[endre] Biografi
Carl Linnaeus var fødd i kapellangarden Råshult i Stenbrohults sokn i Kronobergs län i Småland. Linné var eldste son til kapellanen, seinare kyrkoherden, Nicolaus (Nils) Ingemarsson Linnæus (1674-1748) og Christina Brodersonia (1688-1733). Faren tok slektsnamnet etter eit stort lindetre; to av onklane hans på morssida hadde tatt slektsnamnet Tiliander (lat. tilia, 'lind').
Sommaren 1709 flytta familien til Stenbrohults prestgård der Carl von Linné sin kjærleik til naturen vakna. Faren delte denne kjærleiken og var svært botanisk interessert. Dei var begge opptekne av familien sin hage, som var mellom dei fremste i Småland. Faren kunne vere utolmodig, men så «töstnade han strakst, så snart man gav honom en blomma i handen». Carl seier om hagen, som inneheldt mengder av utanlandske vekster, at han «med modersmjölken inflammerat min håg med outsinlig kärlek till örterna».
Som far og morfar sin, kyrkoherden i Stenbrohult, Samuel Brodersonius, var det tenkt at Carl von Linné skulle verte prest, men han viste ikkje noka større interesse for dette. Interessa hans for botanikk imponerte ein lækjar i byen Växjö, som låg i nærleiken, og han vart i august 1727 send til Lund for universitetsstudium og fekk då Kilian Stobæus som sin mesen og lærar.
Etter eit år flytta han til Uppsala der han fekk rettleiing av Olof Celsius d.e. og Olof Rudbeck d.y. og vart god ven med iktyologen Peter Artedi. Linné vart sagt å vere ein sosial person som det var lett å omgåast.
I 1741 vart Linné utnemd til medisinprofessor ved Uppsala universitet. Han var rektor for universitetet vårterminen 1750, og haustterminane 1759 og 1772. Dessutan var han inspektør ved Smålands nation.
Han gifta seg i 1739 med Sara Elisabeth Moræa frå Falun. I Sveden utanfor Falun finn ein Linnés bröllopsstuga der bryllaupet fann stad, i dag eit svensk kulturminne.
Linné døydde 10. januar 1778 i Uppsala i Uppsala län (Uppland) og er gravlagd i Uppsala domkyrkje. Paret fekk sju barn, mellom andre Carl von Linné d.y.
[endre] Forsking
Ingen enkeltperson har sett større preg på den biologiske systematikken enn Linné. Spesielt verdfullt var det at han rakk å klassifisere samtlege organismar som var kjente på hans tid. Dei systematiske reglane som Linné fann opp, var ikkje dei einaste tenkelege, og heller ikkje nødvendigvis dei beste. Men Linné hadde med den utrøyttelege arbeidsinnsatsen sin skildra alle artar etter eitt gjennomført regelsett. Dette har ingen klart verken før eller seinare. Difor vart det avgjort at arbeida til Linné skulle danne startpunktet for det internasjonale systematiske regelverket som —med nokre tilpassingarar — framleis er i bruk. Linné si bok Species plantarum (1753) blei utropt til den fyrste publikasjonen med artsskildringar etter reglane, medan den tiande utgåva av Systema naturae (1758) blei den fyrste publikasjonen med godkjende skildringar av dyr.
Linné innførte fem kategoriar: Arten, slekta, ordenen, klassen og riket. Seinare har ein tilført fleire kategoriar (som «familie» mellom slekt og orden, eller «rekkje» mellom klasse og rike). Dette systemet var nyttig for å systematisere organismar, det vil seie «putte dei i bås». Det bygde likevel på ein før-evolusjonær tenkjemåte, nemleg overtydinga om at klassifiseringa til sjuande og sist måtte vere vilkårleg. Sidan utgjevinga av Darwin si bok The Origin of Species (Artenes opprinnelse) i 1859 veit ein derimot at artar er i slekt med kvarandre. I dag er ein derfor einig om at eit system bør gje att det evolusjonære slektskapet artane i mellom. Kategoriar er likevel svært dårleg eigna til dette formålet, og vert difor brukt i stadig mindre grad av systematikarar. Det vert også jobba med utkast til regelverk som ikkje brukar kategoriar.
Spesielt var Linné sin plantesystematikk (seksualsystemet) kunstig, sidan det var basert på nokre veldig få, utvalde eigenskapar. Det er derfor gått heilt ut av bruk i dag. Dyresystematikken til Linné inneheld derimot fleire grupperingar som er samanfallende med slektskapsgruppene som brukast i dag. I ein annan samanheng er også delar av seksualsystemet enno i bruk, nemleg i fastsetjingsnøklar. Her er dei enkle kriteria til Linné framleis svært nyttige.
Ved sidan av systematikk låg det viktigaste bidraget til Linné i botanikken. Nesten alle botaniske fagomgrep går tilbake på Linné. Vidare var Linné ein habil geolog, og han får også æra for å ha innført celsiusskalaen.
[endre] Den taksonomiske filosofien til Linné
Det var vanleg på Linné si tid (og hadde vore vanleg heilt sidan Platon) å tilordne planter og dyr til slekter og artar. Slekta vart på mange måtar sett på som grunneininga, medan dei ulike artane i slekta vart «variasjonar i slekta». Slekta var altså grupper av arter som hadde ei rekkje likskapstrekk. Dei ulike artane i slekta hadde derimot kvar sine særtrekk som skilte dei frå kvarandre og frå grunntrekka i slekta.
På 1700-talet hadde systematikken opplevd ei oppbloming, som skuldast både den større vitskaplege aktiviteten i opplysningstida, men òg like mykje oppdagingsreisene i kolonitida i dei nye kontinenta. Det vart skildra så mange nye artar at også talet på kjende slekter vart svært uoversiktleg.
På dette punktet kom Linné med to svært viktige nyskapingar. Han innførte kategoriar for å klassifisere artane, og han skilte namna til arten frå diagnosen. Desse to punkta vert handsama i det følgjande etter tur.
[endre] Kategoriane til Linné
Linné trudde, som var vanlig på den tida, at artane og slektene hadde vore skapt slik dei var av Gud. Å tilordne artane til ei felles slekt, var difor for Linné eit ledd i å avdekke skaparakta til Gud og å vise stordomen hans. For å ta vare på oversikta over artane, innførte Linné likevel større einingar, som han kalte for ordenar og klassar. Alle slekter skulle tilordnast ordenar, og alle ordenar til klassar. På denne måten skulle det vere enklare å hugse på den systematiske tilhøyrigheita til dei enkelte artane.
I motsetnad til artar og slekter såg Linné på ordenar og klassar for å vere høvesvis vilkårlege. Treffande når det gjeld det er utsagnet hans om at «artar og slekter er Gud sitt verk, ordenar og klassar er mennesket sitt.»
I tillegg brukte Linné nemninga rike for å skille mellom plantar og dyr (samt mineral, som Linné klassifiserte ved sidan av organismane). Omgrepa art, slekt, orden, klasse og rike vert i dag regna som taksonomiske kategoriar. Mange av gruppene Linné brukte, hadde lenge vore kjende (til dømes fuglar eller fiskar). Men det var Linné sin idé å lage eit system med faste kategoriar, der kvar art høyrde til nøyaktig éi gruppe av alle dei større kategoriane.
[endre] Den binomiale nomenklaturen
Før Linné var det i den biologiske systematikken ikkje noko klart skilje mellom namnet på ein art og diagnosen han hadde. Namnet var slekta sitt namn (eit substantiv) etterfylgt av ei heil rekkje adjektiv. Talet på adjektiv varierte, men kunne verte ganske høgt (opptil tolv hjå Linné), sidan skildringa skulle vere tilstrekkeleg for å skilje arten frå dei andre artane i slekta. Fordi vitskapsspråket var latin, var sjølvsagt også artsnamna latinske (eller latiniserte gammalgreske) ord. Dette systemet var svært uoversiktleg. Ikkje berre var namna lange og vanskelege å hugse, dei måtte også endrast jamnleg. Dersom ein oppdaga ein ny art som høyrde til ei kjend slekt, kunne det nemleg hende at dei eksisterande artsnamna ikkje lenger var eintydige og måtte oppdaterast og utvidast.
Linné innførte i 1753 den binomiale nomenklaturen for artar, altså artsnamn som inneheld nøyaktig to ledd: eit slektsnamn og eit etterfølgjande epitet (gresk bi, 'to', latin nomen, 'namn'). Eit døme er det toledda namnet Homo sapiens for mennesket. Epitetet (i vårt tilfelle altså sapiens, 'klok') skulle ikkje lenger vere noka full skildring av arten. Det var tilstrekkeleg at namnet var eintydig. Diagnosen var framleis ein viktig del av skildring av ein art, men han vart uavhengig av namnet på arten. Epitetet trengde heller ikkje nødvendigvis å skildre ein eigenskap ved arten, han kunne referere til funnstaden, til leveviset, til ein person eller vere fritt oppfunne.
[endre] Klassifikasjonen til Linné
Linné klarte å publisere skildringar av samtlege artar som var kjende for vitskapen då han levde. Alt i alt var dette 4�400 dyreartar og 7�700 planteartar. Mange av dei hadde han studert sjølv, enten i live eller i konservert form. Resten hadde han fått skildra av kollegaer i mange land som han brevveksla med. I tillegg til å skildre artane, klassifiserte han dei og ga dei med det ein fast plass i det biologiske systemet. Klassifikasjonen hans er sjølvsagt svært ulik frå den i dag (som byggjer på evolusjonært slektskap). Men i fleire tilfelle brukar ein framleis dei gruppene Linné definerte.
[endre] Linné sitt syn på mennesket og menneskerasar
Det vakte ein del oppsikt at Linné hadde plassert mennesket i den samme ordenen som apar og den samme klassen som pattedyr. Dette veik frå den kristne læra på den tida, at mennesket hadde ein unik plass i skapinga. Den lutherske erkebiskopen i Uppsala var mellom dei som anklaga Linné for ugudelegheit. Men Linné forsvarte seg med at det fanst så godt som ingen anatomiske skilnader mellom menneske og ape, og at han trass alt hadde plassert mennesket i si eiga slekt, skilt frå apane (som han plasserte i slekta Simia).
Linné hadde vidare delt mennesket (arten Homo sapiens) i seks underartar eller menneskerasar: Ferus, Americanus, Europeaus, Asiaticus, Afer og Monstrosus. Dei var baserte på hudfarge og skilnader som visstnok skulle vere emosjonelle. Innfødde amerikanarar hadde til dømes raudleg hud, var skjegglause og koleriske. Afrikanarar hadde mørk hud, var flegmatiske og late. Asiatar hadde gulbleik hud, var melankolske og griske. Europearar hadde kvit hud, var muskuløse og sangvinske. Linné sitt rasesystem var klart vridd til fordel for europearar og basert på det europeiske synet på andre folkegrupper på den tida. Over tid leia dette rasesystemet til eit rasehierarki der europearane sto øvst. Europeiske kolonimakter brukte dette systemet for å rettferdiggjere erobringane sine eller undertrykkinga av dei «lågareståande» rasane. Særskilt vart rasesystemet brukt for å forsvare slaveriet, spesielt i dei nye koloniane i Amerika.
[endre] Reisene til Linné
Carl von Linné gjorde mange reiser til ulike stader, og tok nøyaktige notat. På den andre sida går forskarane no ut i frå at han ikkje sjølv vitja alle dei stadene han skildrar, men at han har notert kva han høyrde ved samtalar med folk på staden. Nokre av dei kjende dagbøkene hans er desse:
[endre] Lappland, 1732
Lapplandsreisa byrja 12. mai 1732 då Linné gav seg i veg einsam ridande mot Lappland for så å komme attende til Uppsala fem månader seinare.
Reiseskildringa, som kom ut først etter Linné sin død, er svært omfattande. I tillegg til observasjonane sine av lapplandsnaturen interesserte Linné seg også for den samiske kulturen og skildra livsvilkåra deira inngåande.
Det viktigaste resultatet av reisa til Lappland var likevel det som kom til å verte Flora Lapponica. Den lapplandske vegetasjonen var på denne tida relativt ukjend, det som Olof Rudbeck d.e. hadde samla inn under reisa si i Torne lappmark hadde vorte øydelagt den omfattande bybrannen som herja i Uppsala i 1702. Med Flora Lapponica, som vart publisert i 1737, fekk dei no på nytt kunnskap om desse ukjende stroka.
[endre] Dalarna, 1734
Linné kom for fyrste gong til Dalarna for å feire jul i Falun i 1733. På ein juefest trefte han den seinare hustrua si, Sara Elisabeth Moræa, som var dotter til gruvelækjaren. Han besøkte også gruvene i Bergslagen og jernverk. Fylkesmannen i Dalarna, Nils Reuterholm, hadde høyrt om og vorte imponert av Lapplandreisa hans, og føreslo ei liknande reise gjennom Dalarna.
[endre] Öland og Gotland, 1741
Reisa gjekk på hesteryggen, og Linné viste stor interesse for runesteinar. På reisen kom han til Vetlanda 23. juni og noterte seg to runesteinar på kyrkjegarden. Dagen etterpå var han komen til Växjö og gjorde nedteikningar om domkyrkja, som året før hadde vorte herja av brann og ved Linné sitt besøk var «ett bedrövligt spektakel». Han gjorde dessutan ei skildring av Sankt Sigfrid si klesdrakt. Kalmar nådde han 28. mai, der han vart utsett for storm, men brukte tida til å skildre kyrkja, som «var täck och ägde sköna skrudar».
1. juni gjekk han i land på Öland, overnatta 4. juni i prestegarden i Resmo for endeleg 6. juni å nå fram til Smeby. Kyrkja i Smeby var så spesiell at Linné aldri hadde sett maken. Han skriv at kyrkja med sine små vindauge var ganske mørk og lett kunne få tilhøyrarane til å falle i søvn. 7. juni var ein søndag, og då gjekk han til kyrkje i Ås. 9. juni noterte han seg runesteinar i Sandby og Gårdby. Dagen etter besøkte han staden Runsten, og der kunne han notere endå ein runestein. Denne vart sett på som noko av det som var verdt å sjå på staden. I Långlöt merka han seg heile to surbrunnar, det er kjelder med naturleg kolsyrehaldig mineralvatn, på kyrkjegarden. Slikt vatn vart rekna for helsebringande, og 10. juni noterte han i dagboka:
I Bredsätra den 11. juni kjem planteinteressa fram, og Linné skriv om audekapellet i Kläppinge at det på golvet voks scandix seminbus hispidis. Persnäs besøkte han 12. juni, og 14. juni, som var fjerde søndagen etter Trinitatis, deltok han i gudstjenesta i Högby. Han noterte endå ein runestein på kyrkjegarden der. Etter tre veker på Öland segla så Linné til Gotland.
[endre] Skåne, 1749
Denne reisa starta med vogn i Uppsala, der Linné budde i mange år. Søndagen 7. mai hadde han kome til Växjö, der han skildra korleis erkebiskopen «høgvørdige herr doktor Henric Benzelius» vigsla herr doktor Olof Osander til biskop i Växjö stift. Pinsedag 14. mai høyrde han ei vakker preike i Virestad, og på andre dagen såg han sitt kjære Stenbrohult att, men skreiv med vemod i dagboka om korleis dei han hadde sett for 20 år sidan, no hadde aldrast: «De gingo nu med grå hår og vita skjegg, utlevde, og en ny värld hadde kommit i stället». 17. mai reiste Linné frå Stenbrohult med målet Loshult i Skåne, reiste rundt i landskapet og var tilbake i Stenbrohult 2. august. På tilbaketuren til Uppsala stoppa han i Ryssby i Sunnerbo, der hans svogeren hans, Johan Collin var kyrkoherde. Frå det besøket skreiv han detaljert om raudbrun hoggorm, den giftigaste ormen i Sverige. På ferda vidare nord passerte han Jönköping, der han besøkte slektningen sin, prosten C Tiliander. Via Gränna og Vadstena kom Linné til slutt tilbake til Uppsala, og dermed var den skånske reisa hans avslutta.
[endre] Nederland
I Nederland var Linné i tre og eit halvt år. Der gav han i 1735 ut Systema naturae, som ligg til grunn før systematikken for alt liv i notida, eit meir «naturleg» system, etter vekstane og dyra sine innbyrdes slektskap, dei tre rika i naturen gruppert i klassar, ordenar, familiar, slekter og artar, som i dag vert brukt over alt, i alle land.
[endre] Korrespondanse
Carl von Linné brevveksla med eit stort tal lærde menn, både i og utanfor Sverige. Særskilt kjend er den livslange venskapen hans med Abraham Bäck i Stockholm, som han ofte kalla «Min Kiæreste Broder». Det er teke vare på over 500 brev frå Linné til Bäck. Han heldt også kontakt med fleire svenske lærde menn som er mindre kjende i dag, ofte folk med mange interesser, mellom anna botanikk. Desse har i visse samanhangar vorte kalla for Linné sine lærlingar, til dømes Gustaf Fredrick Hjortberg frå Vallda sør for Göteborg.
[endre] Heidring
[endre] Filateli
Til Kungliga Vetenskapsakademien sitt 200-årsjubileum gav Postverket i Sverige ut fire minnesfrimerke. Utjevingsdagen var 2. juni 1939. Carl von Linné vart heidra med 15 øre raudbrun (opplag 177�485�000) og 50 øre grå (opplag 2�471�000). Dei andre to merka i serien vart tileigna Jøns Jacob Berzelius.
[endre] Numismatikk
Carl von Linné prydar framsida på hundrekronorsetelen i Sverige i dag, og både fram- og baksidans bilete som syner arbeidet til Linné. Han var også på baksida av den tidlegare svenske femtikronorsetelen og har også vore avbilda på eldre svenske setlar.
Det svenske medaljegildet gav i 1978 ut ein medalje i sølv og bronse — laga av skulptøren Olle Adrin — til 200-årsminnet for Linné sin død. På framsida ser ein Linné sin ansiktsprofil i relieff på ei overflate av årringar frå eit tre som er merka med fødselsåret 1707, dødsåret 1778 og minneåret 1978.
[endre] UNESCO si verdsarvliste
I samband med Linnéjubiléet 2007 er nokre linnéminne føreslått lagt til på verdsarvlista.
Desse fem stadene er føreslått:
[endre] Viktige årstal i Linné sitt liv
[endre] Bibliografi
Linné gav ut veldig mange bøker. Enkelte av dei var avhandlingar på berre nokre få sider, andre var verk med fleire band, desse kunne vere på over tusen sider. Nedanfor er dei viktigaste av desse lista opp. Dei fleste bøkene var skrivne på vitskapsspråket på den tida, latin. Reiseskildringane sine gav Linné likevel ut på svensk, noko som var nokså uvanleg, men gjorde dei veldig populære. Sidan det ikke fanst mykje trykt svensk litteratur, vert dei svenske bøkene hans sett på som ein viktig milepæl i den svenske litteraturhistoria.

Summary: Carl von Linné uttale�(hjelp·info) (23. mai�1707–10. januar�1778), før adlinga i 1757 Carl Linnæus, Carolus Linnæus, var ein svensk botanikar, lækjar og zoolog som la grunnlaget for den moderne nomenklaturen i biologien og den moderne systematikken som grupperer vekstar og dyr. Han vert også rekna som opphavsmannen til den moderne økologien.


[endre] Definisjon
Når ein skriv «London» reknar ein oftast området kjent som Stor-London, eit område som både er eit grevskap og ein region. Midt inne i dette området ligg City of London, som er eit eige grevskap, lokalt kjent som the City eller the Square Mile. Det urbane området voks kraftig i viktoriansk tid og igjen i mellomkrigstida. I 1940-åra førte andre verdskrig, og vidare lovgiving omkring det grøne beltet, til at veksten stoppa opp.
Det fins mange mulige definisjonar på området London, for eksempel postdistriktet, politidistriktet, området som har London sitt retningsnummer og London sitt pendlarbelte. Desse har sjeldan vore heilt overlappande. Omkring 40 prosent av Stor-London blir dekka av London sine postområde. Området med London-retningsnummer dekker eit omtrent like stort område som Stor-London, men grensene avvikar noko. Ein definisjon som har blitt tatt i bruk i mange samanhengar er området innanfor ringvegen M25, og grensa for Stor-London har nokre stader blitt flytta for å bli tilpassa til vegen.
Byen sitt nominelle sentrum er ved Charing Cross, ikkje langt ifrå Trafalgar Square, på omkring 51°30′29″N, 00°07′29″W.
[endre] Status
Heile det urbane området blir ofte kalla ein city ut frå ein geografisk definisjon. Administrativt og formelt er dette ikkje korrekt; Stor-London er ein region som blant anna omfattar to cities (City of London og City of Westminster), fleire towns (byar av lågare status), og andre område.
London sin status som hovudstaden i Storbritannia har aldri formelt blitt tildelt eller godkjent skriftleg. London vart kalla hovudstad etter at monarken flytta frå den tidlegare hovudstaden Winchester til London; i mellomalderen var hovudstaden ofte definert som den byen monarken budde i.
[endre] Administrasjon
London består av 32 bydelar, som kvar er styrt av sitt eige valde bydelsstyre. I perioden 1986–2000 var det bydelane som styrte London, kvar på sitt område, utan eit felles bystyre. Det er ennå eit visst lokalt sjølvstyre i bydelane. Kvar bydel er til dømes ansvarleg for renovasjon og ein del andre offentlege tenester. Dei er delt i to grupper, indre London og ytre London.
City of London er ikkje ein bydel på lik linje med dei andre, men ein sjølvstendig by som ligg midt i London. City of Westminster har også eigen bystatus, men blir administrert som ein vanleg bydel.
Den sentrale administrasjonen, Greater London Authority, består av borgarmeisteren av London og London-forsamlinga. Han blei innført i 2000.
[endre] Geografi
Stor-London dekkjer eit område på 579�km², som gjer byen til ein av dei største byane i verda etter areal. Eit hovudelement i geografien til byen er Themsen, som renn gjennom byen frå sørvest mot aust og er framkomeleg for båtar. Thames Valley er ein flat dal avgrensa av slake åsar. Sidan det ikkje fins naturlege grenser for veksten til byen, har han ein rundvoren form ut i frå det historiske bysentrumet.
London består av 32 bydelar, som kvar er styrt av sitt eige valde bydelsstyre.
Themsen var ein gong breiare og grunnare enn i dag, og rann gjennom myrlandskap. Gjennom omfattande bygging av dike har elva blitt smalare. Mange av dei mindre elvane som renn ut i Themsen i London er lagde i røyr. Themsen er ei elv med tidvatn, og byen er derfor sårbar for oversymjingar. På grunn av ei senking av landskapet, har denne faren auka over tid. I 1974 starta ein derfor bygginga av Thames Barrier ved Woolwich for å kontrollere vasstanden. Ein reknar med at ein kan få behov for endå ei demning lenger ned i elva i nær framtid. Themsen blir kryssa av ei rekke bruer og tunnelar, som til dømes London Bridge.
Nullmeridianen, som lengdegradane blir rekna ut frå, går gjennom Greenwich i London. Sidan 1884 har denne staden vore utgangspunktet for all fastsetting av lengdegradsposisjonar.
[endre] Klima
London har eit temperert klima med regelmessig, lett regn gjennom heile året. Juli er den varmaste månaden, med ein gjennomsnittstemperatur ved Greenwich på 13,6�°C til 22,8�°C. Den kaldaste månaden er januar, med gjennomsnittleg 2,4�°C til 7,9�°C. Den årlege nedbøren er 583,6�mm, og februar er normalt den tørraste månaden.
Snø er uvanleg i sjølve London, trass i at det jamt er snøfall i området omkring; dette grunna at den ekstra varmen storbyen genererer gjer byen omkring 5�°C varmare om vinteren enn områda omkring.
[endre] Forureining
Mot slutten av vikingtida vart det mangel på ved i London og folk fyrte med kol av dårleg kvalitet. Dette førte til mykje røyk, som blanda seg med skodde. Så tidleg som 1272 la kong Edward den 1. ned forbod mot å fyre med sjøkol. Fleire kongar freista å koma problemet til livs, men så lenge det ikkje fanst noko alternativ heldt folk fram med å nytta kol og problemet auka. Om vinteren kunne røykskodda ligga tjukk fleire månadar i strekk. Når ho var på det verste var det så dårleg sikt at folk gjekk seg vill i sin eigen bydel. Det gjekk på helsa laus og luftvegsjukdommar som bronkitt førte til at folk døydde i hundrevis. Vinteren 1901-1902 var sikten i gjennomsnitt rundt 800�m. I 1952 var det så ille at rundt 4000 menneskje døydde på ein dag. I 1956 vedtok parlamentet ei lov som forbaud fyring med kol i London, og denne gongen vart lova handheva. Etter dette vart londonlufta mykje reinare enn før, men aukande trafikk har ført til at londonlufta framleis er sterkt forureina. Når ein nærmar seg London i bil om vinteren har lufta over byen ofte ein gul-brun farge.
[endre] Historie
Då romarane kom til dei britiske øyer var det som skulle bli London ein liten landsby i trinovantane sitt område. Byen blir gjerne rekna som grunnlagt av romarane, ca. år 50, då under namnet Londinium. I år 61 blei byen brend ned av icenarane, men han blei raskt bygd opp igjen. Den eldste delen av byen låg nord for Themsen, særleg i dagens City of London. Byen blei tidleg i det 2. århundret hovudstad for provinsen Britannia.
Frå 800-talet og utover blei byen herja fleire gonger av danske og norske vikingar, og i 846-848 kontrollerte vikingar byen. Den siste invasjonen skjedde i 1066, då Vilhelm Erobraren vann slaget ved Hastings og overtok makta i England.
I 1078 starta bygginga av Tower of London. På 1100-talet blei Westminster sete for regjeringa og seinare for parlamentet. Tower of London er Englands best bevarte mellomalderfestning. Den mest sentrale delen av festninga, The White Tower, stod ferdig i 1097. The White Tower har opp gjennom åra vore kongebustad, fengsel, våpenlager og opphaldstad for kronjuvelar.
I 1665 blei byen ramma av pest og 70�000 menneskje døydde. Året etter ramma den store bybrannen London og bare ein femtedel av byen sto igjen etter at over 13�000 hus og 84 kyrkjer blei brende ned.
På slutten av 1800-talet var London den største byen i verda, og var som senter for det britiske imperiet den leiande handels-, industri-, finans- og hamnebyen i verda.
Under andre verdskrigen blei London hardt ramma av bombing. Store område blei lagde i grus; både industri, offentlege bygg og bustadområde blei ramma under «Blitzen», då London og andre britiske byar blei bomba 57 netter på rad. Med skiftande intensitet varte bomberaida heilt til sluttfasen av krigen. Dette har bidrege sterkt til å forma London slik byen er i dag. Slumområde med høg folketettleik i det austlege London blei hardt ramma, då dei låg tett inntil industri og hamner, og mange av dei evakuerte som hadde mista alt blei gjeve nye heimar i offentlege bustadområde i forstadane.
I 1965 blei området til byen kraftig utvida, ved at Stor-London, som både er grevskap og region, blei oppretta. Brorparten av Middlesex og delar av Essex og Surrey blei då tekne opp i byen.
I 2005 blei London utpeika til å halde dei olympiske sommarleikane i 2012, noko som førte til nye, store planar for utbygging i byen. London har tidlegare arrangert OL i 1908 og 1948. Dagen etter OL-avgjerda, 7. juli 2005, blei London ramma av det største bombeangrepet sidan andre verdskrigen. 52 menneskje mista livet og meir enn 700 blei skada då islamistiske terroristar utløyste sjølvmordsbomber på t-banen og ein buss.
[endre] Byplanlegging og byutvikling
Det romerske Londinium var ein liten by samanlikna med London i dag. Den omfatta eit område som omtrent svarar til City of London. Rundt området var ein bymur, og på romersk vis blei det laga eit tilnærma rettvinkla gatenett. Den mest dramatiske hendinga i denne perioden var då byen brann ned i 61. Oppbygginga ser ut til å ha basert seg på omtrent same mønster som før. På denne tida var det berre éin kryssingsstad over Themsen i London, ei bru som blei bygd omkring år 46.
Då romarane trekte seg ut frå Storbritannia ved starten av 400-talet kom angelsaksarane til makta i området. Kor raskt forfallet av den romerske byen og framveksten av det angelsaksiske London skjedde er uklart, men det ser ut til at gatenettet blei stadig meir uregelmessig. Det kom etterkvart, særleg frå 800-talet og utover, mange kyrkjer i byen. Det er verdt å bite seg merkje ved at London endå ikkje hadde blitt hovudstaden i riket. Med erkebispesetet i Canterbury og Winchester som setet til kongen, var London først og fremst eit handelssentrum grunna Themsen, og ikkje byen med makta.
Etter normannarane si erobring av England i 1066 endra dette seg. Tower of London blei eit viktig kongeleg slott, og Westminsterpalasset blei sete for regjeringa. Med det starta ei ny fase i utviklinga av byen, med fleire slott, administrasjonssenter og kraftigare folkeauke. Denne utviklinga gjekk ikkje føre seg etter nokon plan. Dei sentrale områda av London blei sterkt fortetta, med smale gater og høg folketettleik. Utviklinga omfatta i lita grad dei ytre delane av London i dag; inntil jernbanen kom var det fortsett ei dagsreise til Watford Gap, som i dag ligg rett utanfor grensene til byen. Områda utanfor sentrum var derfor framleis stort sett landsbygd, med nokre få, spreidde byar inntil 1800-talet.
Etter at store deler av byen brann ned i 1666, starta ein straks å legge planar for ein kontrollert oppbygging. Det skulle bli rette gater for å lette trafikkpresset – allereie i hestekjerrene si tid kunne London ha store trafikk-korkar – og husa skulle ha større avstand og vere bygga av mindre brennbart materiale for å hindre ein ny storbrann. Det skulle også bli gjort noko med sanitærforholda, det hadde pesten året før vist turvtest. Men planlegginga tok tid, og på ei tid kor reguleringslover var vage eller fråverande begynte folket å bygge opp byen. Gatenettet i City of London er derfor like uregelmessig som det hadde vore i mellomalderen, og det er ikkje få smug med kort avstand mellom husa som har overlevd. Det var naturleg at det blei slik; tomtegrensene var bestemde av det gamle vegnettet, og så lenge myndigheitene ikkje greip inn i tide med verkemiddel for å rette ut grensene, bygde folk på branntomtene sine.
Først i 1750 kom ei ny bru over Themsen på plass, etter at London Bridge hadde vore den einaste sidan romersk tid. På andre stader hadde ein blitt rodd over av ein av dei mange ferjene som låg langs elvebredda. Fleire bruer skulle følgje slik at byen blei knytt tettare saman.
Den neste store utviklinga kom i det 19. hundreåret, då jernbanen kom. Avstandar tydde brått mindre, og ein starta å legge jernbanelinjer som kunne nyttast av pendlarar. Londons Underground opna som den første i verda i 1863, og sjølv om rutenettet var bare ein ørliten del av det som er i dag, tydde det at pendlarane si tid hadde kome. London starta å spreie seg utover, utanfor Middlesex og inn i Surrey, Kent, Essex og Hertfordshire.
Etter første verdskrigen kom ei ny fase i utviklinga i byen. I dei ytre bydelane tok ein til å byggje store bustadområde. Dette blei gjort særleg for å fjerne slumområda på Londons austkant. Enkelte bustadområde blei også bygga spesifikt for å gi heim til veteranar frå krigen. Folk blei også trekte inn til byen frå andre område, og London voks med det både i areal og i folketal. Denne utviklinga blei fornya og forsterka etter andre verdskriget, då behovet for oppbygging var stort etter bomberaida. Det er i det 21. hundreåret få område innanfor grensene til Stor-London som kan minne om landsbygd; inntil 1930-talet hadde ein hatt fleire gardsbruk der det nå er moderne bustadområde og handlegater.
I etterkrigstida kom også dei nye byane, byar som blei grunnlagt for å avlaste eksisterande, fortetta byar. I 1965 blei Milton Keynes, omkring ein times kjøring nord for London, grunnlagd, og ein merkbar del av folka der har flytta frå London. Ein har også fått vekst i andre byar i takt med utflytting frå London. London hadde i den siste halvdelen av 1900-talet eit fall i folketalet på omkring ein million som følgje av denne utviklinga.
I sentrum har ein lenge vore tilbakehaldne med å byggje i høgda, fordi ein ønskte å bevare profilen til byen. Stort press på eigedomsmarknaden, spesielt i City, har ført til at det har blitt lempa på desse restriksjonane. Sidan 1970-tallet er det blitt reist fleire skyskraparar, og planar om å reisa fleire er blitt både oppmuntra og kritiserte. Det har også blitt utført fornyingsprosjekt fleire stader, med det tidlegare hamneområdet Docklands som eit av dei mest kjende døma.
[endre] Demografi
London var blant dei ti største byane i Europa då folketalet passerte 100�000 på slutten av 1500-talet. I 1750 var talet nesten 700 000 og London hadde passert Paris. Med 960�000 menneskje i 1800 var London den største byen i verda, i eit Europa der berre 23 byar hadde meir enn 100�000 innbyggjarar. Byen var den mest folkerike i verda heilt til 1925, då han blei passert av New York.
London er rangert som den femtande største byen i verda, både etter folketal innanfor offisielle grenser og folketal innanfor det urbane området. Regionen dekkjer 1�579 km², noko som gir ein folketettleik på 4�761/km². Dette er meir enn ti gonger så høgt som andre regionar i England. London er ein av dei dyraste byane i verda å leve i, ved sida av Moskva og Tokyo. London er ein av dei mest fleirkulturelle byane i den industrialiserte verda, med meir enn 300 morsmål og meir enn 50 etniske grupper med meir enn 10�000 personar. Ut ifrå tal frå Office for National Statistics inkluderte folketalet 2�288�000 menneskje fødde i utlandet i 2006, det vil seie 31�%.
[endre] Religion
London har tradisjonelt vore dominert av kristendommen, og har mange kyrkjer; det er spesielt tett mellom kyrkjene i City of London. Den anglikanske kyrkja har to katedralar, St. Pauls katedral og Southwark-katedralen. Erkebiskopen av Canterbury har setet sitt i Canterbury i Kent, men den offisielle residensen er Lambeth Palace i London. Westminster Abbey er formelt sett eit kongeleg kapell, men fungerer som ein «tredje katedral» for den anglikanske kyrka. Den katolske kyrkja har også to katedralar i byen, Westminsterkatedralen og St. Georgs katedral. Dei fleste kristne i London er det først og fremst i namnet, då tala for deltaking i gudstenester er lågare enn i andre deler av landet. Dei fleste andre kristne samfunn er også representert i London.
London har i tillegg til kristendomen tydelige innslag av islam, hinduisme, sikhisme og jødedom. Særleg bydelane Tower Hamlets og Newham har mange muslimar, og den største moskeen er London Central Mosque i utkanten av Regent's Park. Hinduane er særleg synlige i Harrow og Brent. I sistnemnde bydel finn ein Neasden Temple, eit av dei største hinduistiske templa i Europa. Sikhane er meir spreidde, men fins særleg i austlege og vestlege bydelar. Eit av dei største sikhtempela utanfor India, Sri Guru Singh Sabha Gurdwara, ligg i London. Fleirtalet av jødane i Storbritannia bur i London, og det er større jødiske samfunn i Stamford Hill (som blir rekna som eit av de mest ortodokse jødiske områda utanfor New York og Israel), St. John's Wood, Golders Green og Edgware.
[endre] Økonomi
London blir rekna som eit av dei økonomiske «kommandosentera» i verda, saman med New York City og Tokyo.
Byen har større omsetnad enn nokon annan europeisk by, og står for omkring 19 prosent av brutto nasjonalprodukt i Storbritannia. I 2005 var det 219 milliardar pund. Reknar ein med heile det urbane området, med omkringliggjande byar, var resultatet 345 milliardar pund i 2005, det vil seie omkring 30 prosent av BNP i Storbritannia.
London gjekk over til ein hovudsakleg tenestebasert økonomi tidlegare enn mange andre europeiske byar; denne overgangen skjedde særleg i åra etter andre verdskrigen. Det er fleire faktorar som har gjort London til eit så viktig økonomisk senter. Som hovudstad for Det britiske imperiet hadde ein eit kontaktnett over heile verda som i stor grad er blitt halde vedlike og utvida. Engelsk er blitt eit lingua franca i internasjonal handel, som også i stor grad tek i bruk engelsk kontraktrett. London er også ein multikulturell by kor utanlandske næringsdrivande kan finne ein infrastruktur dei er fortrulege med, og som har eit skattenivå som er forholdsvis lågt, særleg for utanlandske organisasjonar og enkeltpersonar. Nære og gode tilhøve til USA og mange asiatiske land speler også ei rolle. Lokale og nasjonale styringsorgan er innstilt på å setje behova til næringslivet høgt (spesielt i City of London, kor det er selskapa som vel medlemmar til City of London Corporation). Til slutt kan ein også nemne at kommunikasjonsstrukturen er svært godt utbygd.
Meir enn 85 prosent av arbeidstakarane i Stor-London, ca. 3,2 millionar, arbeider innan tenesteytande næringar, medan dei resterande er fordelt mellom andre produksjons- og konstruksjonsnæringar.
Det er fem spesielt viktige forretningsdistrikt i London: City, Westminster, Canary Wharf, Camden & Islington og Lambeth & Southwark.
[endre] Transport
All transport i London er underlagd borgarmeisteren. Hans forvalting har likevel avgrensa kontroll over økonomiske forhold, og ingen kontroll over jernbanenettverket, bortsett frå jernbanelinene som utgjer London Overground. Transport for London (TfL) har fått ansvaret for å administrere både undergrunnsbanen (London Underground), bussnettet, drosjeløyve, Docklands Light Railway, London Overground og all annan offentleg transport i byen.
[endre] Bane
London har eit stort t-banenett, nemleg London Underground. Dette er det eldste t-banenettet i verda; planlegginga starta allereie i 1854, og i 1863 kunne banen frakta dei første passasjerane. Nettet har tolv liner, og blir stadig utvida. Det er dagleg meir enn tre millionar reisande i nettverket, noko som gjev nesten ein milliard passasjerar i året. Undergrunnsbanen er spesielt godt utbygt i sentrum og i dei nordlege bydelane, medan ein sørover er meir avhengig av jernbanenettet. På trass av namnet er 55�% av linene over bakken.
Docklands Light Railway er eit eige metrosystem med små, lette, førarlause togsett som særleg dekker det austlege London.
Jernbanetrafikken er fordelt på fjorten endestasjonar som er spreidd rundt i sentrum. Det har sidan starten av 1990-åra blitt arbeidd med ei jernbanetilknyting som skal kryssa byen mellom aust og vest, slik at passasjerane slepp å reisa med andre transportmiddel mellom stasjonar for å kryssa byen. Attåt pendlar- og intercitytog har London også togsamband til Frankrike og Belgia.
[endre] Buss
Bussnettet er svært omfattande, med meir enn 700 ruter. Det er over seks millionar passasjerar dagleg, og i regnskapsåret som enda i mars 2005 var det blitt frakta 1,79 milliardar passasjerar på Londonbussane.
[endre] Luft
London har åtte lufthamner, kor dei fem største er London City Airport, Stansted, Luton, Gatwick og Heathrow. Sistnemnde er den største, og blir rekna som ei av verdas travlaste lufthamner. Dei tri mindre flyplassane Ashford, Biggin Hill og Northolt, har langt mindre trafikk. Ashford og Northolt har bare innanrikstrafikk, medan dei andre seks er internasjonale flyplassar.
[endre] Veg
Medan dei fleste vel kollektivtilbod i det sentrale London, er det i ytre bydelar bilar som dominerer. Byen har fleire ringvegar — ein indre ring som går rundt sentrum, A406 og A205 i forstadane og M25 rundt Stor-London. Det var i 1960-åra planar om å forlenge fleire motorvegar inn i sentrale område, men det blei gått bort frå det meste av dette i 1970-åra. I 2003 blei det innført ei rushtrafikkavgift, Congestion Charge, som hadde som mål å minske personbiltrafikken i sentrum.
[endre] Kultur
[endre] Underhaldning og uteliv
I City of Westminster kan ein finne West End. Dette området, som ligg rundt Leicester Square og Piccadilly Circus, er det viktigaste underholdningsdistriktet i London, med mellom anna teatergata Shaftesbury Avenue og kultursenteret Covent Garden. London blir rekna som ein av dei viktigaste musikal- og teaterbyane i verda. På austkanten, særleg i Shoreditch og Hoxton, finn ein eit underhaldningsdistrikt med ein noko mindre eksklusiv karakter. Den to kilometer lange Upper Street i Islington har fleire barar og restaurantar enn noko anna gate i Storbritannia.
Oxford Street blir gjerne rekna som den travlaste handlegata i Europa. Med ei lengd på nesten to kilometer kan den også seiast å vere den lengste handlegata i verda. Meir eksklusive butikkar finn ein særleg i Knightsbridge, med Harrods som den mest kjende. Det er også ei rekkje gatemarknadar, som Camden Market, Portobello Road Market og Borough Market.
Den store etniske spennvidda mellom folk i byen gir det resultatet at ein finn mat frå dei fleste av landa i verda. Nokre område er blitt gastronomiske senter, som Chinatown med sine mange kinesiske restaurantar, Brick Lane med mange bangladeshiske og Edgware Road med mange libanesiske og arabiske restaurantar. London har også svært mange indiske restaurantar, med mattradisjonar frå alle delar av landet representert. Mange stader avslørar restaurantar og butikkar kva etniske grupper som dominerer i området.
Tradisjonelle engelske pubar finn ein alle stader i byen. Fleire av dei er kjende og tradisjonsrike stader, som Ye Olde Cheshire Cheese kor Samuel Johnson var stamgjest og Pillars of Hercules som Charles Dickens nemner i ei av sine bøker.
Det er mange årvisse festivalar og hendingar. Karnevalet i Notting Hill er den største festen til det karibiske folket. I november blir Lord Mayor's Show heldt, ein fleire århundre gamal seremoni i samband med utnemninga av ny overborgarmester i City of London. Trooping the Colour i juni er ein militær parade med mykje pomp og prakt, i samband med den offisielle fødselsdagen til monarken.
[endre] Litteratur og film
London har vore scene i mange litterære verk. Blant dei forfattarane som blir sterkast forbundne med byen er Samuel Pepys, som i dagboka si blant anna gir ei augevitneskildring av bybrannen i 1666, og Charles Dickens som skreiv om skyggesidene i det viktorianske London. I den biografiske Life of Johnson (James Boswell) føregår handlinga i London, og boka er kjelda til eit kjent sitat om byen: Samuel Johnson sa at «Når ein mann er trøytt av London, er han trøytt av livet; for i London finst alt livet kan ønskje». Daniel Defoe var også frå London, og skreiv i sin Journal of the Plague Year ei skjønnlitterær forteljing om pesten i London i 1665. William Shakespeare levde store delar av livet sitt i byen, noko også hans samtidige kollega Ben Jonson gjorde. Romanar om Sherlock Holmes, skrive av Arthur Conan Doyle, har sett tydelige spor, blant anna er adressa 221b i Baker Street, kor den fiktive hovudpersonen budde, innreidd som eit museum.
Den britiske filmindustrien har vore sentrert omkring London, med større studio i Pinewood, Shepperton, Elstree og Leavesden, kort veg utanfor byen. Svært mange filmar har handling lagt til London. London Film Festival blir halden kvart år i oktober.
Det er også ei rekkje skuler innan teaterkunst, som Central School of Speech and Drama, London Academy of Music and Dramatic Art og Royal Academy of Dramatic Art. Mange av dei mest kjende britiske skodespelarane er utdanna ved ein av desse høgskulane.
[endre] Musikk
London er ein av musikkhovudstadane i verda, både innan klassisk musikk og moderne musikkformer. Eitt av dei fem største musikkforlaga i verda, EMI, har hovudkvarteret sitt i byen.
Innan klassisk musikk har byen fleire verdskjente konsertsalar og orkester:
Det er to store operahus i London: Royal Opera House og Coliseum Theatre. Ein finn også Royal Ballet og English National Ballet, som opptrer på Royal Opera House, Sadler's Wells Theatre og Royal Albert Hall.
Dei største konsertarenaene innan moderne musikk er Earls Court Exhibition Centre og Wembley Arena. Det er også fleire kjente, meir intime salar, som Brixton Academy og Hammersmith Apollo. Området rundt Charing Cross Road er kjent for å ha mange butikkar som sel moderne instrument og lydutstyr.
Byen har, som det største urbane området i landet, vore sentral i utviklinga av britiske musikkstilar som drum and bass, UK garage, grime og dubstep.
Ifølgje ei undersøking tatt blant 600 internasjonale DJ-ar av DJ Magazine i 2006, hadde London tre av dei beste nattklubbane i verda: Fabric, The End og Turnmills. I 2007 hadde Fabric falle til andreplass og The End til fjerdeplass. Seks andre klubbar i London var med blant dei femti beste.
[endre] Idrett
London har vore vertskap for sommar-OL to gonger, i 1908 og i 1948. I juli 2005 blei byen tildelt sommar-OL 2012, og London blir med det den første byen som har arrangert OL tre gonger. Den var også vertskap for British Empire Games i 1934.
Den mest populære idretten i London er fotball. Byen har 13 klubbar i The Football League, kor fem av dei er i FA Premier League (Arsenal, Chelsea, Fulham, Tottenham Hotspur, West Ham) og åtte i dei lågare divisjonane (Barnet, Brentford, Charlton Athletic, Crystal Palace, Leyton Orient, Millwall, Queens Park Rangers og Watford). Det er også mange klubber utanfor ligaen.
Fotball har blitt spelt i London sidan mellomalderen; den første dokumentasjonen for dette er frå 1314, då spelet blei forbode. I det 16. hundreåret skal Richard Mulcaster, rektoren på St Paul's School, ha organisert den tidlige mobbfotballen til eit regulert spel med lag og dommarar. Londonborgaren Ebenezer Cobb Morley var i 1863 blant grunnleggarane av Football Association, og var ein av dei første som foreslo eit styrande organ innan idretten. Han skreiv dei første moderne fotballreglane i sin heim i Barnes.
London har også fire rugbyklubbar i Guinness Premiership (London Irish, Saracens, Wasps og NES Harlequins); rett nok er det nå berre Harlequins som har heimebane i Stor-London, medan dei andre har flytta ut. Byen har fleire rugbylag i lågare ligaer.
Wembley Stadium er den nasjonale fotballarenaen, og er også finalebane for FA-cupen og Challenge Cup. Twickenham Stadium er den nasjonale rugbyarenaen, med ein kapasitet på 82�000 tilskodarar.
Dei viktigaste cricketbanane er Lord's i St John's Wood og The Oval i Kennington.
Wimbledon Tennis Championships er eitt av dei mest kjende årlege idrettsarrangementa i London. Andre årvisse arrangement er London Marathon med rundt 35�000 deltakarar og Oxford vs. Cambridge Boat Race på Themsen mellom Putney og Mortlake.
[endre] Sommar-OL 2012
Olympiaparken i London er eit nytt sportskompleks som skal byggast i Stratford i Aust-London for Sommar-OL 2012. London var også ein stoppestad for fakkelstafetten til Sommar-OL 2008.
[endre] Utdanning og forsking
London har eit stort tilbod innan høgare studium, med ei rekkje universitet og høgskular. Det er omkring 390�000 studentar i byen og byen er også eit sentrum for forsking innan mange område. Grunnskulesystemet er praktisk talt det same som i resten av England, med ei blanding av offentlege og private skular.
University of London er med 125�000 studentar det største universitetet i Europa ut frå kor mange som studerar der. Det består av tjue kollegi og fleire mindre institutt som har ein høg grad av autonomi. Studentane blir knytt direkte til ei av desse mindre einingane. Nokre av dei, som Imperial College London og London School of Economics, er blitt rekna med blant dei beste lærestadene i verda; mellom anna blei Imperial rangert som nummer 9 og LSE som nummer 17 i Times Higher Education Supplement. Det finst også andre universitet, som Brunel University, City University, London Metropolitan University, Middlesex University, University of East London, University of Westminster og London South Bank University. Nokre av dei er svært gamle, medan andre er høgskular som i 1992 fekk universitetsstatus.
Mange av musea i London er, i tillegg til å vere turistattraksjonar, også sentrale innan forsking. Dette gjeld ikkje minst Natural History Museum, Science Museum, Victoria and Albert Museum og British Museum. British Library er det største nasjonalbiblioteket i landet, med 150 millionar bind.
[endre] Viktige stader
[endre] Høge bygg
[endre] Museum
[endre] Parkar
London er kjend for parkane sine. Desse fire dannar ei nesten samanhengande rekkje med parkar, og blir ofte kalla den grøne lunga.

Summary:
London er hovudstaden i Storbritannia og er ein storby som ligg sør i England ved elva Themsen. London er ein av dei største byane i Europa, har ei historie som strekker seg to tusenår attende, og har i løpet av den tida vore senter for fenomen som renessansen og den industrielle revolusjonen. Sentrumet City of London har stort sett hatt dei same grensene fram til i dag, men sidan 1900-talet har omgrepet London blitt nytta om heile metropolen rundt. Dette området er i dag ein region i England og har sin eigen administrasjon med valt borgarmeister og forsamling.
Byen er i moderne tid eitt av dei viktigaste politiske, økonomiske og kulturelle sentra i verda. Mykje av grunnen til dette er at London var hovudstad for det britiske imperiet, og dermed maktsenter for store delar av kloden i nær tre hundre år.
Sjølve byen har 7�500�000 innbyggjarar (2006), men om ein reknar heile storbyområdet, kjem ein opp i mellom 12 og 14 millionar innbyggjarar. Byen er med det den største i EU etter folketal.


[endre] Tidleg liv
Qutb vart fødd i 1906 i Mush, ei lita bygd i Asyut-regionen i Egypt. Far hans, ein landeigar av mellomklassen, var ein religiøs mann som òg var aktivt med i det nasjonalistiske Wafd-partiet, som stod for sjølvstende og parlamentarisme for Egypt. Familien åt Qutb hadde vore rik ein gong, men dei kom i pengevanskar då han var ung og måtte selja størstedelen av landet sitt. Qutb studerte på ein verdsleg skule, men fekk òg religiøs undervising heime.
Som tenåring flytta han til Kairo for å studera på ein høgare allmennskule. Han gjekk ut i 1929 og byrja på Dar al-'Ulum, ein høgskule som på den tida vart sett på som ein mellomting mellom religiøse universitet som Al-Azhar og dei nye vestlege universiteta. På Dar al-'Ulum byrja Qutb å skriva dikt, romanar og litteraturkritikk, og han heldt fram med det på 1930-talet. Desse tidlegaste verka var for det meste verdslege og viser ein tendens til eksistensialisme.
[endre] Vegen til islamismen
Etter studia vart Qutb lærar og i 1939 fekk han jobb ved utdanningsdepartementet i Egypt. Han vart medlem i Wafd-partiet, og byrja å engasjera seg i kulturell nasjonalisme. I nokre artiklar skrivne i 1938, som svar til Taha Husayn si bok Framtida for kulturen i Egypt, hevda Qutb at Vesten stod for materialismen, medan Austen hadde eit meir åndrikt syn. Han meinte at det var uvitig for eit land å apa etter Vesten utan å tenkja på sin eigen arv. Han viser den same haldninga i to bøker som han skreiv om kunstnariske og litterære sider ved Koranen på midten av 1940-talet. Bøkene var ikkje ortodokse og vart skrivne frå ein litteraturkritisk synstad, men dei viser at Qutb vørde Koranen som ein av dei viktigaste delane av kulturen sin.
Hendingar i Midtausten etter slutten av andre verdskrigen skapte eit skarpt brigde i Qutb si meining. Krigen stogga ikkje europeisk imperialisme, som mange hadde trudd. Qutb vart òg svært arg over danninga av Israel som ein jødisk stat i 1948 med støtte frå Vesten. I tillegg var den egyptiske staten ureieleg og korrupt, og uroa i samfunnet voks. Alt dette var for han eit teikn på at det vestlege systemet ikkje var gagnleg for Egypt, og at det berre var islam som kunne lindra nauda i Egypt.
I 1948 skreiv Qutb si første radikale islamistiske bok, Sosial rettferd i islam. Idéane som Qutb la fram i denne boka er svært forskjellige frå dei som står i dei tidlegare verka hans. Boka viser at Qutb hadde kome til å avsky materialismen og alle vestlege levemåtar, som etter synet hans var ei plage frå Vesten som voks styrlaust og vilt i Egypt. Han sa at den einaste løysinga var å gjenbyggja islam som ein ny, sterkare religion berre basert på Koranen. Han meinte at den einaste gongen menneske budde i eit fullkome samfunn, var i det 7. hundreåret medan det første kalifatet herska over Midtausten. Sidan kristendommen fekk makt over verda hadde dei fleste menneska levd i trældom under andre menneske, og under verdslege krav og press. Kapitalismen, kommunismen og andre vestlege system hadde ikkje evne til å fri menneske frå denne trældommen. Det var berre islam som kunne gjera det, fordi det berre var islam som prøvde å fri sjela åt menneskja frå å vera slavar. Alle andre religionar hadde enten mist eller rengd openberringa som Gud gav dei, eller fortapt seg i materialismen. Islam måtte difor gjenopplivast som eit nytt sosialt, politisk og økonomisk føredøme. Qutb trudde at dette var både naturleg og uavvendeleg, fordi det islamske systemet var det einaste som kunne skapa eit rettferdig samfunn. Han føresåg likevel at å prøva å gjenbyggja islam ville avla strid mellom dei som gjorde det på den eine sida, og kommunismen, kapitalismen og materialismen på den andre.
[endre] Radikalisering
I 1948 drog Qutb til USA for å studera utdanningssystemet der. Han var i USA i 20 månader. Han vitja New York, Washington, Denver og California, men budde lengst i Greeley, ein småby i Colorado, og fekk til slutt ein mastergrad ved Colorado State College of Education (no University of Northern Colorado) der.
For Qutb vart det han såg og opplevde på reisa eit prov på det han hadde hevda i Sosial rettferd i islam. Sjølv om USA var eit rikt land og hadde vorte svært velståande, såg han ingenting ynskjeleg eller roseleg i det amerikanske samfunnet. Amerikanarar var i oppfatninga hans altfor overflatiske og verdslege. Dei hadde få kulturelle prestasjonar eller dugleikar å visa fram. Alt dei kunne gjera, og alt dei sette pris på, var å tena pengar og å få verdslege ting. Han stygdest også ved umoralen som han merka seg i det amerikanske samfunnet, særleg når det gjaldt seksualitet. Religion hadde også forsvunne. Han sa at kyrkjene minte han om ein marknadsplass der prestar tevla for å få den største kundekrinsen. Sosial rettferd i islam viser at det ikkje var USA-reisa som fekk han til å verta islamist, som nokre hevdar, men det er klart at reisa fekk han til å verta meir sikker på at vestlege levemåtar måtte avvisast.
I 1949, medan Qutb var i USA, vart Hasan al-Banna, grunnleggjaren av Det muslimske brorskapet, snikmyrda av den egyptiske staten. For Qutb var det eit teikn på at han måtte velja kva for ei side han stod på. I 1952 vart han medlem i Det muslimske brorskapet. Han vart redaktør av bladet deira, og vart snart kjend som ein av hovudideologane av islamismen i midtausten.
I desse åra slutta Qutb heilt å byggja eit kulturelt grunnlag for å gje islam den viktigaste rolla i samfunnet. Istaden byrja han å berre leggja fram religiøse og teologiske årsaker for det same. Ein ser brigdet i synet hans i endringane han gjorde i kvar ei ny utgåve av Sosial rettferd i islam. Sjølv om den første utgåva av Sosial rettferd i islam var bygd på eit sterkt religiøst grunnlag, var ho likevel mildare og mindre ortodoks enn seinare utgåver, særleg den sjette utgåva som kom ut i 1964. I den første utgåva la Qutb vekt på det at systemet som islam skapar var betre enn det dei vestlege systema kunne skapa. Men i seinare utgåver framheva han i staden at islam var eit fullkome og uklanderleg system som hadde ein makelaus plass i verda fordi, og berre fordi, Gud hadde ordna det slik. Han lét enno vel over dei mange dygdene åt det islamske systemet, men han brukte ikkje dei som ei årsak for å skuva islam fram. Islam måtte gjenopplivast fordi Gud hadde ordna det som systemet som var best tilpassa menneskja, og menneskja var bundne til å leva og arbeida som Gud hadde ordna.
[endre] «Ein ny jahiliyya»
Qutb og Brorskapet stødde Nasser i statskuppet mot kongen i 1952. Mange venta at Qutb skulle verta utnemnd til utdanningsminister, men det skjedde ikkje. Det var for mange politiske saker som Brorskapet og Nasser var ueinige om, og dei byrja snart å stå direkte mot kvarandre. Nasser slo ned på Brorskapet i 1954. Mange medlemmar, mellom anna Qutb sin bror, flykta til andre arabiske land. Qutb sjølv nekta å forlata Egypt, og var mellom dei som vart arresterte og sende i fengsel.
Tilstandane i fengselet var barske, og tortur var vanleg. I 1957 vart 20 fangar frå Brorskapet drepne i eit opprør i fengsel. Vaktarane såg hendinga gå føre seg, men prøvde ikkje å hindra drapa. Ein trur at desse erfaringane gjorde Qutb endå meir radikal. Det var etter desse hendingane at Qutb skreiv hovudverket sitt, I skuggen åt Koranen, ein kommentar i 30 band over heile Koranen som vart skriven og smugla ut frå fengselet.
Kommentaren la det teologiske grunnlaget for Qutb sitt politisk manifest. Koranen bruker eit spesielt ord, jahiliyya, for å skildra arabisk kultur slik han var før den islamske tida. Ordet er vanlegvis tolka som «barbarisme». Qutb gav ordet ei ny tyding — herredømet av mann over mann. Kjerna åt jahiliyya i tolkinga hans var at eit jahili-samfunn ikkje såg på Gud som den einaste makthavaren over menneskja. Istaden gav eit slikt samfunn vanlege menneske suverenitet. Heile den moderne levemåten var ordna for å gjera kvart menneske til makthavar over seg sjølv og andre menneske. Heile verda var difor «ein ny jahiliyya».
Qutb sa at den nye jahiliyyaen hadde skapt ei stor krise for menneskja. Menneskja vart skapte for å verta Gud sine viseregentar på jorda. Men i dei noverande samfunna hadde dei i staden vorte verre enn udyr. Det moderne livet hadde gått vekk frå menneskenaturen, og kunne ikkje sameinast med han lenger. Qutb meinte at grunnen til det var at menneskja hadde slutta å følgja vegen som Gud hadde valt ut for dei. Fordi menneskja ikkje hadde vore trufaste mot Gud hadde dei skilt kyrkja frå staten. Denne skiljinga hadde skapt ein fæl, smittande schizofreni som no fenga heile verda. Menneskja lengta etter Gud og eit liv ordna etter Gud, men i dei moderne samfunna var eit slikt liv sett på som ein motsetning til vitskap og framsteg. Denne striden leidde menneskja og samfunnet til galskap, og til å mista det som gjorde menneskja høgare enn dyr.
Qutb meinte at islam lét menneskja sameina desse to sidene av seg sjølv, fordi islam sameina alt og alle under hakimiyya, Gud sin herredom. Menneskja hadde gjort størst framsteg i islam sine tidlegaste dagar, då muslimar levde berre for Gud. Men skiljinga, som opphavleg var kristendommen sin feil, hadde òg infisert islam. Qutb sa at å skilja det heilage frå det verdslege, eller å godta andre kjelder enn Koran for lovar, etikk eller moral, var å nekta at berre Gud var herre. Å gjera det, sa han, var det verste lovbrotet i islam, sjirk, å avslå Gud. Sidan alle muslimske land, og alle muslimar, godtok og var glad i sjirk og jahiliyya, kunne dei ikkje kalla seg muslimar lenger. Islam, sa Qutb, var utdøydd.
At islam var utdøydd, var heilt katastrofalt, sa Qutb, fordi islam var så makelaus at det berre var dei som var praktiserande som kunne skjøna han. Ein som ikkje følgde Koranen sin veg var dømd til å misforstå kva islam tydde. Qutb sa at kvar ein som var glad i Koranen, og ville underkasta seg Gud og ta vegane hans, bar ei spesiell plikt på grunn av denne tilstaden. Koranen ba menneskja om å ikkje tola jahiliyya eller sjirk, og å arbeida for Gud si skuld. Alle som ville verta muslimar var difor bundne, som ei religiøs plikt, til å motstå det moderne samfunnet, og kjempa for å gjenoppliva ein ekte islam berre basert på Koranen.
[endre] Jihadplikt
I 1964 vart Qutb sluppen fri frå fengsel. Snart etterpå gav han ut ei bok under tittelen Milestolpar på vegen, som var eit politisk manifest for ytterleggåande islam. Qutb hadde hevda i I Koranen sin skugge at muslimar var bundne til å arbeida og kjempa for å etablera eit islamsk miljø over heile jorda, for å fri menneske frå tralldom åt moderniteten. Milstolpar tok opp igjen denne saka, og skildra kvifor og korleis muslimar burde utføra det.
Qutb sa at den sosiale tilstanden i alle land i verda, som inkluderte dei såkalte muslimske landa, var uislamsk og i strid med islam. Denne nye jahiliyyaen var så gjennomtrengande at eit islamsk miljø ikkje kunne etablerast medan han heldt fram. Korleis kunne muslimar motstå han då? Mange hadde spurd dette spørsmålet før Qutb, og føreslått politikk og lovar basert på sjaria som svar. Qutb vraka dette svaret. I staden skildra han ein veg som muslimar måtte gå steg for steg. Boka greidde ut om forskjellige «milestolpar» som markerte kvart av desse stega.
Det første steget var å forma ein fortropp som kunne byrja arbeidet for å setja eit nytt samfunn i staden for det noverande uislamske samfunnet. Jahiliyya var fienden åt islam, og ville gjera alt som mogleg for å stogga islam. Difor turvtest det ofseleg at fortroppen tok seg ut og stod vekk frå jahili-samfunnet. Alle muslimar som eigentleg trudde at «det er ingen Gud bortsett frå Gud, og Mohammed er profeten hans» måtte nekta å ha kontakt, venskap eller slektskap med jahili-samfunnet. Den einaste truskapen dei burde bara var til islamen, og til fortroppen som arbeidde for islam si framtid.
Det neste steget på vegen var jihad, ein strid mot jahiliyya i resten av verda. Dette jihadet var ikkje berre ein strid av idéane. I ei god verd kunne mennskja overvinnast til islam, men ikkje i ein jahiliyya. Eit jahili-samfunn tvingar folk til sjølv å vera jahili. Kvar ei norm, skipnad og ordning i eit slikt samfunn, i grunnen oppbygginga åt heile samfunnet, er bygd for å motstå islam og stogga veksten hans. Det er difor turvande å bruka knusande makt mot desse jahili-samfunna for å bryta evna deira og gjera menneske fri. Det, sa Qutb, var ikkje berre den einaste moglege løysinga, det var ei religiøs plikt som islam og muslimar bar åt Gud, som hadde bunde dei til denne vegen for heile verda si skuld.
Det tredje steget var å etablera islam sin veg, vegen av undergjevnad til Gud. Dette målet kunne ikkje nåast ved å innføra sjaria, som mange tidlegare islamistar hadde hevda. Målet åt jihaden må istaden vera å få heile verda til tilstanden der ho godtek at Gud er den einaste ekte makthavaren over menneske, med ein makelaus suverenitet. Då, sa han, ville dei neste stega følgja av seg sjølve. Gud sine universelle lovar ville etablerast. Ein islamsk kultur, som er menneskja sin ekte kultur, ville syna seg og skapa store brigde i den menneskelege tilstanden. Islam skal stå vinnande, og menneske skal få den ekte røyndommen hans.
Desse synene var for radikale for den egyptiske staten. Qutb vart arrestert igjen i 1965. I 1966 vart han dømt skuldig i samansverjing mot Egypt. Han var gjeven dødsdom, og vart hengt den 29. august 1966.
[endre] Qutb sine tankar i dag
Forsøket på å stilna Qutb mislukkast. For islamistar vart han ein martyr. Tankane hans, og særleg dei i Milstolpar, vekte ein generasjon radikale. Boka vart omsett til mange tylfter språk og vart svært populære, særleg mellom muslimsk ungdom. Det som skilde Qutb sine tankar frå tankane åt tidligare islamistar var dei nye tolkingane han gav mange kjende islamske omgrep, særleg jahiliyya, hakimmiyah, takfir, sjirk og jihad, og det var det som gjorde tankane hans så populære. Det var ei tid av misnøye, og boka gav både ei form til misnøyet og von om at det kunne lindrast.
Tankane åt Qutb har gjeve eldhug til både fredelege og terroristiske rørsler. Poenga som skil terrorrørsler sine tolkingar av islam frå meir rimelege tolkingar er svært like Qutb sine ord, særleg når det gjeld tilstanden åt verda og bruk av makt. På den same tida er det også mange som hevdar at Qutb sjølv ikkje stødde terrorisme. Den engelske omsetjaren av I Koranen sin skugge seier at han sjølv høyrde Qutb eggja radikale ungdom til å velja fredelege vegar. Han, og andre moderate islamistar, seier at når Qutb tala om bruk av makt meinte han berre at muslimar måtte vera klare til å bruka makt viss det turvtest. Dei hevda at han alltid tykte at makta berre måtte brukast ifølgje dei koranske reglane, som vernar borgarar og dei som ikkje er soldatar. Dei hevda difor at terroristane har misforstått Qutb si meining. Men til og med dei moderate muslimar godtek dei fleste av Qutb sine tankar, at verda i dag er eigentleg jahiliyya, og at det er berre islam som kan redda menneskja. Det er difor uansett klart at Qutb var ein av dei største islamistar i det siste hundreåret, som gjenskapte radikal islam og gav han eit konkret manifest som enno har stor påverking på verda.
[endre] Kjelder
[endre] Bakgrunnsstoff
Denne artikkelen er rekna som ein god artikkel på nynorsk Wikipedia.

Summary: Sayyid Qutb (9. oktober�1906–29. august�1966), ar. سيد قطب, IPA ['saɪjɪd 'qʊtˁb], var ein egyptisk, muslimsk tenkjar som frå 1940-åra vart ein av hovudpersonane i den egyptiske organisasjonen Det muslimske brorskapet. Synet hans hadde vidfemnande og djuptgåande verknad på dagens religiøse vekkingspredikantar i Midtausten. Det vert i dag sett på som ein del av den grunnleggjande ideologien bak islamismen, og det har eggja mange fundamentalistiske rørsler, både fredelege og opprørske.