[aldatu] Bizitza
Sherlock Holmes, William Sherlock Scott Holmes bezala bataiatua izan zena, Yorkshiren jaio zen, North Ridingeko bere gurasoen etxaldean, 1854ko urtarrilaren 6an. Bere aita, Siger, erretiratutako militarra zen eta bere ama, Violet, Sir Edward Sherrinford-en alaba. Bi anaia zituen: Sherrinford, 1845eko azaroaren 30ean jaioa, eta Mycroft, 1847ko otsailaren 12an jaioa.
1855eko uztailaren eta 1864ko irailaren artean, Holmes familia Frantzian bizitzen egon zen. Hiri desberdinetan bizi izan ziren: Burdeux, Pau, Montpellier eta Paris. Frantzian senideak zituzten, Vernetarrak, eta haietako bat ere, bere lehengusua, oso famatua egin zen: Challenger irakaslea.
1864 eta 1872 urte bitartean, Ingalaterrara bueltatu ziren eta Sherlock Holmes barnetegi batetara bidali zuten. 14 urterekin Frantziara bueltatu zen, Paura, non alemaniera, frantsesa, borroka-arte eta esgrima ikasketak sakondu zituen, azkenengo biak bere izaera fisikoa indartzeko. Ingalaterrara bueltatu ondoren, James Moriarty irakaslearen klase partikularrak jaso zituen.
1872 eta 1877 bitartean, Oxford eta Cambridgeko unibertsitateetan ikasi zuen. Hala ere, ez zuen karrera zehatz bat jarraitu, baizik eta ikasgai desberdinak aukeratu zituen, bai ikasgai zientifikoak zein ikasgai filosofiko eta musikalak. Gainera zenbait kirol ere praktikatu zituen: xakea, arrauna, defentsa pertsonala… Garai horretan zenbait polizia kasuetan parte hartu zuen, non bere metodoaren ezaugarriak erakutsi zituen.
1877ko ekainean, Londonera joan zen, non Montague Street-en gela batzuk alokatu zituen “detektibe aholkulari” gisa lan egiteko. Hasieran zailtasunez izan zituen. Denbora galduetan, irakurri eta idatzi egiten zuen, eta antzerkiaren artea ere ikasi zuen Sasanoff Konpainia Shakespearianan lan eginez.
1879 eta 1880 bitartean, konpainiarekin Estatu Batuetan zehar bira bat egin zuen eta bertan kasu batzuk argitu zituen. Bere itzuleratik 1881eko urtarrilera arte, bere “detektibe aholkulari” lanera itzuli zen arrakasta handiagoarekin.
1881eko urtarrilaren hasieran John Watson doktorea ezagutu zuen, mediku militarra, zeinekin etxebizitza partekatu zuen Baker Streeteko 221Bn. Watson doktorearekin batera kasu asko argitu zituen eta argitutako horietaik 60 idatzi zituen.
1891ko maiatzaren 4an, 37 urterekin, Sherlock Holmes Reichenbacheko ur-jauzietan desagertu zen. Watson doktoreak, Sherlock Holmesek utzitako mezu bati esker, gertatutakoaren berri eman zion munduari. Bertan Moriarty irakaslearekin elkartu eta berarekin borroka bat eduki zuela esaten zuen. Ia hiru urtez ez zen Sherlock Holmesi buruz ezer jakin, 1894ko apirilaren 5ean berragertu zen arte. Sherlock Holmesek Moriarty irakaslearekin izandako borrokan bizirik atera zela aitortu zuen eta horren ondoren atseden hartzea erabaki zuela.
Behin betiko lanera itzulita, 1903ko urrira arte lanean jarraitu zuen. Urte horretan, 49 urterekin, Sherlock Holmes Sussexeko etxetxo batetara erretiratu zen bere giltzainarekin, Hudson andereñoarekin, erlezaintzaren ikerketan jarduteko. 1912 eta 1913 bitartean, Chicagon egon zen bizitzen beste izen batekin eta bi Mundu Gerratan parte hartu zuela esaten da.
1914tik 1957ra arte, hil zen urtea, bere bizitza lasaia eta barea izan zen.
[aldatu] Deskripzioa
Sherlock Holmes altua eta argala da. Aurpegi estua, bekoki zabala, ile beltza, bekain ilunak eta lodiak ditu. Sudurra mehea eta makoa du, arrano baten modukoa; ezpainak meheak eta trinkoak, bere ahotsa ozena eta zaratatsua da eta begi grisak eta zorrotzak ditu, harago ikustearen ikuspegia hartzen dutenak.
Izaera biko pertsona da: ez du ezerk nekatzen lan egin behar duenean, baina behin eta berriro krisiak izaten ditu. Egongelako sofan etzanda egunak pasa zitzakeen ezer esan gabe edota mugitu barik.
Izaera aldaketa hauetan, aspertuta zegoenean edota kasu bakar bat ere ez zuenean kokaina kontsumitzen zuen�%7ko disoluzioan; ohitura honek bere laguna zen Watson doktorea kezkatu egiten zuen.
Kontsumitu ondoren apalaldi batean erortzen zen eta bertatik kasu baten bidez soilik atera zitekeen. Bere ahalmenak jasanezinak bihurtzen zitzaizkion erabiltzen ez zituenean: «Mi mente se rebela ante el estancamiento»; eta haserretu eta samindu egiten zen lanik ezaren neke jasanezinen aurrean: «Mi mente es como un motor de carreras, que se rompe en pedazos porque no está conectado con el trabajo para el que fue construido». Gainera, animaliak ehizatzeko irrika zuen: «El hombre es nada, el trabajo lo es todo», «El trabajo es el mejor antídoto para la alimentación», «Un cambio de trabajo es el mejor descanso».
Zenbaitetan zakar samarra zen baina adeitsua zen emakumeekin, nahiz eta beraietaz ez fida. Watson doktoreak “Un Escandalo en Bohemia”n emakume eder bat nabarmentzen zuen, Irene Adler, Sherlock Holmesek “Emakumea” bezala deitzen zuena.
Bere ezaugarririk nabariena bere metodo deduktiboa da. Metodo horren bitartez arrasto txikietatik kasu bat argitu dezake. Bere lanbidearen sortzailea da, “Detektibe aholkularia”, poliziei, Scotland Yardi edota detektibe pribatuei kasuetan laguntza ematea dela.
Orokorrean tweeds konbentzional edo lebitarekin janzten zen. Hala ere, zenbaitetan Ulster bat janzten zuen eta txabusina bat erabiltzen zuen etxean. Kalera irteten zenean, kapa luze eta gris bat eta itxiera bakarreko azal-hegaleko txano bat janzten zituen.
[aldatu] Ezagupenak
"Estudio en escarlata"n Watson doktoreak Sherlock Holmesen ezagupenen azterketa bat egiten du eta hauxe da:
Watson doktoreak egindako zerrendaz aparte, Sherlock Holmesen ezagupenak handiagoak dira:
[aldatu] Hobiak
Gainera, Sherlock Holmes mozorroaren maisu da:
[aldatu] Lanak
Sherlock Holmes liburu askoren idazlea izan zen, guztiak gai teknikoei buruzkoak (izenburuak gazteleraz):
[aldatu] Bere inguruko pertsonak
[aldatu] Watson doktorea
John Hamish Watson 1847ko abuztuaren 7an jaio zen. Bere aita Henry eta bere ama Ella ziren. Jaio eta denbora gutxira bere ama hil egin zen eta bere aitak Australiara joatea erabaki zuen, non bizi izan zen 1865era arte Watson doktorea. Anai bat izan zuen, Henry, baina 1888an hil zen alkoholaren eraginez.
18 urterekin Ingalaterrara bueltatu zen medikuntza ikasteko Wellington Unibertsitatean. 1872an militar kirurgian espezializatu zen, bere ikasketak klase praktikoekin txandakatuz Londreseko St. Bartholomew Ospitalean. 1878an lizentziatu zen eta Netleyra joan zen militar kurtso praktiko bat egitera. Urte horretako azaroan “Nourtumberlandeko Fusilarien 5. konpainia”ra bidali zuten eta Afganistanera joan zen.
1880ko uztailaren 27an, Maiwadeko Bataila odoltsua gertatu zen. Watson doktorea zauritua izan zen batailan parte hartzeagatik. Murrayri bere laguntzaileari esker, Watson doktorea britainiar mugara itzuli ahal izan zen. Hurrengo lau hilabeteetan kalbario handia jasan zuen ospitaleetan, heriotzatik oso hurbil egon baitzen zenbait alditan. Azkenean, tribunal militar batek erretiratu zuen eta Ingalaterrara bueltatu zen pentsio apal batekin.
1881eko urtarrilaren hasieran, bere aurreikuspen faltagatik lagun baten bila hasi zen gela batzuk alokatzeko eta horrela ezagutu zuen Sherlock Holmes. Urte horretatik 1903ra arte bere kasuak argitzen lagundu zion lagunari.
1884 eta 1886 bitartean, Estatu Batuetara joan zen eta kontsulta bat ireki zuen San Frantziskon. Bertan Constance Adams andereñoa ezagutu eta Ingalaterrara bueltatu ziren 1886ko azaroaren 1ean ezkontzeko. Zoritxarrez bere emaztea 1887ko abenduan hil egin zen. Atsekabeturik, Watson doktoreak Baker Street utzi eta kontsulta bat ireki zuen Kensingtonen, hala ere bere lagunari kasuak argitzen laguntzen jarraitu zion.
1889ko maiatzaren 1ean, berriro ezkondu zen Mary Morstanekin, “El signo de los cuatro” kasuan ezagutu zuena. Berriz utzi zuen Baker Street Paddingtonen mediku gisa ezartzeko. 1891ko maiatzean, Sherlock Holmes desagertu ondoren, bere kronista ofizial izatea onartu zuen eta horretarako Paddington utzi eta Kensingtonera bueltatu zen, bertan bezero gutxiago zituelako eta, beraz, denbora gehiago Sherlock Holmesen istorioak idazteko.
1892aren hasieran, Mary Morstan bihotzekoak jota hil zen, 31 urterekin. 1894tik, Sherlock Holmes bueltatu zen urtean, 1902ra arte Baker Streeten bizitzen egon zen. 1902an, Queen Ana Streeteko logeletara bizitzera joan zen eta urte berean bere laguna heriotzatik salbatu zuen, honen eta bala baten artean jarriz. Tiroak hankan eman zion eta motelki sendatu zitzaion. Urte horretan, berriro ezkondu zen, baina ez dakigu norekin, baliteke Violet de Merville edo Lady Frances Carfax izatea, baina ez da segurua.
1903tik 1929ko uztailaren 24ra arte, hil zen eguna, bere lagunaren istorioak idazten aritu zen.
[aldatu] Irene Adler
Irene Adler Tretonen, New Jersey, jaio zen 1860ko irailaren 7an. Musika eta kantua ikasi zituen, eta laster operaren munduan sartu zen Verdi eta Meyerbeerren lanetan parte hartuz.
Emakume oso ederra eta azkarra izan zen. Pertsona garrantzitsuen, printzipe, orkestretako zuzendari, abokatu eta detektibeen laguna eta maitalea izan zen. Topaketa hauetako batean, Irene Adlerrek Sherlock Holmes ezagutu zuen 1887ko maiatzean. Hortik aurrera, bien arteko maitasuna nabaria izango zen.
Sherlock Holmes Moriartyrekin izandako borrokaren ondoren, Montenegro eta Parisen topatu ziren berriz. Elkarketa hau 1892ren erdialdean apurtu zen. Urte horren amaieran, Irene Adler Estatu Batuetara joan zen, Hobokenera, New Jersey, eta bertan seme bat eduki zuen.
Irene Adler Tretonen hil zen, 1903ko urriaren 8an.
[aldatu] James Moriarty
James Moriarty 1846ko urriaren 31n jaio zen. Sherlock Holmesen etsairik garrantzitsuena izan zen. Ez dakigu zehazki non jaio zen baina da mendebaldeko hiri ingeles batean jaio zela esaten. Bi anaia izan zituen, biak ere izen berekoak.
1872an, Sherlock Holmesen zientzia eta matematiketako irakaslea izan zen. Bere ikasleari ezaguera gehiago eman ezin izan zuenean irakasteari utzi zion. 1891ko maiatzaren 4an desagertu zen eta hilda bezala ematen zaio Reichenbacheko ur-jauzietatik erortzerakoan.
Sherlock Holmesek “El Napoleon del Crimen” deitzen dio eta krimen guztiekin zerikusia zuela zirudien.
[aldatu] Mycroft Holmes
Mycroft Holmes Sherlock Holmes bigarren anaia da. 1847ko otsailaren 12an jaio zen. Bere izena familiak Yorkshiren zeuzkaten lur batzuen omenezkoa zen, “Mycroft” (nire lursailtxoa) deituak.
Sherlock Holmesen aburuz, Mycroft hiru anaietatik azkarrena zen. 1868an, Mycroft Oxforden sartu zen eta gero Cambridgera joan zen, non Ekonomian eta Politikan doktoratu zen, hizkuntzetan eta harreman internazionaletan espezializatuz. Hortik gutxira, “Foreing Office”n, Ingalaterrako Kanpoko Arazoetako Ministerioa, sartu zen ministro aholkulari bikainean bihurtuz.
1874tik 1946ra arte, Londreseko Diogenes Klubeko kide izan zen, non isiltasuna nagusia den eta bere kideak ez duten haien artean hitz egiten. Bertan eta goi-mailako bulegoetan igaro zuen bizitza osoa.
Araututako ohitura pertsona zen. Oso altua eta pixka bat loditxoa, dotorea eta umila izanik ere, analitikoa izatearen dohaina zeukana: Sherlock Holmesek berarekin hitz egiten zuenean, kasua nahiko zaila zelako zen.
Sherlock Holmes eta Watson doktorearen azkeneko abentura idatzi zuen. 1946ko azaroaren 19an hil zen, 99 urterekin.
[aldatu] Lestrade Inspektorea
Ez dakigu bere izena, baina "La caja de Carton"en bere izenaren iniziala "G" bat dela dakigu: "G. Inspector de Scotland Yard".
Lestrade inspektoreak 40 urte inguru izango zituen Sherlcok Holmes ezagutu zuenean. Bere erabakietan nahiko presatsua zen. Denborarekin bere jarrera hobetu zuen eta Sherlock Holmes detektibe bikaina bezala onartu zuen.
Sherlock Holmesek bufoi bati zion estimu bera zion, baina gehiago estimatzen zuen bere itzuleratik etorri ondoren Lestrade inspektorearen detektibe kalitatea hobetu ez arren.
[aldatu] Hudson andereñoa
Hudson andereñoa, izenez Marta, Sherlock Holmes eta Watson doktorearen giltzazaina zen. Ez dakigu alarguna edo ezkongabea zen, ezta Baker Streeteko etxea berarena zen edo herentziaz lortu zuen ere.
Emakume ona, beldurtia eta xarmangarria zen, bere errentariak maitasun isil eta adeitsu batekin estimatzen zituena. Gosari interesgarriak prestatu eta gelak garbitzen zizkien. Sherlock Holmes Sussexeko etxera joan zenean lagundu egin zion.
[aldatu] "Irregularrak"
"Irregularrak" kaleko mutil talde bat zen: eskaleak edo eskaleen semeak, Londoneko behe gizarteko semeak ziren. Oinutsik joaten ziren eta gosea bezain azkarrak ziren.
Ez zuten izenik eta betierekoak ziren. Beti zeuden Sherlock Holmesi laguntzeko prest txanpon eta irribarre baten truke.
[aldatu] Toby
Txakur bat izanagatik ere, Sherlock Holmes eta Schopenhauerren lagun onena da. Txakur ikaragarri itsusia, azkarra eta makurra da.
[aldatu] Bere metodoa
Sherlock Holmesek esan zuen: "Logikalari batek Atlantikoaren eta Niagararen existentziaren posibilitatea ondorioztatu dezake, nahiz eta biak inoiz ez ikusi". Holmesen historiak beti bere metodoaren erakustaldi batekin hasten dira. Metodo hau praktikoak diren printzipioetan oinarritutako inferentziak margotzean datza, ikerketa induktibo baten emaitza dena. Beraz, Holmesen metodoa honetan datza (modus ponens): "p" badago "q" egon behar da, non "p" ikusten diren probak baitira eta "q" proba horiek adierazten dutena.
Beste kasu batzuetan, Holmesen metodoa oso zaila izaten da, non ezin baitira printzipio nagusiak aplikatu. Holmes proba asko dituenean hasten da ondorioztatzen, proba horiei azalpenak ematen saiatuko da azalpen egokiena aurkitu arte (Cuando se elimina lo imposible, lo que queda, por improbable que parezca, es la verdad). Baina, bere metodoa aplikatzeko jakintza handia eduki behar da eta gainera, probak. Izan ere, ezin baita probarik gabe ondorioztatu (Es un error capital el teorizar antes de poseer datos. Insensiblemente uno comienza a alterar los hechos para encajarlos en las teorías, en lugar encajar las teorías en los hechos).
[aldatu] Abenturak
Arthur Conan Doylek Sherlock Holmesi buruzko 60 abentura idatzi zituen, horietatik 4 eleberriak dira eta 56 ipuinak. Abentura hauek 9 liburutan kaleratu zituen, denak batera "Canon Holmesiano"a osatzen dutelarik. Hala ere, izena laburtu egin da eta orain "Canon" bezala ezagutzen da. Abentura guztiak "The Strand Magazine" astekarian kaleratu ziren. Honakoak dira abentura guztiak (izenburuak gazteleraz):
[aldatu] Abenturak orden kronologikoan
[aldatu] Bitxikeriak
Aipatu beharrekoa da Sherlock Holmesek inoiz ez duela esaten «Elemental, (mi) querido Watson». Baina aurkitu dezakegu esaldi horren parekoren bat, zehazki, “El Sabueso de los Baskerville” eta “El hombre encorvado”ren hasieran. Beraz, esaldi famatu honen asmakizuna eta nagusitasuna zinemari zor diogu. Gainera, Sherlock Holmesen txano famatua ere, liburuen irudietatik hartua izan zena, zinemak asmatu eta nagusitu zuen.
Bai Sherlock Holmesek bai Watson doktoreak zigarroak, puroak, pipak eta tabako hautsa erretzen zuten. Sherlock Holmesek zenbait pipa ditu, baina ez da inoiz izan pelikuletan agertzen dena bezalakoa, horren errua Billy Wilderri dagokio, berak aukeratu baitzuen pipa forma hori “La vida secreta de Sherlock Holmes” pelikula egiterakoan.
Harrigarria da Watson doktorea eta bere emazteen zorte txarra, izan ere guztiak hiltzen zaizkio ezkondu eta denbora gutxira. Agian horregatik ez zuen inoiz bere azken emaztearen izena esan eta idatzi, inolako zorte txarrik eduki ez zezan.
Batzuk diote, desagertuta egondako hiru urteetan Sherlock Holmes Irene Adlerrekin egon zela, zeinarekin seme bat eduki zuen. Beste batzuek, berriz, Sigmund Freud medikuarekin egon zela bere drogazaletasunetik ateratzeko.
Sherlock Holmes eta Watson doktorearen sexualitateaz asko idatzi da, baina ez da inoiz ziurtatu biak homosexualak zirenik. Kontutan eduki behar dugu aro victoriarretik hogeigarren hamarkada zoriontsura arte homosexualitatea unibertsitateko giroan onartuta zegoela. Gero, heldutasunarekin, emaztea hartzen zen, seme-alabak edukitzen ziren eta bisexualitatearen erabilera ezkutuan sustatzen jarraitzen zen.
Sherlock Holmes eta Watson doktoreak 60 kasuak argitzeko 227 egun behar izan zituzten, batezbeste hiru egun eta erdi kasuko. Kasurik luzeena 26 egunekoa izan zen eta laburrena 3 ordukoa. Langile normal batek bezala lan egin izan balu, hau da, astean bost egun lan eginez eta urtean 30 egun libre hartuz, 60 kasuak 347 egunetan argituko zituzkeen. Gainera, hemezortzi egun libre edukiko zituzkeen, jaiegunak izan zitezkeenak.
Sherlock Holmesek 10-20 libera inguru kobratuko lituzke kasuko, beraz, 800 libera inguru urtean. Horiei 10000 libera gehiago gehitu behar zaie sari gisa. Kantitate hauek eurora pasatuz, Sherlock Holmesek 100-130 € inguru kobratuko lituzke kasuko, beraz, 7500 € urtean, eta sariak gehitzen badizkiegu 12000 € izango lirateke. Baina hauek bakarrik usteak dira, izan ere ez dakigu zehazki zenbat kobratzen zuen kasuko eta saririk jasotzen ote zuen. Hala ere, Sherlock Holmes ez zen pertsona aberatsa, baliteke familiako errenta bat jaso izana herentzia bezala, baina ez oso altua. Horretaz aparte, diru kopuru bat jaso behar izango zuen kaleratutako liburuengatik eta Watson doktoreak kaleratutako abenturengatik. Gainera ondo administratzen zuen bere dirua, ez Watson doktoreak bezala, nork zaldi lasterketetan, loterian eta beste jolasetan jokatzen zuen. Usteak erdia ustel, Sherlock Holmes eta Watson doktorea larri-larri heltzen baitziren hilabete amaierara.
[aldatu] Agerpenak
Hain handia izan zen eta da Sherlock Holmesen fama ezen berari buruzko liburu, pelikula, telesail, webgune, jokoak… egin baitira.
Sir Arthur Conan Doyle eta gero, askok idatzi dituzte berari buruzko liburuak, baina agian onena William S.Baring-Goulden “Sherlock Holmes de Baker Street” liburua da. Bertan idazle honek “Canon”ean agertzen ez diren Sherlock Holmes eta Watson doktoreari buruzko gauza asko kontatzen dizkigu
Pelikula eta telesailen artean hiru aktore goraipatu behar ditugu, izan ere Sherlock Holmesen ordezkari hoberenak izan baitira. Lehenengoa Peter Cushing izan zen “El Perro de Baskervilles” pelikulan, non Christopher Lee Sir. Baskervillenen papera egiten zuen. Bigarrena Robert Stephens izan zen “La vida privada de Sherlock Holmes” pelikularekin, non Billy Wilder zuzendaria eta produktorea zen. Hirugarrena eta azkena, Jeremy Brett izan zen. Jeremy Brettek Sherlock Holmesen telesailik onena egin zuen, bertan landu baitziren Sir Arthur Conan Doylen ia titulu guztiak zehatz-mehatz. Hiru aktore hauetaz aparte, Steven Spielbergek Sherlock Holmesen gaztaro imaginario bat kontatu zigun “El Secreto de la Piramide” pelikulan. Telesailen artean ere umeentzako Sherlock Holmesen bertsio dibertigarri bat topa genezake, Hayao Miyazaki zuzendariaren eskutik (“Porco Rosso”, “El viaje de Chichiro”, “La princesa Mononoke” eta “El castillo ambulante”ren zuzendaria).
Bideojokoen artean, bat topa dezakegu: “Sherlock Holmes: El pendiente de plata”.
Berataz aparte, bere metodoa ere oso famatua izan da eta horri buruz telebistako beste telesail asko egin dira: “Se ha escrito un Crimen” Jessica Fletcher (Angela Lansbury) detektibea dena, “Monk” Adrian Monk (Tony Shalhoub) detektibea dena eta “House” Gregory House (Hugh Laurie) doktorea protagonista dena. Azken hau, esan dezakegu, XXI. mendeko Sherlock Holmes dela, izan ere Sherlock Holmesen oso parekoa baita (ikus taula). Egia esan, Bryan Singerrek (House telesailaren zuzendari eta produktoreak), horrelako analogia bat egin nahi zuen. Adibidez, fonologiari erreparatuko bagenio "Holms" (Holmes) eta "Hous" (House) oso antzekoak dira. Watson eta Wilson ere fonologikoki oso antzekoak dira.

Summary:
Sherlock Holmes historiako detektiberik ezagunena da. Akatsik gabeko logika zientifikoaz eta zorroztasun psikologikoaz argitzen zituen agertzen zitzaizkion kasu guztiak. Gainera, fikziozko eta misteriozko 4 nobela eta 56 ipuinen protagonista nagusia da zeinak "Canon Sherlockiano"an bilduta dauden. 1887an sortua izan zen Sir Arthur Conan Doylen eskutik.
Sherlock Holmesena detektibeei buruzko literaturako zutaberik garrantzitsuena izan zen, izan ere berarekin fama eta zabalkuntza handiagoa lortu baitzuen. Hala ere, genero literario honen sortzailea Edgar Allan Poe dugu, berak sorturiko detektibeak, August Dupinek, ez zuen Sherlock Holmesek adina fama lortu ordea.


[aldatu] Geografia
Sakana bailara bat da eta bere geografia izaera honek mugatzen du. Udalerri gehienek ipar-hegorako norabidea dute, hau da, mendatetik mendatera. Norabide honetan luzeak dira, baina ekialde-mendebalde norabidean txikiak.
Bailara bera zabala eta laua da Arakil ibaiaren lasaiguneetan, baina alderik alde 500etik 1000 metroarteko desnibelak ditu, nabarmendi gainera Uharte-Arakilen dauden ipar eta hegoalderako profilak, Aralar eta Andia mendilerroen puntekin.
[aldatu] Mendiak
Sakana eskualde menditsua da, bailara bat izateagatik. Bere muga naturalak ere mendiak dira. Honela Hegoaldean Urbasako mendilerroak egiten du muga Ziordiatik Etxarri-Aranatzera eta ondoren Andia mendilerroak Ergoienatik Arakilera.
Iparraldean Altzaniako mendiak daude Ziordiatik Altsasura, Aizkorriko mendilerroaren hegoaldeko aldea direlarik. Altsasutik Irurtzunera Aralarreko mendilerroak egiten du muga iparraldean.
Zentruan Andia mendilerroak duen punturik altuena kokatzen da, Beriain mendia hain zuzen ere, 1.492 metrorekin. Honek bailara bitan zatitzen du, hegoaldean Ergoiena geratzen delarik eta iparraldean Arbizutik Irurtzunera doazen herriak.
Mendi guzti hauen altuera minimoa 1.000 metrotan kokatzen da eta bailara bera 500 metroko media batean. Guzti honegatik gune menditsua dela esan daiteke, kilometro gutxitan altuera desberdintasun handiak baititu.
[aldatu] Ibaiak
Sakanako ibairik garrantzitsuena bailaran behera egiten duen Arakil ibaia da, Bakaikurarte Burunda izenarekin ezagutzen dena.
Sakanan Arakil ibaiak bere ezkerretik Altzania, Uzkullu, Sandindegi, Urrunizur eta Larraun ibaiak jasotzen ditu eta eskuinetik Zurkillo, Zubiarte eta Txarruka errekak.
[aldatu] Demografia
Sakanako biztanleriaren gehiena Altsasun bizi da. Hala ere, biztanleriaren zati handi bat 1.000 eta 2.000 biztanle arteko hainbat herritan barreiatua dago. Bigarren herririk populatuena Irurtzun da eta ondoren Etxarri-Aranatz, Olazti eta Lakuntza. Populaziorik txikiena duten herriak Ergoiena eta Arakil dira; herri gehienek ez dute 100 bizilagun baino gehiago.
Oro har, esan daiteke populazioak Altsasu, Etxarri Aranatz eta Irurtzun dituela gunetzat, bertan pilatzen baita komertzio eta industria gehiena, hala nola garraioa eta osasun etxeak.
Sakanako populazioaren batez besteko adina 40,7 urtekoa da. Gazteena Irurtzun da 37 urterekin eta zaharrena Ergoiena, 51 urterekin.
Hauek dira ba eskualdeko udalerrien biztanle kopuruak gaur-egun:
[aldatu] Banaketa administratiboa
[aldatu] Mankomunitatea
1984ko urtarrilaren 31n Sakanako hainbat udal elkartu ziren, eskualdeko udal eta kontzeju guztiak bilduko zituen Mankomunitatea osatzeko. Gaur egun, Sakanako Mankomunitatea honako herri hauek osatzen dute: Ziordia, Olazti, Altsasu, Urdiain, Iturmendi, Bakaiku, Etxarri Aranatz, Arbizu, Lakuntza, Ergoiena, Arruazu, Uharte Arakil, Irañeta, Arakil eta Irurtzun.
Bost dira Mankomunitateak eskaintzen dituen zerbitzuak:
[aldatu] Azpieskualdeak
Sakana historikoki hiru azpieskualdetan banatua izan da:
[aldatu] Udalerriak
[aldatu] Historia
Sakanak duen komunikabide-garrantzia handia da. Hori dela eta gertakari historikoz beteriko eskualdea izan da.
[aldatu] Antzinaroa
Urbasa eta bere inguruetan hainbat aurkikuntza egin dira, batez ere Koskobilo, Ataba eta Oroben. Gainera hainbat trikuharri aurki daitezke. Koskobilo gaur egun harrobi batek suntsitu du, baina bertan bifaz, gezi-puntak eta bestelako tresnak aurkitu ziren.
Honakoak dira Sakanan aurki daitezkeen monumentu megalitikoak ( :
[aldatu] Klasizismoa
Uharte-Arakil inguruetan erromatarren kanpamentu bat egon zen, Araceli izenarekin. Iruñetik Iruña-Veleiara doan bidean gune garrantzitsua zen, Ager eta Saltusaren arteko mugan kokatzen baitzen Sakana. Galtzada honek Novenpopulania eta Astorga batzen zituen.
V. mendean Erromatar Inperioaren galerak eragindako hainbat faktorek ere eragina izan zuten Sakanan. 415etik 417ra Bagaudek euren eragingunea Iruñea eta Araceli zentrutzat zuten eskualde zabal batean kokatu zuten, matxinada asko izan zirelarik. Gainera, suebo, bandalo eta alanoak Sakanatik igaro ziren hegoalderako bidean. Beste herri batzuek ere komunikazio gune gisa erabili zuten.
[aldatu] Erdi Aroa
Ohiturak dioenez, Altsasuko San Pedro baselizan Nafarroako lehenengo erregea, Abartzuza eta Ameskoetako Jauna Gartzia Ximenez koroatu zuten. Hori dioen idatzi bat dago baselizako sarreran. Hala ere, sinesmen hau ez da oso fidagarria eta badirudi kondaira bat baino ez dela. Dena den, gertakari honek aukera handiak eman zizkion Aro Modernoan hainbat onura edukitzeko. Idazki horren arabera 717ko urtarrilaren 20an gertatu zen eta Iruñeko Apezpikua eta 600 aitoren seme agertu ziren. Gregorio II.a aita santuak, erregetza hori abuztuaren 30ean onartu zuen bulda baten bidez.
1194 eta 1234 Antso Azkarrak foruak eman zizkion Irañetari eta Urruntza izeneko herriko jendeak osatu zuen herria.
1208an Burundako biztanleei Guardiako forua eman zien Antso Indartsuak, aukera handiak ematen zituena. Ura erabiltzeko, epaiketa justu bat edukitzeko edo euren etxera norbait sartuta hiltzen bazuten isun bat bakarrik ordaintzeko eskubidea ematen zien besteak beste. 1336an berrezarri zen forua, zegoen kopia Aguraingo biztanleek erre baizuten Altsasuko eliza erre ondoren. 1375an Karlos III.a erregeak berriro eman zien forua.
1210ean Irurtzun, Izurdiaga, Satrustegi, Ihabar eta Irañetari forua eman zien Antso Indartsuak. 1365ean Karlos II.a Nafarroakoaak Aginart izeneko lekua saldu zien Ihabartarrei eta 1398an Ilarrazu erosi zioten Karlos III.ari
1312an Nafarroa Arabako gaizkileengandik babesteko Etxarri-Aranatz eraiki zen, aurretik zegoen Aranaz herriko biztanleek populatu zutelarik. 1351an herria eraikia zegoen eta urte horretan herria fortifikatzeko obrak hasi ziren, baina 1396an beharrezkoa ez zela erabaki zuten.
1377an Nafarroako Erregeak Urizko Rodrigori Arruazu kendu eta Arellanoko Juan Ramirezi eman zion. 1394an Irañetari Zabal eta Torrino izeneko lurrak eman zizkien erregeak.
1378an Etxarri-Aranazko dorrea gaztelarrek hartu zuten eta 1.500 florin lapurtu. 1388an Karlos III.a Nafarroakoak Etxarriko elizako zergak Baionako apezpikuari eman zizkion.
1415ean Oyan Ederraren jaurerritik Arbizu sortu zuen Sarako Lope Gilek. Urte horretan bertan Arakil eta Irurtzun artean nonbait zegoen Agitako gaztelua erori zen eta izen bereko herria hustu.
XV. mendearen lehen herenean Gaztela eta Nafarroaren arteko gerrak zirela eta, Gipuzkoarrek Sakana osoko hainbat leku erre zituzten. 1431an erregeak zergak jaitsi zizkien herri hauei jasotako kalteak konpon zitzaten.
1462an Juan II.ak Ziordiako Lanzarot aitonsemeari eman zion eskumena inpostuak jasotzeko. Inpostu horiek gailurdea izena zuena zen eta gainera Ziordian zegoen bidesariko dirua jasotzeko eskubidea eman zion. 1498an Labriteko Juanek gailurdea zerga betirako kendu zien Burundako biztanleei.
1467an Irañetan sortzen zituen zergak Navazeko Pedrori eman zizkioten.
[aldatu] Aro Modernoa
1500. urtean Nafarroako erregeek Ergoiena Etxarri-Aranatzetik bereiztu zuten. Honek iskanbilak sortu zituen herriek partekatzen zituzten santuen prozesioak zirela eta, baina epaileek elkarrekin egin behar zituztela erabaki zuten, janaria erdibana jarriz. Ergoienaren bereizte honetan, jada udalerria osatzen duten hiru herrien artean liskarrak hasi ziren zerga arazoengatik.
Nafarroako konkistaren pasarte garrantzitsuak gertatu ziren Sakanan. Honela 1512ko uztailaren 21an Gaztelako gudalosteek Etxarri-Aranatz konkistatu zuten eta hurrengo egunean Uharte-Arakil. Gaztelarrak Aguraindik sartu ziren eta Luis Beaumont Leringo kontea izan zen tropen buru. Honek Sakanako herriak ez suntsitzeko eskatu zuen eta Iruñeara sartu aurretik Uharte-Arakilen egon ziren gotortuak. 1512an Ozkiako pasalekuan erronkariarrek eta gaztelarrek eginiko guduari Irurtzungo baitaila ere deitzen zaio.
1568an Arbizuko 49 etxe erre ziren.
1575an inkisizioak sorginkeriaren aurkako prozesuak hasi zituen, bereziki Ziordia eta Urdiainen. Azken herri honetan Maria Martiz izeneko emakume bat deserriratu zuten. Urte batzuk geroago Inkisizioak Altsasun epaimahai txikia osatu zuen.
Felipe IV.a Espainiakoak 1630 eta 1632. urteetan burundarrek zergarik ordaindu behar ez zutela erabaki zuen, herri honetakoek Nafarroako lehen erregeari koroa jarri ziotela argudiatu ostean.
[aldatu] Aro Garaikidea
Aro Garaikidean Sakanak ere garrantzi estrategikoa izan zuen. Gipuzkoa eta Espainia lotzeko biderik errezena Altsasutik igarotzen zen. Hori dela eta errepideak eta trenbideak eraiki ziren.
1794ko urriaren 15ean espainiar tropek Lekunberritik Irurtzuneraino egin behar izan zuten atzera. Urriaren 24an frantsesak Irurtzun hartzen saiatu ziren. 1795eko uztailaren 6an espainiarrek Irurtzun bertan behera utzi zuten. 1795eko uztailaren 13an Irurtzunetik 4.000 soldadu atera ziren espainiarrak Bilboraino bidaliz.
Napoleonen aurkako gerretan hauek Arbizu eta Bakaiku osorik erre zituzten. 1810an Francisco Espoz y Minaren gerrillariek Lakuntza utzi eta Olaztin hartu zuten atsedena. 1811ko azaroan ere Olaztitik igaro ziren eta euren atzetik Abbé jeneralak agindutako 4.000 soldadu eta 300 zaldun. 1813ko apirilaren hasieran Espoz y Minak talka egin zuen frantzesekin Irurtzunen, hauek herria fortifikatu baitzuten. Gau horretan bertan galdu zuten frantziarrek herria.
Trenbidearen eraikuntzak garrantzi demografiko handia izan zuen. Altsasuk bere populazioa modu ikusgarri batean gehitu zuen eta industria gune garrantzitsu bilakatu zen. Fundizioak irekitzerakoan are eta garrantzitsuagoa izan zen. Gizarte eredu berriaren (liberala) eta zahrraren artean gatazka sortu zen Sakanan. Gerra Karlistek eragin handia izan zuten eta Zumalakarregi eta Quesadaren arteko lehen talka handia Altsasun izan zen, Altsasuko Bentak izeneko lekuan. Zumalakarregik Sakana ondo lotua eduki nahi zuen eta tropei instrukzioak emateko egindako bidaia zirkularrak Sakana izan zuen pasaleku gisa. Bidaia horretan Iruñea, Logroño eta Gasteiz inguruko zirkulua lotzeko saiakera militarra egin zuen. Altsasun egindako bataila honetan liberalek 100 gizon galdu zituzten eta militarrak hornitzeko balio zuten 500.000 erreal. Era berean Leopoldo O'Donnell koronela atxilotu zuten. Zumalakarregik Etxarri-Aranatzen jaso zuen Gipuzkoa eta Bizkaiako Aldundien babesa. Guda Karlistetan Bakaikuk min handiak jasan zituen.
[aldatu] XX. Mendea
XX. mendean, behin foruak galduta industria iraultza iritsi zen Sakanara. Hasierako Altsasuko industriaguneaz gain bestelakoak ireki ziren Etxarri Aranatzen, Lakuntzak eta Irurtzunen eta beranduago gainontzeko herrietan. Industriaren sakabanatze honek herri txikiagoetan ere lana egotea lortu zuen.
Espainiako Gerra Zibilan Nafarroa berehala erori zen Mola jeneralaren eskuetan. Altsasun, ordea, tradizio sozialista handia zegoen, batez ere PSOE eta UGTren eskutik. Tradizio horrek Altsasun erresistentzia biltzea ekarri zuen. Behin gune hori galduta Sakana berriro gune estrategiko bilakatu zen garraiorako. Hori dela eta faxisten eta Himmlerren arteko bilkura bat ospatu zen Altsasun. Olaztin 21 hiritar fusilatu zituzten eta 1936ko uztailaren 21ean Guardia Zibilak udala kendu eta bere konfidantzazko jendea jarri zuen.
1950 eta 1960ko hamarkadaren artean inmigrazio ugari jaso zuen Sakanak, bereziki Altsasu eta Olaztin pilatu zena. Langile guzti hauen etorrerak tradizio ezkertiarra mantendu zuen arren momentuan beherakada ekarri zuen abertzaletasunean. Denborarekin, ordea, geroz eta gune abertzaleagoa eta euskaltzaleagoa bilakatu zen. Euskal Herriaren zentru geografikoan egonda ekimen ugari burutu ziren Altsasun, Urdiainen eta Etxarrin, besteak beste. Herri Batasunaren sorrera, adibidez, Altsasun izan zen, baita lehenengo Gazte Topagunea, Etxarri-Aranatzen. Nahiko herri aktiboak izan dira hainbat borroka sozialetan. 2006an, adibidez, Sakanako 4 udalerrik Israelen aurkako boikota babestu zuten. Arbizu ere Palestinako Marda herriarekin anaikidetza egin zuen.
[aldatu] Garraiobideak
Sakanak duen berezitasunetako bat garraiobide kantitate handiarena da. Iberiar Penintsularen iparraldeko ekialde-mendebalde konexioa izateaz gain Iberiar penintsula eta Europaren arteko komunikabideetako bat ere bada. Hori dela eta beste herri eta hiriekin konektatzeko aukera onak eskaintzen ditu.
[aldatu] Trena
Bi tren lerro igarotzen dira Sakanatik. Lehenengoak Zaragoza eta Altsasu lotzen ditu eta zabalagoa den Bartzelona-Vigo trenbidearen ataletako bat da. Trenbide horietatik Iruñea eta Gasteizera doazen eskualde trenak har daitezke eta herririk handienetan egiten ditu geltokiak. Talgoa ere igarotzen da, Altsasun bakarrik eginez geltokia. Bartzelona, Vigo, Zaragoza... hiriekin egin daiteke lotura.
Bigarren tren lerroa Madrildik Irunera doana da. Honek Olazti eta Altsasun ditu geltokiak trenak Gasteiz eta Donostiara doazenean, nahiz eta gehienetan Altsasun bakarrik egin geldialdia. Talgo askok eta RENFEren luzera handiko trenek hartzen dute bide hau eta Madril, Irun, Lisboa... hirietara doazen trenak gelditzen dira.
[aldatu] Autobusak
Altsasun izan ezik beste herri guztietan dagoen autobus konpainia bakarra La Burundesa da. Honek Sakana eta Iruñea eta Gasteiz lotzen ditu. Autobus batzuek herri guztiak lotzen dituzte eta beste batzuek bakarrik handienak.
Altsasun Continental-Auto enpresak ere egiten ditu geldialdiak Madril eta Irunera bidean. Bilbora joateko Altsasun gelditzen da Iruñea-Bilbo autobusa.
[aldatu] Errepideak
Sakanako errepide nagusia N240 errepidea da. Errepide honek zati bat N1arekin egiten du Ziordiatik Altsasura eta gero berezita doa autobide batean Altsasutik Irurtzunera. Errepide honekiko paralelo errepide zaharra doa, herri guztietatik igarotzen dena.
Honetaz gain N1ek jarraitzen du bere bidea Altsasutik Etxegaratera eta A15a Irurtzunetik Andoainera doan autobidea dago. Bada beste modu bat Gipuzkoarekin komunikatzeko Etxarri-Aranatzetik ateratzen den Lizarrustiko portuko errepidetik. Errepide honek kontrakoaldera Lizarragara joan eta izen bereko mendatea igotzen du Lizarrarako bidean. Urbasara beste errepide bat dago ere Olaztin.
[aldatu] Kultura
[aldatu] Euskara
[aldatu] Erabilpena
Sakana eskualde euskalduna da. Bere populazioaren�%37ak hitz egiten du euskaraz, baina Altsasu kenduko bagenu portzentai hori�%46ra igoko litzateke. Orokorrean herri txikietan ez da gehiago hitz egiten eta Sakanako zentruko herritan euskara gehiago erabiltzen da mugako herrietan baino.
[aldatu] Sakanako euskara
Bonapartek Sakanan hiru euskalki ikusi zituen XIX. mendean: Alde batetik Burundan, Ergoienan eta Etxarrin gipuzkera hitz egiten omen zen. Bertzetik Arbizu eta Irañeta bitartean Iparreko Goi Nafarrera. Eta bertzetik Ihabartik ekialdera Hego Goi Nafarrera. Sailkapen honek kritika asko jaso zituen, eta badirudi Etxarriko euskara sailkatzeko erabili zituen materialak ez zirela egokiak (izan ere, bertako apezak herrian hitz egiten zen bezala idatzi beharrean gipuzkoar kutsuko testuak bidali zizkion). Damaso Intzak uste zuen Etxarriko eta Ergoienako euskara ez zela gipuzkera, nafarrera baizik.
Gaur egun, Koldo Zuazoren sailkapen berrian Etxarritik ekialderako hizkerak (Ergoienakoa barne) nafarreran barnean sailkatu ditu; eta Burundakoa nahasia dela uste du: nafarreraren, erdialdekoaren eta mendebaldeko euskalkien eragina ikusten dio.
Hala ere, herri bakoitzak bere esaera eta aditz propioak erabiltzen ditu. Aldea nabarmena da Bakaiko eta Etxarri-Aranatzen artean, zeintzuk kilometro bateko distantziara egon arren oso euskara ezberdina hitz egiten duten.
Hainbat herritan euskalki propioa galdu da, Ziordia, Olazti eta Altsasun alde batetik, eta Arakilgo ekialdeko herrietan bestetik. Han, adineko jendeak ia-ia ez du hitz egiten. Beste herri batzuetan euskaraz hitz egiten du gehiengo osoak, Arbizu edo Ergoienan kasu.
Jose Luis Erdoziak eginiko liburuan hainbat burutzapen ezberdin agertzen dira.

Summary:
Sakana Nafarroa mendebaldeko eskualdea da, Iruñeko merindadean kokatua. Gaztelerazko Barranca, Burunda eta Ergoiena izenez ezagunak diren eskualdeak hartzen ditu bere baitan. Eskualdeak 305.5 km² ditu, eta bertan ia 20.000 biztanle bizi dira, hauetarik�%37 euskalduna (2001).
Luzeran, Ziordiatik Irurtzunera 35 kilometro ditu eta zabaleran, leku gehienetan ez ditu 5 baino gehiago. Ziordia da mendebaldenen dagoen herria eta Gasteiztik 42 kilometrotara dago. Irurtzun da ekialdeenen dagoen herria eta Iruñetik 20 kilometrotara dago. Altsasutik Donostiara 69 kilometro daude.
Sakana Euskal Herriko erdigune geografikoan dago.


[aldatu] Geografia
Ameriketako Estatu Batuak munduko hirugarren herrialdea da lur eremuari dagokionez, Errusiaren eta Txinaren ondoren, eta ozta-ozta Kanadaren aurretik. Ipar Amerikako herrialde handienak mugakide ditu ekialdean Ozeano Atlantikoa, mendebaldean Ozeano Barea, hegoaldean Mexiko eta Mexikoko Golkoa eta iparraldean Kanada. Alaska estatuak Kanada du ekialdean, Ozeano Barea hegoaldean, Ozeano Artikoa iparraldean eta Beringeko itsasartea mendebaldean. Hawaii estatua Ozeano Bareko uhartedi bat da, kontinentetik hego-mendebaldera.
Ekialdetik mendebalderantz hosto galkorreko basoak, zelaiak, ordokiak eta Mendi Harritsuak aurkituko ditugu, eta hego-mendebaldean basamortuak.
[aldatu] Fauna eta flora
[aldatu] Historia
Gaur egungo Estatu Batuetako lurraldea Amerikako indiarrek okupatu zuten lehenengo. Ehunka hizkuntza eta kulturakoak ziren, eta arrasto gutxi utzi dute, batez ere herri nomadek.
XVI. eta XVII. mendeetan, Europarekin izandako lehen topaketak kultura talka handia izan ziren, batez ere Espainiarrekin hegoaldean, ingelesekin ekialdean eta frantsesekin iparraldean eta Misisipiren arroan. Ingelesen lehen ezartzea 1607an izan zen, Jamestown herrian (Virginia). Laster, hainbat kolonia ezarri ziren ekialdeko kostaldean (Plymouth, Boston, Salem, Williamsburg). Esklaboak ekarri zituzten, Afrikako jendearen salerosketaren bidez, batez ere hegoaldeko kotoi sailak garatzeko, baina baita era guztietako azpiegiturak eraikitzeko ere. Bertako biztanle indiarrak desagertzeraino hil zituzten, kolonoek ekarritako gaixotasunen epidemiak (baztanga, elgorria) eta haiekin izandako liskar odoltsuak zirela bide. Liskar haietako handienaren aukera hartuz, Europako Zazpi Urteko Gerraren une berean, kolono britainiarrek frantziarren lurraldeen erdia bereganatu zuten, eta halaxe azalera bikoiztu.
1776ko uztailaren 4an, hamahiru kolonia britainiarrek independentzia aldarrikatu zuten Erresuma Batuarengandik (Independentzia Adierazpena). 1787an Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioa onartu zuten, Mendebalde osoko lehena. Bi testu horiek eratu dute estatubatuar nortasuna.
Esklabotzaren auziak eta arazo ekonomikoek Gerra Zibila piztu zuten 1861ean. Baina horrek ez zuen garapen handia galarazi, immigrazioari eta Industria Iraultzari esker, XIX. mendean zehar.
XX. mendean, AEB munduko lehen potentzia ekonomiko, kultural eta politikoa bihurtu zen, batez ere Bigarren Mundu Gerraren ondoren. Gerra Hotza amaitu eta SESB desegin zenez geroztik, AEB munduko superpotentzia bakarra da, batez ere arlo militarrean.
2001. urtean Gizateriaren Historiako atentaturik handiena gertatu zen. Al Kaidak zenbait hegazkin bahitu zituzten barruan bidaiariak zihoazela, eta Dorre Bikien aurka egin zuten talka. 3.000 hildako egon ziren. Ikusi: 2001eko irailaren 11ko atentatuak
[aldatu] Banaketa administratiboa
AEBek 50 estatuz eta barruti federal batez (Columbiako Barrutia) osatuak daude. 48 estatuk (denak, Alaska eta Hawaii izan ezik), kontinenteko estatuak edo lower 48 izenekoak, Ipar Amerikako erdialdea hartzen duten. Alaska beste estatuetatik Kanadak banantzen du. Hawaii, berrogeita hamargarrena, Ozeano Barean dago.
Mapan agertzen diren lurraldeez gain, beste batzuek ere osatzen dituzte AEBak, batez ere Ozeano Bareko eta Karibeko uharte eta atoloiek. 1898tik, armadak Guantanamoko badian (Kuba) itsas base garrantzitsua du.
�Zerrenda: Ameriketako Estatu Batuetako hiri nagusien zerrenda
[aldatu] Eskualdeak
Ameriketako Estatu Batuetako gobernuak, eskualde ezberdinetan banatzen du herrialdea, errolda eta beste zenbait biztanleria datuetarako. 4 eskualdetan banatzen du herrialdea eta hauek 9 azpieskualdeetan.
[aldatu] Ekonomia
[aldatu] Garraioa
Herrialde hau izugarrizko lur eremua handiak dituenez, oso garrantzitsua da garraiorako azpiegitura egokiak izatea. Horregatik herrialde honetan zehar ibiltzeko errepide, aireportu, trenbide eta itsas zerbitzuak oso garrantzitsuak dira. Garraioari loturik ardura guztiak Garraiobide Sailak ditu, segurtasun izan ezik, azken hau Segurtasun Nazionalerako Sailak kudeatzen baitu.
[aldatu] Errepideak
AEBetan oso garrantzitsuak dira errepideak, hauen bitartez egiten baita garraio guztiaren ia�%90a. Horregatik, 1950an, lehenengo estatuarteko autobideak edo Interstate highway eraikitzen hasi ziren. Horretarako herrialde osoan zehar autobide sare bat sortu beharra izan zuten, garai hartan zeuden auto kopuru handiari aurre egiteko. Orduan Estatuarteko Autobide Sarea edo Interstate Highway System sortu zuten, herrialdeko autobide guztiak kudeatzeko. Garrantzitsuena Interstate 95 da.
Nahiz eta estatuarteko autobideak garrantzitsuenak diren, badaude beste autobide mota batzuk:
[aldatu] Aireportuak
Aireportuak garrantzia izugarria du Ameriketako Estatu Batuetan. Munduko 30 aireportu erabilienetatik, 17 herrialde honetan daude. Halaber, munduko lehena Hartsfield-Jackson Nazioarteko Aireportua da. Hain herrialde handia denez, asko bidaiatzen da hegazkinez, nahiz oporretarako edo negoziorako. Ameriketako Estatu Batuetako aireportuen kudeaketaz Hegazkintza Administrazio Federala agentzia federala arduratzen da, gainera, irailaren 11ko atentatuen ondoren, aireportuetako segurtasun indarrak izugarri sendotu zituzten.
Herrialdeko airelinea garrantzitsuenak Delta Air Lines eta American Airlines dira.
[aldatu] Trenez
Ameriketako Estatu Batuetan XX. mendeko erdira arte, trena zen garraiobiderik ezagunena eta erabiliena. Urte batzuen ondoren, hegazkin eta estatuarteko autobideen booma gertatu zenean, tren bidezko garraio izugarri gutxitu zen. Gaur egun gutxi erabiltzen den garraio izan arren, gobernuak tren-sare nazional bat mantentzen du hiri nagusienen artean, adibidez New York, Washington Hiria, Boston, Chicagoren artean. Herrialdeak baditu beste inguruko herrialdeekin trenbide-loturak:
[aldatu] Itsasontziz
Herrialdeak itsas portuek garrantzi handia dute merkataritza garraiorako. Horregatik, Munduko 20 portu garrantzitsuenen artean AEBetako bi ditugu: Hego Louisiana eta Houstonekoa, Texasen.
[aldatu] Demografia
Herrialdea aberats-aberatsa da etnia eta arraza taldeen aldetik. Izan ere, europar jatorria dutenez gain, afroamerikarrak, latinoamerikarrak eta asiarrak oso talde garrantzitsuak dira, beste hainbaten artean.
Halaber, europarrak iritsi baino lehen, herri amerindiarrak bizi ziren lurraldean, besteak beste siouxak, txeroki eta komantxeak, gaur egun oso egoera gutxitu eta baztertuan daudenak.
Azkenik, aipagarria da Euskal Diasporak herrialde honetan daukan presentzia, hainbat euskal-etxe baitago barreiatuta North American Basque Organizations (NABO) erakundeak batuta.
[aldatu] Hizkuntzak
Ameriketako Estatu Batuetako hizkuntza nagusia ingelesa da. Biztanleria osoak hitz egiten du hizkuntza hau. Hala ere, herrialde honetan ez dago hizkuntza ofizialik, ingelesa de facto baita ofiziala.
Bigarren hizkuntzarik mintzatuena aldiz, gaztelania da, eta hirugarrena txinera. 2005ean�%81ek ingelesa hitz egiten zuen etxean eta gaztelania�%12k. Gaur egun, gaztelania da AEBetako eskoletan bigarren hizkuntza bezala gehien erakusten dena. Gaztelania gehienbat hegoaldean hitz egiten da Mexikoren gertutasunagatik.
Nahiz eta ingelesa "berez ofiziala" izan, Hawaiin hawaiiera ere ofiziala da. Louisianako estatuan ere frantsesa da ofiziala ingelesarekin batera. Estatu Batu Kontinentaletatik kanpo, Puerto Rico eta Guamen gaztelania da nagusi eta ofiziala, eta beste uharteetan bertako hizkuntzak ere onartzen dira.
[aldatu] Hizkuntza indigenak
Estatu Batuetako amerindiarrek ere beren hizkuntzak mantentzen dituzte, baina hiztun oso gutxirekin eta duela bi menderekin alderatuta, hizkuntza indigenetako asko desagertu egin dira gaur egun. Hauek dira hizkuntza indigenetan nagusienak: Navajo, Dakota, Erdialdeko alaskar Yup'ik, Txeroki, Mendebaldeko apatxe, Piman, Txoctaw, Keres, Zuni, Ojibwe
[aldatu] Biztanleria
�Zerrenda: Ameriketako Estatu Batuetako hiri nagusien zerrenda
[aldatu] Kultura
[aldatu] Jaiak
[aldatu] Literatura
[aldatu] Musika
[aldatu] Kirolak
Beisbol, saskibaloia eta futbol amerikarra kirolik jarraituenak dira. Oso ezaguna da mundu mailan NBA saskibaloi liga, esate baterako.
Bestela, AEBetako Irekia tenis txapelketa prestigioduna da halaber.
[aldatu] Gobernua eta hauteskundeak
Ameriketako Estatu Batuetako Gobernua, konstituzio estatubatuarrak ezarria, 50 estatu, Columbiako Barrutia, Puerto Rico, Birjina uharte amerikarrak, Amerikar Samoa, Iparraldeko Mariana Uharteak eta Guameko uharteek osatzen dute errepublika federala da.
Ameriketako Estatu Batuetako gobernu federalaren tamainu eta botereengatik, munduko botere handienetako gobernu bezala ezagutzen da. Horregatik, Herrialdeko presidentea munduko pertsonarik boteretsuenetarikoa bezala ezagutzen da.
[aldatu] Segurtasuna eta Inteligentzia
Segurtasun indarrak Ameriketako Estatu Batuetan justizia kriminalaren sistemako hiru osagaietako bat da kartzela eta auzitegi sistemekin batera. Herrialdean 5 maila ezberdinetako polizia agentziak daude: federalak, estatukoak, konderrikoak, udalerrikoak eta polizia talde bereziak.
[aldatu] Indar armatuak
Indar Armatuak, zuzenean Defentsa Sailaren ardurapean daude eta 5 gorputz edo armadatan banatzen dira.
[aldatu] Euskal Diaspora
Ameriketako Estatu Batuetako euskal erakunde, euskal etxe, talde, unibertsitate ezberdinen webguneetarako loturak:

Summary:
Ameriketako Estatu Batuak (ingelesez United States of America), Ipar Amerikan dagoen 50 estatuz eta barruti batez osaturiko herrialdea da. Bere hiriburua Washington Hiria da edo Washington DC ere deitua.
50 estatu horiek errepublika federal bat osatzen dute. 50 estatu horietatik 48 Kanada eta Mexiko artean daude. Estatu horiei «Estatu Batu Kontinentalak» deitzen zaie. Beste biak Hawaii eta Alaska dira. Halaber, baditu beste zenbait dependentzia eta urruneko uharte.
Munduko hirugarren herrialderik handiena da lur-eremu eta biztanleriari dagokionez. Gaur egun 305 milioi biztanle ditu, 9,83 milioi km²-tan. Gainera, munduko kultur aniztasun gehien eta immigrazio gehien duen herrialdea da, ondorioz, hizkuntza ugari hitz egiten dira bertan.


[aldatu] Historia
Hegan egiteko lehenengo ahaleginak antzinatik datoz, greziar mitologiako Ikaro eta Dedaloren kondairak adierazten duen bezala. XV. mendean Leonardo da Vincik hegan egiteko hainbat aparatu diseinatu zituen, baina ez zituen aurrera eraman, eta XIX. menderarte ez ziren aurrerapen garrantzitsuak egin hegazkingintzan. Mende honen lehenengo zatian George Cayleyk aerodinamikaren oinarriak asmatu zituen, eta 1849an berak diseinatutako planeagailu batek tripulazio gabe hegan egin zuen. Lau urte geroago, bere gurdi-gidariak planeagailu horretan hegaldi motz bat egin zuen. Aerodinamikan lanak jarraituz, 1871ean lehenengo haize-tunela eraiki zen, eta egin ziren azterketek adierazi zuten arabera, erresistentzia aerodinamikoa baino bost aldiz handiagoko altxatze-indarra zuten hegalak egitea posible zen. Arazoa oraindik aireontzia nola higiarazi eta nola kontrolatu ziren. Otto Lilienthalek Alemanian planeagailuekin hainbat hegaldi burutu zituen eta kontrolaren inguruan aurrera pauso garrantzitsuak eman zituen, 1896ean hil zen arte, haize bolada batek bere planeagailua hautsi zuenean.
[aldatu] Lehenengo urteak
Samuel Langleyk hainbat eredurekin hegaldiak burutu zituen, baina gizon bat garraiatzeko haina tamaina zuen hegazkina eraiki zuenean, ahulegia zela ikusi zuen. 1903an egindako saiakerek ez zuten arrakastarik izan, eta egindako hegaldiek aireratu bezain laster uretan amaitu zuten. Urte horretan Wright anaiek propultsatutako eta kontrolatutako lehengo hegaldi gidatua burutu zuten. 1900 eta 1902 urteen bitartean planeagailuak egin ondoren, haize-tunel bat eraiki zuten eta hortaz baliatuz diseinu hobeak egin ahal izan zituzten. Beraiek diseinatutako 9 kW-ko motore bat erabiliz, Kitty Hawken, Ipar Carolina, 1903ko abenduaren 17an motore bidezko lehenengo hegaldia egin zuten, 37 m-ko luzerakoa 12 segundotan. Egun berean lau hegaldi burutu zituzten, azkena 260 m-koa 59 segundotan. Azkenean haize bolada batek hegazkina hautsi zuen.
1906ko irailaren 13an Alberto Santos Dumonten 14 Bis hegazkina bere kabuz aireratzen lehena izan zen, Wright anaien Flyerak jaurtigailu baten beharra izan baitzuen. Brasildarra bera, Frantzian egin zituen lan gehienak. Louis Bleriot frantziarra Mantxako itsasartea igarotzen lehena izan zen 1909ko uztailaren 25ean. 37 minutu behar izan zituen Calais eta Dover artean dauden 34 km-ak egiteko, eta lorpen horrekin London Daily Mailen £ 1000-ko saria irabazi zuen.
[aldatu] Lehenengo Mundu Gerra
Asmatu bezain laster hegazkinak xede militarretarako erabiltzen hasi ziren. Lehenengo herrialdea Bulgaria izan zen 1912 eta 1913 urte bitartean otomandarren aurka erasoak burutu zituenean. Baina Lehen Mundu Gerratea piztu zenean, hegazkinaren balioa argi ikusi zen eta herrialde guztiek beraien flotak hazi zituzten. Bonbaketari, ehiztari eta ikuskari-hegazkin bezala erabili ziren. Teknologia garapena izugarria izan zen, ezaugarriak hainbat bider hobetu zirelarik gudak iraun zuen lau urtetan.
Hegazkinei dagokienez, Sopwith Camela Ententearen aldetik, eta Albatros D.V eta Fokker Dr.I alemaniarren aldetik izan ziren esanguratsuenetarikoak. Bi azken hauekin Manfred von Richthofenek, Baroi Gorria bezala ezagutua, 80 garaipen lortu zituen, Lehen Mundu Gerran beste edozein pilotuk baino gehiago. Aliatuetan, Rene Fonckek lortu zituen garaipen gehien, 75rekin.
[aldatu] Gudatartea
Lehen Mundu Gerraren ostean, hegazkingintza komertzialaren pizkundea gertatu zen. Teknologia aurreratu ahala, eraikuntza egur eta oihaletik altzairu eta aluminiora igaro zen, motoreetan aurrerapenak potentzia, pisu eta kontsumoan hobekuntza ahalbidetu zuen bitartean. Posta-zerbitzua izan zenlehenengo erabilera, eta 1919an Estatu Batuetan lehenengo hegaldi komertzialak hasi ziren, hasieran 10 bat bidaiarirentzako tokia zuten hegazkinekin. 1920ko hamarkadan aire konpainia asko sortu ziren kapazitate gehiagoko hegazkinak ateratzen ziren heinean, besteak beste Pan Am, Iberia, American Airlines eta Lufthansa. 1930eko hamarkadan Douglas DC-3 eta Boeing 307 hegazkinak sortu zirenean hegazkingintza komertziala are gehiago hazi zen eta zerbitzua hobetzen joan zen azafaten sartzearekin. Hauetariko lehena Ellen Church izan zen, 1930ean United Airlinesentzat lanean hasi zena.
Denboraldi honetan etengabe distantzia eta abiadura markak hausten ziren. Ozeano Atlantikoa igarotzea ahalegin garrantzitsua zen, eta bakarrik eta geldialdirik gabe igaro zuen lehena Charles Lindbergh izan zen, 1927ko maiatzaren 20 eta 21 bitartean, 34 orduko hegaldia eginez Spirit of St. Louis hegazkinean. Schneider Trophy bezalako lehiaketek herrialdeen arteko lehia bultzatzen zuten eta gero eta hegazkin azkarragoren sorrera. 1921ean Italiak irabazi zuen lehiaketa, 189,7 km/h-ko batazbesteko abiadurarekin; 1931an Erresuma Batuak irabazi zuen 547,31 km/h-ko abiadurarekin. Beste hainbat arrakasta lortu ziren, hala nola Erresuma Batutik Australiaraino bidaia, eta Ozeano Atlantikoaren zeharkatzea emakume baten eskutik, Amelia Earhart. Denboraldi honek jendean hegazkingintzaren hedapena suposatu zuen.
[aldatu] Bigarren Mundu Gerra
Teknologiaren garapenak aurrera jarraitzen zuen, eta Bigarren Mundu Gerran hegazkingintzaren aurrerapenak izugarriak izan ziren, bai ezaugarrietan baita produkzioan ere. Lehenengo urteetan, batez ere Alemaniak, SESBk eta Erresuma Batuak zuten aire-kapazitate nagusia, Polikarpov I-16, Messerschmitt Bf 109 eta Supermarine Spitfire bezalako hegazkinekin. Aire bidezko guda oso garrantzitsua bilakatu zen, zibilei eta artilleria posizioei bonbardaketak egiten zirelarik, Heinkel He 111 eta Ilyushin Il-2 hegazkinak erabiliz, besteak beste. Bonbaketariei aurre egiteko ehiza-hegazkinak aritu ziren.
Britainiako bataila hegazkin bidez soilik burutzen lehena izan zen, 1940an. Alemania eta Erresuma Batuaren artean, 3000 hegazkin baino gehiago aritu ziren eta beste hainbeste suntsitu ziren, britainiako aireportuetan zeuden asko bonbardatu baitzituzten. Alemaniaren estrategia aireportuak bonbardatzea zen, eta emaitza onak lortzen ari zen, baina operazio-modua aldatu zuten, hiriak bonbardatzera pasatuz, batez ere Londres. Hori lasaigarri bat izan zen britainiar aire indarrentzat eta indarberritzea ahalbidetu zuen. Ondorioz, britainiarrek berriz airearen kontrola hartu zuten eta Alemaniarrak garaitu zituzten. Hegazkin garrantzitsuenak Heinkel He 111 eta Messerschmitt Bf 109 izan ziren Alemaniaren partetik, eta Hawker Hurricane eta Supermarine Spitfire Erresuma Batuaren aldetik.
 Ekialdeko frontean Alemania eta SESB arteko guda izugarria izan zen, hegazkinen laguntza funtsezkoa izan zelarik. SESBen produkzio-ahalmena beste edozein herrialderena baino handiagoa zen. Ilyushin Il-2 sobietarraren 40000 unitate eraiki ziren, historian beste edozein hegazkin baino gehiago. Lur-erasorako hegazkina zen, ez oso azkarra, baina oso sendoa, mantentze-erraza eta edozein baldintzatan erabili zitekeena, mota horretako hegazkin bat izateko ezaugarri bikainak.
Pearl Harborrera erasoaren ostean, 1941ean, Estatu Batuak gerran sartu ziren, eta beraiekin zeuzkaten hegazkin pila. Europako fronterako oso garrantzitsuak izan ziren bonbaketariak, B-24tik hasita, B-17 handienerarte. Hauei Europa barruan eskolta emateko ehiza-hegazkinak ere erabili zituzten, hala nola P-38 eta P-47a, eta guda osoko hegazkinik onenetarikoa, P-51 Mustanga. Epealdi laburrean garatua, azkar adierazi zituen bere ezaugarri bikainak, eta bere abiadura, maniobratze-ahalmena eta autonomiari esker bonbaketariei eskolta eman ahal zien Alemanian barrena. Guztira ia 16000 unitate eraiki ziren. Ozeano Barean Japoniarekin gudan beste erako hegazkinak erabili ziren. Izan ere, heagazkin-ontziak erabiltzen hasi ziren eta erabilera honentzat bereziki prestatuak zeuden hegazkinak, hala nola F6F Hellcat eta Mitsubishi A6M Zero. Bonbaketari handien garapena jarraituz, Hiroshima eta Nagasaki hirien bonbardaketetan Boeing B-29 hegazkinak erabili ziren.
Gudako teknologia-garapen garrantzitsuena motoreetan izan zen, baina. Helizearen eraginkortasuna handitu ezin zelarik, 1930eko hamarkadan Erresuma Batuak eta Alemaniak, bakoitzak bere aldetik, erreakzio-motoreak asmatu zituzten. Garapena ez zen oso azkarra izan, arazo ugari sortzen baitziren, batez ere motore baten iraupena oso laburra izatea, ordu batzutakoa besterik ez. Lehenengo jet hegazkina Heinkel He 178 alemaniarra izan zen, 1939ko abuztuaren 27an aireratu zena. Britainiarrek Gloster Meteor zerbitzuan jarri zuten 1944ean, alemaniarrek Messerschmitt Me 262 baino pixkat lehenago. Hala ere, gudan sartzen lehena azken hau izan zen, baina nahiz eta oso ezaguna izan, eta azkarra, ez zuen eragin handirik izan gudaren eratorpenean. Motoreetaz gain, alemaniarrek aerodinamikan aurrerapen garrantzitsuak egin zituzten, gezi-hegalen inguruan eta guztiz hegalak ziren hegazkinetan.
[aldatu] 1950eko hamarkada
Alemania, Italia eta Japoniaren porrotaren ostean, hegazkingintzaren garapena batez ere Erresuma Batua, Estatu Batuak eta SESBen eskuetan geratu zen. Alemaniarrengandik asko ikasi zuten, batez ere erreakzio-motoreetan eta aerodinamikan. Eztanda-motoreak alde batera utzita, arreta abiadura altuagoak ahalbidetzen zituen erreakzio-motorean jarri zen. Abiadura supersonikoa lortzea izan zen lehenetariko ahalegina. 1947ko urriaren 14ean Chuck Yeagerek Mach 1 gainditu zuen Bell X-1 kohete-motoredun hegazkinean. Urte horietan garatutako erreakzio-hegazkinak, F-86 Sabre eta MiG-15 adibidez, ez zeukaten abiadura supersonikoan hegan egiteko ahalmena, baina urte gutxi batzuk geroago, 1950eko hamarkadan, Lockheed F-104 bezalako hegazkinek jadanik Mach 2 abiadura har zezaketen. Hamarkada horretan eta hurrengoaren hasieran diseinatutako ehiza-hegazkin gehienek abiadura supersonikoan hegan egiteko ahalmena zeukaten. Bonbaketariei dagokienez, erreakzio-motoreek pisu handiagoak eta abiadura azkarragoak posibilitatu zituzten, eta B-47 eta B-52 hegazkinak jaio ziren amerikarren aldetik, eta Tupolev Tu-95 sobietarren partetik. Azken hau ez da jet hegazkina, baina aurkako norantzan biratzen duten helize pare bat erabiliz motore turbohelize bakoitzean, besteen hainako abiadurak lortzen ditu. Bonbaketariak ere azkar asko supersonikoak bilakatu ziren, B-58 eta Tupolev Tu-22 bezalakoak.
Garapen militarrarekin batera, hegazkingintza komertzialean erreakzio-motoreak sartu ziren. Lehenengo jet hegazkin komertziala De Havilland Comet britainiarra izan zen, 1952an zerbitzuan sartu zena. Hastapenak ez ziren onak izan, baina: hainbat istripu jasan zituen, metalaren nekearen ondorioz leiho inguruetan fuselajearen haustura gertatzeagatik. Hegazkin presurizatua zenez, hegaldi bakoitzean gertatzen ziren presurizazio eta despresurizazio zikloek metalean nekea eragiten zuten, orduan ezagutzen ez zen fenomenoa, azkenean fuselajea hausten zen arte. Boeingko ingeniariek hau kontuan hartuta Boeing 707a diseinatu zuten, 1958an Pan Amek zerbitzuan jarri zuena. Urte bat beranduagokoak dira Douglas DC-8 estatubatuarra eta Sud Aviation Caravelle hegazkin frantziarra.
[aldatu] 1960ko hamarkada
Aurreko hamarkadako lanak jarraituz, 1960ko hamarkadan amerikarrek hegazkin esperimental ugari diseinatu zituzten, NASAren laguntzarekin, abiadura altuak, aireratze bertikala eta hegaldi exoatmosferikoaren propietateak aztertzeko, besteak beste. X-Planes bezala ezagutuak, hainbat marka hautsi zituzten. X-15 kohete-motoredun hegazkinak 7.274 km/h (Mach 6,72) abiadura lortu zuen 1967ko urriaren 3an, munduko hegazkinik azkarrena bilakatuz.
Gerra Hotzean murgilduta, Estatu Batuek eta Sobietar Batasunak batak bestearen ahalmen militarraren beldurrez hegazkin azkarragoak diseinatzen zituzten. Bakoitzaren ustetan, arerioak bonbaketari supertsonikoak zituen eta horri aurre egiteko ehiza-hegazkin azkarrak behar zituzten, ez oso autonomia handikoak, denbora laburrean harrapatu ahal izateko. Horrela, 1964ko abenduaren 22an hasiera batean ehiza-hegazkina izateko garatutako Lockheed SR-71 Blackbird espioitza-hegazkin amerikarra aireratu zen. Mach 3 abiadurako gaitasunarekin, erreakzio-motore bidez propultsatutako hegazkinik azkarrena bezala mantentzen da, 1976ko uztailaren 28an lortu zuen 3.529,56 km/h-ko markarekin. Estatubatuarrek Mach 3ko bonbaketari bat ere diseinatu zen, XB-70 Valkyriea, baina ez zen zerbitzuan jarri. Sobietarrek, beraien aldetik, MiG-25 ehiza-hegazkina garatu zuten, Mach 3ko gaitasunarekin baita ere, gero MiG-31 azkarragoan bilakatuko zena.
Etengabe haziz, hegazkingintza komertzialak hegazkin berriak ikusi zituen hamarkada honetan. Kapazitate txikikoak, Boeing 727, Boeing 737 eta Douglas DC-9 adibidez aipatzekoak dira. Guztiek arrakasta izan zuten, eta B-737a munduan gehien saldu den hegazkina da, 5000 baino unitate gehiago saldu direlarik. Hegazkin ertainez gain, hegazkingintza komertzialaren gorakadak kapazitate handiko hegazkinen garapena bultzatu zuen. Boeing 747 Jumbo Jeta 1969ko otsailaren 9an aireratu zen lehenengo aldiz. 524 bidaiarirentzako tokiaz, muduko hegazkin komertzialik handiena izan zen 40 urtetan zehar. Beste enpresek ere tendentzia jarraitu zuten eta Douglas DC-10 eta Lockheed L-1011 300 bidaiari baino gehiago garraiatzeko ahalmena zuten hegazkinak jaio ziren.
Hegazkingintza militarrean abiadura supersonikoa oso finkatua zegoen, baina komertzialera oraindik heltzear zegoen. 1960ko hamarkadan Concorde eta Tupolev Tu-144 Mach 2ko hegazkin komertzial supersonikoak jaio ziren. Hegan egiten bietatik lehena Tu-144 sobietarra izan zen, 1968ko abenduaren 31an, Concordea hilabete batzuk beranduago aireratu zen bitartean, 1969ko martxoaren 2an. Boeingek ere diseinu bat egin zuen, Boeing 2707, baina bertan behera utzi zen. Urte batzuk igaro ziren zerbitzuan jarri ziren arte, berriz sobietarra izan zelarik lehena, baina urte gutxi batzuk bakarrik iraun zuen, 1975etik 1978ra. Concordeak, aldiz, 1976ko urtarrilaren 21ean hasi zuen zerbitzua eta 2003ko urriaren 24an amaitu zuen. Hasieratik ikusi zen hegazkin komertzial supersonikoek ez zutela arrakasta handia izango, erabilera-kostu izugarriak zituztelako eta hegaldi supersonikoa itsaso gainera mugatua zegoelako. Horregatik, nahiz eta jendeak etorkizuna hegazkin supersonikoena zela uste zuen, ez ziren gehiago garatu eta erabilera sonagatik soilik izan zen.
[aldatu] 1970ko hamarkada
Ehiza-hegazkin belaunaldi berri bat azaldu zen: F-15 eta F-16 estatubatuarrek, MiG-29 eta Su-27 sobietarrek eta Mirage 2000 frantziarrak aurrerapen teknologiko garrantzitsuak zituzten, bizkortasun, fabrikazio material eta motoreez gain, elektronikan batez ere. Gero eta sistema konplexuagoak eramaten zituzten, bai radarrak baita hegazkina bera ere kontrolatzeko. F-16a fly-by-wire sistema eramaten lehena izan zen. Sistema honekin, pilotuak zuzenean kontrolak zuzendu ordez, bere aginteak ordenagailu batera igarotzen dira eta honek, hegazkinaren egoeraren arabera, aginte ezberdinak bialtzen ditu gainazal aerodinamikoetara. Honela ezegonkortasun dinamikoa ahalbidetzen da: fly-by-wire ez duten hegazkinak dinamikoki egonkorrak izateko diseinatzen dira, hau da, egonkortasun egoeratik aldentzen badira, muturra nahi gabe igotzean adibidez, berriz ere oreka egoerara itzuliko dira.
Hegazkina dinamikoki egonkorra ez bada askoz maniobrabilitate handiagoa izango du, baina pilotu batek ezin izango luke kontrolatu; ordenagailu batek, ordea, hegaldiaren informazio guztia edukita uneoro erabakitzen du kontrolen egoera. Hegazkin biziagoak sortu ziren, baina sistema hau ohikoa izateko beste hamarkada bat itxaron behar izango zen. Hainbat hegazkinen artean, Rockwell B-1B bonbaketari supersonikoa eta F-117 radarrari hegazkin ikustezina garatu ziren.
Europan hainbat herrialdek beraien ahaleginak batu zituzten hegazkin berriak garatzeko. Erresuma Batuak eta Frantziak Concordearekin egin zuten bezala, hegazkin militar berri bat garatzeko Alemania, Erresuma Batua eta Italia batu ziren, Panavia Tornado ehiza eta eraso-hegazkina sortuz. 1974 egin zuen hegaldiaren ostean, herrialde hauetan zerbitzuan egon zen. Hegazkin komertzial bat sortzeko ere elkartu ziren, oraingoan Erresuma Batua, Alemania, Espainia eta Frantzia, Airbus Industrie partzuergoa sortzeko. Airbus A300 250 bat bidaiarirentzako hegazkina izan zen lehenengo diseinua, 1972an aireratu zena lehenengo aldiz. Fuselaje zabala (bi pasillo) eta bi motore erabiltzen lehena izan zen, gerora diseinu errentagarria zela frogatuko zena, eta beste eraikitzaileek joera hori jarraitu zuten.
1973an Olioaren Krisia gertatu zen, hegazkingintza komertzialean kalte nabaria eragin zuena. Hilabete gutxitan olio upelaren prezioa 3 bat dolarretik 15era hazi zen, konpainia askok jasan ezin izan zutena. Hegazkinen diseinuan ere joera aldatu zuen. Ordurarte hegazkinak gero eta azkarragoak diseinatzen ziren, abiadura subsonikoa mantenduz, baina horrek erregai kontsumo izugarria inplikatzen zuen eta hegazkin motelagoak baina askoz ere ekonomikoagoak diseinatzen hasi ziren. Izan ere, abiadura marka eta bi hiriren arteko denbora marka gehienak garai horretakoak dira; hegazkin komertzialik azkarrena Convair 990 da, 1960ko hamarkadakoa, M 0,91 abiaduran hegan egin ohi zuena, Boeing 777 berriagoaren M 0,85ren aldean.
[aldatu] 1980ko hamarkada
Boeing eta McDonnell Douglas konpainiek beraien hegazkin txikien berrikuntzak atera zituzten. Lehenak MD-80 familia atera zuen DC-9 berritu bat bezala, eta Boeingek 737aren Classic bertsioa. Airbusek A320 hegazkin guztiz berria atera zuen, hauen lehiakide zuzena. Berrikuntza garrantzitsuenen artean, A320ak Fly-by-wire sistema inkorporatzen zuen eta material konposatuen erabilera. Hegazkin honekin, A318 eta A319 bertsio motzagoekin eta A321 luzeagoarekin lortu ditu Airbusek salmenta gehien. Hegazkin berrien artean, aipatzekoak dira Boeing 757 eta Boeing 767, biak batera garatuak, 737aren eta 747aren arteko zatia betetzeko pentsatuak. Lehena 220 bat bidaiarirentzako pasillo bakarreko hegazkina da, distantzia ertainetarako, eta bigarrena 300rentzako bi pasillokoa, kontinentearteko hegaldientzat. Distantzia luzeko hegazkin bezala eta A300aren diseinuaz baliatuz, Airbusek A330 eta A340 hegazkinak atera zituen hamarkada bukaeran. Diseinuan ia bikiak, 300 bat bidaiarirentzako hegazkin hauen arteko ezberdintasunak lehenak bi motore eta bigarrenak lau izatean datza, horrela itsaso gainean hegaldi luzeagoak egin ahal izateko, bi motoredun hegazkinen hegaldiak ETOPS prozedurengatik mugatuak baitaude, garai horretan nahiko restriktiboak, emergentziako aireportu batetik distantzia ez oso luzera hegan egitera behartzen zutenak. Airbus hegazkin eraikitzaile garrantzitsuenetarikoa bezala finkatu zen.
Aurreko hamarkadan garatutako ehiza-hegazkinek hamarkada honetan hasi zuten zerbitzua. Hauei jarraituz, aipatzekoak dira Dassault Rafale Frantziarra eta Saab Gripen Suediarra, ezaugarri amankomun bat dutenak: Canard konfigurazioa erabiltzen dute, sakonera-lema hegazkinaren aurrealdean dagoelarik. Horrek, zenbait egoeratan, maniobrabilitatea handiagotzen du. Besteen artean, B-2 bonbaketaria garatu zen. Radarrari ikustezina eta fuselajea hegala ere izanda, munduko hegazkinik garestiena da, $2.000 milioiko prezioarekin unitateko. 21 izan dira eraikiak, guztiak Estatu Batuarren menpe.
1986an geldialdi gabeko Lurrari lehen itzulbira osatu zen, bereziki diseinatutako Rutan Voyager hegazkinean. Dick Rutan eta Jeana Yeager egon ziren hegazkinean, abenduaren 14an abiatu ziren eta 9 egun 3 minutu and 44 segundo ostean lur hartu zuten 42.432 km egin ondoren. 1988ko abenduaren 21ean munduko hegazkinik handiena aireratu zen, Antonov An-225a. An-124 zama hegazkin txikiagotik garatua, sobietar transbordadore espaziala garraiatzeko pentsatua zegoen. 640.000 kg-ko hegazkin honen unitate bakar bat eraiki zen.
[aldatu] 1990ko hamarkada
Hamarkada hau krisialdi berri batekin hasi zen: Golkoko Gerrak olioaren prezioaren gorakada berri bat suposatu zuen, baina krisialdi motz baten ostean egoera berriz bere onera bueltatu zen. 1990an Boeingek 777 modelo berriaren lehen unitateak saldu zituen. Hegazkin hau 767 eta 747 artean zegoen zatia betetzeko eraiki zen, A340 lehiakide zelarik. Lehenengo hegaldia 1994ko ekainaren 12an zuen, eta bertsio ezberdinetan arrakasta handia lortu zuen. Bi motoreekin, ETOPS prozedurak jarraitzen zituen, baina ordurako exigentziak lasaituak izan ziren eta lau motoredun hegazkin bat baino ekonomikoagoa zela frogatu zuen. Konpainia honek 737aren berrikuntza bat ere atera zuen, 737NG (Next Generation) deritzana, A320 familiari aurre egiteko. B-777aren salmenta onengatik, Airbusek A340aren bertsio berrituak atera zituen, A340-500 eta A340-600, hau munduko hegazkinik luzeena, 75.3 metrorekin.
Hegazkingintza komertzialean gertaera garrantzitsuenetarikoa 1998an Boeingen partetik McDonnell Douglas konpainiaren xurgaketa izan zen. Duela urte batzuetatik arazoekin, beraien produktu eta dibisio guztiak Boeingera igaro ziren. Honek lehenaren hegazkin komertzialen produkzioa eten zuen, MD-95 berriarena ezik, Boeing 717 izenarekin eraiki zena 2006 urterarte. Airbus eta Boeing geratzen ziren hegazkin handien eraikitzaile bakarrak bezala. Beste gertaera nabarmen bat 1991an Pan Am konpainiaren amaiera izan zen. Bestalde, SESBen deseratzea hango industria aeronautikoan kalte handia eragin zuen, izandako poderioa galduz.
Hegazkingintza militarrean bi proiektu garrantzitsu aurrera atera ziren. Alde batetik, Erresuma Batua, Italia, Espainia eta Alemaniak diseinatutako europar ehiza-hegazkin berria, Eurofighter-a, 1994an aireratu zen lehenengo aldiz. Teknologian oso aurreratua, denboran nahiko atzeratu zen, batez ere herrialdeen arteko desadostasunengatik (Frantziak adibidez taldea utzi zuen), eta XXI. mande hasieran hasi zuen zerbitzua herrialde hauetan. Beste proiektua amerikarren F-22 hegazkina zen. Lockheed Martin konpainiak garatua, ehiza-hegazkin garestiena da, $170 milioiko prezioarekin unitateko. Teknologian Eurofighter-a baino aurreratuagoa, radarri ikustezin izateko teknologia inkorporatzen du adibidez. Aurre-produkzioko lehen unitatea 1997ko irailaren 7an aireratu zen.
[aldatu] XXI. mendea
Airbusek A380rekin hasi zuen mende berria. Aurretik A3XX deitua, bi solairuko hegazkin hau, hegazkin komertzialik handiena, apostu garrantzitsua suposatu zuen. 2000 urte amaieran aurkeztu zen eta lehenengo hegaldia 2005eko apirilak 27an burutu zuen, baina zerbitzu hasiera, 2006rako aurreikusia, ez zen bete, produkzio arazoak direla-eta. Airbusek aurrerapen teknologiko nabarmena lortu zuen hegazkin honekin. Boeingek, bere aldetik, beste filosofia bat jarraitu zuen, eta bidaia zuzenak egiteko hegazkin bat garatzera sartu zen, hiri nagusiak lotzeko soilik pentsatua zegoen A380ren aldean. Honela, 2001 urtean Sonic Cruiser hegazkina aurkeztu zuen, B-767 baten erregai-kontsumo parekoa baina ia soinuaren abiadura hegan egin zezakeena. Hala ere, ideia honek ez zuen arrakastarik izan eta hurrengo urtean beste hegazkin bat ateratzera behartua ikusi ziren, askoz ohikoagoa baina kontsumo murrizketa nabarmen batekin. Hasieran Boeing 7E7 deitua, gero Boeing 787 izena hartu zuen eta teknologia aurrerapen garrantzitsuak sartzen zituen, adibidez guztiz material konposatuetan eraikitako fuselajea. Hegazkin honek arrakasta nabarmena lortu zuen eta oso ondo saltzen hasi zen, eta Airbusek A330an oinarritutako Airbus A350 hegazkina atera zuen lehiakide bezala 2004ean. Hala ere, salmenta motelek A350a diseinu guztiz berri bat bilakatzera behartu zuten, eta A350 XWB delakoa aurkeztu zuten 2006an.
2001eko irailaren 11ko atentatuak krisialdi berri bat zabaldu zuten hegazkingintza komertzialean. Olioaren prezioa asko hazi zen eta bidaiari gutxiagok hartzen zuten hegazkina. Lau urte ondoren, egoera berriz normalizatzen hasi zen, baina ondorio latzak utzi zituen industrian, milaka langile kaleratuz, eta hainbat aire konpainia desagertaraziz.
Hegazkingintza militarrean pilotuaren beharra murrizteko pausoak ematen hasi ziren, bai espioitza bai ehiza-hegazkinetan ere. Aipatzekoa da Global Hawk espioitza hegazkina, 2001 urtean Ozeano Barea zeharkatu zuena 22 ordutan. Martxan daude pilotu gabe funtzionatzeko hainbat teknologia-frogatze ehiza-hegazkin, hala nola Boeing X-45 amerikarra edo Dassault nEUROn europearra.
2004ko azaroaren 16an Scramjet motore bidez propultsatutako X-43 pilotu-gabeko hegazkinak Mach 9.8ko (11.200 km/h) abiadura marka lortu zuen. NASAren Hyper-X programaren barnean dago, hegaldi hipersonikoak aztertzeko.
[aldatu] Egitura
Nahiz eta ezberdinak izan, hegazkin gehienek zati amankomunak dituzte.
[aldatu] Hegalak
Hegazkina aireratzeko behar den indarra sortzen du elementu honek. Bere formari esker, bere ingurutik igarotzen den airea desbideratzen du, beherantz bidaliz eta, beraz, airearen momentu lineala aldatuz. Newtonen 3. legearen arabera, akzio horrek aurkako erreakzio bat dauka, hots, hegalari goranzko indar bat ematea.
Hegazkinak beraien zereginerako diseinatuak dauden bezala, hegalak ezberdinak dira helburuaren arabera. Abiadura baxuetan, erabilienak hegal zuzenak dira, fabrikazio askoz errazagoagatik eta abiadura altuetarako diseinatzen diren hegalen abantailak ez direlako nabarmenak. Abiadura igo ahala indar aerodinamiko kaltegarriak ageri dira. Esaterako, M 0,8 hurbildu ahala, hegalaren inguruan abiadura supersonikoak lortzen dira eta talka-uhinak sortu. Horiek saihesteko, hegazkin komertzialetan hegala atzerantz okertzen da eta perfil superkritikoak erabiltzen dira. Abiadura supersonikoetarako hegalak finak, zorrotzak eta motzak izaten dira. Delta erako hegalek ere propietate onak dituzte abiadura supersonikoetan eta altuera handietan.
Abiadura altuetarako diseinatuak egoteak arazoak dakartza abiadura baxuetan, batez ere aireratze eta lurreratze prozesuetan. Horretarako hegalek altxatze-indarra handitzen duten gailuak daramatzate. Orokorrean, hegal atzealdean kokatuta daudenek flap izena dute, eta aurrekoek slat edo hego aurrealdeko flapak. Mota ezberdinak daude, eta bakoitzak bere efektua sortzen du, baina guztien helburua altxatze-indarra handitzea edo honen galera atzeratzea da. Altxatze-indarra handitzeaz gain, efektuetako bat erresistentzia handitzea ere da. Horregatik, elementu hauen erabilera aireratze eta lurreratze pausoetarako mugatua dago. Elementu ezberdinen erabilera hegazkinaren beharra eta fabrikazio eta mantenuagatik agindua dago.
[aldatu] Fuselajea
Hegazkinaren zama eramateko diseinatua dagoen zatia da. Bidaiarientzako hegazkinetan bi eremu ezberdindu daitezke: kabina, bidaiariak doazen tokia, eta sotoa, ekipaia eta bestelako zamak eramateko. Horrez gain, fuselajean beste elementu asko kokatzen dira, sistema elektrikoa eta APUa, adibidez. Hegan egiten duten altueragatik, bidaiarien ongizaterako beharrezkoa da hegazkina presurizatuta egotea, horregatik ohikoena fuselajea zilindro itxurakoa izatea da, presurizatua egoteagatik eragindako indarrak hobeto jasaten dituen sekzioa zirkularra baita. Normalean 2000-3000 metroko altuera bailitzan presioa ezartzen da. Presurizatuta dauden eremuak kabina eta sotoa dira, eta beste zonetatik bereizteko presio-holtzak erabiltzen dira.
Presurizatuak ez dauden hegazkinen fuselajeak beste sekzio batzuk edukitzen dituzte. Prisma laukizuzena hainbat hegazkinetan aurki daiteke, CASA C-212an adibidez, fabrikazio erraztasunagatik. Ehiza hegazkinetan fuselajearen betebeharra motoreak, erregaia eta armamentua edukitzea da, horregatik itxura oso ezberdina da. Diseinuan ere sendoagoa da, mota honetako hegazkinek indar handiagoak jasan behar baitituzte maniobretan.
Zenbait hegazkinetan, B-2an adibidez, fuselajeak hegalaren funtzioak ere betetzen ditu, bien artean ezberdintasunik ez dagoelarik.
[aldatu] Propultsioa
Planeagailuak ezik, hegazkin guztiek propultsioa behar dute erresistentzia aerodinamikoa gainditzeko. Mota ezberdinak erabiltzen dira, baina guztien funtzionamendu-printzipioa bera da: airea atzerantz azeleratzea aurrerantz indar bat sortuz.
[aldatu] Gainazal aerodinamikoak
Hegazkina kontrolatu ahal dadin beharrezkoak dira. Mugitzean, indar aerodinamikoak sortzen dituzte hegazkinaren jarrera aldatzen dutenak. Hegazkin batzuetan ugariak izan daitezke, baina orokorrean hiru motatan sailkatzen dira: Aleroiek, hegaletan kokatuak, hegazkina luzera-ardatzaren inguruan biratzen dute, sakonera-lemek hegazkina altxatu edo jeitsiarazten dute, eta norabide-lemak ezkerrera edo eskuinera birarazi. Hiru elementuen erabilera koordinatuak hegazkinaren eboluzio kontrolatua ahalbidetzen du.
Hauez gain, beste elementu batzuek ere indar aerodinamikoak sortzen dituzte mugitzean, hala nola flapak, altxatze-indarra handiagotzen dutenak, edo spoilerak, abiadura jeisteko erabiltzen direnak.
[aldatu] Lurreratze-trena
Lurrean dagoen bitartean hegazkina eusten duen zatia da. Orokorrean gurpilak erabiltzen dituzte, baina patinak dituzten hegazkinak ere badaude. Hasiera batean, konfigurazio erabiliena bi gurpil nagusiak hegalen aurrean eta txiki bat buztanean zen, baina denborarekin ohikoago bihurtu da triziklo-trena, non gurpil nagusiak grabitate-zentruaren ostean dauden eta muturrean gurpil gidaria dagoen. Konfigurazio honek hainbat abantaila ditu, hala nola irauli ezin izatea edo lurraren ikuspen hobea izatea. Desabantailen artean, konplexitate handiagoa dago.

Summary:
Hegazkina aireontzi hegalduna da, hegan egin dezakeena. Bere pisua airearena baino handiagoa da, eta hegan egiteko indar aerodinamikoan oinarritzen da, hego batetik pasatzen den airearen presioak ezberdinak baitira behekaldean eta goikaldean. Honetarako hegoak forma berezi bat eduki behar du.
1903an Wright anaiek lehenengo hegaldi propultsatu eta kontrolatua egin zutenetik, asko aurreratu da hegazkingintzan. Garraio bide nagusienetarikoa da, egunean milioika pertsonek erabiltzen dutelarik, eta zamak eramateko bide azkarra ere bada. Aeronautika deritzan zientzia oso bat garatu da beraien inguruan.


[aldatu] Geografia
[aldatu] Auzoak
Lazkao udalerriak hiru auzo ditu:
[aldatu] Udalerri mugakideak
Iparraldean Beasain eta Ordizia, hegoaldean Idiazabal eta Ataun, ekialdean Zaldibia eta mendebaldean Olaberria ditu mugakide.
[aldatu] Historia
[aldatu] Armarria
Lazkaoko udalerriko armarria honela osatzen da:
Olaberriakoaren ia berdina da, baina koloreak aldatuta, garai batean Olaberria Lazkaoko Kontzejuko auzoa baitzen.
[aldatu] Lazkanotarren Etxea
Lazkanotarren etxea edo jauregia, Lazkaoko noblezia-leinua da. Oinaztarren buruzagiak, Lazkaoko elizen eta Ataun eta Zumarragako herrien ugazabak izan ziren. Gaztelako Erregeen zerbitzura egoteagatik izan ziren ezagunak. Etxe honen ondorengoek Valmedianoko Markes eta Infantadoko Dukea tituluak lortu zituzten, hala nola espainiar erregeek emandako hainbat titulu.
[aldatu] Gerrak
[aldatu] 1792an, Suitzako errejimentuko batailoia Lazkaon
1792ko azaroaren 16an, Gipuzkoako probintziak Lazkaoko udalari ofizio idatzia bidali zion D. Antonio Ricardo Carrillo kapitain jeneralaren izenean. Horrek zioen Gipuzkoako probintzian biltzekoak zirela Kataluniako boluntarioen batailoia (800 gizonez osatua), Toledoko infanteriako 2. batailoia (indarrez aurrekoaren parekoa zena), Redingo suitzarrak eta Kataluniako infanteria, errege bidean ziren herriak babestera. Suitzarren errejimentuko batailoietako bat, gainera, Bergaran izango omen zen eta bestea, berriz, Ordizian eta Lazkaon. Toro eta Leongo miliziak Loiolan izango omen ziren, Kataluniako boluntarioak Oñatin, Infanteria arineko errejimentua Tolosan eta Toledoko 2. batailoia Gasteiztik Hernanira joatekoa omen zen. Probintziak Gipuzkoako herri guztiei,eta batez ere hemen aipatuei, ejerzito eta soldadu hauei beharrezkoak zitzaizkien eraikin eta laguntza emateko eskatzen zien.
[aldatu] Nahiz eta Konbentzioko Gerra bukatu, lasaitasun gutxi
XIX. mendearen hasiera ere ez zen lasaia izan. Nahiz eta Konbentzioko Gerra amaitu, egonkortasun eza nabaria izan zen. 1801eko abuztuaren 18an, adibidez,Andreas grijalbok Burgosa zeramatzan bi presok Donostiako kartzelatik alde egin zutela eta, eskutitza jaso zuten Lazkaon galdetzen zuena ea presook han zeuden eta hala izan ezean, non zeuden begira zezaten agintzen zuena. Gerra eta gerrate garaiek egoera aldatu egiten dute. Zenbaitek gerra egitea bizimodu hartu zuten. Egonkortasun ezeko giroak aurrera egiten zuen neurrian, lapurretak eta liskarrak gero eta nabarmenagoak izan ziren.
[aldatu] 1808an, Independentzia Gerra Lazkaon
1808tik aurrera, Independentzia Gerraren hotsak ozenagotuz joan ziren. Herria, espainiar herria, ez zen Napoleonen agindupean jarraitzeko prest eta altxatzen hasi zen. Egoera horri aurre egiteko, Frantziatik errefortzuak, soldaduak etortzen hasi ziren, penintsula gerra eszenatoki bihurtuz. 1808ko uztailaren 15ean, Donostian, Jose Maria Soroa y Soroa eta Manuel Joaquin Uzcangak, probintziaren izenean, honela esan zioten Lazkaori (Elgoibarren 1808ko ekainaren 9an onartutako dekretu baten bitartez, herriak frantses tropei sostengua eman ziezaien): 2.000.000 erreal beharko zirela gerrako gastuei aurre egiteko, eta horiek lortzeko zerga bilketa zuzenik ezin egingo zela (egoera hartan bertakoek zituzten baliabideak eskasak ziren). Herri bakoitzak bi epetan eman ahal izango zuela zegokiona (uztailaren 30ean eta irailaren 30ean), Lazkaoren kasuan 4.337 errealeko diru kopurua. Eta herriek beharrezkoa zen dirua lortu ahal izateko, jabetzak saltzen eta galtzen hasi beharko zutela udalek (horien trukean jasotako dirua gerrako gastuak ordaintzeko erabiliko zela).Halaere, dekretuak dekretu, Lazkao ez omen zen beti ordaintzeko unean behar bezain arin ibili.
1809ko uztailean adibidez, Probintziak zegokion ordainketa egiteko erregutu zion (horrela egin ezean, probintziako zenbait mandatari heriotza-zigorrera kondenatuak izateko arriskuan ere egon baitzitezkeen). 1808ko irailaren 2an, Probintziak Lazkaori abisua eman zion: Tolosan 3.000 soldadu frantses bazirela (zalduneriakoak zati handi batean eta igarotzen ari ziren tropetako kideak gainontzekoak.
Tolosari Gerrako komisarioak biltegiak, labeak eta laurehun ohe eskatu zizkion. Tolosak ezin izan zion, ordea, behar horri erantzun eta Diputazioari eskatu zion laguntza, eta hark,berriz, inguruko herriei, tartean, Lazkaori. Lazkaok, ordea, ezin zuela lagundu esan zuen. Ezinezkoa zitzaiola. Aurreko urtean "Villafranka"k egin ziola eskaria eta hari utzi zizkiola zituen koltxoi eta mantak. Geroztik, gainera, Lazkaon bertan tokia egin behar izan zieten soldaduei,eta bertan ere oheak falta zirenez, ingurukoei eskatu beharrean aurkitu ziren. Eta ingurukoek, ezin zietela lagundu, eurek ere “Villafranka”ri utziak zizkietela- eta, (erantzun hau 1808ko irailaren 8an eman zen). Ez zen txantxetakoa izan oheena: azaroaren 21ean, Probintziak deia egin zion berriro ere Lazkaori. Oherik ematen ez bazuten, soldaduak bertara bila joango zirela.
Horrela, 1808ko abenduaren 1ean, berriz, Probintziak Lazkaori frantses jeneral batek egindako gaztiguaren berri eman zion: ejerzito berria zetorrela eta Tolosara haragia bidaltzeko, bestela harpilatzeak-eta gerta zitezkeela. “94 Raldes de carne Res viva” eskatzen zizkieten. 1809tik 1813ra bitartean, Probintzia gerrako gastuei aurre egiteko moldatu behar izan zen. Gizonek prest egon behar zuten gerrarako, eta etsaiekin batu zirenak zaintzen jarraitu beharra izan zuten etengabean. Horren adibide, Joaquin Mitxelenak, probintziako kontseilari izan eta poliziaz arduratzen zenak, Thouvenot baroiarengandik jaso zuen oharra (1811ko maiatzaren 30ean): “que le remita mensualmente una lista expresiva de los sugetos, que han dexado sus hogares para reunirse a las quadrillas con sus nombres, los de los pueblos de su naturaleza, su estado, edad, profesion u oficio, dias de su salida, vuelta a sus casas, y si son o no indultados anteriormente”.
Lazkao eta haren inguruan, gerra gogorkien 1813ko ekainetik abuztura bitartean bizi izan zen, baina azarora arte ez zen izan normaltasunik . Nola egin aurre horri guztiari? Herriaren ondasun zirenak salduz eta jabetza pribatu izatera pasa zitezen erraztuz. Gehiegi luzatu gabe, 1809tik 1819ra bitartean, Lazkaoko udalak saldutakoak ditugu honako hauek: Izagirreazpiko terrenua; Txentakadiko gaztainadiak; Zearrako gaztainadia; Amiribia etxea; Lapurzuloko gaztainadia; Erdikotrozoako gaztainadia; Umarkeriako hariztia; Otamendiazpiko gaztainadia, Urbarandian itxituraz mugatua zegoena; eta Altusoloburuko hariztia.Horiek guztiak 1810 eta 1811. urteen bitartean saldu ziren.
Nortzuk izan ziren errenta gehien zituztenak, beraz diru gehien aurreratu zutenak, eta horregatik herri-lurren zati handienaren jabe egin zirenak? Besteak beste,honako jaun eta andere hauek: Juan de Ceverio, Maria Abaria, Juan Bauptizta de Beriztain, Jose Maria de Lardizabal, Martin Ignacio de Insausti, Fermin de Iztueta, Francisco de Aldanondo, Juan Ramos de Echave, Manuel Matias de Arana eta Jose Antonio de Ubilla. Orain artean aipaturiko gastuez gain, kontzejuek, baita Lazkaokoak ere, dirutan ere ordaindu zuten bere herriko mutilak soldaduskara joan ez zitezen. Adibide gisa dugu Probintziak ordainagiri gisa udalari ematen dion idatzia: “He recibido de la N. y L. Villa de Lazcano la cantidad de dos mil docientos cincuenta reales de vellon por lo que ha correspondido en el reparto del donativo gracioso ofrecido a S.M. en lugar del servicio personal para el reemplazo del Ejército,por el tercer plazo correspondiente al 30 de mayo último según lo acordado por esta M.N. y M.L. Provincia de Guipuzcoa en la Junta IIª de las Generales celebradas en la N.y L. Villa de Azpeitia en el año próximo pasado. San Sebastián, 9 de Junio de 1819”.
Jakina denez, euskal probintzietako mutilek ez zuten derrigorrezko soldadutzarik egin beharrik. Horren ordez, beren lurrak defendatzeko prestatzen ziren eta borroka beti horien muga barruetan egiten zuten, eta aldi berean, Koroa behar gorrienean zegoenean, diru-laguntzak ematen zizkioten euskal probintziek (probintzia bakoitzak bere herrietan biltzen zuen dirua). Modu berean, probintzia barruko preso eta polizien ardura ere probintzia bakoitzarena zen (eta horietako herri bakoitzarena). Elizbarrutiko agiritegian gordetzen da 1819ko abuztuaren 5ean osatutako zerrenda, zeinetan azaltzen den mutilak soldaduskara joan ez zitezen Koroari eman beharreko donatiboa zein den.
[aldatu] Gerrarteko Bakea (1814-1820), Hirurteko liberala (1820-1823)
Nahiz eta Independentzia Gerra 1813an amaitu, 1820ra bitartean Fernando VII.a ez zen liberalen indar eta intentzioez fio, eta beti saiatu izan zen bere aldeko indar militarrak gordetzen. Hegoaldeko euskal probintzietan ere tertzio bezala ezagun zirenak mantendu egin ziren, bai eta indartu ere. Horiek, 1823tik 1833ra bitartean,batez ere,sendotu ziren, eta laster hastekoa zen gerratean, karlisten aldean hartu zuten parte. 1828an,berriz, arazoa sortu zen Lazkaoko udalaren eta Foru Aldundiaren artean.Izan ere, tertzioak nork gobernatu behar zituen erabakitzeko ez ziren ados jartzen. Diputazioan horretaz arduratzen zen Jose Joaquin de Gorosabelek tertzio guztiei dei egin zien: “para dejar arreglado todo lo concerniente al servicio de mis tercios, a los Reyes Ns. Ss.”. Maiatzaren 29an Silvestre Txintxurretakoak agindua emana zuen tertzioak Tolosan bil zitezen, arropak hartzera eta erregeren guardiei ongi etorria egitera.
On Jose Astigarraga omen zen partidaren bigarren komandantea. Lazkaon bertako tertzioez arduratzen zena, berriz, On Jose Ignacio Arregikoa. Astigarragak Arregiri Gipuzkoako Foru Aldundiaren aginduaren berri ematen zionean, hark ez zuela beteko erantzungo zion, arautegiko 21. artikuluaren arabera, tertzioek ezin zutela inongo herri babesik gabe utzi eta ezin zietela dei arbitrarioei nolanahi erantzun. Ekainaren 1eko idazki batean,berriz, udalak dio, herriak bere tertzioen gaineko boterea galduz gero, erabaki ahalmena galduz gero, gorputz militar batez hitz egiten ariko zirela(tertzioak herriari lotutako gorputz bezala ulertzen zituzten). Tertzioak mantentzeaz gain, Espainiako erakundeetatik Hirurteko Liberalaren ondoren, kontrol zorrotza ezarri zen errejimen liberalaren aldeko izandakoak zaintzeko. Hala, Kantabriako Purifikazio Juntak, 1826ko martxoaren 14an dei egin zuen Lazkaora, Juana Munduatekori buruz galdezka.Izan ere, hark semea, Juan Cruz Ibarguren, Gipuzkoako boluntarioetako kide izan omen zuen.Dei berean,haien emazte-amak, pobre gisa, 1820ko martxoaren 7aren aurretik eta ondoren zein jarrera izan zuen galdetzen zitzaion Lazkaoko Kontzejuari.
[aldatu] Lehenengo Karlistada (1833-1839)
[aldatu] Bigarren Karlistada (1872-1876)
[aldatu] Garraioak
[aldatu] Ekonomia
Lazkaoko ekonomia, gorabehera askoren ondorio
Hainbat eta hainbat izan dira Lazkaoko ekonomian mugimenduak sortu dituzten faktoreak. Nekazal jarduerak, industriak... ere garrantzia izan dute ekonomian Euskal Herri osoan bezala, Lazkaoko udalerriaren historia ekonomikoa nekazaritza eta abeltzaintzari lotuta egon da haserako garaietatik. XVIII. mendetik jasotako datuen arabera, herria jardunean zeuden baserriz osatuta zegoen gehiengo handi batean (apaiza, mediku eta botika bezalako etxeak izan ezik). Alde batetik etxerako jana lortzeko era guztietako barazki eta fruituak lantzen ziren: garia, artoa, sagarrak, lekaleak, barazkiak…; eta bestetik etxeko abereentzako jana: arbia, alpapa… Inguruko mendietan, Urbaraundin eta Iruremendin kasu, egurra ateratzen zuten eraikin, gurdi, ikatza… lortzeko. Aralar mendian kobre-meatzeak ere bazeuden. Basoetan ehiza ugari egiten zen, azeri, erbinude, basurde, orein… eta ibaietan arrantza, amuarrainak, barboak, aingirak…
XX. mende haserako Lazkaoren nekazal izaera ez da soilik nekazaritzaren garrantziaren ondorio, aitzitik industri sektorearen ahuleziaren ondorio ere bada. 1915ean Lazkaoko industri jarduera hiru lantegitara mugatzen zen: gurdiak eraikitzeko, aroztegi mekanikoa eta ferrak egiteko lantegiak. Egoerak bere horretan jarraitu zuen 1936ko Gerra Zibila arte.
1940ko hamarkadaren amaieran hasi eta mendearen bigarren erdian izandako iraultza demografikoak Lazkaori, Euskal Herriko beste udalerri askori bezala, benetako iraultza ekarri zion. Lazkaon biztanleriaren hazkundea apartakoa izan zen; 1950 eta 1975 urteen artean Lazkao izan zen Gipuzkoan hazkunde handiena pairatu zuen bederatzigarren udalerria. Esan bezala, aparteko hazkunde honek Lazkaon benetako "iraultza" eragin zuen, bai paisaian, bai kulturan eta baita eguneroko bizimoduan ere. Hazkundea bi faktoreren ondorio izan zen: hazkunde naturala eta immigrazioa.
Inmigrazioaren garrantzia
Hazkunde naturalaren garrantzia ukatu ezin bada ere, immigrazioa izan zen hazkunde honen zalantzagabeko protagonista. Immigrazio honen arrazoia 50, 60 eta 70eko hamarkadetako boom ekonomikoa izan zen. Euskal ekonomiaren bilakaera onak Espainiako gainbeheran zeuden hainbat eskualdetako milaka pertsona Euskal Herrira erakarri zituen bizimodu hobe baten bila. Boom ekonomiko honen eragile nagusiena industria izan zen, modernizazio prozesuari ateak zabaldu baitzizkion.
Industriaren bilakaera
Lazkaon XX. mendeko lehen erdian berrogeita hamar enplegu industrial eta lantegi txiki zeuden. 1975ean industri sektore sendoa zuen herriak: hogeita zazpi lantegi eta 1.098 lanpostu zituen. Ildo honetan Lazkao eta Goierriko eskualdearen arteko harreman irekia azpimarratzea ezinbestekoa da (CAF enpresaren protagonismoa azpimarragarria da). 1970eko hamarkadatik aurrera egoera egonkortu egin zen: biztanleria 5.000 biztanle inguruan finkatu zen. Bestalde, industriak krisi eta birmoldaketa prozesu gogorra jasan badu ere, egun zalantzarik gabe esan daiteke Lazkao industri herria dela. Ibabeko industri gunea eta Zubierrekako gunea, bere zabalkunde berriarekin, egoera honen testigu garbiak dira. Industri jardueraren nagusitasun honen ondoan azpimarratzekoa da hirugarren sektoreak gero eta garrantzi handiagoa duela, bai biztanleriari begiratuz eta baita ekonomi jarduerari dagokionez ere.
Egungo egoera
Beste garai batzuetan indartsu eta nagusi izan diren nekazaritza eta abeltzaintza beste maila batean gelditu dira: egun Lazkaomendira mugatzen dira jarduera hauek eta Lazkaoko biztanleri okupatuaren�%2ak bakarrik hartzen du parte bertan. Horrelakoa da mende amaierako Lazkao; demografikoki herri egonkorra, baina bizia; herri industriala eta modernoa; bere nortasuna gordetzen duen herria baina eskualdeari ateak irekitzen dizkiona; azken batez, bizi-kalitatea eta bertako gizon-emakumeen arteko bizikidetza hobetzeko erronkari aurre egin nahi dion herria; XXI. mendeko lazkaotarrek osatutako herria.
[aldatu] Demografia
Dokumentuetan aurkitu eta guregana iritsi den Lazkao izenari erreferentzia egiten dion aipu zaharrena 1053. urteko idatzi bat da. Dokumentazioak jakinarazi digu XI. menderako Lazkao populazioz betetako esparrua zela, eta, mende horren bigarren erdian, Diego Gonzalbez de Lazcano edo de Arramendi bezalako familiak bizi zirela.
XII. mendeko ibarren gizarte maparen barruan, Lazkao Areriako eta Ozkueko ibarrek banatzen zuten. Egoera horrek herrixka sortzera, menditik jaistera, habitat berri bat ezartzera eta lurrak luberritzera garamatza. Maila honetan aipagarria da hazkunde demografikoa, esparru tradizionala ere gainditzen duena, eta gune egonkorren sorreran gertatzen dena.
Urruneko garai haietatik mendez mende emandako garapenaren ondoren, 1900. urtean 947 biztanleko herriarekin aurkitzen gara. Ordutik hona, abiadura ezberdinean izan bada ere, biztanleria nabarmen hazi da. Hala, lehen hamarkadetan 1900-1930 (biztanleria 947tik 1.588ra pasatuko da) hazkuntza nahiko moderatua gertatu zen; batez ere, inguruko beste herrietakoekin konpartuaz gero.
Aurrerago, 1930-1950 (1.588tik 1.817ra) artean, hazkuntza erritmo hori oraindik pittin bat moteldu egingo da. Hala, XX. mendearen lehen zatian biztanleria mende hasierakoaren bikoitza izatera apenas iritsiko da.
Aldaketa nagusiena 1950. urtetik aurrera gertatuko da, eta batez ere 1975. urtera arte iraungo du. Ordurarte migrazio oso txikia izan bazen, inoiz negatiboa izatera ere iritsi zen, 1950 eta 1970 tartean izandako "boom" idustrialarekin batera migrazio tasa oso handiak gertatuko dira. Urte horietan hazkuntza oso azeleratua izango da, eta populazioa ia hirukoiztu egingo da. 1980. urtetik aurrera, migrazioa dexente gutxituko da eta hazkuntza erritmoa berriro ere makaldu egingo da.
Hala eta guztiz ere, 1980ko hamarkadan, 1983. urtean, izango da erroldaturekin biztanle kopururik handiena (5309) izango den garaia. Harrezkero, biztanleak pixkanaka gutxitzen joan ondoren, azkeen urte hauetan Lazkao herria dituen biztanle kopurua mantentzen ari da. Gaur egun, mantentze hori goruntz begira badago ere, igoera hori oso geldoa edota usatua da.
Beste herri askok izan duen antzeko bilakaera iragan ondoren, eta noski, kasu ororen modura, norbere berezitasunek sortzen dituen berezitasunen eraginak izaniko zerikusia albo batetara utzi gabe, egun Lazkao biztanlego kopururik nagusiena biltzen duen herriguneak eta bertako lurzoruetan barreiatutako baserri inguru edo auzo txikiek osatzen duten 5.000 biztanle inguruko herria dugu.
2008ko datuak. INE
[aldatu] Kultura
[aldatu] Euskara
Lazkaoko euskalkia gipuzkera da, eta Goierriko euskararen ezaugarri gehienak edo denak biltzen ditu. Indartsu ageri dira gipuzkeraren bereizgarri gehienak. Orobat, Euskal Herriko erdigunetik zabaldu den hainbat berrikuntza Lazkaora iritsi da, eta nabaria da mendebaleko euskararen zenbait ezaugarri, indartsuago edo ahulago, Lazkaora ere iritsi izana.
Bertan Maizpide euskaltegi-barnetegia dago.
[aldatu] Hezkuntza
Lazkaok hezkuntza-zentru bakarra du: San Benito Ikastola, HH, LH, DBH, eta Batxilergoa heziketa eskaintzen da bertan. Halaber, antzerki tailerra, hizkuntza akademia eta garraio zerbitzuak eskaintzen ditu.
Eraikinak Euskadi enparantzan daude, plaza ondoan, eta 3 futbolerako zelai eta saskibaloirako hainbat kantxa ditu bere eremuetan.
[aldatu] Kirolak
[aldatu] Ikustekoak
[aldatu] Politika
[aldatu] Hauteskundeak
[aldatu] Udala
[aldatu] Osoko bilkura (2007-2011)
[aldatu] Batzordeak
[aldatu] Erakundeak
Lazkaoko Udalak, honako erakunde ezberdinetan parte hartzen du: Gipuzkoako Ur Kontsortzioa, Erinio-Aralar Mankomunitatea, Sasietako Mankomunitatea, GOIEKI, Tolosako Hiltegi Mankomunatua, Goierri Beheko Industrialdea, Goierriko Herrien Ekintza Fundazioa, Aralar Parke Naturala, GOIMEN, Ikaslan, EUDEL eta Drogomenpekotasun Batzordea.
[aldatu] Udaltzaingoa
Lazkaoko Udaltzaingoa (baita ere gaztelaniaz Policía Municipal de Lazkao), udalerriko segurtasunaz arduratzen den udal-polizia da. Honako betebeharrak betetzen ditu udaltzaingoak: trafikoaren antolaketa, jakinarazpenak, obren kontrola, azoka eta galdutako objektuak. Bestelako gauzetarako Beasaingo ertzain-etxea. Udaltzaingoaren telefonoa: 943 08 80 80
Udaltzaingoak lau agente ditu, bi auto eta motor bat. Udaltzaingoaren armarria, Lazkaokoaren berdina da, baina fondo urdinarekin.
[aldatu] Justizia administrazioa
Udaletxean bertan bake epaitegia dago, eta Ataun, Olaberria, Idiazabal eta Lazkao bake epaitegi barrutiko buru da. Lazkao Goierriko beste udalerriak bezalaxe, Tolosako barruti judizialera atxikituta dago.
[aldatu] Lazkaotar ezagunak
[aldatu] Jaiak
[aldatu] Astotxo Eguna
Errege Egun ondorengo lehen igandean ospatzen da.
Urtean behin, Errege Egun ondorengo lehen igandean, Lazkaoko herrigune historikoa Judean bihurtzen da eta ia berrehun lazkaotarrek, Egiptorako Ihesa antzezten dute, non Herodes erregeak 2 urtetik beheko ume guztiak hiltzeko agindua ematen duen. Jose, Maria eta Jesusen laguntza bakarra astotxo bat da, eguneko protagonista.
XVII. mendean hasi zen tradizio hori. Maria de Lazcano andreak, Antonio Okendo almirantearen emazteak, nahi izan zuen antzezpen hau egitea Lazkaoko moja zistertarren komentuan, berak aurretik eraikitzea bidali zuena. Antzezpena irudiekin egiten zen eta urte askoz, irudi horiek bisitatzea eta mojek egiten zituzten obleak jatea zen ohitura, noiz gaur egun oraindik saltzen dituzten.
Ume talde bat ibiltzen da fruta, barazki eta ogi postuetan zehar, eta bien bitartean, Herodesen soldaduek, beraien zaldietan, dena zaintzen dabiltza. Geroago, Errege Magoak iristen dira Betleemera. Momentu zirraragarriena Herodesen sarrerarekin hasten da.

Summary:
Lazkao Gipuzkoako udalerria da, Goierri eskualdeko hirugarren herririk handiena. Aralar mendikatearen magalean, Oria ibaira doan Agauntza errekak zeharkatzen du herria. 160 m-ko garaieran dago, eta 11.4�km²-ko hedadura du.
Dokumentuetan jaso den aipu zaharrena 1053ko idatzi bat da, eta ingurunea populaturik zegoela adierazten du. 1950 eta 1970eko hamarkaden artean izan zuen hazkunderik handiena, industriaren hazkundearen eraginez. 1980ko hamarkadatik aurrera hazkundea egonkortu da. Egun, 5.000 biztanle inguru ditu herriak.