestort in een koelschip of koelvat waar het een nacht wordt blootgesteld aan de lucht . Tijdens deze afkoeling nesten wilde gisten zich in de wort. Die komen van de lucht, de tonnen, onder de daken enz. Onder brouwers worden verhalen verteld van brouwers die hun dak vervingen en toen niet meer in staat waren lambiek te brouwen.
[bewerken] Eikenhouten vaten
Na deze afkoelingsperiode wordt de lambiek op eiken vaten van 250 liter, "pijpen" van 600 liter of "foeders" van 6000 of 12000 liter getrokken waar hij enkele jaren verder doorgist. De vaten zijn dikwijls honderd jaar oud. Oorspronkelijk dienden daarvoor wijnvaten. Het kooldioxide dat bij het gisten ontstaat, ontwijkt doorheen het hout. Daarom schuimt lambiek nauwelijks. Later wordt hij eventueel versneden tot geuze. In industriële brouwerijen worden de eiken vaten vervangen door roestvast stalen vaten met houtkrullen erin om de typerende eiksmaak te bewaren. Soms wordt ook kastanjehout gebruikt in plaats van eik.
[bewerken] Smaak
Lambiek kan puur, rechtstreeks van het eikenhouten vat worden gedronken. Het bevat amper koolzuur en is dus plat, het heeft in het glas geen kraag. Lambiek is zuur van smaak. Het is daardoor een goede dorstlesser; eertijds namen de boeren van het Pajottenland een kruik mee naar het veld. Soms werd met een "lambiekstoemper" suiker toegevoegd om de zure smaak zoeter te maken. Om die reden hebben de glazen een stevige bodem. De smaak van lambiek wordt ingedeeld in vier smaaklijnen .
Daarbij komt nog de smaak van de eikenhouten vaten en de typische smaak afkomstig van de wilde gisten, een oud leerachtig smaakje .
[bewerken] Lambiekbieren
Lambiekbieren zijn bieren gemaakt met als basis lambiek. Faro is een goedkopere, minder alcoholische variant die gezoet werd en vooral door vrouwen en kinderen werd gedronken. Geuze is een mengsel van jonge en oude lambiek die hergist op de fles. Krieklambiek is een variant gegist met zure kersen. Meer recent zijn als variant daarop diverse fruitbieren ontstaan.
[bewerken] Faro
Faro is lambiek met een lager alcoholgehalte (4,5 - 5,5 procent) dat gezoet is met kandijsuiker. Faro bier gaat terug tot tenminste 1559. Vanaf 1885 werd faro minder populair, omdat de beste lambiek gebruikt werd om geuze te steken. Na de Eerste Wereldoorlog werd kandij vervangen door sacharine. Vanaf het begin van de jaren zeventig kwam er hernieuwde interesse voor faro.
Hieruit blijkt, dat faro toen door kinderen en vrouwen gedronken werd, terwijl de duurdere, zuurdere en sterkere lambiek voor volwassen mannen was. We kunnen aannemen, dat kinderen toen faro dronken, zoals ze later frisdrank gingen drinken. De scheiding faro voor vrouwen en lambiek voor mannen is later geëvolueerd naar kriek voor vrouwen en geuze voor mannen.
Blijkbaar ging hij er dus vanuit, dat water uit de Zenne gebruikt werd om faro te brouwen.
[bewerken] Geuze
Geuze of gueuze wordt niet gebrouwen maar gestoken. Geuze is een mengsel van jonge en oude lambieken dat hergist op fles. Een lambiekbrouwerij gelegen in de Geuzestraat te Brussel kocht lege champagneflessen op en vulde ze met lambiek om ze aan particulieren te verkopen. Voordien was lambiek enkel per vat leverbaar. De brouwer ontdekte, dat de lambiek in de fles klaarder werd en meer schuimde. Dit kwam door hergisting op de fles. Men noemde dit "lambick de la rue de Gueuze", kortweg "gueuse-lambick" of geuze. Een artikel in de krant L' indépendance belge van 18 oktober 1844 berichtte :
Twee dagen nadien, op 20 oktober 1844, schreef dezelfde krant:
Geuze in champagneflessen werd bekend met de Wereldtentoonstelling van 1887 te Brussel. De handige verpakking in champagneflessen en de lekkere smaak door steken en nagisten bracht een explosieve stijging van het verbruik teweeg. In 1901 deed de Brusselse burgemeester De Mot geuze serveren in plaats van champage op een receptie in het stadhuis .
"Geuzestekers" kopen lambiek van verschillende brouwers, maken daarvan een eigen mengsel, dit heet "steken" en laten dat rijpen tot een geuze met een eigen typische smaak. Zo is het gangbaar om jonge lambiek van een jaar te mengen met oude van twee of drie jaar . De oude lambiek geeft de smaak en de jonge lambiek zorgt voor de gisting. Een typisch mengsel bestaat uit 60% lambiek van één jaar, 30% van twee jaar en 10% van drie jaar . In jonge geuze overheerst de gist brettanomyces custersianus, in oude geuze eerder brettonamyces bruxellensis. Er blijven nu nog maar drie geuzestekers over: 3 Fonteinen, De Cam en Hanssens. Oude geuze bevat geen suiker omdat die allemaal is weggegist en mag door diabetici gedronken worden .
In de jaren 1960-1990 kende het verbruik een dieptepunt, vooral omwille van de opgang van de pils. Sedert 1990 kennen geuze en kriek weer een groeiende vraag, ook uit het buitenland, vooral omdat ze gezoet werden. Enkele brouwerijen zijn klein en artisanaal gebleven terwijl andere groter en semi-industrieel zijn geworden.
Doordat traditionele lambiekbieren worden gebotteld in champagneflessen, zijn ze doorgaans goed te onderscheiden van de commerciële varianten. Slechts enkele commerciële lambiekbieren worden nog afgevuld in champagneflessen. Om te diversifiëren tussen de zure geuze en de nieuwe commerciële geuze wordt de zure geuze vaak op de markt gebracht onder de naam "oude geuze". De commerciële varianten worden soms smalend "capsulekensgeuze" genoemd, omdat op de fles een kroonkurk zit in plaats van een echte kurk. Capsulekensgeuze wordt verkocht in flesjes van 25 centiliter, maar oude geuze in champagneflessen van 75 centiliter. Een passend glas bevat de helft van een fles als inhoud, dus 37,5 centiliter. Een glas voor geuze is konisch, een glas voor lambiek is cilindrisch. In 1959 schreef Elseviers Weekblad:
[bewerken] Kriek
Krieklambiek, kortweg "kriek", ontstaat door per liter lambiek 200 tot 400 gram zure kersen, die in Vlaanderen krieken heten, vandaar de naam krieklambiek. Oorspronkelijk werden morellen (prunus cerasus L) uit Schaarbeek gebruikt, maar omdat die zeldzaam geworden zijn nu noordkrieken uit Limburg, Duitsland of Denemarken. Traditionele kriek moet enkele maanden rijpen op het vat en kan gebotteld worden in champagneflessen. De originele kriek wordt enkel vervaardigd op basis van hele vruchten en zonder toevoeging van zoetmiddelen of vruchtensap. De gisten in de lambiek vergisten de suikers in de vruchten tot alcohol en kooldioxide. Spinnen in de brouwerijen houden vliegjes weg van de gistende kriek .
Om te voldoen aan de vraag van grote horeca-uitbaters wordt in commerciële kriek vaak sap (en soms ook smaakstoffen) gemengd met lambiek of een ander hooggegist bier, omdat dit sneller klaar is voor verkoop; die worden gewoonlijk nog gefilterd, gepasteuriseerd en bijgezoet. Traditionele lambiekbieren zijn vanwege hun zure smaak bij het grote publiek niet erg geliefd, daarom hebben verschillende lambiekbrouwerijen commerciële varianten op de markt gebracht. Deze kriekbieren zijn zonder uitzondering sterk gezoet en bevatten meestal relatief weinig of geen lambiek.
Aan kriek worden gezondheidsbevorderende eigenschappen toegedicht. Apotheker Coelst, plaatsvervangend burgemeester van Brussel, schreef in 1941:
[bewerken] Fruitbier
Fruitbieren worden traditioneel gemaakt met lambiek en vruchten. Onder de fruitbieren komen ook andere smaken voor dan alleen de traditionele kriek, bijvoorbeeld framboos, perziken, banaan, aardbei, en appel.
[bewerken] Producenten
De Hoge raad voor ambachtelijke lambikbieren (afkorting HORAL), is het verbond van de ambachtelijke lambiekbrouwerijen. Als industriële brouwerij maakt Belle-Vue er geen deel van uit. De traditionele brouwerij Cantillon maakt er ook geen deel van uit: de eigenaar zet zich in Het Nieuwsblad van 5 november 2005 zowel af tegen de zoete producten van sommige collega's die lid zijn van HORAL, als tegen de term ambachtelijk, aangezien hij zelf ook machines gebruikt. . De HORAL organiseert sinds 1997 in april van de oneven jaren een "Toer de geuze" waarbij alle aangesloten brouwerijen en stekerijen te bezoeken zijn en de bieren op locatie geproefd kunnen worden.

Summary:
Lambiek (ook lambik of lambic) is een streekbier uit het Zennedal, waarin ook Brussel is gelegen, en vooral het Pajottenland ten zuidwesten van Brussel. Het bier ontstaat door spontane gisting met wilde gisten uit de buitenlucht. Het bier wordt gebrouwen met gemoute gerst, ongemoute tarwe en veel oude hop en het gist in eikenhouten vaten. De naam "lambiek" of "lambik" of "lambic" is ofwel een verbastering van de naam van de gemeente Lembeek of afkomstig van de gelijkenis van de brouwketel met de alambiek van jeneverstokers .
Lambiek is het oudste van de nog bestaande bieren en wellicht rond 1300 ontstaan . Uit een decreet van 1559 blijkt, dat het toen al lang gebrouwen werd. Er wordt 500.000 hectoliter per jaar van gebrouwen, waarvan 200.000 hectoliter door brouwerij Belle-Vue van de InBev groep. Lambiek kan puur gedronken worden van het vat, maar de meeste lambiek dient als grondstof voor geuze, krieklambiek of faro.
Lambiek is door de Europese Unie erkend als Gegarandeerde traditionele specialiteit.


[bewerken] Geschiedenis
[bewerken] Ontstaan
In 1506 sloten keizer Maximiliaan I van Habsburg en koning Wladislaus II Jagiello, een huwelijksovereenkomst die het begin van de Habsburgse monarchie betekende: Maximiliaans jongste kleinzoon Ferdinand zou trouwen met Wladislaus' dochter Anna en Maximilaans kleindochter Maria werd uitgehuwelijkt aan het nog ongeboren kind (Lodewijk) van Wladislaus' zwangere vrouw. Na het eventuele uitsterven van één van beide dynastieën (het Huis Habsburg of het Huis Jagiello) zou de andere dynastie deze opvolgen. In 1515 werd deze overeenkomst definitief bezegeld en in 1521 werd het huwelijk voltrokken in de Stephansdom in Wenen.
De reden achter het huwelijk was dat het Huis Jagiello van Hongarije en Bohemen steeds meer onder druk kwam te staan van de oprukkende Ottomaanse Turken. De Habsburgsers waren sterk genoeg om hulp te bieden bij het bestrijden van de Turken, maar tegelijkertijd niet sterk genoeg om een bedreiging te vormen.
Na Maximiliaans dood kwamen de Oostenrijkse bezittingen, toe aan Maximiliaans oudste kleinzoon, Karel. Karel erfde ook de Kronen van Castilië en Aragón en de Habsburgse bezittingen in Bourgondië en Italië. Om zijn aandacht beter op dit Atlantisch georiënteerde deel van zijn rijk te kunnen richten droeg Karel in in 1522 door het verdrag van Brussel zijn Oostenrijkse bezittingen over aan zijn jongere broer Ferdinand.
In 1526 kwam Lodewijk II van Hongarije bij Mohács in de strijd tegen de Turken om het leven. Tijdens de landdagen van Bohemen, Kroatië en Hongarije werd Ferdinand tot koning gekozen. Hiermee ontstond een groot rijk met grote taalkundige, economische, culturele en bestuurlijke verschillen.
[bewerken] Hongarije verdeeld
Ferdinand werd in Hongarije niet unaniem verkozen. Een deel van de Hongaarse adel en de Slavonische landdag verkoos de Hongaarse gouverneur van Transsylvanië, Jan Zápolya, als koning boven een 'buitenlander'. Ferdinand wist Zápolya te verslaan en naar Transsylvanië terug te dringen. Hiervandaan riep Zápolya de Turken te hulp. Sultan Süleyman de Prachtlievende viel in 1529 Hongarije binnen en na een succesvolle campagne stond zijn leger voor de poorten van Wenen. De Turkse legers konden de stad niet veroveren, en trokken zich terug. Van 1529 tot 1541 vielen de Turkse legers herhaaldelijk Hongarije en de Erflanden binnen waar ze grote verwoestingen aanrichtten. Na 1541 werd Hongarije verdeeld in een Turks, een Habsburgs en een Transsylvanisch deel. De Habsburgers probeerden tijdens de Vijftienjarige Oorlog (1591-1606) Hongarije zonder succes te veroveren.
[bewerken] Religieuze verdeeldheid
Gedurende de gehele 16e eeuw was het protestantisme in opkomst binnen zowel het Heilige Roomse Rijk als in de Habsburgse monarchie zelf. Door de continue oorlogen met het Ottomaanse Rijk en de overname van protestantse ideeën door zowel Ferdinands zoon Maximiliaan II (1564-1576) als zijn opvolger Rudolf II (1576-1612) werd het protestantisme niet systematisch vervolgd.
Dit veranderde met de komst van de contrareformatie. Toen na het einde van de vijftienjarige oorlog de Turkse dreiging afnam, begonnen Rudolf II en Matthias (1612-1619) met de vervolging van protestanten. De Nederlandse Opstand tegen Filips II van Spanje had de Oostenrijkse Habsburgers de gevaren van een religieus verdeelde samenleving doen inzien. Matthias begon protestantse geschriften te censureren en alleen katholieken werden tot de ambtenarij toegelaten. Toen hij de protestanten het recht om samen te komen en hun ongenoegen te uiten introk, werd het de Boheemse protestanten te veel. Op 23 mei 1618 trokken enkele Boheemse edellieden de burcht van Praag binnen waar zij in de Tweede Praagse Defenestratie de vertegenwoordigers van Matthias uit het raam wierpen.
Hiermee begon een algehele opstand in de Boheemse Kroonlanden, die zich uitbreidde tot de Dertigjarige Oorlog. Een overhaast bijeengeroepen landdag koos een nieuwe regering en richtte een leger op om het land te verdedigen. De edelen van de twee aartshertogdommen en Hongarije sloten zich aan bij de Boheemse opstand, waardoor alleen Kroatië, Binnen-Oostenrijk en Tirol nog loyaal aan de keizer bleven. Tijdens deze crisis stierven zowel de aartshertog van Tirol (1618) als keizer Matthias zelf (1619). Hierdoor kwamen alle Oostenrijks Habsburgse gebieden toe aan aartshertog Ferdinand van Binnen-Oostenrijk. De staten van Bohemen verklaarden zijn eerdere verkiezing als opvolger van Matthias ongeldig en kozen op het zelfde moment dat Ferdinand tot keizer werd gekroond de calvinistische Frederik V van de Palts tot koning van Bohemen. In Hongarije werd de vorst van Transsylvanië tot nieuwe koning gekozen en het leek alsof de Habsburgse monarchie ten onder zou gaan.
Ferdinands redding kwam van de tijdige interventie van buitenlandse bondgenoten. De katholieke koning Sigismund III van Polen viel Opper-Hongarije binnen en dwong de vorst van Transsylvanië zich terug te trekken. De Katholieke Liga onder leiding van hertog Maximiliaan I van Beieren beloofde Ferdinand hulp te bieden en ook de lutherse keurvorst van Saksen, Johan George I van Saksen, sloot zich in ruil voor de Lauzitz bij Ferdinand aan. Ook Spanje sloot zich bij de keizer aan en door middel van pauselijke subsidies was Ferdinand in staat om zelf een leger bijeen te brengen. Met behulp van zijn bondgenoten wist Ferdinand Frederik te verslaan in de Slag op de Witte Berg (1620). Hiermee werd Bohemen weer onder keizerlijk bestuur gebracht.
Om opstanden in Bohemen in de toekomst uit te sluiten liet Ferdinand de 21 opstandige edelen executeren en van enkele honderden confisqueerde hij hun bezittingen. In 1627 vaardigde hij de Verneuerte Landesordnung uit waarin de Boheemse kiesmonarchie werd afgeschaft en vervangen door een erfelijke kroon. De Boheemse Hofkanselarij werd naar Wenen verplaatst, zodat de keizer de Boheemse financiën kon controleren. Met behulp van Reformatiecommissies en de komst van de jezuïeten begon een grootschalige bekering van de protestanten in Bohemen en de Erflanden.
De Dertigjarige Oorlog zou nog tot 1648 voortduren. De Zweden die aan protestantse zijde meevochten vielen herhaaldelijk Bohemen binnen en de Fransen vielen Voor-Oostenrijk aan. Met de Vrede van Westfalen die de oorlog beëindigde, verloor de monarchie de Voor-Oostenrijkse gebieden westelijk van de Rijn en werd de macht van de keizer zover ingeperkt dat de Duitse vorsten feitelijk onafhankelijk werden.
[bewerken] Oorlogen en opstanden
Na het tekenen van de Vrede van Westfalen stond de monarchie er internationaal slecht voor. Frankrijk en Zweden waren machtiger geworden. De verkiezing van Leopold I tot keizer verliep uiterst moeizaam door de intriges van de Franse kardinaal Mazarin die probeerde koning Lodewijk XIV tot keizer laten verkiezen. Dat Leopold alsnog verkozen werd, was vooral te danken aan zijn omkoping van de Duitse keurvorsten. Maar niet alleen op diplomatiek vlak stond de dynastie er slecht voor; er waren ook problemen rond de erfopvolging.
Spanje had de Spaans-Franse Oorlog (1635-1659) verloren en ook het Spaans-Habsburgse koningshuis stond op de rand van uitsterven. De ziekelijke Karel II was na de dood van zijn vader Filips III in 1665 de laatste mannelijke Spaanse Habsburger. Evenzo was de Oostenrijkse tak van de dynastie behoorlijk uitgedund. De laatste Tiroler Habsburger stierf in 1665 waardoor Leopold I als enige overbleef om zijn familietak voort te zetten. De gezondheid van Karel II was zo slecht dat zowel Leopold I als Lodewijk XIV probeerden om door middel van huwelijkspolitiek de rechten op de Spaanse erfenis te verkrijgen.
Een ander probleem voor de monarchie was de hernieuwde Turkse agressie onder leiding van grootviziers uit de machtige familie Köprülü. De Turkse legers veroverden hun opstandige vazalstaat Transsylvanië. Niet lang daarna verklaarden de Turken de oorlog aan de monarchie. Het Habsburgse leger wist de Turken verpletterend te verslaan in de Slag bij Szentgotthárd (1664). De Hongaarse edelen zagen de overwinning als een kans om heel Hongarije van het Ottomaanse Rijk te bevrijden. Leopold I tekende echter een vernederende vrede met de sultan. Hierdoor had hij zijn handen vrij om een oorlog met Frankrijk aan te gaan, vanwege de Spaanse erfenis.
De Hongaarse magnaten zagen dit als verraad tegen Hongarije en probeerden tijdens de Rakoczi-samenzwering de Habsburgers te onttronen. De samenzwering mislukte, waarop Leopold Hongarije aan een absolutistische politiek onderwierp. Deze periode wordt in Hongarije de “Tien Duistere Jaren” genoemd. Guerrilla-aanvallen van de Koeroetsen hadden geen enkele invloed op Leopolds beleid. Onder druk van Franse en Turkse agressie herstelde Leopold in 1680 de rechten van de Hongaarse edelen. Leopold probeerde de vrede met het Ottomaanse Rijk te verlengen en richtte zijn aandacht op het westen, waar Frankrijk steeds meer gebieden van het Heilige Roomse rijk annexeerde.
De Turken lieten Leopold echter geen keus. In 1683 begon een 100.000 man sterk leger op te rukken naar Wenen. Zodra dit nieuws Wenen bereikte, vluchtte Leopold naar Passau, van waaruit hij probeerde een leger op de been te brengen om de Turken te verslaan. Het Beleg van Wenen (1683) duurde twee maanden, maar uiteindelijk wist een christelijke alliantie het Turkse leger te verslaan. Tijdens de Grote Turkse Oorlog werden Hongarije en grote delen van de Balkan op de Ottomanen veroverd. Lodewijk XIV kon de totale vernietiging van het Ottomaanse Rijk echter niet toestaan en viel ondanks een vredesverdrag het Heilige Roomse Rijk aan in 1688, waarmee de Negenjarige Oorlog begon. De monarchie hield zich staande tijdens deze tweefrontenoorlog. De Vrede van Rijswijk beëindigde in 1697 de oorlog met Frankrijk en in 1699 werd de Vrede van Karlowitz gesloten met de Turken.
[bewerken] De Spaanse erfenis
Karel II van Spanje stierf op 1 november 1700. Zowel keizer Leopold I als koning Lodewijk XIV probeerden de Spaanse erfenis voor hun dynastie in handen te krijgen. Om een nieuwe oorlog te vermijden, werd een aantal verdragen getekend waarin werd besloten het Spaanse Rijk te verdelen. Uiteindelijk strandden de pogingen tot een vreedzame oplossing en brak de Spaanse Successieoorlog uit, die van 1701 tot 1714 zou duren.
De oorlog werd besloten met de Vrede van Rastatt. Spanje en de Spaanse koloniën kwamen in handen van het Huis Bourbon en de Spaanse Italiaanse bezittingen en de Zuidelijke Nederlanden kwamen bij de Habsburgse monarchie. Karel VI (keizer van 1711-1740), die persoonlijk zijn leger in Spanje had aangevoerd, kon de verdeling van Spanje maar moeilijk aanvaarden, wat nog regelmatig tot conflicten tussen de monarchie en Spanje onder Filips V zou leiden. Desondanks was de monarchie er door de oorlog op vooruit gegaan. Alleen het Keizerrijk Rusland was groter in oppervlakte dan de Habsburgse monarchie en met 17 miljoen inwoners moest de monarchie alleen onderdoen voor Frankrijk (20 miljoen).
Binnenlandse problemen werden door Karel VI nauwelijks aangepakt. Desalniettemin vaardigde hij een van de belangrijkste documenten in de geschiedenis van de Habsburgse monarchie uit: de Pragmatieke Sanctie (1713). Hierin werd de ondeelbaarheid van de kernlanden van de monarchie vastgesteld en opvolging via de vrouwelijke lijn mogelijk. Karel VI besteedde het grootste deel van zijn leven aan het laten erkennen van de sanctie door de Europese grootmachten.
Karels desinteresse in financiële en bestuurlijke hervormingen leidde tot een grote staatsschuld en een slecht georganiseerd leger. Hierdoor leed de monarchie nederlagen in een aantal oorlogen. De Poolse Successieoorlog en een nieuwe oorlog met de Turken leidde tot verlies van Napels en grote gebieden aan de grens met het Ottomaanse Rijk.
[bewerken] Maria Theresia
Maria Theresia, Karels oudste dochter, volgde Karel VI op in 1740. Ondanks de erkenning van de Pragmatieke Sanctie probeerde de keurvorst van Beieren toch zijn rechten als opvolger te laten erkennen. Het was echter niet Beieren, maar Pruisen dat het startsein gaf voor een oorlog. Frederik de Grote van Pruisen beloofde Maria Theresia tegen agressors te beschermen in ruil voor Neder-Silezië. Maria Theresia ging niet in op deze poging tot chantage, waarop Frederik Silezië binnenviel en de Oostenrijkse Successieoorlog begon.
De oorlog verliep in eerste instantie dramatisch voor de monarchie. Het Huis Habsburg verloor de keizerlijke kroon aan Beieren, en Silezië aan Pruisen. Omdat hulp van bondgenoten als Groot-Brittannië uitbleef, moest Maria Theresia hulp zoeken bij de Hongaarse edelen. Na enkele weken vergaderen riepen de edelen uit dat ze hun "leven en bloed" aan haar zouden schenken. Uiteindelijk wist de monarchie de overwinning te behalen, hoewel Silezië in handen van Pruisen bleef. De keizerskroon kwam terug in handen van de Habsburgers door de kroning van Frans Stefanus, Maria Theresia's echtgenoot.
Om de herovering van Silezië mogelijk te maken, werden het leger, de financiën en het bestuursapparaat hervormd door kanselier Frederik Willem von Haugwitz. Wenzel Anton von Kaunitz, minister van buitenlandse zaken, wist door middel van de Diplomatieke Revolutie een coalitie met Frankrijk en Rusland aan te gaan om Pruisen te verslaan. Tijdens de Zevenjarige Oorlog wist Frederik de Grote Silezië echter te behouden.
[bewerken] De verlichting
De Oostenrijkse nederlaag in de Zevenjarige Oorlog betekende dat er meer hervormingen nodig waren om de staat efficiënter te maken. Kaunitz en Jozef II, Maria Theresia's oudste zoon en co-regent, voerden een groot aantal hervormingen door in de geest van de verlichting. Hoewel Maria Theresia zelf niet 'verlicht' was, zag ze in dat het staatsbelang werd gediend door verlichte ideeën toe te passen. De landbouw, het strafrecht en het onderwijs werden gereorganiseerd.
Om de monarchie machtiger te maken, probeerden Kaunitz en Jozef II zoveel mogelijk extra gebieden te verkrijgen om het verlies van Silezië te compenseren. In 1772 werd tijdens de Eerste Poolse Deling Galicië geannexeerd. In 1775 werd de Boekovina verkregen van het Ottomaanse Rijk. Tijdens de Aardappeloorlog werd geprobeerd om Beieren te veroveren, maar uiteindelijk kwam alleen het Innviertel aan Oostenrijk.
Maria Theresia stierf in 1780 waarop Jozef II het bestuur geheel in handen kreeg. Hij begon zijn verlichte ideeën zonder overleg door te voeren. De door Jozef ingestelde Godsdienstvrijheid leidde tot protesten van de katholieke meerderheid, en ook alle andere christelijke groepen verguisden het idee dat ook Joden hun geloof openlijk mochten belijden. Eveneens confisqueerde Jozef een derde van alle kloosters als staatsbezit. Zowel priesters als rechters werden verplicht om een degelijke opleiding te volgen aan een staatsinstituut. Marteling werd verboden en boeren kregen het recht op juridische bijstand tegen hun heer, in tegenstelling tot de edelen, die alle kosten van een rechtszaak zelf moesten betalen. Met uitzondering van Hongarije werd overal in de monarchie de horigheid afgeschaft. In de meer afgelegen gebieden van de monarchie, zoals Lombardije, de Oostenrijkse Nederlanden en Tirol, probeerde Jozef bestuurlijke eenheid te creëren. Al deze projecten leidden echter tot groot verzet: de Hongaarse edelen kwamen in opstand en de Oostenrijkse Nederlanden probeerden zich af te scheiden als de Verenigde Nederlandse Staten. Uiteindelijk wist Jozef met behulp van het leger de opstanden te onderdrukken, maar hij begreep niet dat het volk zich tegen hem had kunnen keren terwijl hij toch maar alleen deed wat voor hun bestwil was. Toen Jozef II op sterven lag in 1790 schreef hij zijn eigen grafschrift: "Hier ligt Jozef II, die faalde in alles wat hij ondernam".
[bewerken] Napoleontische tijd
De Franse Revolutie die in 1789 uitbrak zou grote gevolgen hebben voor de Habsburgse monarchie. Aanvankelijk werd de revolutie niet als een bedreiging gezien. De meeste wetten die door de Assemblée nationale werden aangenomen, waren al door Jozef II en zijn opvolger Leopold II (1790-1792) verordonneerd. Om koning Lodewijk XVI en zijn vrouw Marie-Antoinette, de zuster van keizer Leopold, te beschermen, werd samen met Pruisen de Verklaring van Pillnitz afgelegd. De Assemblée nationale zag de verklaring als een dreigement en Frankrijk verklaarde de oorlog aan de Habsburgse monarchie en Pruisen. Dit zou het begin betekenen van de napoleontische oorlogen waarin de monarchie en zijn bondgenoten bijna voortdurend in oorlog waren met Frankrijk.
Leopold II werd opgevolgd door Frans II die de oorlog met Frankrijk zou moeten voortzetten. Met de Vrede van Campo Formio werd de Eerste Coalitieoorlog beëindigd en verkreeg Oostenrijk bijna alle gebieden van Venetië. De Oostenrijkse Nederlanden en enkele andere gebieden werden echter aan Frankrijk afgestaan. Na de voor de monarchie slecht verlopen Tweede Coalitieoorlog kroonde Napoleon Bonaparte zich in 1804 tot keizer der Fransen.
Frans II zag in dat het Heilige Roomse Rijk ten dode was opgeschreven. Om te voorkomen dat hij lager in rang zou komen te staan dan Napoleon en de Russische tsaar (of dat Napoleon de titel Heilige Roomse Keizer zou overnemen) deed hij op 6 augustus 1806 afstand van de titel Heilige Roomse Keizer en ontbond het Heilige Roomse Rijk. Frans II verving het Heilige Roomse Rijk door het Keizerrijk Oostenrijk en liet zichzelf tot "Erfelijk keizer van Oostenrijk" kronen, waarmee de Habsburgse monarchie onder één kroon werd verenigd. Het Keizerrijk Oostenrijk zou de oorlogen tegen Napoleon voortzetten en uiteindelijk in 1815 de overwinning behalen met de Slag bij Waterloo.
[bewerken] Bestuur
[bewerken] Kenmerken
Het bestuur van de Habsburgse monarchie was in hoge mate gedecentraliseerd. Elk afzonderlijk gebied had zijn eigen regionale regering die vaak onafhankelijk van de centrale regering in Wenen opereerde. De lokale Staten hadden op regionaal de macht in handen en hadden het recht om te kunnen onderhandelen over de eisen van de Kroon. De grondbezittende edelen hadden tot taak om de rechtspraak op hun domeinen toe te passen. De belangen van de Staten en de edelen kregen vrijwel altijd voorrang boven die van de Kroon.
In tegenstelling tot veel andere monarchieën in Vroegmodern Europa probeerden de Habsburgse heersers consensus te bereiken met de adel en de geestelijkheid die de meeste macht hadden in de lokale Staten. Dit ging ten koste van de macht van de burgerij en de steden, die bijna geheel werden uitgesloten van de politiek.
[bewerken] Bestuursorganen
Ferdinand I richtte gedurende zijn regering verschillende organen op om het bestuur van de monarchie te verbeteren:
Onder Ferdinand's opvolgers werd het bestuur van de monarchie nauwelijks gemoderniseerd, op enkele uitzonderingen na:
Onder Maria Theresia en haar opvolgers werd het bestuur grondig hervormd, wat leidde tot het opzetten van verschillende nieuwe bestuursorganen:
[bewerken] Economie en maatschappij
[bewerken] Regionale economieën
De economische ontwikkelingen van de Habsburgse monarchie werden gedurende de 16e eeuw en vroege 17e eeuw bepaald door grote regionale verschillen. De Hofkammer, het centrale orgaan dat de verantwoordelijkheid had voor het ophalen van belastingen, de tolheffing en de verkoop van rechten voor de mijnbouw, moest zoveel verantwoordelijkheid delen met de regionale hoofdsteden dat er geen sprake was van een eenduidig economisch beleid.
Land- en mijnbouw waren in de Erflanden redelijk goed ontwikkeld. Stiermarken was een van de belangrijkste Europese centra van de ijzerproductie, Karinthië en Krain produceerden respectievelijk lood en kwik. Hoewel een deel van de export van deze mineralen via de Donau verliep, werd het meeste verhandeld over de Adriatische Zee, waardoor de Binnen-Oostenrijkse handel vooral met Italië verliep. Ook het Graafschap Tirol had commerciële banden met Italië omdat het op de handelsroute tussen Italië en de Duitse landen lag. Handel en nijverheid daarentegen waren alleen in de twee aartshertogdommen goed tot ontwikkeling gekomen. Linz werd een regionaal centrum van textielnijverheid en een centrum voor de handel in wijn en delfstoffen uit Hongarije.
De Landen van de Boheemse Kroon waren economisch het meest ontwikkelde deel van de monarchie. Ze waren dichtbevolkt, hadden een rijke grond en de Sudeten en het Ertsgebergte waren rijk aan zilver, ijzer en tin. Silezië was een belangrijke producent van textiel.
De economie van Hongarije concentreerde zich vooral op de landbouw. Graan, wijn en vee waren de voornaamste exportproducten. De Ottomaanse Turken die vanaf 1541 het grootste deel van Hongarije in bezit hadden genomen, ondernamen regelmatig rooftochten naar het Habsburgse deel van Hongarije. Hierdoor bleef Hongarije een van de armste delen van de monarchie.
[bewerken] Nieuw feodalisme
Aan het begin van de 17e eeuw had de Habsburgse economie te lijden onder grote Europese veranderingen op economisch gebied. Door de opkomst van de Atlantische handel verschoven de handelsroutes naar het westen en lag de Habsburgse monarchie niet meer in het economische centrum van het continent. Door de import van edelmetalen uit de Nieuwe Wereld daalden de winsten uit mijnbouw en werd de prijsrevolutie veroorzaakt. De inflatie steeg, waardoor het winstgevender werd om producten te produceren voor export naar West- en Centraal-Europa. Dit ging echter ten koste van investeringen in nijverheid, waardoor de Habsburgse landen voor afgewerkte producten afhankelijk werden van import uit het buitenland.
De prijsrevolutie zorgde ook voor grotere tegenstelling tussen arm en rijk. De edelen, die vaak grote stukken land bezaten, probeerden hun winsten te verhogen door de productiviteit van hun land te verhogen. Dit leidde tot vernieuwingen in de landbouw, zoals de cultivatie van moerbeibomen voor de productie van zijde en zelfs de kweek van karpers en snoeken in kunstmatige meren. Het leidde ook tot een verslechtering van de situatie van de kleine boeren. De edelen breidden hun landgoederen uit ten koste van het privébezit van de boeren. Ook verhoogden de edelen de robot, het werk dat de boeren als pacht aan hun heer verschuldigd waren. De heer kon ook van zijn boeren eisen dat ze alleen handel dreven in de dorpen die op zijn domein lagen of dat ze hun producten direct met korting aan hem verkochten. De steden van de monarchie konden de concurrentie met de edelen meestal niet aan, waardoor ze verarmden en politiek minder belangrijk werden.
De Dertigjarige Oorlog vergrootte de economische problemen in de monarchie. Militaire bezetting en epidemieën hadden tot gevolg dat de bevolking van de Boheemse landen met één derde afnam. De export nam af door de geleden oorlogsschade in het Heilige Roomse Rijk. Grote groepen protestanten waren de monarchie ontvlucht, waardoor de productie afnam. De positie van de kleine boeren en steden verslechterde nog meer ten opzicht van de edelen.
[bewerken] Herstel
Om de verwoesting van de Dertigjarige Oorlog te boven te komen, ontstond er tijdens de tweede helft van de 17e eeuw voor het eerst een door de regering aangestuurd economisch beleid. De centrale regering had inkomsten nodig om de verkiezing van Leopold I tot keizer mogelijk te maken, de oorlogen tegen het Ottomaanse Rijk en Zweden te kunnen betalen, de wederopbouw van Hongarije te bekostigen en, later, om te kunnen wedijveren met de economische groei van Frankrijk.
Onder invloed van de Duitse kameralistiek werden de financiën efficiënter geregeld. Er werd meer aandacht besteed aan de economie van de steden en de monopoliepositie van de gildes werd ingeperkt. Er werden pogingen gedaan om grondstoffen binnen de monarchie te laten verwerken tot eindproducten. De handel werd bevorderd door de oprichting van handelscompagnieën. Door slecht bestuur, oorlogen en vervolgingen van religieuze minderheden mislukten de meeste initiatieven echter. Hierdoor bleef de monarchie een exporteur van voedsel en grondstoffen die later als afgewerkt product weer geïmporteerd moesten worden.
Een ander aandachtspunt voor de kameralisten was de positie van de boeren. De boeren moesten beschermd worden, omdat ze de voornaamste producenten van allerlei producten waren en het grootste deel van de belastingen opbrachten. Een gezonde en tevreden boerenstand zou productiever zijn en daardoor meer opbrengen voor zowel de edelen als de regering. Pogingen om de robot te verlichten en om boeren te betalen voor diensten die zij vroeger aan hun heer verschuldigd waren, stuitten op veel weerstand bij de edelen, vooral in Hongarije.
[bewerken] Economische initiatieven
Vanaf het begin van de 18e eeuw probeerde de regering de economie te verbeteren door een politiek van mercantilisme te voeren. Onder keizer Jozef I werd de Wener Stadsbank opgericht, om leningen aan privéondernemers te verstrekken en zo de economie een impuls te geven. In het geheim nam de Stadsbank ook een vijfde van de staatsschuld op zich.
Keizer Karel VI ontplooide allerlei initiatieven om de handelspositie van de monarchie te versterken. Hij liet nieuwe wegen en kanalen aanleggen, die de kustplaatsen Triëst en Fiume met de rest van zijn rijk verbonden. Door de keizerlijke interesse werden de twee havensteden belangrijke handelscentra die Venetië verdrongen als belangrijkste haven van de Adriatische Zee. Een ander initiatief van Karel van de oprichting van de Generale Keizerlijke en Koninklijke Indische Compagnie die vanuit de Oostenrijkse Nederlanden handel dreef met India. Onder Britse, Nederlandse en Franse druk werd de succesvolle compagnie in 1739 echter weer opgeheven.
Hongarije bleef op commercieel gebied achter lopen op de rest van de Habsburgse monarchie. De Hongaarse magnaten probeerden om enkele industriële ondernemingen op te zetten, maar deze gingen meestal al snel failliet. De centrale regering investeerde nauwelijks in Hongaarse industrieën. Wel werd het door de continue oorlogen verwoeste land weer bevolkt door kolonisten. Dit waren vooral Duitsers, maar ook Slowaken, Roemenen en Serviërs werden aangetrokken om het zuiden van de Grote Hongaarse Laagvlakte opnieuw te bevolken.
Een ander probleem voor de Habsburgse economie was dat de meeste industrieën niet werden beheerd door inwoners van de monarchie, maar door buitenlandse investeerders uit West-Europa. Hierdoor kwamen veel van de winsten van deze ondernemingen niet ten goede aan de inwoners van de monarchie.
[bewerken] Economische groei
Na de dood van Karel VI was de staatsschuld hoog opgelopen. Zijn opvolgster, Maria Theresia, moest de economie versterken en de inkomsten van de staat verhogen om de herovering van Silezië mogelijk te maken. In eerste instantie werden de door de Staten aangestelde belastingontvangers gecontroleerd door de centrale regering. De belastingen werden op een jaarlijkse basis opgehaald. Ook werd een deel van de belastingen opgebracht door de edelen, die hiervan eerder altijd uitgesloten waren geweest. Door deze revolutionaire verandering van het fiscale systeem verdubbelden de regeringsinkomsten in de periode van 1744 tot 1754.
Het verlies van Silezië dwong de regering meer te investeren in de industrieën van andere gebieden. Om de Pruisische economie te verzwakken werden er nieuwe tarieven opgelegd om de in- en uitvoer van goederen van en naar het noorden te beperken. Dit had tot gevolg dat de handel steeds meer via Fiume en Triëst begon te verlopen. De nijverheid bloeide op door het regeringsbeleid. In Litvínov werd een fabriek opgericht waar 400 arbeiders elk één stap van een uit 54 stappen bestaand wolproductieproces uitvoerden. De Moravische stad Brno werd ook wel het Manchester van Centraal-Europa genoemd.
Na de Oostenrijkse nederlaag in de Zevenjarige Oorlog kwamen de ideeën van de kameralistiek aan de basis van het Habsburgse economische beleid te staan. De robot werd aangepakt door verschillende robotpatenten uit te vaardigen waarin het aantal dagen dat de boeren voor hun heer moesten werken werd teruggebracht naar gemiddeld 3 dagen per week. De boeren kregen het recht om hun goederen te verkopen aan anderen dan alleen hun heer. Sommige boeren kregen land terug dat eerder door hun heer in beslag was genomen. In tegenstelling tot eerdere heersers liet Maria Theresia haar ambtenaren zeer streng controleren of de edelen zich aan de wet hielden, waardoor veel misbruik werd aangepakt. Ook de kerk werd minder machtig door het nieuwe beleid, het aantal religieuze feesten werd verminderd en er kwam een maximum op het aantal mensen dat in de kloosters mocht leven.
In de laatste decennia van de 18e eeuw richtte de regering zich meer op de ontwikkeling van de vrije markt. In 1775 werden alle tolheffingen binnen de monarchie opgeheven, behalve in de Tirol. Toen Jozef II Galicië aan deze douane-unie toevoegde, ontstond één van Europa's grootste vrijhandelszones.
De door de regering gestuurde combinatie tussen protectionisme en laissez-faire liet de economie en bevolking van de monarchie gestaag groeien. De monarchie was aan het einde van de 18e dan ook goed uitgerust om de problemen van de volgende eeuw het hoofd te bieden.
[bewerken] Kunst en cultuur
De Habsburgse monarchie was een veelvolkerenstaat en in elk afzonderlijk gebied werd er aan de eigen cultuur vastgehouden. Toch ontwikkelde zich langzaam een gesamtstaat, een samenleving waarin er vooral onder de edelen steeds meer een eigen 'Habsburgse' cultuur ontstond.
Het katholicisme van de contrareformatie was lange tijd van grote invloed op de Habsburgse cultuur. Door middel van de barokke stijl werd de macht en het belang van de Rooms-katholieke Kerk in de gehele monarchie uitgedragen. Nieuwe barokke kerken werden gebouwd en oude kerken werden in barokstijl herbouwd. De overwinning op de islamitische Turken werd gevierd door het verwoeste Wenen geheel in barokstijl te herbouwen. Opstandige edelen in Hongarije bleven vasthouden aan renaissancearchitectuur om hun verzet vorm te geven.
In de 18e eeuw begon de opkomst van de rococo en het classicisme. Maria Theresia liet het Schloss Schönbrunn in deze rococostijl afbouwen. De Hongaarse magnaten namen deze stijlen wel over bij de bouw van hun eigen paleizen, waarmee hun acceptatie van de Oostenrijkse cultuur duidelijk werd.
Een gevolg van de contrareformatie was dat de inwoners van de monarchie vrijwel niets bijdroegen aan de wetenschappelijke revolutie, met uitzondering van door Rudolph II gesponsorde wetenschappers als Johannes Kepler en Tycho Brahe.
Een ander bindend cultureel element was de langzame acceptatie van de Duitse taal en cultuur binnen de elites van de monarchie. De regering voerde geen germaniseringsbeleid, integendeel, het waren juist de volkstalen die werden gebruikt tijdens de grootschalige bekering van protestanten. Desondanks bood het gebruik van Duits zoveel voordelen voor de elites, dat zij langzaam maar zeker verduitsten. De enige uitzondering hierop vormden de Hongaren, dat als enige volk tegen de instelling van het Duits als officiële taal bezwaar maakte tijdens de regering van Jozef II.
Om de macht en rijkdom van het Habsburgse huis te tonen, ontwikkelde zich in Wenen een rijke hofcultuur. De kunsten werden door het hof rijkelijk gesponsord en vooral op het gebied van de opera en de klassieke muziek onderscheidde het Weense hof zich van andere Europese hoven. Antonio Salieri, de hofkapelmeester, was één van de populairste componisten van de Opéra Comique. Hofcomponist Christoph Willibald Gluck hervormde het operagenre en Carl Ditters von Dittersdorf introduceerde het singspiel aan het Weense hof. Na de dood van Gluck in 1787 werd de in 1781 in Wenen aangekomen Wolfgang Amadeus Mozart de hofcomponist. Niet veel later wist Ludwig van Beethoven een positie in het hoforkest te verwerven. De literatuur kreeg beduidend minder aandacht van het hof, een uitzondering hierop was Josef von Sonnenfels, die door de staat werd gefinancierd om de positie van het Duits te verbeteren en daardoor een bijdrage leverde aan de ontwikkeling van de moderne Duitse taal.
[bewerken] Gebieden
[bewerken] Erflanden
De Erflanden (Duits: Erblande) bestonden uit de gebieden in het tegenwoordige Duitsland, Oostenrijk en Slovenië die de Habsburgers sinds de Middeleeuwen in hun bezit hadden. Hoewel de bevolking van de Erflanden grotendeels Duits sprak en de Habsburgers deze gebieden al eeuwen bestuurden, bestond er geen eenheid binnen deze gebieden. De verschillende Landdagen hadden een grote mate van autonomie ten opzichte van hun Habsburgse heerser en de Erflanden werden een aantal malen in de geschiedenis verdeeld tussen verschillende takken van het Huis Habsburg.
Bij de dood van Ferdinand I in 1564 werden de Erflanden verdeeld onder zijn zoons. In 1619 werden alle Erflanden weer verenigd onder heerschappij van Ferdinand II, die echter onder druk van zijn familie Tirol en Voor-Oostenrijk aan zijn jongere broer Leopold V afstond. Pas in 1665 zouden alle Erflanden weer verenigd worden, toen de Tiroler lijn van het Huis Habsburg uitstierf.
Geleidelijk kreeg de naam Erflanden een bredere betekenis: gedurende de heerschappij van Leopold I werden de Landen van de Boheemse Kroon ook steeds vaker als Erflanden gezien, zowel door de Habsburgers zelf, als door de Tsjechische adel.
[bewerken] Boheemse Kroon
De Landen van de Boheemse Kroon (Tsjechisch: Země koruny české, Duits: Böhmische Kronländer) bestonden uit het tegenwoordige Tsjechië, de oostelijke delen van Saksen en Brandenburg en het zuidwestelijke deel van Polen.
De Boheemse kroonlanden waren formeel in een personele unie verbonden, maar in deze unie had het Koninkrijk Bohemen wel de grootste invloed. De Staten van Bohemen hadden het recht om de koning voor alle kroonlanden te kiezen en de Boheemse hofkanselarij, het centrale uitvoerende orgaan, was direct verantwoording verschuldigd aan de Boheemse Staten. Elk kroonland had een eigen Ministerie van Financiën (kanselarij) dat autonoom van opereerde.
In 1627 werd door Ferdinand II de Verneuerte Landesordnung uitgevaardigd, waarmee de Boheemse Kroon erfelijk werd verklaard. Hiermee kwam een langzaam proces van integratie met de Erflanden op gang. Uiteindelijk werden de Landen van de Boheemse Kroon ook met Erflanden aangeduid.
[bewerken] Hongaarse Kroon
De Landen van de Heilige Hongaarse Stefanskroon (Hongaars: Szent István Koronájának Országai, Duits: Länder der heiligen Ungarischen Stephanskrone, Kroatisch:Zemlje krune Svetog Stjepana, Slowaaks: Krajiny Svätoštefanskej koruny) lagen in het tegenwoordige Hongarije, Slowakije, Kroatië en het noordwestelijke deel van Roemenië. In tegenstelling tot de rest van de Habsburgse monarchie lagen de Hongaarse kroonlanden geheel buiten de grenzen van het Heilige Roomse Rijk.
De Landdag van Hongarije bestond geheel uit Hongaarse edelen en had het recht om de koning van het koninkrijk te kiezen. Ook een verenigde Landdag van Slavonië en Kroatië had dit recht, onafhankelijk van de keuze van het de Hongaarse Staten.
In 1687, tijdens de Grote Turkse Oorlog, verklaarde de Hongaarse Landdag de Heilige Hongaarse Stefanskroon erfelijk. Hiervoor moesten de Habsburgers wel concessies doen aan de Hongaarse edelen: de Landdag zou regelmatig bijeengeroepen worden, Hongarije zou een eigen apart bestuur houden en de edelen werden uitgesloten van het betalen van belasting. Hiermee bleef Hongarije een aparte status houden binnen de Habsburgse monarchie.
[bewerken] Overige gebieden
Behalve de gebieden die de Habsburgers erfden na de dood van Lodewijk II werden er tussen 1526 en 1804 ook andere gebieden aan het Habsburgse Rijk toegevoegd. Sommige gebieden werden op de Turken veroverd, andere werden verkregen na het uitsterven van de Spaanse Habsburgers en Galicië kwam tijdens de Poolse delingen in Habsburgse handen. Het Groothertogdom Toscane werd wel geregeerd door het Huis Habsburg, maar vormde nooit een onderdeel van de monarchie.

Summary:
De Habsburgse monarchie , Oostenrijkse monarchie of het Habsburgse Rijk is de historiografische term voor de landen die geregeerd werden door de Oostenrijkse tak van het Huis Habsburg van 1526 tot 1804. Deze landen waren formeel slechts in een personele unie verbonden, maar via een langzaam staatsvormingsproces ontstond er een eenheid binnen deze landen. In 1804 bevestigde Frans I dit door alle landen van de monarchie onder één kroon te verenigen, waardoor het Keizerrijk Oostenrijk ontstond.
De geschiedenis van de monarchie werd gekenmerkt door grote tegenstellingen op cultureel en bestuurlijk niveau tussen de verschillende landen binnen de monarchie. Ook het feit dat de Habsburgse heersers ook keizers van het Heilige Roomse Rijk waren, betekende dat zij hun aandacht moesten verdelen tussen de regering van hun eigen domeinen en die van het Heilige Roomse Rijk. De tegenstellingen tussen beide gebieden brachten vaak grote problemen met zich mee. Verder betekende de strategische ligging van de Habsburgse monarchie dat het land kon rekenen op veel verschillende vijanden en bondgenoten. Voornamelijk door diplomatie werd de monarchie een grootmacht in vroegmodern Europa.