[edit] Background to the migration
The Latter Day Saints were first organized as the Church of Christ in 1830. Early members of the Church often encountered hostility, primarily due to their practice of withdrawing from secular society and gathering in locales to practice their distinct religious beliefs. Their neighbors felt threatened by the Church's rapid growth in numbers, by its tendency to vote as a bloc and acquire political power, by its claims of divine favor, and by the practice of polygamy. Violence directed against the Church and its members caused the body of the Church to move from Ohio to Missouri, then to Illinois. Despite the frequent moves, Church members were unable to escape opposition, which culminated in the extermination order against all Mormons living in the state by Missouri Governor Lilburn Boggs and the murder of its leader Joseph Smith in 1844. Brigham Young, Smith's successor as Church leader, said that he had received divine direction to organize the church members and head beyond the western frontier of the United States.
[edit] Need for handcart companies
Soon after the first Mormon pioneers reached Utah in 1847, the Church began encouraging its converts in the British Isles and elsewhere in Europe to emigrate to Utah. From 1849 to 1855, about 16,000 European Latter-day Saints traveled to Utah by ship, rail and then ox and wagon. Although most of these emigrants paid their own expenses, the Church established the Perpetual Emigration Fund to provide financial assistance for poor emigrants to trek west, which they would repay as they were able. Contributions to expand the fund were encouraged.
When contributions and loan repayments dropped off in 1855 after a poor harvest in Utah, President Young decided to begin using handcarts because the Latter-day Saints who remained in Europe were mostly poor. Young also believed it would speed the journey.
Young proposed the plan in a letter to Franklin D. Richards, President of the European Mission, in September 1855. His letter was published in the Millennial Star, the Church's England-based periodical, on December 22, 1855, along with an editorial by Richards endorsing the project. The cost of the migration was expected to be reduced by one-third. The response was overwhelming — in 1856 the Perpetual Emigration Fund supported the travel of 2,012 European emigrants, compared with 1,161 the year before.
[edit] Outfitting
Emigrants departed from an English port (generally Liverpool) and travelled by ship to New York or Boston, then by railroad to Iowa City, Iowa, the western terminus of the rail line, where they would be outfitted with handcarts and other supplies.
Built to Brigham Young's design, the handcarts resembled a large wheelbarrow, with two wheels five feet (1.5�m) in diameter and a single axle four and half feet (1.4�m) wide, and weighing 60 pounds (27�kg). Running along each side of the bed were seven-foot (2.1 m) pull shafts ending with a three-foot (0.9�m) crossbar at the front. The crossbar allowed the carts to be pushed or pulled. Cargo was carried in a box about three feet by four feet (0.9�m by 1.2�m), with 8 inch (0.2�m) walls. The handcarts generally carried up to 250 pounds (110�kg) of supplies and luggage, though they were capable of handling loads as heavy as 500 pounds (230�kg). Carts used in the first year's migration were made entirely of wood ("Iowa hickory or oak"); in later years a stronger design was substituted, which included metal elements.
The handcart companies were organized using the handcarts and sleeping tents as the primary units. Five persons were assigned per handcart, with each individual limited to 17 pounds (7.7�kg) of clothing and bedding. Each round tent, supported by a center pole, housed 20 occupants and was supervised by a tent captain. Five tents were supervised by the captain of a hundred (or "sub-captain"). Provisions for each group of one hundred emigrants were carried in an ox wagon, and were distributed by the tent captains.
[edit] 1856: First three companies
The first two ships departed England in late March and mid-April and sailed to Boston. The emigrants spent several weeks in Iowa City, where they constructed their handcarts and were outfitted with supplies before beginning their trek of about 1,300 miles (2,093�km).
About 815 emigrants from the first two ships were organized into the first three handcart companies, headed by captains Edmund Ellsworth, Daniel D. McArthur, and Edward Bunker. The captains were missionaries returning to their homes in Utah and were familiar with the route. Most of the sub-captains were also returning missionaries.
Across Iowa they followed an existing road about 275 miles (443�km) to Council Bluffs, following a route that is close to current U.S. Route 6. After crossing the Missouri River, they paused for a few days at a Mormon outpost in Florence, Nebraska (modern-day Omaha) for repairs, before beginning the remaining 1,030-mile (1,658�km) journey along the Mormon Trail to Salt Lake City.
The companies made good time, and their trips were largely uneventful. The emigrant companies included many children and elderly individuals, and pushing and pulling handcarts was difficult work. Journals and recollections describe periods of illness and hunger. Like other companies traveling on the Emigrant Trail, deaths occurred along the way. Hafen and Hafen's Handcarts to Zion lists 13 deaths from the first company, seven from the second, and fewer than seven from the third. Journal entries reflect the optimism of the handcart pioneers, even amid their hardships:
The first two companies arrived in Salt Lake City on September 26 and the third followed less than a week later. The first three companies were regarded as having demonstrated the feasibility of emigrating using handcarts.
[edit] 1856: Willie and Martin handcart companies
The last two handcart companies of 1856 departed late from England. The ship Thornton, carrying the emigrants who became the Willie Company, did not leave England until May 4. The leader of the Latter-day Saints on the Thornton was James G. Willie. Another three weeks passed before the Horizon, carrying the emigrants who formed the Martin Company, departed. The late departures may have been the result of difficulties in procuring ships in response to the unexpected demand, but the results would be tragic.
With slow communications in the era before the transatlantic telegraph, the Church agents in Iowa City were not expecting the additional emigrants and had to make frantic preparations for their arrival. Critical weeks were spent hastily assembling the carts and outfitting the companies. When the companies reached Florence, additional time was lost making repairs to the poorly built carts. Emigrant John Chislett describes the problems with the carts:
Prior to the Willie Company departing Florence, the company met to debate the wisdom of such a late departure. Because the emigrants were unfamiliar with the trail and the climate, they deferred to the returning missionaries and Church agents. One of the returning missionaries, Levi Savage, urged them to spend the winter in Nebraska. He argued that such a late departure with a company consisting of the elderly, women and young children would lead to suffering, sickness and even death. All of the other Church elders argued that the trip should go forward, expressing optimism that the company would be protected by divine intervention. Some members of the company, perhaps as many as 100, decided to spend the winter in Florence or in Iowa, but the majority, about 404 in number (including Savage) continued the journey west. The Willie Company left Florence on August 17 and the Martin Company on August 27. Two ox-wagon trains, led by captains W.B. Hodgett and John A. Hunt, followed the Martin Company.
Near Wood River, Nebraska, a herd of bison caused the Willie Company's cattle to stampede, and nearly 30 cattle were lost. Left without enough cattle to pull all of the wagons, each handcart was required to take on an additional 100 pounds (45�kg) of flour.
In early September, Franklin D. Richards, returning from Europe where he had served as the Church's mission president, passed the emigrant companies. Richards and the 12 returning missionaries who accompanied him, traveling in carriages and light wagons pulled by horses and mules, pressed on to Utah to obtain assistance for the emigrants.
[edit] Disaster and rescue
In early October the two companies reached Fort Laramie, Wyoming, where they expected to be restocked with provisions, but no provisions were there for them. The companies had to cut back food rations, hoping that their supplies would last until help could be sent from Utah. To lighten their loads, the Martin Company cut the luggage allowance to 10 pounds (4.5�kg) per person, discarding clothing and blankets that soon would be desperately needed.
On October 4 the Richards party reached Salt Lake City and conferred with president Brigham Young and other Church leaders. The next morning the Church was meeting in a general conference, where Young and the other speakers called on the Church members to provide wagons, mules, supplies, and teamsters for a rescue mission. On the morning of October 7 the first rescue party left Salt Lake City with 16 wagonloads of food and supplies, pulled by four-mule teams with 27 young men serving as teamsters and rescuers. The party elected George D. Grant as their captain. Throughout October more wagon trains were assembled, and by the end of the month 250 relief wagons were on the road.
Meanwhile, the Willie and Martin companies were running out of food and encountering bitterly cold temperatures. On October 19 a blizzard struck the region, halting the two companies and the relief party. The Willie Company was along the Sweetwater River approaching the Continental Divide. A scouting party sent ahead by the main rescue party found and greeted the emigrants, gave them a small amount of flour, encouraged them that rescue was near, and then rushed onward to try to locate the Martin Company. The members of the Willie Company had just reached the end of their flour supplies. They began slaughtering the handful of broken-down cattle that still remained while their death toll mounted. On October 20 Captain Willie and Joseph Elder went ahead by mule through the snow to locate the supply train and inform them of the company's desperate situation. They arrived at the rescue party's campsite near South Pass that evening, and by the next evening the rescue party reached the Willie Company and provided them with food and assistance. Half of the rescue party remained to assist the Willie Company while the other half pressed forward to assist the Martin Company. The difficulties of the Willie Company were not yet over. On October 23, the second day after the main rescue party had arrived, the Willie Company faced the most difficult section of the trail—the ascent up Rocky Ridge. The climb took place during a howling snowstorm through knee-deep snow. That night 13 emigrants died.
On October 19, the Martin Company was about 110 miles (177�km) further east, making its last crossing of the North Platte River near present-day Casper, Wyoming. Shortly after completing the crossing, the blizzard struck. Many members of the company suffered from hypothermia or frostbite after wading through the frigid river. They set up camp at Red Bluffs, unable to continue forward through the snow. Meanwhile the original scouting party continued eastward until it reached a small vacant fort at Devil's Gate, where they had been instructed to wait for the rest of the rescue party if they had not found the Martin Company. When the main rescue party rejoined them, another scouting party consisting of Joseph Young, Abel Garr, and Daniel Webster Jones was sent forward. The Martin company remained in their camp at Red Bluffs for nine days until the three scouts finally arrived on October 28. By the time the scouts arrived, 56 members of the company had died. The scouts urged the emigrants to begin moving again. Three days later the main rescue party met the Martin Company and the Hodgett and Hunt wagon companies and helped them on to Devil's Gate.
George D. Grant, who headed the rescue party, reported to President Young:
At Devil's Gate the rescue party unloaded the baggage carried in the wagons of the Hodgett and Hunt wagon companies that had been following the Martin Company so the wagons could be used to transport the weakest emigrants. A small group remained at Devil's Gate over the winter to protect the property. On November 4 the company had to cross the Sweetwater River, which was about 2 feet (0.6 m) deep and 90 to 120 feet (27 to 37 m) wide. The stream was clogged with floating ice. The young men of the rescue party (accounts mention George W. Grant, C. Allen Huntington, David P. Kimball, and Stephen W. Taylor) spent much of the day pulling the carts and carrying many of the emigrants across the river. Andrew Jensen later stated that some of the young rescuers died from the effects of the exposure. The severe weather forced the Martin Company to halt for another five days at Martin's Cove, a few miles west of Devil's Gate.
The rescue parties escorted the emigrants from both companies to Utah through more snow and severe weather while their members continued to suffer death from disease and exposure. The Willie Company arrived in Salt Lake City on November 9; 68 members of the company had lost their lives.
Meanwhile, a backup relief party of 77 teams and wagons was making its way east to provide additional assistance to the Martin Company. After passing Fort Bridger the leaders of the backup party concluded that the Martin Company must have wintered east of the Rockies, so they turned back. When word of the returning backup relief party was communicated to Young, he ordered the courier to return and tell them to turn back east and continue until they found the handcart company, but several days had been lost. On November 18 the backup party met the Martin Company with the greatly needed supplies. At last all the members of the handcart party were now able to ride in wagons. The 104 wagons carrying the Martin Company arrived in Salt Lake City on November 30; at least 145 members of the company had lost their lives. Many of the survivors had to have fingers, toes, or limbs amputated due to severe frostbite.
After the companies arrived in Utah, the residents generously opened their homes to the arriving emigrants, feeding and caring for them over the winter. The emigrants would eventually go on to Latter-day Saint settlements throughout Utah and the West.
[edit] Responsibility for the tragedy
American West historian, Wallace Stegner, described the inadequate planning and improvident decisions leading to the tragedy when he wrote,
As early as November 2, 1856, while the Willie and Martin companies were still making their way to safety, Brigham Young responded to criticism of his own leadership by rebuking Franklin Richards and Daniel Spencer for allowing the companies to leave so late. However, many authors argued that Young, as author of the plan, was responsible. Ann Eliza Young, daughter of one of the men in charge of building the carts and a former plural wife of Brigham Young, described her ex-husband's plan as a "cold-blooded, scheming, blasphemous policy." Stegner described Richards as a scapegoat for Young's fundamental errors in planning, though Howard Christy, professor emeritus at Brigham Young University, noted that Richards, as the highest ranking official in Florence, Nebraska area, was, in fact, the official who would have had the authority and capability to have averted the tragedy by halting their late departure.
Many survivors of the tragedy refused to blame anyone. Survivor John Jacques wrote, "I blame nobody. I am not anxious to blame anybody�... I have no doubt that those who had to do with its management meant well and tried to do the best they could under the circumstances." Another survivor, Francis Webster, was quoted as having said, "Was I sorry that I chose to come by hand cart? No. Neither then nor any minute of my life since. The price we paid to become acquainted with God was a privilege to pay and I am thankful that I was privileged to come in the Martin Hand Cart Company." On the other hand, survivor John Chislett, who later left the Church, wrote bitterly of Richards promising them that "we should get to Zion in safety."
In May 2006, a panel of researchers at the annual conference of the Mormon History Association blamed the tragedy on a failure of leadership. Lyndia Carter, a trails historian, said Franklin D. Richards "was responsible, in my mind, for the late departure" because "he started the snowball down the slope" that eventually "added up to disaster." Christy agreed that "leadership from the top, from the outset, was seriously short of the mark." Robert Briggs, an attorney, said "It's almost a foregone conclusion�... there is evidence of negligence. With leaders all the way up to Brigham Young, there was mismanagement." On the other hand, Rebecca Bartholomew and Leonard J. Arrington wrote, "Memories of what was perhaps the worst disaster in the history of western migration have been palliated by what could also be regarded as the most heroic rescue of the Mormon frontier."
[edit] 1857–60: Last five companies
A number of lessons had been learned from the 1856 disaster that allowed the Church to continue the handcart system while avoiding another disaster. Never again would a handcart company depart Florence later than July 7. The construction of the handcarts was modified to strengthen them and reduce repairs. The handcarts would now be regularly greased. Arrangements were made to replenish supplies along the route.
By 1857 the Perpetual Emigration Fund was exhausted; almost all of the handcart emigrants that year and in subsequent years had to pay their own way. With the increased cost, the number of handcart emigrants dropped from nearly 2,000 in 1856 to about 480 in 1857. Nevertheless, in 1857 two companies made the trek, both arriving in Salt Lake City by September 13. Perhaps the most notable incident was when a captain of the U.S. Army's Utah Expedition, on its way to Utah to confront Young and the Mormons, donated an ox to the hungry emigrants.
With the uncertainty caused by the Utah War, the Church called off all European emigration for 1858. In 1859 one handcart company crossed the plains. The emigrants were now able to travel by rail to Saint Joseph, Missouri, after which they went by riverboat to Florence where they were outfitted with handcarts and supplies. When the 1859 company reached Fort Laramie, they discovered their food was running dangerously short, so they cut back on rations. When they reached Devil's Gate the last flour was distributed. Emigrant Ebeneezer B. Beesley recalled an incident in which a group of rough mountain men fed the hungry emigrants. One of the mountain men then asked a young woman from the company to stay with him, which the tired woman agreed to do. (William Atkin recalled another version of the story in which two young women married two mountain men.) The hunger worsened when expected supplies were not available when they reached the Green River. Three days later wagons from Utah carrying provisions finally rescued the famished emigrants.
The last two handcart companies made the journey in 1860, again following the route through St. Joseph. Although the journey continued to be difficult for the emigrants, these companies had relatively uneventful trips and experienced little loss of life.
After 1860 handcarts were no longer used. The Church implemented a new system of emigration, in which wagon trains travelled east from Salt Lake City in the spring and returned with emigrants in the summer. The transcontinental railroad was being constructed, and the railroad terminus gradually moved westward, shortening the trip.
[edit] Legacy
Handcart pioneers and the handcart movement are important parts of LDS culture, music and fiction. Arthur King Peters described the importance of this part of Mormon history in Seven Trails West:
Wallace Stegner praised the examples of those of the handcart companies, particularly in comparison to other pioneer parties:
[edit] Reenactments
Reenactments, in which a group dressed in 19th century garb travels for one or more days pushing and pulling handcarts, have become a popular activity among LDS wards, youth groups, and families. The reenactments have been lauded by LDS leaders; for example, M. Russell Ballard of the Quorum of the Twelve Apostles said, "Through music, drama, and stirring reenactments, we will be reminded of incredible pioneer journeys, both temporal and spiritual." The reenactments have become so popular that the Bureau of Land Management is studying the impact on the trail and its environment, especially in the area around Rocky Ridge, Wyoming. According to the Casper Star-Tribune, the BLM has had to impose a fee to offset the costs of monitoring the impacts of reenactors and other campers on the trail.
A re-creation of the 1856 handcart disaster was featured on the History Channel show, Wild West Tech.
[edit] 150th anniversary
A number of events were held during 2006 to commemorate the 150th anniversary of the 1856 handcart companies:

Summary:
The Mormon handcart pioneers were participants in the migration of members of The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints (also known as the LDS Church) to Salt Lake City, Utah, who used handcarts to transport their belongings. The Mormon handcart movement began in 1856 and continued until 1860.
Motivated to join their fellow Church members in Utah but lacking funds for full ox or horse teams, nearly 3,000 Mormon pioneers from England, Wales, Scotland and Scandinavia made the journey from Iowa or Nebraska to Utah in ten handcart companies. The trek was disastrous for two of the companies, which started their journey dangerously late and were caught by heavy snow and severe temperatures in central Wyoming. Despite a dramatic rescue effort, more than 210 of the 980 pioneers in these two companies died along the way. John Chislett, a survivor, wrote, "Many a father pulled his cart, with his little children on it, until the day preceding his death."
Although fewer than 10 percent of the 1847–68 Latter-day Saint emigrants made the journey west using handcarts, the handcart pioneers have become an important symbol in LDS culture, representing the faithfulness and sacrifice of the pioneer generation. They continue to be recognized and honored in events such as Pioneer Day, Church pageants, and similar commemorations. The handcart treks were a familiar theme in 19th-century Mormon folk music and have been a theme in LDS fiction, such as David Farland's novel In the Company of Angels, Gerald Lund's historical novel, Fire of the Covenant, and Orson Scott Card's science-fiction short story, "West."


[redakti] Pedagogio kaj teorio pri infana evoluo
Struktureo de edukado en valdorfaj lernejoj sekvas la pedagogian modelon pri infana evoluo de Rudolf Steiner, kiu vidis infanecon kiel dividitan en sepjarajn evoluetapojn, kiu ĉiu havas siajn proprajn bezonojn; la etapoj similas al tiu priskribitaj de Piaget. Laŭ la valdorfa pedagogio:
Tia teorio de infana evoluo estas fondita je antropozofio.
[redakti] Antaŭlerneja edukado
Frua valdorfa edukado komenciĝas en infanĝardeno aŭ antaŭlernejaj klasoj, ĝi celas infanojn ekde la naskiĝo ĝis la sesa aŭ sepa vivojaro. La valdorfa pedagogio en frua infaneco edukas infanojn per imitado kaj ekzemplo. Multe da tempo estas donita por libera ludo en klasĉambra medio, kiu estas kiel hejmo kaj inkluzivas naturajn materialojn. Oni proponas produktivan laboron en kiu la infanoj povas partopreni; tia medio, laŭ valdorfaj pedagogoj, subtenas fizikan, emocian kaj intelektan kreskon de la infano per asimila lernado. En valdorfaj infanĝardenoj kaj en la unuaj klasoj de la lernejoj parola lingva evoluo estas instruata per kantoj, poemoj kaj moviĝoludoj. Tio inkluzivas ĉiutagan rakontotempon, kiam la instruisto rakontas fabelon, ofte parkere.
Valdorfa edukado en frua infanceco emfazas la gravecon de infana spertoj pri ritmoj de jaro kaj sezonoj, inkluzive sezonaj festoj el multaj diversaj tradicioj. Valdorfaj lernejoj en okcidentaj landoj kutime festas la tagojn de Sankta Mikaelo kaj Sankta Marteno en aŭtuno, Kristnaskon en vintro, Paskon kaj la 1-an de majo en printempo kaj la tagon de Sankta Johano en somero.
Valdorfaj infanĝardenoj malkonsilas ekspozi infanojn al influo de televidiloj, komputiloj kaj registrita muziko, ĉar ili kredas, ke ili malbone influas la kognitivan evoluon.
[redakti] Bazlerneja edukado
Edukado en valdorfaj lernejoj komenciĝas kiam la infano estas preskaŭ aŭ jam sepjara. Bazlerneja edukado celas infanojn ses- aŭ sepjarajn ĝis dekkvarjarajn. Ĝu centriĝas je multfaka artobazita fakara, kiu inkluzivas pentroarto, dramo, arta moviĝo (eŭritmio), kanto kaj muziko kaj artmetioj. Dum la bazlernejaj jaroj la lernantoj lernas du fremdajn lingvojn (en anglalingvaj landoj ofte la germanan kaj aŭ la hispanan aŭ la francan.
Dum la unuaj jaroj, konceptoj estas enkondukitaj unue per historioj kaj bildoj kaj akademia edukado estas integrata al vidaj kaj korpaj artoj, muzio kaj moviĝo. There is little reliance on standardized textbooks; instead, each child creates his or her own illustrated summary of coursework in book form. Lerneja tago kutime ekas per unuhora kaj duona aŭ duhora akademia leciono pri ununura temo dum kurso de ĉirkaŭ unu monato kaj kutime komenciĝas per enkonduko, kiu povas inkluzivi kantadon, instrumentan muzikon, recitadon de poezio, inkluzive verson skribitan de Steiner por la eko de lerneja tago, kaj praktiko pri matematiko kaj lingvaj artoj.
Celo de la plej multaj valdorfaj lernejoj estas havi tra ĉiuj bazlernejaj jaroj ununuran klasinstruiston, kiu instruas almenaŭ la ĉefajn fakojn; Valdorfaj instruistoj estis menciitaj pro siaj engaĝiĝo al siaj lernantoj.
Valdorfaj instruistoj uzas la koncepton de la kvar temperamentoj, kolerika, flegma, melankolia kaj sangvina, por helpi interpreton, komprenon kaj rilati al konduko kaj personeco de siaj lernantoj. Tiuj temperamentoj esprimas la kvar bazajn personecojn, al kiuj ĉiu posedas propran fundamentan manieron rigardi la mondon kaj interagi kun ĝi.
La valdorfa pedagogio akceptas individuajn variojn rilate la paŝado de lerando, bazita je la certo, ke ĉiu infano kaptos koncepton aŭ sukcsos lerton kiam ĝi estos preta. Kooperado superas konkuron. Tio koncernas ankaŭ fizikan edukadon; konkursaj grupaj sportoj estas enkondukataj en la lastaj klasoj.
[redakti] Mezlerneja edukado
En la plej multaj valdorfaj lernejoj, lernantoj eniras la mezlernejan edukadon, kiam ili estas ĉirkaŭ dekkvarjaraj. Tia edukado estas faritaj nur de fakinstruistoj kaj centriĝas multe pli forte je akademiaj fakoj, kvankam lernantoj daŭrigas lernadon de arto, muziko kaj metioj. Lernantoj estas kuraĝigitaj evoluigigi proprajn sendependajn kaj kreivajn pensprocedojn. La fakaro estas strukturita por helpi lernantojn evoluigi senson pri kompetento, respondeco kaj celo, por krei komprenon de etikaj principoj kaj senton pri socia respondeco.
[redakti] Fakaro
Ekzistas vaste akceptitaj gvidlinioj por valdorfa fakaro, supported by the schools' common principles; tamen valdorfaj lernejoj estas aŭtonomaj institucioj, ne devigataj sekvi ian fakaron. Publikaj valdorf-metodaj lernejoj, ŝtate subtenatoj, eble devas inkludi en sian fakaron aspektoj de ŝtata fakaro.
Ekzistas kelkaj fakoj preskaŭ nur instruitaj en valdorfaj lernejoj. La plej fama inter ili estas eŭritmio, moviĝa arto kutime kun parola teksto aŭ muziko, kiu inkludas elementojn de rolludado kaj danco kaj intencas doni al individuoj aŭ klasoj "sencon pri integrado kaj harmonio".
Valdorfaj lernejoj kutime aldonas komputilojn al la fakaro nur malfrue.
[redakti] Funkciado
Unu el la ĉefaj postuloj de Rudolf Steiner estis, ke ĉiuj lernejoj, ne nur valdorfaj, estu sendependaj por certigi al instruistoj altan nivelon de kreiva aŭtonomio en la lernejo. La plej multaj valdorfaj lernejoj ne estas estrataj de lernejestro, sed de aroj inkluzive:
Oni kuraĝigas gepatrojn aktive partopreni en multaj aspektoj de la lerneja vivo. En valdorfaj lernejoj oni ofte trovas efektivajn komunumojn de lernemaj plenkreskuloj.
Kunordigantaj asocioj por valdorfa pedagogiio ekzistas kaj nacinivele (ekz. la Association of Waldorf Schools of North America en Usono, la Steiner Waldorf Schools Fellowship en Britio kaj Irlando) kaj internacinivele (ekz. la International Association for Waldorf Education kaj la European Council for Steiner Waldorf Education (ECSWE)). Tiuj organizaĵoj certigas la uzon de la registritaj nomoj valdorfa lernejo kaj Rudolf-Steiner-lernejo aŭ Steiner-lernejo kaj ofertas akrediton, ofte kune kun regionaj sendependaj lernejaj asocioj. Kelkaj valdorfaj lernejoj estas sendepende akreditataj de registaraj aŭtoritatoj.
[redakti] Socia misio
[redakti] Socia celo
La valdorfa pedagogio estis kreita kiel lerneja sistemo, ne nur por faciligi la ekvilibran evoluon de infanoj, sed ankaŭ kiel socie respondeca kaj transformiva ilo; ĝi estas eduka filozofia bazita je paco kaj toleremo.
[redakti] Interkultura ligilo en diverskulturaj komunumoj
Valdorfaj lernejoj ligis diverskulturajn komunumojn jam en pluraj okazoj.
[redakti] Ligoj al UNESKO
La organizaĵo de la Unuiĝintaj Nacioj por Edukado, Scienco, kaj Kulturo, konata kiel UNESKO diras, ke la "idealoj kaj etikaj principoj de la valdorfa movado ... korespondas al tiuj de UNESKO"," kaj elektis UNESKO-valdorfajn lernejojn en Germanio, Afriko kaj Azio por komuna lerneja projekto.
UNESKO ankaŭ subvenciis ekspozicion pri valdorfaj lernejoj dum la 4-a sesio de sia internacia konferenco pri edukado en Ĝenevo. Katalogo de la ekspozicio estis publikigita dde UNESKO sub la titolo "valdorfedukada ekspozicia katalogo okaze de la 4-a sesio de la internacia konferenco pri edukado de UNESKO en Ĝenevo".
[redakti] Historio
La koncepto de valdorfa lernejo ekestis en Germanio dum la jaroj de ŝanĝiĝoj post la Unua Mondmilito, kiam multaj homoj engaĝiĝis por demokratiigo kaj por reformoj de la sociaj, pedagogiaj kaj ankaŭ ekonomiaj strukturoj de la ŝtato. Rudolf Steiner jam dum la jaro 1907 verkis libreton pri la "eduko de la homo el vidpunkto de la Antropozofio", sed la verko ne tuj havis praktikan sekvon.
En septembro 1919 la direktoro Emil Molt de la cigareda fabriko Waldorf-Astoria en Stutgarto petis Rudolf Steiner, starigi lernejon laŭ la novaj pedagogiaj konceptoj por la infanoj de la fabrikaj laboristoj. Rudolf Steiner transprenis la edukadon kaj konsiladon de la instruistaro kaj ĝis sia morto en la jaro 1925 ne formale, sed praktike havis la funkcion de lernejestro. La fabrika lernejo en eleganta vilaego sur la monteto Uhlandshöhe iĝis modelo por ĉiuj postaj valdorfaj lernejoj. Dekomence ĝi kune edukis knabojn kaj knabinojn, infanojn de laboristoj kaj de studintoj, kaj estis la unua kompleta mezlernejo en Germanio La loko de la cigareda fabriko, laŭ kiu nomiĝis la unua lernejo, donis sian nomon al la tuta pedagogia movado. La unuaj valdorfaj infanĝardenoj kaj specialaj terapie orientitaj valdorfstilaj lernejoj por aparte flegindaj infanoj fondiĝis malmultajn jarojn pli poste, en la 1920-aj jaroj.
[redakti] Esploroj
[redakti] Britio
Raporto de la brita departemento pri edukado kaj scioj notis grandajn malsamojn rilate al fakara kaj pedagogia metodo inter valdorfaj lernejoj kaj kutimaj ŝtataj lernejoj, kaj rekomendis, ke ŝtataj lernejoj adaptu sekvajn erojn el la valdorfa pedagogio: frua enkonduko kaj alproksimigo de fremdaj lingvoj; kombinado de klas- kaj teminstruado por junaj infanoj; evoluigo de parolado kaj aŭskultado tra emfazo de parola laboro; bona ritmo de la lecionoj emfazante ĝin; la emfazon de la evoluo de la infano, por gvidi fakaron kaj ekzamenojn; arto kaj kreemo; atento pro la refleksiga agado de la instruisto (ekz. dum grupaj studoj); la kolegia strukturo kaj administracio.
Raporto de la jaro 2008 de Primary Review (Infanlerneja Recenzo; bazita en Kembriĝo) eltrovis, ke valdorfaj lernejoj atingis pli altajn akademiajn rezultojn ol ŝtataj anglaj lernejoj.
Komparo al lernejoj Montessoraj kaj tradiciaj fare de la British Psychological Society (Brita Psikologia Socio) pristudis la kapablon desegni de infanoj el valdorfaj lernejoj, Montessoraj kaj tradiciaj lernejoj. Konkludo estis, ke "la artinstruo en Steiner-lernejoj gvidas ne nur al desegnaĵoj taksitaj pli imagaj rilate al ĝenerala desegnokapablo kaj uzo de koloro, sed ankaŭ al desegnaĵoj pli ekzaktaj kaj detalaj rilate al observoj."
[redakti] Aŭstralio
Aŭstralia esploro, kiu komparis la akademiajn rezultojn de studentoj je universitata nivelo devenaj el valdorfaj lernejoj, evidentiĝis ke ili estis pli bonaj ol studentaj el tradicia sistemo, kaj pri humanaj fakaj kaj pri sciencoj.
En 1998 aŭstrala esploro eltrovis, ke valdorf-edukitaj junuloj pli inklinis al plibonigo de sociaj kondiĉoj kaj havis pli pozitivan rigardon al estonteco ol tiuj, kiuj lernis en ŝtataj lernejoj.
[redakti] Germanio
Esploroj komparintaj performoj de abiturientoj evidentigis, ke kiel grupo, valdorfaj lernejanoj pli sukcese trapasis la ekzamenon ol lernejanoj el la ŝtata eduksistemo, kaj ke lernajanoj, kiuj dum sia tuta lernejana tempo estis en Steiner-lernejoj sukcesis eĉ pli bone ol tiuj, kiuj nur dumtempe sekvis tian pedagogion. Educational successes of private Waldorf schools may partially reflect the social status of their students.
[redakti] Kanado
Kanada esploro montris, ke studentoj el valdorfaj lernejoj obtenis pli altajn rezultojn en testo pri morala racio, ol studentoj el publikaj aŭ religiaj lernejoj. Valdorfaj studentoj ankaŭ pli facile volontulis pri opinioj rilate al esploroj, proponis eblajn plibonigojn pri la tekniko kaj novajn eblojn por solvi moralajn problemojn evidentigitajn de la esploro.
[redakti] Svedio
Sveda esploro komparanta plurcenton da valdorfaj lernantoj (9-a kaj 12-a jaro) al samnivelaj lernantoj el publikaj svedaj lernejoj raportis, ke la proporcio de valdorfaj lernejanoj, kiuj subtenis kontraŭagon aŭ haltigon de naziismo kaj rasismo estis multe pli granda (93%) ol tiuj de ŝtataj lernejanoj (72%).
[redakti] Usono
En 1995 pridemandaro rilate al usonaj valdorfaj lernejoj evidentiĝis ke la gepatroj spertis atingon de la plej multaj celoj por studado kaj priskribis la edukadon kiel "integranta estetikan, spiritan kaj interpersonan evoluon de la infano kun rigora intelekta evoluo", konservanta la entuziasmon pri lernado de studentoj, tiel ke ili havas pli bonan sencon pri memfido kaj memdirektiĝo. Kelkaj gepatroj priskribis la instruistojn de la superaj klasoj tro ŝargitaj kaj kun malsufiĉa tempo por rialti al gepatroj, kaj deziris pli malferman kaj reciprokan subtenon inter gepatroj kaj lernejo. Kaj gepatroj kaj lernejanoj foje priskribis la instruistan kolegion kiel insula kaj neresponda. Ĝenerale lernejanoj estis pozitivaj pri la lernejo kaj ties malsamoj, spertis la lernejon kiel "komunumon de amikoj", kaj parolis pri bonŝanco kreskiĝi kaj evoluiĝi tra la granda nombro de agadoj proponitaj, por lerni, kiam ili estis pretaj lerni, por evolui imagpovon kaj por atingi komprenon de la mondo kaj de si mem. Multaj lernantoj parolis pri la ĝentileco de siaj kunlernantoj kaj pri lernado de propra trapensado de aferoj antaŭ ol veni al konkludoj kaj pri pozitiva sinteno rilate al problemoj sendepende de premoj de aliaj por pensi kiel tiuj pensas. Plibonigoj proponitaj de lernantoj estis pli da sportprogramoj post la lernejanoj horoj, pli da sportlecionoj, pli da preparado al regula testado, leciono pri monda politiko kaj komputilaj lecionoj. Instruistoj, gepatroj kaj lernejanoj unuanime esprimis la deziron plibonigi la diverseco de la lernanto, specife altigante la reprezentadon de minoritatoj, kiel afrikdevenaj kaj hispandevenaj usonanoj.
Malgraŭ la malmultaj testoj en valdorfaj lernejoj (specife en bazaj lernejojaroj), unsonaj valdorfaj lernejanoj ricevis kutime pli altajn en:SAT scores ol la nacia averaĝo, ĉefe pri parolaj mezuroj.
[redakti] Internaciaj
Internacia esploro montris, ke valdorfaj lernantoj estis pli kreivaj ol lernantoj el ŝtataj lernejoj laŭ la Torrance Test of Creative Thinking Ability.
Esploro de 6.600 infanoj el kvin eŭropaj landoj, 5 ĝis 13-jaraĝaj, montris pli malaltan nivelon de alergio inter valdorfaj lernejanoj, kio kongruas kun la antropozofia vivostilo, t.e. malalta uzo de antibiotikoj, nevakcinado kontraŭ morbilo, en:mumps kaj rubeolo. Dua, sveda esploro evidentiĝis, ke alergieca simptomoj ĉe valdorfaj lernejanoj estis nur duono (13%) de tiuj de najbaraj ne valdorfaj lernejoj (25%).
[redakti] Rilatoj al esperantistoj
Inter la multaj edukistoj kaj engaĝitaj gepatroj, kiuj vivtenas la asociojn por valdorfaj infanĝardenoj kaj lernejoj tutmonde, certe estas pluraj esperantistoj, sed pri tio ne ekzistas centre kolektitaj informoj. Konatas ke ekzemple la porinfana kuracisto kaj psikoterapiisto Thomas Pusch kaj la psikologino Remi Rudaitytė engaĝigas en asocioj por valdorfaj lernejoj. Thomas Pusch krome dum pluraj jaroj estis estrarano kaj dum 2006 kaj 2007 prezidanto de valdorfa infanĝardena asocio; lia frato, la informadikisto Wieland Pusch, ekde pluraj jaroj sendepende de tio estas estrarano de alia valdorfa infanĝardena asocio. Sendube tamen estas pli da rilatoj inter la valdorfa kaj la esperanta movadoj.
[redakti] Akcepto kaj kontroverso
[redakti] Akcepto de tradiciaj edukistoj
Kelkaj valdorfaj metodoj estas akceptitaj de instruistoj en kaj publikaj-ŝtataj kaj aliaj privataj lernejoj.
[redakti] Instruado de legado kaj literaturo
Steiner-Waldorf-pedagogio ne instruas legadon kaj skribadon antaŭ la 7-a vivojaro, Todd Oppenheimer komparas la valdorfan pedagogion al aliaj, kiuj proponas fruan lernadon de legado:
La infanpsikologo David Elkind, kiu ekzamenis valdorfajn lernejojn atentas pri eksplorado kaj konceptigo en frua infanedukado, kaj evidentigas, ke malfruaj legantoj fine multe pli bone regas legadon kaj aliajn fakojn ol fruaj legantoj.
Laŭ Lucy Calkins, fakulo pri legado ĉe la Teachers College (instruista kolegaro) de la universitato Kolumbio, en plej multaj publikaj lernejoj la lernantoj, kiuj eklegas malfrue, pli malbone fartas. Pri valdorfaj lernejanoj, ŝi opinias, ke ili profitus pli fruan komencon de legado, sed aldonas, ke ŝi "ne necese zorgus en valdorfa lernejo... La fundamento de literaturo estas parolo kaj ludo."
Oppenheimer diras, ke "la sistemo ne estas sekura kontraŭ malsukceso,", ĉar la fido en la valdorfa sistemo pri instruado de legado povas igi la instruiston pretervidi verajn lernmalfacilaĵojn ĉe kelkaj lernantoj, inkluzive disleksio.
La brita registaro tra la en:Department for Children, Schools and Families (DCSF, departemento por infanoj, lernejoj kaj familioj) planas ekde septembro 2008 devigi ĉiujn frujarajn kadroliniojn - inkluzive por Steiner-infanĝardenoj - por sekvi la postulojn por legado kaj evoluo, kiuj postulas instruadon de legado, skribado kaj nombrado al infanoj de 5 jaroj kaj malpli. Tiu programo (en:Early Years Foundation Stage, EYFS) estas nuntempe (komence de 2008) kontestita de la OpenEYE-kampanjo kaj la kampanjo Savu Steiner-lernejojn.
[redakti] Kontroverso pri imunigo
Rudolf Steiner (fondinto de la valdorfa pedagogio) sugestis, ke la spiritoj de infanoj profitu el la fajro de bona inflamo. Raporto pri plialtigo kontraŭ infanaĝa imunigo priskribas gepatroj de valdorfaj lernejanoj en Kolorado, kiu opinias, ke vakcinadon havas malsanigan efikon. Iuj plendis, ke nevakcinitaj studentoj, iuj el kiuj estis valdorfaj lernejanoj, endanĝerigis publikan sanon disvastiginte malsanojn, eĉ inter vakcinitan popolon.
Responde la Eŭropa konsilio de valdorfaj lernejoj, reprezentante 630 el la 900 valdorfaj lernejoj tra la mondo, anoncis neekvivoke, ke opono al imunigo, aŭ rezisto al naciaj strategioj por infana imunigo, ne estas celo de valdorfa pedagogio. Ĝi ankaŭ diris, ke la fakto, ĉu oni injektu al la infano ion kontraŭ malsano devas esti elekto de la gepatroj, kaj la respondeco de la lernejo, se ĝi havas tian, estas disponigi al la gepatroj kiel eble plej vastan kaj ekvilibran informmaterialon, kaj de la koncernaj naciaj oficoj, kaj de sanprofesiaj fakuloj.
[redakti] Bibliografio
[redakti] Verkoj de Rudolf Steiner
Note: ĉiuj prelegoj de Steiner pri valdorfa pedagogio estas haveblaj en PDF-formato ĉe tiu ĉi ttt-ejo

Summary:
La valdorfa pedagogio estas internacie disvastiĝinta skolo de reforma pedagogio sur la bazo de la same de Rudolf Steiner iniciatita filozofia skolo antropozofio.
En multaj landoj valdorfaj infanĝardenoj kaj lernejoj estas ŝtate agnoskitaj edukaj institucioj, kiuj ricevas iun ŝtatan financan subtenon, tamen ĝenerale multe malpli ol la ŝtate posedataj infanĝardenoj kaj lernejoj. Tial vole-nevole plej multaj valdorfaj infanĝardenoj kaj lernejoj estas vivtenataj de senprofitaj organizoj el gepatroj de la tie edukataj infanoj, la instruistoj kaj aliaj engaĝitaj civitanoj. La edukistoj ricevas malpli altajn salajrojn ol en ŝtata infanĝardenoj kaj lernejoj, kaj la gepatroj de la la tie edukataj infanoj devas finance kaj per persona laboro signife kontribui al la vivteno de la institucioj.
La antropozofia pedagogio aplikiĝas en
Laŭ indikoj el la jaro 2007 tutmonde ekzistas 958 valdorfaj lernejoj, 665 el ili en Eŭropo. La plej multaj el ili situas en Germanio (206), en Usono (134) kaj en Nederlando (94). Valdorfaj infanĝardenoj en komparo pli multas: ekzemple en Germanio, kompare al la 206 valdorfaj lernejoj ekzistas signife pli ol 500 valdorfaj infanĝardenoj.


[redakti] Historio
La vorto aikido devenas de la tri Kanjiaj signoj (合気道) ofte okcidentigata kiel aj ki do.
Tio povas tradukiĝi per: La vojo de amo «�l'expression de l'amour�» laŭ majstro Ueshiba. Ĝi aludas al la tekniko de aikido, per kiu oni povas regi atakanton per regado kaj alidirektado de ties energio, anstataŭ blokante ĝin. Analogio ofte estas dirata, ke saliko fleksiĝos en ventego, sed kverko rompiĝos kaze de tro forta vento.
Morihei Ueshiba disvolvis aikidon ĉefe el Daito-Ryu Aikijujutsu (speco de ĵuĵicuo lernita ĉe la majstro Sokaku Takeda), aldonante trejn-movadojn por yari (lanco), tantoo (japana tranĉilo), jo (mezlonga bastono), juken (bajoneto), aŭ aliaj diversaj armiloj. Sed eble la plej forta tekniko estas por la katana (katano, japana glavo). La aikidisto multe moviĝas kiel senarma glavisto. Multaj senarmaj atakoj disvolviĝis el armecaj atakoj. Iuj skoloj (ryu, en la japana) de aikido ne trejnadas armile iel ajn. Aliaj kiel "Iwama Ryu" norme trejnas multe kun bokken (ligna japana glavo), jo, kaj tantoo. Laŭ iuj skoloj de aikido ĉiuj teknikoj povas esti uzataj egale bone perglave aŭ senarme.
[redakti] Filozofio
Aikido validas kiel pacema luktoarto. Batalanto provas regule ne vundi la atakanton, sed konduki lin al situo, en kiu li povas trankviliĝi. Tiel atakanto ricevas la eblecon kapti pripenson kaj tiel eviti pluan atakon. Do la batalantoj havas la eblecon grave vundi aŭ eĉ mortigi la alian, sed tio estas for de la filozofio de aikido. Ueshiba Morihei akcentis pri la mensa venko kaj li tre forte interesiĝis pri budo. La filozofio kaj la principoj de aikido estis skizataj laŭ budo: ne ekzistas sportaj konkursoj kaj medaloj en la kutima senco.
[redakti] Senarma praktiko
La fondinto de aikido ne volis, ke iu parolu pri konkurso, sed emfazis la evoluadon de la individuo, korpe kaj spirite. Dum la kursoj, la kursanoj observas la majstron, kiu demonstras teknikon, kaj poste ili pare kunlaboras por repliki ĝin. Tiel ili plibonigas sian teknikon kaj sian komprenon de la arto. Movo, lokiĝo, precizeco kaj ritmo estas ĉiuj gravaj aspektoj por la elfarado de la teknikoj.
La aikidistoj trejniĝas pare, kiel kunlaborantoj. La atakanto (japane uke aŭ "la akceptanto, la falanto"; egale alte aŭ "donanto de la mano") ekatakas la defendanton (japane tori, shi aŭ nage), kiu sendanĝerigas sin per aikida tekniko.
[redakti] Studmetodo
Ĝenerale oni studas la teknikon tiel: la instruisto montras la movon, poste la uke-o atakas la tori-on kvar fojojn, laŭvice dekstre kaj maldekstre. Poste la kunluktantoj interŝanĝas siajn rolojn por kvar novaj atakoj, ktp. Post kelkaj movoj per la sama atako la instruisto povas instigi "liberan teknikon" (jiu waza) — la roloj de uke-o kaj tori-o ne interŝanĝiĝas, uke-o restariĝas post ĉiu movo, kaj tuj reatakas tori-on, kiu uzas laŭvole iun ajn teknikon. Tiu ĉi laboro ĉefe plibonigas la lokigon kaj movon de la korpo, kaj ankaŭ la eltenemon. Iufoje la tori-on atakas kelkaj uke-oj, por ekzerci la reagon al atako fare de grupo. Tiun ĉi laboron oni nomas japane randori.
[redakti] Komponantoj de movo
La atakoj de aikido enhavas laŭtipajn frapojn kaj prenojn:
Ĝenerale estas tri paŝoj de aikida defendo:
[redakti] Movaro
[redakti] Omote kaj ura
Plejparte oni povas pratiki la teknikojn laŭ du manieroj: pasante antaŭ uke-on (omote) aŭ malantaŭ uke-on (ura).
Pasante antaŭ la kontraŭulon oni riskas atakon, tiele tiaj teknikoj necesigas, ke la tori-o atingu frapon por surprizigi kaj malstabiligi uke-on. La teknikojn de omote kvankam pli danĝeraj instruas la aikidaj lernejoj, ĉar ili postulas pli da rigoreco kaj pli da precizeco.
[redakti] Irimi kaj tenkan
La ĉefa motoro de la teknikoj konsistas el la movado de la koksoj (goshi) de tori-o, aŭ por malproksimiĝi (irimi), aŭ por turniĝi (tenkan). Fakte la koksoj estas movitaj de la kruroj, kiuj havas la plej fortajn muskolojn de la korpo: la cetero de la korpo (torso, brakoj) uziĝas por kunligi la koksojn de uke-o al tiuj de tori-o, por transigi la movon kaj provoki falon. Laŭ japana simbolismo la "centro de energioj" de tori-o, aŭ seika tanden en la ventro (do asociita kun la koksoj) estas la centro de movado. Pro tio ĉiuj movoj estas kombinado irimi-tenkan.
La teknikoj estas:
[redakti] Teknikoj stare kaj surgenue
La japanoj ofte sidas sur la grundo, pro tio ili elvolvis teknikojn por alfronti atakon siante (dum sidado). La historia kialo estas, ke la gardistoj de la imperiestro devis sidante ĉirkaŭ tablo ekzemple kaj sen verŝi sangon defendi sian majstron. La movoj efikas, kiam la du kunluktantoj staras (tachi waza, 立技), kiam ambaŭ sidas (suwari waza, 座技), aŭ eĉ kiam tori-o (defendanto) sidas kaj uke-o (atakanto) staras (hanmihandachi waza, 半身はんだち技).
[redakti] Laboro surgenue: Suwari waza - 座技
'Sidante' fakte signifas surgenue, en pozicio seiza, kie la supropiedo estas sur la grundo; (kiza): oni premas sur la piedfingroj. La sidvangoj kaj la pezo de la korpo tiel baziĝas sur la kalkanoj, unu genuo antaŭen, la du femuroj farante preskaŭ 40°-an angulon. La piedoj povas esti plate je la komenco de la teknikoj, sed esence la laboro plenumiĝis kun la piedoj sur la piedfingroj.
Aikido enhavas teknikojn por translokiĝi surgenue (shikko). Por la baza translokiĝo antaŭigante la malantaŭan kokson oni komencas pivotan movon ĉirkaŭ la antaŭa genuo. La piedoj devus resti kune, tiel proksimaj kiel eble unu al la alia. La piedo komence de malantaue pasas antauen kaj alkroĉiĝas al la grundo per la piedfingroj. La tuta korpo antaŭeniras, sen treni la alian piedon, kaj la genuo delikate surteriĝas.
Kvankam la milita utileco de la surgenuaj teknikoj ne gravas hodiaŭ (nuntempe, preskaŭ ĉiu sidas sur seĝo...), tamen la teknikoj utilas por:
[redakti] Laboro surgenue: Hanmi handachi waza - 半身はんだち技
Laboro, kie uke-o starante atakas surgenuan tori-on.
En tiu ĉi laboro multas la malfacilaĵoj de la laboro surgenue, ĉar starante uke-o havas avantaĝon de forteco kaj ebleco de translokiĝo. Pro tio tiu ĉi laboro bezonas grandan rigorecon obtenante la malstabiliĝon de uke-o, kaj grandajn dislokiĝojn de la genuoj.
[redakti] Rolo de la atakanto, uke
Aikido insistas pri la fakto, ke, kvankam tori-o faras la teknikon de aikido, kaj teorie eliras kiel "venkanto" el ĉiu renkontiĝo, uke-o ankaŭ venkas: ĝuste sekvante la teknikon, li/ŝi gajnas sperton kaj flekseblecon per adaj ĵetadoj, alkondukoj al la grundo aŭ per ripetaj manprenoj kontraŭ li/ŝi. Plue la aktiva partopreno de uke-o estas nepre necesa, por ke tori-o povu fari la teknikojn.
Uke-o devas resti konstante aktiva, ĉiam gardante militan atakemon. Li daŭre serĉu mankon por frapi tori-on, kaj renversi la situacion. Plue estas kontraŭteknikoj (gaeshi waza): uke-o ne povas renversi la situacion, krom se li havas perfektan sintenon. La eskap-provo el la ago de tori-o estas la motoro por kelkaj movoj, kiel irimi nage, kie kiam tori-o alkondukas uke-on al la grundo, pivotante, uke-o provas restariĝi. Tori-o povas uzi tiun movon por malantaŭen-ĵeti uke-on, kaj se uke-o ne provus restariĝi, li trovus sin en pli malbon pozicio kaj ne povas eviti atemi-on.
Dum reala renkonto la sperta aikidisto devas esti kapabla tuj remeti sin singarda, post ĵetado.
[redakti] Riĉeco de kombinoj
Fakte ne estas pli ol kelkaj teknikoj, sed ĉiun teknikon oni povas praktiki komencante kun preno aŭ malsamaj frapoj, de uke-o, pozicie omote aŭ ura, starante aŭ sidante (surgenue). Tiel la nombro de situacioj estas fakte tre granda. Plue ĉe altnivelaj praktikantoj estas ebleco ŝanĝi teknikon dum la renkonto aŭ eĉ renversi la situacion (gaeshi waza): uke-o reprenas la avantaĝon kaj iĝas tori-o.
Ueshiba Morihei nomis tiun eblecon de "senfina kreado", takemusu siki. La termino priskribas pli amplekse aikidon kiel fonton de ĉiu lukt-arto, ne historie, sed kiel arto kiu enhavas la bazajn aspektojn de ĉiuj lukt-artoj: posturo-regon, distancojn, ktp, eĉ se la pozoj kaj distancoj estas malsamaj en la aliaj artoj.
[redakti] Ekzemplo
Ikkyo (unua principo)�: artika levigo por alkonduki la atakanton al la grundo, tori-o regas la pojnon kaj la kubuton.
La fundamenta tekniko ikkyo, laŭvorte "unua principo" estas artika levigo, kiu kapabligas tori-on alkonduki uke-on al la grundo, regante la pojnon de uke-o, kaj farante arkon de cirklo per la kubuto, direkte al lia kapo. Tori-o faras movon kiel tranĉo per sabro.
Ikkoyo-on oni povas fari tiel:
Ikkyo Formo omote (antaŭe) kaj ura (malantaue).
Tiel ikkyo-o povas konsisti el:
[redakti] Armila ekzerco
Krom senarmilaj teknikoj aikido ankaŭ inkluzivas studadon de manipulado de lignaj armiloj: la sabro aŭ bokken uzata sen sabringo; la mezlonga bastono aŭ jo kaj la tranĉilo aŭ tanto. La perarma ekzercado instruas al la lernanto pri la distancoj inter li kaj unu aŭ kelkaj kontraŭuloj, pri la ĝusta sinteno (shisei) kaj pri la venkado de la timo pri armiloj. Tiel tiu ekzerco estas kompletigo de la senarma ekzercado.
Fakte multaj movoj elvenas el teknikoj uzataj de armitaj militistoj, inter alie la teknikoj uzataj por senarmigi la kontraŭulon. Plue la mensa bildigo de movo kun sabro donas pli klaran bildon de movoj farendaj senarme. Ja la sabroteknikoj havas grandan gravecon laŭ la ellaborado de aikido fare de majstro Ueshiba.
En Usono, kelkaj dojo-oj (aikidaj lernejoj, vojejoj, studejoj) instruas teknikojn por la senarmigo de kontraŭulo armita de pistolo (el ligno aŭ spongokaŭĉuko!), kaj en Afriko oni lernas teknikojn kontraŭ battranĉiloj.
[redakti] Rangoj
Same kiel ĉiuj nuntempaj budo-oj oni komencas ĉe la rango de 6-a kyū kaj antaŭeniras ĝis la 1-a kyū. Ĉe la dōjō (lernejo) la instruisto mem donas la rangojn. Poste la lernanto trapasas de 1-a dan ĝis 10-a dan, la plej alta rango. La dan-ojn aljuĝas federa komisiono: aikikai.
Ĝenerale aikido havas nur du zonokolorojn: blanka por la rangoj 6-a ĝis 1-a kyū; nigra por la rangoj 1-a ĝis 10-a dan. Tamen por infanoj kelkaj lernejoj uzas zonojn el aliaj koloroj por doni gvidsignojn al la junuloj de ilia progreso.
Rimarkinde estas, ke la nigra zono ne estas signo de majstreco, la 1-an dan-on portas lernanto akirinta la bazojn. Oni konsideras, ke estas depost la 1-a dan, kiam la "reala" pratiko de aikido komenciĝas. Nigra zono unua dan estas en la japana lingvo shodan, tio signifas: la nivelo de la komencanto.
Vestoj: la praktikantoj portantaj kyu-rangon portas blankan kimono-n, kiun la japanoj nomas keikogi (laborvestaĵo). La dan-ranguloj portas plie hakama-on; tio estas nigra aŭ malhelblua tre larĝa pantalono. Vidu la bildojn.

Summary:
Aikido, aŭ Ajkido, estas moderna japana luktarto kompilita de Ueshiba Morihei dum la periodo inter la 1930-aj jaroj ĝis 1960-aj jaroj. Ĝi estas senperforta kaj multaj el ĝiaj teĥnikoj evoluis el Daito-Rjuo (speco de ĵuĵicuo) kaj el glava batalado. La filozofio de aikido devenis ĉefe de la religio Oomoto pro la kontaktoj inter O´Sensei ("granda majstro", esprimo uzata de la aikidistoj por nomi Morihei) kaj Deguchi Sensei el Oomoto. Oni konsideras, ke aikidisto havu iom da spiriteco, interalie pri la uzo de la Ĉi, ĝi postulas nenuran teknikan trejnon.
La nepo de la kreinto, Ueshiba Moriteru, nun estas unu el la ĉefaj mastroj de aikido.
Ĉar Deguchi Sensei enkondukis Esperanton en Oomoto-n en la jaro 1923 kaj ĉar O'Sensei kaj Deguchi Sensei vivis tiam dum 20 jaroj kiel fratoj, oni povas supozi, ke O'Sensei aŭdis pri Esperanto. Pridemandite pri tio en 1989 en Bazelo (Svislando) la nepo de O'Sensei, Ueshiba Moriteru, respondis jene: "Povas esti."


[redakti] Kadro
[redakti] Ekonomihistoria
La alaska orimpetego estas nur ĉenero de tiaj grandskalaj eventoj, kiaj komenciĝis per la unua orimpetego de Minas-Ĝerajso en Brazilo en la jaroj 1693 ĝis 1695. En la dua jardeko de la 19-a jarcento la ĉiujara tutmonda orminado atingis minimumon kun nur ĉ. 10 tunoj da produktado. Tiu ŝanĝiĝis ekde la fino de la 1840-aj jaroj, kiam ortrovaĵoj okazis en Kalifornio kaj Aŭstralio, ekde la 1850-aj jaroj ankaŭ en Kanado. En la jaroj 1881 ĝis 1890 la jara elminadkvanto atingis preskaŭ 160 tunojn. Ĝi duobliĝis en la sekva jardeko, dum samtempe ĉesis altiĝo de la arĝentminado. Tial malkreskis la orprezo rilate al la tiu de arĝento. Tamen baldaŭ la arĝentminado tiom kreskis, ekz. pro arĝenttrovaĵoj en Nevado, ke la arĝentprezo tute malaltiĝis kaj la plej multaj industrilandoj enkondukis orbazon. De 1873 ĝis 1876 la germana imperio, kiel unua nacio, enkondukis la orbazon, kaj sekvis aliaj nordeŭropaj landoj. Ĝis la komenco de la 1890-aj jaroj la plej multaj industriaj landoj sekvis tion, dum pli agrarekonomiaj landoj konservis sistemon de duobla bazo, t.e. de oraj kaj arĝentaj moneroj.
Tiuepoke establiĝis la orbazo, kio signifas, ke monbiletoj estis nur eldonitaj en difinita rilato al la orrezervoj de la lando. Laŭ la tiamo teorio tio stabiligis la valutrilaton pro la oraŭtomatismo. Tio tamen postulis, ke la centraj bankoj respektis striktajn regulojn. Kiam malfortiĝis valuto, tio kreis laŭ tiu teorio rilatan orfluon direkten al la pli forta valuto, tial oni devis malplialtigi la eldonon de monbiletoj laŭ la malpli grandaj orrezervoj. Tio altigis la interezojn kaj malaltigis la prezojn. En la lando, al kiu fluis la oro, okazis kontraŭe pli granda cirkulado de papermono, kiu malaltigis la interezojn kaj altigis la prezojn. Kiam estis atingita certa punkto, la orfluo renversiĝis. La pagobalanco ekvilibriĝis, la valutoj stabiliĝis. Tamen sufiĉe ofte la centraj bankoj ne respektis la kondiĉojn. Tamen la sistemo sukcesis, ĉar oni kredis je la ĉiam garantiita interŝanĝeblo de papermono al oro.
La bezono je oro estis do alta. Sekve ne devis okazi manko da oro dum tiuj jardekoj. En Kanado estiĝis tial grandaj serĉadoj, kiuj post kelkaj jaroj sukcesis. Ili lanĉis ĉenon de orimpetegoj, kiuj movigis pli kaj pli da homoj, multaj el kiuj kuris de unu orkampo al la sekva. Aldone al Sudafriko la serĉistoj koncentriĝis pli kaj pli je Kanado kiel liverejo por la necesa oro.
La rezistanco kontraŭ la orbazo, kiu ĉe tro malalta oroferto povis stranguli la ekonomion, estis forta. Ankoraŭ la 9-an de julio 1896 paroladis William Jennings Bryan antaŭ kunveno de la Demokrata Partio en Ĉikago forte kontraŭ la "dornokrono"“, kiun oni volas premi sur la "brovojn de laboro". La homaro ne estu krucumita je ora kruco. Bryan estis kandidato al la prezidanteco en 1896 kaj 1900, perdis tamen ambaŭ balotojn. En la jaro 1900 la orbazo estis enkondukita, kio verŝajne ne eblus sen la ortrovoj ĉe la Klondike.
[redakti] Politika
Ekde la Sendependencmilito, Usono plurfoje envolviĝis en militistaj aŭ diplomataj konfliktoj kontraŭ la koloniisma potenco de Britujo, kiu regis la nordan parton de Ameriko. Sekve la Kompanio de la Hudsona Golfo, kiu estris la plej grandan parton de Kanado kaj la nordokcidenton de Usono, devis en 1846 forlasi siajn fortikaĵojn sude de la latitudo 49°. Tiam grupo sub gvidado de la guberniisto James Douglas faris ĉion por eviti la transprenon de Brita Kolumbio fare de Usono. Kiam en 1867 Usono aĉetis Alaskon de Rusujo, multaj antaŭvidis, ke Kanado iam estos prto de Usono. Tia opinio plifortiĝis en okcidenta Kanado, kiam miloj da orserĉistoj strebis norden por serĉi oron ĉe la Fraser kaj en la regiono Karibu. Ne nur indianoj iĝis malplimulto, sed ankaŭ britoj. Tiuj provis starigi kontraŭpezon stimulante enmigradon el Eŭropo. Kiam Kanado estis fondita en 1867 laŭ inico de Londono por bremsi la ekspansion de Usono al nordo, necesis atendi la jaron 1871 por ke Brita Kolumbio - nur kontraŭ altaj koncesioj - pretis ani la konfederacion. La registaro de la provinco Brita Kolumbio provis kontroli la amasmoviĝojn per ĉeesto de polico kaj severa regulado de la longaj alvenvojoj, kaj samtempe ricevi impostojn sur la ortrovaĵoj.
Iuj orserĉistoj tamen venis el Alasko, kiu estris la ĉefan parton de la marbordo tuj okcidente la regiono de Klondike. Tie kreiĝis en 1867 la departemento de Alasko, sed nur en 1884 komenciĝis vera administracio fare de Usono. Estiĝis tiam la distrikto de Alasko, kies havenoj ofertis pli facilan aliron al la Klondike ol tiuj de Kanado. Kvankam la landlimo inter la ĉefa parto de Alasko kaj Kanado jam en 1825 estis difinita de rusoj kaj britoj laŭ la longitudo 141°, la limo de la tiel nomata Alaska Panhandle (Alaska pattenilo), kiu situas oriente de tiu longitudo kaj etendiĝas fore suden, ne estis detale fiksita. La tiel rezultanta konflikto estis solvita nur en 1903 kaj pro tio ambaŭ ŝtatoj detale sekvis la okazaĵojn ĉe la limtransira Jukono kaj ĉefe ĉe la Klondike. Kontrolo de tuta limo estis neebla kaj la orserĉistoj ne sciis, kaj eĉ ne havis intereson scii, ĉu ili estis sur la teritorio de Usono aŭ Kanado.
[redakti] Antaŭa situacio en la regiono
[redakti] Indianoj
Tie, kie situis la centro de la orimpetego, ĉe la kunfluejo de la Klondike kaj de la Jukono, troviĝis ĝis 1896 vilaĝo ĉe somera fiŝkaptejo de la etno Han, nomita Tr'ochëk, kiu nun apartenas al la Tr’ondëk Hwëch’in, unu el la unuaj nacioj de Kanado. La estro de la vilaĝo, kiu troviĝis ĉe la sudorienta rando de la tradicia regiono de la Tr'ondëk Hwëchin, tuj norde de Dawson sur la alia flanko de la Klondike, estis dum la orimpetego Ĉefo Isaak. Pro traktado kun la anglika eklezio kaj la polico, Isaak sukcesis ricevi novan ejon, Moosehide, kelkajn kilometrojn rivermalsupre. Ankaŭ ĉi tie vivis, kiel en la forlasita vilaĝo, indianoj jam de ĉirkaŭ 8.000 jaroj. El la iama vilaĝo kreiĝis la onta Klondike City.
Jam antaŭ la konstruo de Fort Reliance en 1874 fare de la Kompanio de la Hudsona Golfo, ekzistis aktiva komerco, ekzemple pri tabako kaj teo. Ankaŭ malgrandaj orkvantoj estis negociitaj kaj la metalo jam altiris unuopajn orserĉistojn al la regiono.
La nuraj indianoj, kiuj rajtis komerci ĝis la Ĉilkot-intermonto, unu el la pasejoj al la kontinenta regiono, estis la ĉe la marbordo loĝantaj Tlingitoj. La Ĉilkotoj kaj la Ĉilkatoj de la okcidenta brako de la Lynn-kanalo, kiuj apartenis al tiu etno kontrolis la transiron al la internlando. Tiel ili havis monopolon pri la komerco inter Alasko kaj Jukonio. Ankaŭ la unuaj blankaj komercistoj kaj la Tuĉonoj kaj Tagiŝoj de la internlando, kiuj atendis la varojn de la blankuloj, dependis de iliaj kondiĉoj.
La Tuĉonoj liveris felojn kaj peltojn ne nur de alkoj, boacoj kaj ŝafoj, sed ankaŭ de kastoroj, linkoj, ondatroj, lutrok kaj neĝoŝuaj leporoj. Aldone ili liveris la maloftan kupron kaj flavajn likenojn, kiujn la ĉilkatoj uzis por farbi kovrilojn. Interŝanĝe la ĉilkatoj liveris manĝeblajn algojn, korbojn el lignaj fibroj, konkojn prilaboritajn kiel ornamaĵoj, sklavojn, eŭropajn varojn kaj la ŝatata graso de la kandelfiŝo (Thaleichthys pacificus). Tiu lasta estis tiom grava kaj estis transportitaj tiom grandkvante, ke la padoj estis nomitaj graspadoj (angle: grease trails). La eŭropaj varoj inkluzivis interalie kovrilojn, ŝtofojn, potegojn, hakilojn, tranĉilojn, kaptilojn, pafilojn, aliajn metalaĵojn, kafon, teon, farunon kaj tabakon.
La akvovojoj ĉe la Ĉilkot-pado estis tre gravaj, ĉar oni povis navigacii sur ili per trunkoboato kaj kanuo. La ĉilkotoj aĉetis de la tlingitoj el Yakutat boatoj el rosmara haŭto. Tamen tiaj boatoj estis tro malpezaj por la peza ekipaĵo de orserĉistoj.
La ĉilkotoj ne hezitis defendi sian monopolon per armiloj. Kiam Robert Campbell, komercisto de la Kompanio de la Hudsona Golfo fondis komercejon ĉe Fort Selkirk en 1848, proksime de la kunfluejo de la Jukono kaj de la Pelly, li minacis ilian monopolon kaj ili sekve neniigis la ejon en 1852.
En 1878 tamen, George Holt sukcesis nerimarkite transiri la Ĉilkot-intermonton kun malgranda kvanto da oro. Sed tio sufiĉis por alogi kelkajn orserĉistojn en la regionon. Samtempe anglikanaj misiistoj alvenis, kiuj rapide baptis homojn por antaŭi siajn katolikajn konkurenculojn. Charles Consantine, kiu estris la unuan polictrupon de la Mounted Police, plendis pri la episkopo William Bompas pro troa zorgado pri la indianoj. Li ankaŭ plendis pri usondevenaj indianoj, kiuj vivis pro prostitucio de siaj "squaw"-oj al la orserĉistoj. Samtempe estiĝis duobla moralo, ĉar tiuj viroj, kiuj utilis la servojn de indianinoj, malestimis la virojn, kiuj translokiĝis ĉe la indianoj, nomante ilin "squaw-viroj". Estis tia viro, George Carmack, kiu estigis la plej grandan orimpetegon de Kanado.
Ekde 1880 pli kaj pli da serĉistoj alvenis al Jukonio kaj la ĉilkotoj gajnis bone kiel portistoj. Helpis la fakto, ke kelkaj inter ili rapide lernis la anglan. Komence ili postulis 12 cendojn por unu funto da ekipaĵo transportota 40 km trans la intermonton ĝis la lago Lindeman. Fine de la unua jaro de la impetego la postulo altiĝis jam je 38 cendoj, sed multe pli por grandaj varoj kiel fornoj, pianoj aŭ ligno. Kiel kristanoj ili ne devis labori dimanĉo, kaj tiel la orserĉistoj devis mem porti siajn pakaĵojn en tiu tago. La barbohavaj viroj (ili portis almenaŭ lipharojn) portis ĝis 200 funtoj, virinoj kaj junuloj ĝis 75 funtoj. La blankuloj rimarkis, ke ili ofte fiŝon kaj ŝajnis malpuraspektaj, ĉar ili uzis ŝmiraĵon el foka oleo kaj fulgo por protekti sin kontraŭ la suno kaj insektoj. Ĉar la nigra farbo similis al masko, la gubernisto de Alasko, Alfred P. Swineford tutsimple malpermesis uzi la ŝmiraĵon.
Problemo estiĝis el la fakto, ke la indianoj kolektis orajn kar arĝentajn monerojn, kaj tiel cirkulis nesufiĉe da mono. Ili gajnis inter 4 kaj 8 dolaroj ĉiutage, blankuloj inter 6 kaj 10. Ankaŭ la virinoj bone gajnis, ĉar ili vendis ĉapelojn, gantojn kaj mukluk-ojn, speco de aparte varmaj botoj. Sed kiam la nombro de viroj sen pretendaĵoj kreskis en Jukonio, malplialtiĝis la salajroj.
La indianoj, kiuj reprezentis 80% de la loĝantaro en Jukonio antaŭ 1896, estis nur iom pli ol 10% en 1901. Iliaj infanoj estis akceptitaj nek en lernejoj de blankuloj, nek en malsanulejoj.
En 1886 okazis la unua pli granda ortrovaĵo ĉe la Fortymile kaj centoj da viroj translokiĝis tien. La indianoj liveris fiŝojn, viandon kaj la vintre vivnecesajn peltojn. Ili ricevis interŝanĝe por ili altvalorajn vitrajn perlojn, metalaĵojn kaj alkoholaĵojn. Sed pro la homamaso sovaĝaj bestoj forlasis la lokon kaj la indianoj pli kaj pli dependiĝis. La blankuloj rapide eluzis la lignon por hejti la dometojn kaj la indianoj mortis pro malsanoj ĝis tiam nekonataj de ili. Ĉefo Isaako sukcesis konservi rompiĝeman pacon dum la jaroj de la orimpetego. Li gvidis la tribon ĝis 1932 kaj fariĝis honora membro de la Yukon Order of Pioneers (pionira ordeno de Jukonio).
Printempe 1897 la indianoj setliĝis kvin kilometrojn rivermalsupre. Ekde majo 1997 la iama ejo estas protektita kaj ekis arkeologia esploro grava kaj por la indiana kulturo, kaj por la historio de la orimpetego.
[redakti] Orserĉistoj
Jam delonge antaŭ la 16-a de aŭgusto 1896, la komenco de la orimpetego, viroj serĉis oron en la regiono. Famoj aŭdiĝis jam en la 1850-aj jaroj kaj en 1864 skribis dungito de la Kompanio de la Hudsona Golfo, ke ekzistas oro grandkvante. Sed li ne pluesploris pri tiaj trovaĵoj.
Unu el la unuaj orserĉistoj estis Leroy Napoleon McQuesten, kiu preferis la personan nomon "Jack" [ĝak], kaj kiun oni poste nomis la patron de la Jukono. Jam en 1872 li serĉis ĉe la Jukono. Li devenis de novangla kamparana familio, kaj serĉis oron jam en 1849 en Kalifornio, ĉeestis la Fraser-Canyon-orimpetegon kaj tiun de la Finlay en la nordo de Brita Kolumbio. Fine de aŭgusto 1874 Jack starigis komercejon ĉe Fort Reliance, ĉ. 10 km malsupre de la enfluejo de la Klondike. Dum kelka tempo li kaj liaj partneroj vivis de komerco kaj aĉetis grandan kvanton de peltoj. Tamen jam baldaŭ li serĉis denove en multaj lokoj kaj la riveroj Fortymiles (kvardek mejloj kaj Sixtymiles (sesdek mejloj) ricevis siajn nomojn rilate al la distanco de tiu ejo: Fortymiles situis rivermalsupre kaj Sixtymiles riversupre. Liaj partneroj estis Arthure Harper, nordirlandano, kiu elmigris kiel knabo en 1832 kaj kiu unua havis la ideon serĉi oron en la Roka Montaro, kaj Alfred Mayo, vokita Al Mayo, cirkusakrobato el Kentucky. Kune ili venis en 1873 en la regionon kaj ĉiuj tri edziĝis al indianinoj. La edzino de McQuestens nomiĝis Satejdenalno Nagetah, sed li preferis nomi ŝin Katerina. Ŝi estis 24 jarojn pli juna ol sia edzo kaj apartenis al la tribo de la Kojukon-atapaskoj, verŝajne el Nulato. Ŝia patro estis ruso, ŝi kreskis en la misiejo Ikogmiut kaj parolis la atapaskan, la rusan kaj la anglan. La du aliaj virinoj nomiĝis Jenny Harper (Seentahna) kaj Margaret Mayo (Neehunilthnoh), kiu same havis rusan patron; la du virinoj ests kuzinoj. Kiam ili renkontis la virojn, kiuj estis 27, 38 kaj 39-jaraj, ĉiu el la tri estis nur 14-jara. Ankaŭ la patro de John Minook, tradukisto de McQuesten estis ruso. Kvankam McQuesten traserĉintis la regionon ĉe la Klondike, li opiniis ke tie nenio troveblos inda je la peno. En 1873 li serĉis kelkajn 130 km super la Klondike, ĉe la White River. Tamen tiuj viroj jam kreis maldikan liverreton, kiu iam helpos la alvenontajn orserĉistojn.
La unua, kies ortrovaĵoj estis rimarkitaj ankaŭ ekster la lando, estis George Holt. Li estis la unua, kiu malgraŭ la atentemo de la tlingitoj, ĉilkatoj kaj ĉilkotoj transiris la Ĉilkot-intermonton, kaj sekvis aliaj viroj. Iuj inter ili travintris en Jukonio por ne transiri la intermonton, kiu poste estos konata kiel poor man's route (vojo de la malriĉuloj; ĉar ĝi estis pli pena, sed malpli multekosta) ĉiuprintempe. En 1882 ĉ. 50 blankuloj daŭre loĝis en la regiono, inter ili Joseph Ladue, konata kiel fondinto de Dawson. Lia grupo renkontiĝis McQuesten en Fort Reliance, kie jam certaj ke okazos nova impetego, ili elpensis leĝojn. Laŭ spertoj de aliaj orimpetegoj ili sciis, ke la grandeco de la pretendaĵoj kaj la proceduro estu fiksitaj de la registaro, por malhelpi perfortaĵojn. Sed tia ŝtata aŭtoritato ankoraŭ ne ekzistis en Jukonio.
En 1883 venis la germano George Pilz el Juneau, kie li jam trovis oron, traserĉis laŭdire la regiono de Klondike, sed trovis nenion altvaloran. Maje 1886 ankaŭ Peter Nelson, Dan Sprague, Joe Ladue kaj John Nelson serĉis proksime al la Klondike. Eble Henry Willet kaj Joe Wilson trovis oron, tamen se estas tiel, ilia trovaĵo restis sensekva.
En 1885 troviĝis ĉe la rivero Stewart oro en valoro de kelkaj miloj da dolaroj, sed jam en 1886 la trovejoj estis denove forlastitoj kiam oni trovis oron ĉe la Fortymile. Tie laboris inter 1887 kaj 1888 inter 100 kaj 350 orserĉistoj, kiuj en 1887 elfosis oron valoran 100.000 dolarojn, sed sekvajare valoran nur 20.000. Inundo minacis la virojn somere. Fondiĝis la urbo Forty Mile, kiun ligis riverboato al Saint Michael ĉe la Norton Sound, kelkajn 2.500 km malsupre la Jukono. En 1892 denove estis trovita oro en la Sixtymile-orkampo.
Jam somere 1885 evidentiĝis al McQuesten, ke por la komerckompanioj komerco kun la orserĉistoj baldaŭ estos pli grava ol la felkomerco kun la indianoj. Li vojaĝis al Sanfrancisko kaj konvinkis la direktorojn de la Alaska Commercial Company ŝanĝiĝi tiendirekten. Li revenis kun 50 tunoj da ekipaĵo por orserĉado al Fort Reliance, sed translokis sian komercejon jam en 1886 al Fort Nelson ĉe la Stewart. De tiam la komercejoj sekvis la ortrovaĵojn.
Harry Madison kaj Howard Franklin, en 1882 partneroj de Ladue, malkovris en 1886 granda orkvanto ĉe la Jukono sed en usona teritorio. McQuesten tuj sekvis kun la komercejo de la rivero Stewart al la enfluejo de la Fortymile. Fortymile restis ĝis 1896 al plej grava komercejo en Jukonio kaj situanta en Kanado, ties unua daŭra setlejo en la nordokcidento. Vintre 1886/1887 restis tie ĉ. 500 viroj. Malgraŭ la trovaĵoj ne eblis paroli pri orimpeto. La unua provo porti la novaĵon al eksterlando fiaskis, kiam iu Williams mortis dum transiro de Ĉilkot-intermonto en januaro 1887. Tamen George Dawson anoncis grandan estontecon al la regiono.
Jam en 1894 ĉ. mil orserĉistoj vivis en Jukonio, el kiuj ĉ. 250 travintris tie kaj la unuaj venigis siajn edzinojn. Printempe inspektoro Constantine kaj sergento Brown estis senditaj de la registaro al Jukonio por kolekti impostojn. En 1896 D. W. Davis iĝis impostkolektisto. En tiu jaro la valoro de ĉiuj ortrovaĵoj sumiĝis je ĉ. 125.000 dolaroj. En la sekva jaro temis jam pri 250.000, en 1896 300.000 dolaroj. Tiam 12 balenkaptistaj boatoj kaj la misiisto C. E. Whittaker de la Canadian Church Missionary Association estis ĉe la insulo Herschel. La balenkaptistoj forlasis la boatojn kaj preferis serĉi oron. Tio okazis dum pluraj sinsekvaj jaroj.
[redakti] Historio
[redakti] Malkovro
En aŭgusto 1896 tri homoj gvidataj de Keish (Skookum Jim Mason), indiano de la Tagiŝoj (unuaj nacioj, iris norden, malsupren laŭ la Jukono, serĉante sian fratinon Kate kaj ties edzon George Carmack. Inter la tri estis Skookum Jim, lia kuzo konata kiel Dawson Charlie (aŭ foje Tagiŝ-Charlie), kaj lia nevo Patsy Henderson. Post renkontiĝo kun George kaj Kate, kiu fiŝkaptadis salmojn ĉe la enfluejo de la rivero Klondike, ili renkontis Robert Henderson el Nov-Skotlando, kiu serĉadis oron ĉe la rivero Indian, sude de la Klondike. Henderson rakontis al george Carmack, pri tio, kion li serĉis, sed ne volis, ke iuj "Siwashes", t.e. indianoj, estu apud li.
La 16-an de aŭgusto 1896 la grupo de Skookum malkovris multan oron en la Bonanza Creek. Ne certas, kiu fakte malkovris la oron, iuj diras ke estis Kate Carmack, dum aliaj mencias Skookum Jim. Oficiale, George Carmack estis la malkovrinto, ĉar la pretendaĵo estis enskribita al lia nomo. La aliaj konsentis pri tio, ĉar ili timis, ke pretendaĵo je la nomo de indiano ne estos agnoskita de aliaj orserĉistoj pro la tiama granda rasismo.
[redakti] Komenco de la impetego
La novaĵo disvastiĝis al aliaj tendaroj en la valo de la Jukono. La rivereto Bonanza, kie oni trovis la unuan oron, antaŭe nomiĝis Rabbit Creek, sed pro la ortrovaĵo ĉiu nomis ĝin Bonanza. Ĉe la riveroj Eldorado kaj Hunker rapide alvenis aliaj orserĉistoj, kiuj antaŭe laboris ĉe la riveroj Fortymile kaj Stewart.
La novaĵo alvenis al Usono julie 1897 ĉe la klimakso de serio de financaj skandaloj kaj bankbankrotoj en la 1890-aj jaroj. La panikoj de 1893 kaj 1896 skuegis la usonan ekonomion kaj kaŭzis vastajn maldungojn. Multaj de tiuj, kiuj suferis de tiuj krizoj motiviĝis por serĉi riĉecon en la orkampoj. La unuaj sukcesaj ministoj alvenis al Sanfrancisko, Kalifornio, la 15-an de julio kaj al Seattle, Vaŝingtonio, la 17-an de julio. En 1898 la loĝantaro de la regiono de Klondike jam atingis 40.000 kaj tial minacis malsatego.
Homoj el ĉiuj sociaj tavoloj kaj el ĉiuj regionoj - tiom foraj, kiom Novjorko, Britujo kaj Aŭstralio - impetis al Jukonio. Granda parto inter ili estis instruistoj aŭ doktoroj, eĉ oficiroj forlasis belan profesian karieron por ekveturi. La plej multaj konsciis, ke la ŝanco trovi grandan orkvanton estis sufiĉe malalta aŭ eĉ tute ne ekzista, sed alogis ilin la aventuro. Almenaŭ duono de tiuj, kiuj alvenis en Dawson, eĉ neniam serĉis oron, sed alportis novajn entreprenojn al la regiono. La orimpetego grave kontribuis al la ekonomia evoluo de la regionoj de okcidenta Kanado, Alasko kaj la nordokcidenta Pacifiko.
[redakti] Survoje
La plej multaj orserĉistoj alteriĝis ĉe la alaskaj havenurboj de Skagway kaj Dyea. De tie ili transiris la Ĉilkot-intermonton aŭ piediris al la Blanka intermonto (White Pass) kaj de tie al la lago Lindeman aŭ Bennett. La vojo tra la Blanka intermonto estis pli facila, kvankam pli longa, tamen tiu tra Ĉilkot-intermonto, pli mallonga, sed pli kruta, tamen estis la malpli multekosta kaj iĝis la pli populara kaj la plej uzata el ĉiuj vojoj.
Por ricevi permeson transiri la limon al Kanado, ĉiu devis kunporti nutraĵojn por tuta jaro, t.e. ĉirkaŭ 500 kg kaj aldone 500 kg da materialo kaj necesaĵoj. Jen listo de sugestitaj eroj por la eniro en Kanadon:
Sur la intermontoj atendis la orserĉistojn la Nordokcidenta Rajda Polico sub komando de Sam Steele por pesi kaj kontroli la ekipaĵojn. Tiaj reguloj estis starigitaj pro spertoj de antaŭaj orimpetoj kaj por malhelpi malsategojn, kiuj okazis dum la du antaŭaj vintroj en Dawson. La kunporto de pafiloj, ĉefe pistoloj kaj revolveroj, estis malpermesita por malhelpi krimojn, kiuj okazis en Skagway kaj aliaj jukonaj havenoj, kaj ankaŭ ĉar la britaj kaj kanadaj aŭtoritatoj timis perfortan ŝtelon de la tuta regiono de la orkampoj fare de Usono. Multaj el tiuj, kiuj ne povis pagi portistojn, devis ree kaj ree malsupren kaj suprengrimpi por transporti ĉiujn siajn pakaĵojn sur la monton.
Ĉe la lagoj, kelkajn 40 ĝis 56 km for de ilia alteriĝejo, la orserĉistoj konstruis boatojn por veturi dum la 800 aŭ pli da km ĝis Dawson, proksima al la orkampoj. Dum la vintro de 1897/98 tendumis ĉe la lagoj ĉ. 10.000 homoj. Maje 1898 ĉ. 7.000 boatoj malsupreniris la riveron. Necesis ĉirkaŭ tri semajnoj kaj trapasi multajn rapidejojn kiel tiujn de Miles Canyon, White Horse, Five Fingers kaj The Rink.
Aliaj provis trairi Kanadon, sed multaj alvenis nur post unu aŭ du jaroj. La ministro pri internaj afaroj de Kanado, Clifford Sifton, diris en 1897 ke la penoj de tiaj vojaĝoj estis nepriskribeblaj. Tiom multaj ĉevaloj mortis ĉe la intermontoj, ke Jack London alinomigis la White Pass al Dead Horse Pass (intermonto de la mortintaj ĉevaloj). Tiuj, kiuj malsukcesis, faris tion ĉefe pro la intermontoj. Ĉe la plej krutaj ejoj oni fiksis ŝnuregojn. La 3-an de aprilo 1898 lavango mortigis 63 virojn ĉe la Ĉilkot. Tiu, kiu ne plu havis monon, dungiĝis kiel portisto, kiel faris la najbaraj tribanoj, la stikinoj, ĉilkotoj kaj ĉilkatoj. La prezoj estis altaj, similaj al la riskoj kaj penoj.
Alveninte en Dawson la plej multaj orserĉistoj konstatis, ke preskaŭ ĉiuj pretendaĵoj jam estis disdonitaj. La prezoj por ĉiaj varoj rapidege altiĝis. Multaj vendis la ekipaĵojn, kiujn ili tiom pene venigis al Dawson, kaj forlasis la urbon por hejmenvojaĝi. Aliaj dungiĝis kiel fosistoj aŭ proponis aliajn servojn al tiuj, kiuj estis bonŝancaj ricevi pretendaĵon. Entute la orserĉistoj elspezis 50 milionojn da dolaroj por alveni al Klondike, t.e. ĉirkaŭ la valoro de la oro, kiujn ili elportis el la unuaj kvin jaroj el la regiono.
Ĉiujn urbojn laŭvoje al Klondike inundis la orserĉistoj, el kiuj multaj restis surloke. Tiel okazis al Seattle, sed ankaŭ al Viktorio kaj ĉefe Vankuvero. Aliflanke la sukcesintaj orserĉistoj revenis kun multe da oro, kiu helpis la lokan ekonomion.
La havenoj profitis de la homamaso kaj la orserĉistoj pretis pagi preskaŭ ĉian prezon. En tiuj lokoj, kiuj prezentis funelon aŭ kudriltruon, multaj metiistoj kaj vendistoj setlis. Ili proponis ekipaĵojn, sed ankaŭ librojn kaj gvidlibrojn al Klondike, kiel Clements’ Guide to the Klondike (La gvidlibro de Clements al la Klondike; Los Angeles: B. R. Baumgardt and Co., 1897). Cooper and Levy en Seattle kaj Levi Strauss & Co. en Sanfrancisko profitis la okazon. Ĉefe Skagway, de kie oni atingis la White Pass, kaj Dyea, de kie la vojo iris al Ĉilkot-intermonto, la enirejoj de la ankoraŭ 1000 km foraj orkampoj, kreskis rapide.
Krom tiuj du ĉefaj vojoj tra la Ĉilkot- kaj la Blanka intermonto ekzistis aliaj alvenvojoj. Iu sekvis la riveron Copper aŭ la Teslin-vojon laŭ la rivero Stikine kaj la lago Teslin. Aliaj alvenis sur vojoj tutkanadaj el Edmonton kaj Ashcroft, nomitaj la vagonvojo de la boacoj. Iuj preferis sekvi vojon laŭ la rivero Mackenzie norde de Edmonton kaj poste transiri la Mackenzie-montaron en la nordokcidentaj teritorioj. Fine alia ĉefa vojo estis surmara kaj per vaporŝipo. Ĝi vojaĝis laŭ la marbordo de Brita Kolumbio ĝis la enfluejo de la Jukono, vojo ĉirkaŭ 2.600 km longa. En 1897 multaj orserĉistoj, kiuj alvenis tro malfrue estis kaptitaj de la glacioj ĉe Fort Jukono en Alasko. Tiu vojo tamen ebligis la malkovron de novaj ortrovejoj ĉe Nome, Saint Michael kaj Fairbanks.
Ĉirkaŭ 100.000 personoj partoprenis la alaskan orimpetegon, 30.000 el ili en la regiono de Dawson en 1898. En 1901, tamen, dum la unua popolnombrado la loĝantaro jam malpligrandiĝis al 9.000.
[redakti] Surloke
Kiam alvenis la plej multaj orserĉistoj en Dawson, ĉiuj pretendaĵoj (angle: claim) de la regiono, jam estis disdonitaj. Ili devis aŭ kontentiĝi pri pli fora pretendaĵo aŭ trovi alian manieron prilabori sian vivon.
Joseph Ladue, reveninte de Novjorko al Jukonio en 1896 aŭdis pri la ortravaĵoj de George Carmack, Skookum Jim kaj Dawson Charlie, li haste aĉetis 160 akreojn da grundo ĉe la enfluejo de la Klondike kontraŭ 1.600 dolaroj. La 1-an de septembro li translokigis sian segilejon de Sixtymile al Dawson kaj tiel kreis la unuan konstruaĵon de la estonta urbo. Aldoniĝis vendejo kaj unua drinkejo (angle: saloon), la Pioniro. William Ogilvie raportis, ke ĉiuj stratoj de Dawson estis paralela al la rivero, 66 futojn longaj kaj ortangule al la 50 futojn longaj terenoj, kiuj apartenis al Ladue. Li vendis ilin kontraŭ po 5.000 dolaroj. Ladue orname kaj flate priskribis la ortrovaĵojn de la proksima ĉirkaŭaĵo al la aĉetantoj, por ke kiel eble pli da orserĉisto restu proksime. En 1897 Ladue kaj Harper nomis la urbon laŭ George M. Dawson, kiu esploris la regionon geologie. La 14-an de julio 1897 Ladue estis unu el la riĉuloj, kiuj atingis Sanfranciskon, kaj la gazetoj nomis lin la urbestron de Dawson. Decembre li edziĝis al Anna Mason, filino de riĉulo. La intertempe de Ladue fondita novjorka Ladue Gold Mining & Development Co. valoris 5 milionojn da dolaroj.
Dum la periodo de la orimpetego la Reĝa Kanada Rajda Polico sub komando de Charles Constantine kaj de ties tre konata posteulo, Sam Steele, firme estris la agadojn de la orserĉistoj, ne nur ĉe la limtransirejoj kaj survoje, sed ankaŭ en la uro de Dawson. La Mounties, kromnomo donita al la policanoj, estis respektataj kaj famiĝis pro sia kapablo estri la situacion.
La unua virino de la rajda polico (dungita por zorgi pri malliberulinoj) estis Katherine Ryan, konata kiel Klondike Kate. Ŝi ne nur obtenis tri pretendaĵojn en la regiono de Klondike, sed estis ankaŭ inspektoro de la minejoj kaj politikisto. Tiuepoke tiaj agadoj estis nekutimaj por virinoj, sed ŝia frapfrazo estis: "Mi ne estis farita por iri malantaŭen. Kiam mi faris unu paŝon antaŭen, mi devas pluiri antaŭen." Sed ankaŭ Kathleen E. Rockwell, dancistino, kiu elmigris al Dawson por tie amuzi la orserĉistoj, estis nomita Klondike Kate.
[redakti] Minadtekniko
La procedo por trovi la oron estis unue tre simpla. La serĉistoj serĉis la oron en sablo kaj ŝtonoj de la riveroj. Ili uzis por tio patojn, skutablojn kaj defluilojn, el kiuj oni forprenis permane oron en formo de pecetoj, sed pli ofte de pecetegoj.
Pli profunde kuŝantan oron, ekz. en multjare frostiĝinta tero, estis elĉerpita per same simpla procedo. Ekde 1887 oni bruligis fajrojn ĉe Forty Mile por malfrostigi la grundon. Poste la ministoj konstruis akvodefluilojn por ellavi la oron. Nur tiumomente, kiam la akvonivelo de la riveroj estis sufiĉe alta, kutime printempe, necesis havi multajn laboristojn.
Fine oni konstruis akvolavujojn, kiuj tralavis grandajn kvantojn de ŝtonaĵoj, kaj oni konstruis orminejojn, sed tio ne eblis sen grandaj spertoj, maŝinoj kaj evidente pli da financoj.
Krom la pretendaĵo (angle: claim) necesis konstruaĵoj, unue simplaj kabanoj el arbotrunkoj. Aldone kreiĝis fervojlinioj, kiel la Klondike Mines Railway en 1899, kiu ligis Sulphur Springs al Dawson de 1905 al 1913, aŭ la White Pass and Yukon Railway, kies societo estis fondita en 1898 en Londono kaj kies trajnoj ankoraŭ nun ligas Whitehorse al Skagway.
[redakti] Medicinsistemo
Komence tute ne ekzistis medicinsistemo surloke. La pastro Robert Dickey el Skagway anoncis en la presbiterana gazeto The Westminister, ke serĉatas flegistinoj. La edzino de la generalguberniestro, Ishbel Aberdeen, trovis kvar virinojn, kiuj pretis provi la aventuron. Ili estis Rachel Hanna, Georgia Powell, Margaret Payson kaj Amy Scott. Ili forlasis Otavo-n en aprilo 1898, akompanitaj de 200-vira trupo de la Yukon Field Force. Restas al ni la taglibro de Georgia Powell. Alveninte al Vinipego la virinoj ricevis de la Kompanio de la Hudsona Golfo (angle: Hudson’s Bay Company) mantelon el lavurspelto. Survoje al la nordokcidento ili flegis ne nur la virojn de la trupo, sed alvenis ankaŭ multaj homoj el granda ĉirkaŭaĵo laŭ la vojo por esti flegitaj. Iom antaŭ Fort Selkirk, la celo de la vojaĝo, ĉio estis lavita kaj purigita por montri bonan aspekton, sed la fortikaĵo estis preskaŭ senhoma, ĉar la plej multaj viroj jam foriris al Dawson. Tiel la trupo kaj la flegistinoj jam septembre pluvojaĝis tien kaj trovis flegejon plenplenan.
[redakti] Kultura postefiko
Dum kelkaj jaroj Skagway en Alasko (la ĉefa havenurbo de Jukonio) kaj Dawson estis ero de la "Grand Tour" (france: granda rondvojaĝo), ĉirkaŭmonda vojaĝo de riĉuloj akompanataj de amuzistoj kaj artistoj. Muzikistoj kaj aliaj artistoj kiel la fama Anna Pavlova veturis la longan vojon por viziti tiujn urbojn, kies stratoj estis orpavitaj. Oni ja trovis en la minejoj, el kiuj venis la materialo por asfalti la stratojn, procente pli da oro ol en la ekspluatitaj koncesioj. Iom post iom la urbo ŝanĝiĝis. El nenio antaŭ la impetego, ĝi iĝis moderna urbo kun elektro, telefono kaj kinejo. Drinkejoj, dancejoj kaj ludejoj estis malfermitaj - krom dimanĉe. Oni eĉ toleris prostitucion. Pro loĝantaro de 30.000 ĝi estis dummomente la plej granda komunumo norde de Seattle kaj okcidente de Winnipeg.
La minejoj de la Klondike daŭre estas espluatataj nuntempe, kvankam la plej multaj ordeponoj jam estis malplenigitaj komence de la 19-a jarcento, kiam industriaj metodoj anstataŭigis individuajn orserĉistojn.
[redakti] Verkistoj en Klondike
Inter la partoprenantoj de la Klondike-orimpetego troviĝis ankaŭ la verkisto Jack London, kies verkoj White Fang (Blanka Kaniko aŭ Luposango), The Call of the Wild (La voko de la sovaĝejo), Smoke Bellew (...) kaj To Build a Fire (Konstrui fajron) fontis el liaj propraj spertoj kaj tiuj de „Swiftwater“ Bill Gates. La unua parto de la romano Burning Daylight (...) eldonita en 1910 temas nur pri la orimpetego. Poste okazis adaptigo al filmo, kiel Luposango en 1991. La kabanoj de Jack London kaj de Robert W. Service daŭre staras en Dawson.
Unu el la plej disvastiĝintaj rakontoj de la orimpetego estas Klondike de Pierre Berton, kiu aperis en Usono sub la titolo The Klondike Fever (La Klondike-febro). Berton kreskis en Jukonio kaj priskribis detale la eventoj ĉe Dawson ĝis ĉirkaŭ la jaro 1904. Lia patrino, Laura Berton verkis I Married The Klondike (Mi edziniĝis al la Klondike), kie ŝi priskribis siajn proprajn spertojn.
[redakti] Filmoj
Ne nur en literaturo, sed ankaŭ en filmoj la Klondike-impetego lasis spurojn. La muta filmo The Gold Rush (La orimpetego) de Charlie Chaplin el la jaro 1925 kaj The Trail of '98 de 1928 montris bildojn pri la malfacile imagebla afero. Same pri la filmo Klondike Annie de Mae West el la jaro 1936. En 1957 la National Film Board of Canada premiis dokumentarion nomitan City of Gold (La orurbo), prezentita de Pierre Berton. La usona ekvivalento estas The Far Country (La fora lando) kun James Stewart kiel ĉefrolulo.
[redakti] Bildstrioj
Famiĝis la Klondike-orimpetego interalie pro la Disney-komiksoj kaj ties riĉegulo Scrooge McDuck. Unue la Klondike estis citita kiel fonto de la riĉeco de McDuck en la rakonto Only a poor old man (Nur malriĉa maljunulo) de Carl Barks en 1951. Unu jaron poste aperis Back to the Klondike (Reen al Klondike), kie la maljanulo rakontas pri sia vivo kiel sukcesa orserĉisto. Sekve diversaj desegnistoj kiel Tony Strobl kaj Romano Scarpa desegnis bildojn pri la Klondike-periodo de McDuck. En la McDuck-biografio de Don Rosa The Life and Times of Scrooge McDuck (Vivo kaj epokoj de Scrooge McDuck la ĉapitro pri Klondike montras la plej gravan parton de la vivo de McDuck. Rosa klopodis - kiel eble plej multe - pri historia vero. La en 1995 aperinta aldona ĉapitro Hearts of the Yukon (Koroj de la Jukono) estis mendita okaze de la centjariĝo de la orimpetego.
[redakti] Festoj
Kvankam la plej multaj estis nur puŝitaj de aventuro kaj avido, orserĉistoj estas ĝenerale admirataj. Tiel en Edmonton oni daŭre festas la Klondike-tagon (Klondike Day), ĉar de tie ĉ. 1.600, el kiuj alvenis nur ĉiu 10-a, tiel nomataj Overlanders (tralandistoj) ekvojaĝis al nordo.
[redakti] Radio
Policoj, kiel la posta Reĝa Kanada Rajda Polico gajnis aparte pozitivan bildon, pro sia sukcesa kontrolo, kanaligo kaj malarmigo de usonaj krimuloj. Radioelsendoj kiel Challenge of the Yukon subtenis tion.

Summary:
La alaska orimpetego aŭ Klondike-orimpetego estis unu el la plej sukcesaj orimpetegoj. Ĝi venigis ekde 1896 pli ol cent mil orserĉistojn al la Klondike ĉe la urbo Dawson.
Ĝi estis kaŭzo de la fondo de Jukonio kaj de la firmigo de la landlimo inter Alasko kaj Kanado. Ĝi okazis dum ekonomia krizo en Usono, tial ke multaj homoj provis trovi riĉecon ĉe la Klondike. Aldone ĝia sukceso venigis grandegajn orkvantojn al la monda merkato, entute estis trovitaj ĉ. 12,5 milionoj da uncoj, t.e. volumeno de pli ol 20�m³, kaj post ĝia fino okazis grava krizo pri likvidebleco.
La vivmaniero de la indianoj, nomitaj unuaj nacioj en Kanado, ŝanĝiĝegis. Ilia nutraĵbazo, la boacoaroj, draste malpligrandiĝis, kelkaj triboj unuan fojon malnomadiĝis, ili ekkonis monekonomion kaj multaj mortis pro importitaj malsanoj. Malgraŭ tio, la Tr'ondek Hwech’in (tribo el la unuaj nacioj), kiuj vivis ĉirkaŭ Dawson, sukcesis parte eviti la negativajn sekvojn kaj konservi sian kulturon.


[redakti] La tertremo
La lisbonan tertremon oni sentis matene de la 1-a de novembro 1755, tago koincidanta kun la katolika festotago de Ĉiuj Sanktuloj. Ĝian surcentron oni ekzakte ne konas, kaj pluraj sismologoj proponas lokojn malproksimajn centojn da kilometroj inter si. Tamen ĉiuj konsentas pri iu surcentro en la maro, inter 150 kaj 500 km sudoriente de Lisbono, kaj ĉefe post alia forta tertremo en 1969, en la Banko de Goringo (Banco de Gorringe), tiu loko estas indikata kiel la plej ebla loko por la surcentro de la tertremo de 1755.
Raportoj de tiu tempo asertas, ke la tremojn oni sentis, depende de la loko, dum 6 minutoj ĝis du horoj kaj duona, kiam ili kaŭzis tiom grandajn fendojn, tiel ke ĝis hodiaŭ oni povas rimarki iliajn spurojn en Lisbono. Pro la pluraj disfaloj en la urbo la postvivintoj serĉis rifuĝon ĉe la haveno kaj tiam spektis neatenditan malantaŭeniron de la akvoj, kiu montris la marfundon plenan de ŝipaj detruaĵoj kaj perditaj ŝarĝoj.
Post iomaj dekoj da minutoj alvenis cunamo, konsiderata 20 metrojn alta, kiu inundis la havenon kaj la urbocentron. En la areoj ne atingitaj de la cunamo disvastiĝis fajro, kaj la brulegoj daŭris almenaŭ kvin tagojn, ĉar ĉiuj forkuris kaj ne estis homo por ĉesigi la fajron.
Lisbono ne estis la sola portugala urbo atingita de tiu katastrofo. La tuta sudo de Portugalujo, nome Algarvo (Algarve), estis atingita, kaj la detruo estis ĝenerala. La ŝokajn ondojn de la tertremoj oni sentis tra tuta Eŭropo kaj ankaŭ en norda Afriko. La marmovoj kaŭzitaj de la tektoniko atingis tiun parton de Afriko kaj ankaŭ la nordajn marojn de Eŭropo, nome la finnlandan maron, kaj oni ilin sentis eĉ tra Atlantiko, ĉar ili atingis ankaŭ tiom malproksimajn lokojn, kiaj Martiniko kaj Barbado.
El 275 mil loĝantoj en Lisbono - oni kalkulas - 90 mil mortis, kaj aliaj 10 mil homoj estis viktimoj en Maroko. Ĉirkaŭ 85% de la konstruaĵoj en Lisbono estis detruitaj de la tertremo, inkluzive famaj palacoj, bibliotekoj, monaĥinejoj, preĝejoj kaj hospitaloj. Tiujn, kiuj ne falis pro la tertremo, la cunamo kaj la fajro detruis.
La ĵus konstruita Domo de la Opero, malfermita nur ses monatojn antaŭ la tertremo, estis tute vorita de la fajro. La Reĝa Palaco (Palácio Real), kiu troviĝis ĉe la bordo de la rivero Taĵo, kie hodiaŭ estas la Terreiro do Paço, estis detruita de la tertremoj kaj de la cunamo. Ene de tiu palaco la biblioteko kun pli ol 70 mil volumoj kaj centoj da artaĵoj, inkluzive pentraĵoj de Tiziano, Rubens kaj Correggio, tute perdiĝis. La valorplena Reĝa Arĥivejo (Arquivo Real) kun dokumentoj rilataj al la oceana esplorado kaj aliaj antikvaj dokumentoj ankaŭ perdiĝis. Kaj la sama okazis al la historiaj registroj de la vojaĝoj faritaj de Vasco da Gama kaj Kristoforo Kolumbo. La tertremo plie detruis la plej grandajn preĝejojn de Lisbono, nome la Katedralon de Sankta Maria kaj la bazilikojn de Sankta Paŭlo, Sankta Katarino, Sankta Vincento de For kaj krome la Bazilikon de la Mizerikordo. La ruinojn de la Karmela Monaĥinejo (Convento do Carmo) oni ankoraŭ povas vidi en la urbocentro. La tombo de Nuno Álvares Pereira en tiu monaĥinejo tamen perdiĝis. Sennombraj konstruaĵoj tute malaperis, inkluzive multe da ekzempleroj de la arĥitekturo de la manoela periodo en Portugalujo, sed eble la plej kompatinda perdo okazis en la Reĝa Hospitalo de Ĉiuj Sanktuloj (Hospital Real de Todos os Santos), kies pacientoj, atingitaj de la fajro, mortis brulvunditaj.
[redakti] La sekvintaj tagoj
La reĝa familio eskapis senvunde de la katastrofo. La Reĝo Jozefo la 1-a de Portugalujo kaj la kortego estis lasinta la urbon post meso dum la unuaj horoj de la mateno kaj troviĝis en Santa Maria de Belém, en la ĉirkaŭo de Lisbono. Tiun eliron la reĝo ŝuldas al deziro de la princinoj pasi la ferion (la Tagon de Ĉiuj Sanktuloj) for de la urbo. Post la katastrofo D. Jozefo la 1-a tamen akiris klaŭstrofobion kaj vivis de tiam en luksa tendaro en la kvartalo Alto da Ajuda, nomita Real Barraca da Ajuda ("Reĝa Tendo de Aĵuda") en Lisbono.
Samkiel la reĝo, la Markizo de Pombal, tiama Ŝtata Sekretario por Eksterlandaj Aferoj kaj Milito kaj iĝonta Ĉefministro, ankaŭ supervivis la tertremon. Per la pragmatismo, kiu markis lian venontan registaron, la markizo ordonis al la armeo la tujan rekonstruon de Lisbono. Oni rakontas, ke pri la demando "Kion nun?" li respondis "Oni enterigu la mortintojn kaj zorgu la vivantojn", sed tiu dialogo eble estas apokrifa. Ĉiel ajn lia rapida decido ebligis la pretigon de fajrestingistoj por batali kontraŭ la fajro kaj forigi la milojn da kadavroj por eviti epidemiojn.
La ministro kaj la reĝo donis la taskon rekonstrui Lisbonon al la reĝaj arĥitektoj kaj inĝenieroj, kaj malpli ol unu jaro post la tertremo jam ne troviĝis ruinoj en la portugala ĉefurbo, kaj la laboroj bone okazis. La reĝo deziris urbon novan kaj ordoplenan, tial grandaj placoj kaj larĝaj kaj rektaj avenuoj markis la novan Lisbonon. Tiutempe iu demandis al la markizo kial estas tiom larĝaj stratoj, kaj tiu respondis: "iam oni ilin trovos mallarĝaj".
La nova urbocentro, kiun hodiaŭ oni konas kiel Baixa Pombalina, estas unu el la noblaj partoj de Lisbono. Tie estas la unuaj konstruaĵoj kun protekto-sistemo kontraŭ tertremo. Tian teknikon oni testis en modeloj el ligno, dum militaj trupoj, marŝante, simulis la tertreman vibradon.
[redakti] Sociaj konsekvencoj
La Lisbona Tertremo atingis multe pli ol la urbo kaj ĝiaj konstruaĵoj. Lisbono estis tiam la ĉefurbo de katolika lando, kun granda tradicio konstrui monaĥinejojn kaj preĝejojn kaj sin donanta al la evangeliigon de siaj kolonioj. Ĉar la tertremo okazis en sankta tago kaj detruis plurajn gravajn preĝejojn, tial tio levis multe da religiaj demandoj tra tuta Eŭropo. Por la religia racio de la 18-a jarcento la tertremo estis manifestacio de la dia iro malfacilege eksplikebla.
En la politika kampo la tertremo ankaŭ estis detruega. La ministro Markizo de Pombal estis la preferato de la reĝo, sed ne plaĉis al la alta portugala kortego, kiu disputis la povon kaj la favorojn de la monarĥo. Sed post la 1-a de novembro la efikecon de la agado de la markizo, kies titolon li akiris jam en 1770, al li donis pli grandan spacon antaŭ la reĝo, kiu ankaŭ profitis la okazon por plifortigi sian povon kaj firmigi la absolutismon.
Tio kaŭzis tiom da malkontento tra la aristokrataro, ke oni eĉ provis sensukcese murdi la reĝon, kaj tiutempe oni ankaŭ eliminis la familion Távora. Krom tiuj politikaj problemoj, la tertremo kompreneble frustris la celotajn agadojn de la portugala imperio en siaj kolonioj.
[redakti] La tertremo kaj la filozofio de la Jarcento de la Lumoj
La jaro 1755 markas epokon de granda socia transformiĝo: la industria revolucio, la jarcento de la lumoj kaj kapitalismo kreas la bazon de moderna socio en pluraj eŭropaj landoj, ĉefe en okcidenta Eŭropo. La lisbona tertremo sendube sufiĉe influis plurajn filozofojn de la Jarcento de la lumoj. Multaj el ili menciis aŭ raportis la tertremon en siaj verkoj, el kiuj elstaras Voltero, ĉefe en Candide kaj en la Poème sur le désastre de Lisbonne. La arbitreco de la supervivo estis tio, kio pleje markis la aŭtoron, kiu satirigis la ideon - defendita de pensantoj, ekz. Gottfried Wilhelm Leibniz kaj Alexander Pope - laŭ kiu "tiu estas la plej bona ebla mondo". Kiel skribis Theodor Adorno, "la tertremo de Lisbono estis sufiĉa, por ke Voltero forpelu la teodiceon de Leibniz" (Negative Dialectics, 361). Poste, en la 20-a jarcento - ankaŭ laŭ Adorno, la tertremo estis komparata al la holokaŭsto - ia katastrofo de dimensio tia, ke ĝi sola povis havi tiom transformpovan kaj profundan impakton sur la kulturo kaj filozofio eŭropaj. Tiu interpreto de Adorno funkcias kiel ekzemplo al lia interpreto de la okcidenta historio, tre kritika al la moderna socio kaj asociita al ideologia vidpunkto ne tiom malproksima al tiu de la marksismo.
La koncepto sublimo , kvankam jam kreita antaŭ 1755, estis disvolvita en filozofio kaj levita al temo de grava rolo de Immanuel Kant, parte pro ties provo kompreni la tertremon kaj la cunamon. Kant publikigis tri tekstojn pri la tertremo. La juna Kant, allogita de tiu fenomeno, kolektis ĉiujn informojn pri la katastrofo, ĉefe pere de raportoj presitaj en informiloj kaj uzis tiujn informojn por krei teorion pri la origino de tertremoj. La teorio de Kant, kiu parolis pri dislokiĝo de grandegaj subteraj kavernoj plenaj de gasoj en alta temperaturo, estis, malgraŭ tio, ke poste oni ĝin konsideris falsa, unu el la unuaj sistemaj provoj ekspliki tertremojn per naturaj kaŭzoj, anstataŭ supernaturaj. Laŭ la marksisma filozofo Walter Benjamin, la eta kajero de Kant pri la afero reprezentas eble la komencon de la scienca geografio en Germanujo. La sama aŭtoro ankaŭ asertas, ke tio "estis certe la komenco de sismologio", tamen eble la komencon de sismologio oni devas konsideri kiel okazintan en Portugalujo, pro la studoj stimulitaj de la Markizo de Pombal.
La postmoderna pensanto Werner Hamacher defendas la ideon, laŭ kiu la konsekvencoj de la tertremo atingis la filozofian terminaron kaj eĉ transformis la metaforojn "fundamentado" kaj "fundamento" de la filozofiaj teorioj, kiam tio montris, kiel ili povas "tremi" antaŭ la necerteco: "sub la impreso kaŭzita de la tertremo de Lisbono, kiu tuŝis la eŭropan penson dum unu el ties plej sentemaj epokoj, la metaforoj por 'fundamento' (ground en la angla) kaj por 'tremoj' tute perdis sian ŝajnan malkoherecon; ili ne plu estas simplaj vortfiguroj" (paĝ. 263). Hamacher defendas, ke la fondinta certeco de la filozofio de René Descartes suferis konsiderindan "tremon" post la tertremo de Lisbono.
[redakti] La naskiĝo de sismologio
La efikeco de la tiama ministro de Portugalujo ne limiĝis en la rekonstruo de Lisbono. La Markizo de Pombal ordonis enketon, dissendita en ĉiun paroĥon de Portugalujo por koni la kaŭzon kaj la efektojn de la tertremo. La enketo enhavis aparte la jenajn demandojn:
La respondoj ankoraŭ estas arĥivitaj en la Turo de Tombo (Torre do Tombo). Pere de tiuj respondoj eblis al la moderna sciencistaro preni konfidajn informojn kaj tial kompreni la fenomenon laŭ scienca rigardo. La enketo de la Markizo de Pombal estis la unua iniciato pri objektiva priskribo en la kampo sismologia, kio igis lin pioniro de sismologio.
La geologiaj kaŭzoj de la tertremo kaj de la sismologia aktiveco en la lisbona regiono ankoraŭ estas tamen kialo por scienca diskuto. En tiu regiono ekzistas indiko pri okazo de grandaj tertremoj kun periodeco de ĉirkaŭ 300 jaroj. Lisbono troviĝas ĉe geologia rompejo, sed la plimulto da detruegaj tertremoj, kia la lisbona tertremo en 1755, nur okazas ĉe la limo de tektonikaj platoj. Kelkaj portugalaj geologoj sugestas, ke la tertremo estis rilata al la subdukcia zono de la oceano Atlantiko, inter la tektonikaj platoj eŭroazia kaj afrika.

Summary:
La lisbona tertremo en 1755, ankaŭ konata simple kiel la lisbona tertremo aŭ la tertremo de 1755, estis tertremo okazinta en la 1-a de novembro 1755 je la naŭa horo matene (oni konsideras je 9:20), kiu kaŭzis preskaŭ kompletan detruon de Lisbono kaj krome atingis grandan parton de la algarva marbordo, suda regiono de Portugalujo. Post la tertremo okazis, krom pluraj brulegoj, cunamo, kiu oni kredas estis pli ol 20 metrojn alta kaj, kune kun la brulegoj, mortigis inter sesdek mil kaj cent mil homojn. Tio ĝin igas unu el la kvin plej mortigaj tertremoj en la homara historio, kaj ĝi markas la "prahistorion de moderna Eŭropo" laŭ kelkaj historiistoj. Geologoj taksas je 9 gradoj en la Skalo de Richter la fortecon de tiu tertremo.
Lisbona tertremo kaŭzis grandegan impakton politikan kaj sociekonomian en la tiama Portugalujo kaj komencigis la unuajn studojn pri "tio, kion kaŭzas tertremo en ampleksa areo". Tial ĝi naskis la modernan sismologion kaj estis daŭre diskutita de la filozofoj de la Jarcento de la Lumoj, kiel Voltero. Pro tio ĝi ankaŭ inspiris disvolviĝojn en la kampoj de Teodiceo kaj de la filozofio pri la Sublimo.