[rediger] Handel mellom landene siden vikingtiden
Handel mellom russere og nordlendinger har en lang historie, den er kjent helt fra vikingtiden. Via fyrstedømmet i Novgorod drev russerne handel med sjøsamene i Nord-Norge fra middelalderen og fram til begynnelsen av 1600-tallet. Jektefarten fra Nord-Norge til Bergen og Trondheim foregikk på forsommeren, da ble produktene fra vinter- og vårfisket (hovedsakelig tørrfisk av torsk) oppkjøpt og sendt sørover. De seks ukene fra 10. juli til 20. august ble kalt «makketid», fordi fisken da var lite holdbar, og i sommermånedene hadde fiskerne ikke avsetning på fisken sørover. Dette var noe russerne så å benytte seg av. De kom vestover i makketida og kjøpte fisk; enten ferdig tilvirket tørrfisk eller saltfisk, eller så saltet de fisken selv ned i lasterommet på lodjene sine (russiske jekter). I Russland var det stor etterspørsel etter fisk på grunn av den russiske kirkens hyppige fastedager, da det kun var tillatt å spise fisk og vegetarmat. Fisken ble fraktet til Arkhangelsk, som også var utskipingshavn for kornproduktene som ble fraktet til Nord-Norge. I tillegg til skutene fra Arkhangelsk, ble det også drevet pomorhandel med skuter fra andre Kvitsjøhavner som Kem og Onega, og også fra mindre steder som Suma, Kolisma, Solotiza, Mudjunga, Saroka og Sjuja.
Fra 1740 bredte pomorhandelen om seg i Nord-Norge og fra ca 1770 kom pomorene årlig til landsdelen med billig rugmel («russemel») og hvetemel. Kornet ble dyrket i innlandet rundt Volga og fraktet til kjøpmennene ved Kvitsjøen. For folk i Nord-Norge var pomorhandelen i perioder avgjørende for overlevelse. På 1700-tallet var det mange uår og dårlige tider for befolkningen i Norge, og rugprisen i Bergen femdoblet seg i løpet av 30 år. Pomorhandelen var en viktig faktor for mattilførsel på denne tiden; fiskerne fikk kjøpt billig korn og mel, og de fikk solgt fisken fra sommerfisket til god pris. Det var mulig å prute med pomorene, handelen hadde ingen fordyrende mellomledd, og det ble heller ikke betalt skatter eller toll til Norge for varene. I tillegg til rug- og hvetemel, hadde pomorene også med annen mat, som havregryn, salt, erter, kjøtt og meieriprodukter. De førte også andre nyttige varer, som jern, tømmer, tjære, never (til taktekking), talglys, gryter, hampefibre, tauverk og lerret. I lodjene fantes også luksusvarer som sukkertøy, såpe, porselen og treskurd. På tilbakeveien fylte pomorene lasterommene med fisk av forskjellig slag, hovedsakelig sei, men også torsk, kveite og hyse.
[rediger] Regulering av pomorhandelen
Allerede i 1316 la kong Håkon V ned forbud mot handel i nordområdene for utenlandske kjøpmenn. Fram til reformasjonen i 1537 hadde erkebispen i Trondheim kontroll over handelen mellom Nord-Norge og hanseatene i Bergen. Fra midten av 1500-tallet overtok borgere i Bergen og Trondheim handelsprivilegiene, og de fikk monopol på Nord-Norge-handelen. Det ble rapportert om russiske kjøpmenn som drev ulovlig handel i Nord-Norge fra slutten av 1600-tallet. Nordlendinger som handlet med russerne kunne straffes ved at handelsborgerne i byene i Sør-Norge kunne nekte dem vinterforsyninger. Handelsmonopolet opphørte i 1715. Senere på 1700-tallet ble handelen underlagt kongemakten og handelshus i København. I 1783 vedtok myndighetene i København at det skulle legges til rette for russehandel med handelsborgere i Finnmark, og at landsdelen skulle forsynes med mel og andre varer fra Russland og ikke fra Danmark.
I 1789 ble handelsmonopolet avviklet og frihandel innført, og handelsprivilegier ble gitt til lokale handelsmenn. I Finnmark fikk Vardø og Hammerfest bystatus, og kjøpmennene der fikk handelsprivilegier. Vardø kom til å bli pomorhovedstaden i Norge, på havna her kunne det ligge opp til hundre russeskuter samtidig, og byen hadde russisk konsulat. Tromsø fikk bystatus og handelsprivilegier i 1794, og byen fikk monopol på russehandelen i Troms. På begynnelsen av 1800-tallet ble russehandelen legalisert sørover til Lofoten. Direktehandel med fiskerne var ikke tillatt, pomorhandelen var i første omgang forbeholdt handelsborgerne i byene og nessekongene på landet, så den nye situasjonen førte til en innskrenking for fiskerne. Før 1789 hadde myndighetene mer eller mindre sett igjennom fingrene på fiskernes direktehandel med russerne, men nå ble dette vanskeligere. Først i 1796 ble direktehandel mellom fiskere og russere tillatt i Finnmark, og da bare for en måned i makketida. I Troms fikk flere handelsmenn tillatelse til pomorhandel i 1818, og i 1839 ble direktehandel for fiskerne tillatt, men da kun på fire steder i fylket. Dette året fikk også fiskere i Lofoten og Vesterålen tillatelse til direkte handel.
Under Napoleonskrigene på begynnelsen av 1800-tallet innførte Storbritannia en handelsblokade mot Danmark-Norge, og da var pomorhandelen livsviktig for Nord-Norge. I 1809 kom en forordning som åpnet for direktehandel mellom fiskere og russere under krigen på grunn av den truende hungerssituasjonen. Flere russeskuter ble tatt av engelskmennene, og mange skuter gikk ikke sørover, men stoppet i Øst-Finnmark. I 1812 blokkerte britene kysten med krigsskip, blant annet for å stanse pomorhandelen og tilførselen av varer til Norge fra Arkhangelsk. De stengte Kvitsjøen, men en god del russiske skuter greide likevel å komme seg ut. Den norske responsen på blokaden var å befeste viktige havner og å opprette et lokalt kystvern. I 1810 ble det etablert en egen norsk marinestyrke; Finnmarkseskadren. Dette gjorde det mulig å opprettholde pomorhandelen de neste årene.
[rediger] Glanstid og opphør
Senere på 1800-tallet kom oppgangstider, kommunikasjonene sørover ble bedre og det ble opprettet en dampskipsrute på midten av århundret. Det nordnorske behovet for import av kornprodukter avtok. Likevel økte pomorhandelen, som fikk sin glanstid på slutten av 1800-tallet. Handelsprivilegiene ble avskaffet rundt 1870. Gjennom århundret ble perioden for årlig handel utvidet. I 1874 var tidsrommet økt til 15. juni - 30. september, noe som stort sett utgjorde hele den tiden som Kvitsjøen var isfri. En annen årsak til økningen var at en større andel av handelen foregikk direkte mellom fiskere og russere, i tillegg til handelen mellom handelshus i Nord-Norge og Russland. Det ble også tillatt med russehandel på flere ulike steder.
Pomorenes fraktefartøy ble modernisert i løpet av pomorhandelens siste periode. Lodja forsvant på 1880-tallet, og skonnerter, jekter og galeaser ble tatt i bruk. Munkeklosteret på Solovkiøyene i Kvitsjøen (grunnlagt i 1436), var pomorenes fremste religiøse sentrum. Klosteret hadde store eiendommer rundt Kvitsjøen, og drev blant annet med båtbygging, saltutvinning og fiske. Klosteret eide flere dampskip som deltok i pomorhandelen på begynnelsen av 1900-tallet .
I 1870 hadde Tromsø besøk av 400 russeskuter, ellers kom det årlig over 300 pomorskuter med rundt 2000 menn til områdene i Nord-Norge. Russland var Norges fjerde viktigste handelspartner rundt 1900, og fremdeles var det rugmelet som var hovedvaren. Etter 1910 var det mindre mel i handelen, russerne betalte fisken med kontanter. Under første verdenskrig ble russiske eksportbestemmelser endret, og frykt for tyske ubåtangrep begrenset omfanget av pomorhandelen. Da pomorhandelen ble opphevet med den russiske revolusjon i 1917, fikk det negative konsekvenser for den nord-norske økonomien, og kystbygdene ble særlig rammet. Fiskerne fikk ikke lenger avsetning på sommerfisket. Det kom fremdeles en og annen pomorskute med handelsvarer vestover langs kysten etter at pomorhandelen offisielt var avsluttet. Den siste kom i 1929, da Stalins kollektivisering satte inn for fullt med oppheving av privat eiendomsrett og forfølgelse av kjøpmenn.
[rediger] Mer enn et handelssamkvem
Fra 1830-årene utviklet det seg et eget handelsspråk mellom nordmenn og russere som er blitt kalt russenorsk. Språket er ikke levende i dag, men finnes som nedtegnelser og er overlevert i fortellinger. Språket hadde en blanding av norske, russiske, samiske, svenske, engelske, tyske og nederlandske ord. Rundt 50�% av ordene hadde norsk opprinnelse, mens 40�% var russiske. Om lag 400 ord er bevart av språket, det meste gjengivelser av samtaler mellom en nordmann og en russer der de diskuterer priser, handel, vær og vind samt familieliv.
Nordmennene trodde de snakket russisk, mens russerne trodde de snakket norsk. Da norske forretningsmenn begynte å sende barna sine til Arkhangelsk for å studere russisk, mistet russenorsk en del av sin anseelse.
Mange av de store handelsstedene langs kysten og i fjordene i Nord-Norge som vokste fram på 1800-tallet har basis i pomorhandelen. Den førte også til andre relasjoner, blant annet opprettet russerne en fast dampskipsrute fra Arkhangelsk til Vardø i 1875. Ruten la til rette for russisk turisme og sesongarbeid i Finnmark. Folk i nordområdene fikk også innblikk i en annerledes kultur; drikking av te brygget på samovar, vakker, flerstemt sang, de russiske kvinnenes fargerike klær og gjestfriheten i pomorskipperens lugar. De samme pomorskutene kom ofte til de samme stedene år etter år, og befolkningen ble godt kjent med skipper og mannskap. Det nordnorske folket hadde et veldig positivt forhold til russerne og handelen med dem, russerne var kjent for å være til å stole på. Ofte ble høvedsmenn og nessekonger invitert ombord på russeskutene og traktert godt.
For å illustrere et russebesøk, siterer vi følgende historie fortalt av Charlanka Figenschou fra «Karlsøy og Helgøy bygdebok» av Håvard Dahl Bratrein, 1989:
I ettertid er pomorhandelen ikke bare betegnelsen på et handelssamkvem, den en er et kulturbegrep over samarbeidet mellom nordmenn og russere fram til 1917.

Summary:
Pomorhandel (av russisk: поморье, pomorje; po «ved» og more «hav»; «området ved havet», samme ord som ligger til grunn for Pommern) eller russehandel er benevnelsen på en handelsforbindelse mellom pomorene i Nordvest-Russland og folket langs kysten av Nord-Norge, så langt sør som til Bodø. Denne handelen foregikk fra 1740 og fram til den russiske revolusjon i 1917.
Pomorhandelen var i utgangspunktet en byttehandel mellom folk i nordområdene, med kornprodukter fra Russland mot fisk fra Nord-Norge som hovedhandelsvare. Etter hvert utviklet dette seg til å bli en pengehandel, og faktisk ble rubelen brukt som valuta flere steder i Nord-Norge. Pomorhandelen var av stor betydning både for nordmenn og russere. Handelen foregikk ved at russiske pomorer fra Kvitsjøtraktene og Kolahalvøya kom seilende til fjordbygder og handelsplasser langs kysten av Nord-Norge. Pomorene var dyktige handelsmenn og sjøfarere, og de utforsket også områdene omkring Kvitsjøen. I tillegg til at de seilte vestover med handelsvarer, etablerte de også en handelsrute østover forbi Uralfjellene til Nord-Sibir.


[rediger] Biografi
[rediger] Familiebakgrunn
Mens hans bestefar, markien Antoine-Alexandre Davy de la Pailleterie, tjenestegjorde i den franske kolonien Saint Dominique, nå Haiti, som «General Commissaire» i artilleriet, giftet han seg med Marie-Céssette Dumas, en sort slave. I 1762 fødte hun Thomas-Alexandre, som senere ble Alexandre Dumas' far, og døde selv rett etter.
Da markien og hans unge mulattsønn returnerte til Normandie, bestod fortsatt slaveriet i Frankrike. Den unge gutten hadde plager på grunn av sin hudfarge. I 1786 lot Thomas-Alexandre seg innrullere i den franske arme, men for å beskytte omdømmet til sin aristokratiske familie benyttet han sitt morsnavn. I kjølvannet av Den franske revolusjon tapte greven alle sine eiendommer mens Thomas-Alexandre utmerket seg som en dyktig og dristig soldat i den revolusjonære arme. Han steg hurtig i gradene og ble general i en alder av 31 år.
General Thomas-Alexandre Dumas giftet seg med Marie-Louise Elizabeth Labouret, og den 24. juli 1802 i Villers-Cotterêts, Aisne, i nærheten av Paris i Frankrike fødte hun sønnen Alexandre Dumas, som skulle komme til bli Frankrikes mest kommersielt suksessfulle forfatter noensinne.
General Dumas døde i 1806 mens Alexandre var kun fire år, og etterlot seg sin hustru nedsyltet i gjeld. Selv om Marie-Louise ikke hadde muligheter å skaffe Alexandre en tilfredsstillende utdannelse hindret det ikke hans nær ustoppelig kjærlighet til litteratur. Han leste alt han kom over. Da han vokste opp fikk hans mors fortellinger om hans fars modige militære dåder i de store tider under Napoleon hans livlige fantasi til å blomstre og romantisere helter og eventyr. Selv om familien var fattig hadde de fortsatt General Dumas' gode omdømme og aristokratiske forbindelser, og etter at monarkiet igjen ble innført i Frankrike flyttet den 21 år gamle Alexandre Dumas til Paris hvor han fikk en stilling som skriver, grunnet sin vakre håndskrift, ved det kongelige palass på kontoret til den mektige hertugen av Orléans.
[rediger] Tidlig litterære karriere
Mens han hadde fast arbeid i Paris begynte Dumas å skrive artikler for magasiner og skuespill for teatrene. I 1829 ble hans første teaterstykke produsert, «Henri III et sa cour» (Henrik III og hans hoff) og mottok gode kritikker. Det påfølgende år fikk hans andre stykke, «Christine», tilsvarende popularitet. Som et resultat av suksessen kunne han nå egne seg til skriving på fulltid. Dumas har beskrevet mange interessante hendelser fra sine første år som forfatter i boken «Mes Mémoires» (Mine memoarer), skrevet i årene 1852-1855. Det er et mektig verk, opprinnelig utgitt i tyve bind.
I 1830 deltok han i den revolusjon som avsatte kongen og erstattet ham med Dumas tidligere arbeidsgiver, hertugen av Orléans som styrte som Ludvig Filip, kjent som «borgerkongen». Han ble også smittet av kolera i 1832.
Inntil midten av 1830-tallet var livet i Frankrike ustabilt, med stadige opprør av utilfredse republikanere og fattige, urbane arbeidere som søkte sosiale endringer. Mens dagliglivet langsomt vendte tilbake til det normale, mens nasjonen gikk inn i den industrielle tidsalder og med bedret økonomi, endret tiden seg til bli svært fruktbart for en forfatter med Alexandre Dumas' evner.
[rediger] Den historiske roman
Etter å ha skrevet flere suksessfulle teaterstykker vendte Dumas seg mot romanformen. Selv om han var tiltrukket av en ekstravagant levestil og alltid levde over evne og inntekter, beviste han gjentatte ganger at han kunne både å markedsføre og reprodusere seg selv. Nyhetsavisene hadde et stort behov for føljetonger, og i 1838 skrev Dumas ganske enkelt om ett av sine teaterstykker til sin første roman som gikk som føljetong; «Le Capitaine Paul». Den startet det som skulle bli en forfatterfabrikk uten sidestykke og som sendte ut hundrevis av fortellinger som alle var preget av hans personlige stil og tilretteleggelse.
Alexandre Dumas den eldre skrev historiske fortellinger i et rasende høyt tempo som fengslet det franske samtidspublikum. Av hans utallige verk, ikke alle like gode, er han mest kjent for sine historiske eventyrromaner som «Les Trois Mousquetaires» (De tre musketerer) og «Le Comte de Monte-Cristo» (Greven av Monte Cristo), begge skrevet på under to år i tidsrommet 1844-1845, og som skulle bli en fast bestanddel av populærkulturen.
Hvor mange fortellinger skrev Dumas? På sin forfatterfabrikk produserte han bortimot 250 bøker i samarbeide med sine 73 assistenter, hvor spesielt historielæreren Auguste Maquet hadde stor betydning.
[rediger] De tre musketerer
Romansene om «De tre musketerer» er mesterstykket. Første kapittel i føljetong-romanen er karakteriskisk nok dobbelt så langt som de øvrige, noe vi gjenkjenner fra dagens såpeoperaer hvor en lengre pilot-episode skal tenne leseren eller tilskueren. Historien om de tre musketerer ved navn Porthos, Aramis, og Athos som får følge av en oppkomling ved navn d'Artagnan ble en suksess, og måtte gjentas senere med ytterligere historier om de fire tyve år senere, og deretter musketerenes siste bedrifter. Når den unge mann kommer til Paris med ønsket om å bli kongens musketer, befinner hans seg snart utfordret til hele tre dueller den samme kvelden mot nettopp de tre som skal bli hans trofaste medsammensvorne under mottoet «En for alle – alle for en». Sammen er de store venner, store helter, store begersvingere, store kvinnebedårere, store krigshelter, og de noble beskyttere av dronningens ære.
I steden for å kjempe i mot de tre, danner de fire felles front mot vaktgarden til den onde kardinal Richelieu som dukker forstyrrende opp. Etter å ha demonstrert sin evner med en kårde, beviser d'Artagnan ytterligere sin verdi i en heseblesende ferd til England for å ødelegge et bakholdskomplott for å ydmyke Frankrikes dronning, som er forelsket i Lord Buckingham av England. d'Artagnan redder dronningen, men feiler i redde den kvinnen han elsker. Bitter søker han hevn, da som musketer, og når den onde Milady de Winter, en av populærlitteraturens store kvinneskikkelser, endelig blir fanget i de siste kapitler blir hele hennes synderegister lest opp og i romantisk tradisjon bekjenner hun «Jeg har tapt, jeg må dø», og blir deretter halshugget av bøddelen.
Sent i fortellingen blir det avslørt at Milady er gift med Athos. Hun forfører også John Felton, overtaler ham til å drepe Buckingham. I oppfølgeren «Tyve år senere» er det hennes sønn Mordaunt som har rollen som den onde intrigemakeren. Noen av de kvinnelige skuespillere som har portrettert Mylady de Winter er Lana Turner (1948), Faye Dunaway (1973 og 1974), og Rebecca De Mornay (1993).
Fortellingene om musketerene er levende fortalt, miljøet og tidsånden fra Paris i denne epoken er tatt på kornet, og som neppe vil forfalle, selv om Dumas' musketerer selv har forfalt til barnelitteratur, tegnefilmer og enkle amerikanske action-filmer. For Dumas var den faktiske historie farverik, et spennende bakteppe for fartsfulle fortellinger, blandet med hans engasjerte, skjønt kommeriselle siktemål, uhindret av filosofiske eller politiske diskusjoner.
En del av æren for kreasjonen skal historikeren og forfatteren Auguste Maquet (1813-1888) ha. Han gjorde det historiske forarbeidet. Dumas selv påsto at han fant et glemt manusskript i Bibliothèque Nationale, men det var Maquet som fant et verk fra 1600-tallet med tittelen «Mémoires de Monsieur d'Artagnan, capitaine lieutenant de la première compagnie des Mousquetaires du Roi» ved Gatien de Courtilz de Sandras (Cologne, 1700). Boken ble lånt fra et folkebibliotek i Marseille, Dumas beholdt boken da han dro tilbake til Paris, og den ble aldri levert tilbake. Den opprinnelige forfatteren var angivelig kong Ludvig 14.s gardekaptein.
Når man tenker på musketerene, både på Dumas' fortellinger og alle gjenfortellinger senere, er det bildet av elegante sverdsvingere som opptrer. Noe kuriøst kan man påpeke at en musketer faktisk er en soldat som bærer en muskett som er et gevær.
[rediger] En sønn ved samme navn
I 1840 giftet Dumas seg med en skuespillerinne ved navn Ida Ferrier, men det forhindret ikke tallrike forbindelser med andre kvinner som ga ham minst tre barn utenfor ekteskap. En av disse barna som også ble oppkalt etter ham skulle komme til å følge i sin fars fotspor og ble selv en forfatter av romaner og skuespill med en viss suksess. Siden de delte navn ble de holdt fra hverandre som Alexandre Dumas père (fransk for far) og Alexandre Dumas, fils (fransk for sønn). Tilsvarende norske betegnelser er den eldre og den yngre, forkortet til d.e. og d.y..
Forfatterskapet ga Dumas en utrolig formue, men likevel var han stort sett blakk og i gjeld ettersom han stort sett levde over evne. Hans store og kostbare château som han fikk bygget i utkanten av Paris var ustanselig fylt med ukjente snyltere som levde på hans generøsitet. Da kong Louis-Philippe ble presset ut i enda et opprør ble ikke Alexandre Dumas sett på med blide øyne av nyvalgte presidenten, Charles Louis Napoleon Bonaparte, og i 1851 så Dumas seg nødt til å flykte til Brussel i Belgia for å unngå sine kreditorer. Derfra reiste han til Russland hvor fransk var det andrespråket for det russiske aristokratiet og hvor hans forfatterskap var ekstremt populært.
Alexandre Dumas tilbrakte to år i Russland før han dro videre på nye eventyr. I mars 1861 ble kongeriket Italia proklamert med Victor Emmanuel II som konge. I de neste tre årene var Alexandre Dumas involvert i krigen for et samlet Italia før han returnerte til Paris igjen i 1864.
[rediger] Slutten på karrieren
Til tross for hans utrolige kommersielle suksess og aristokratiske forbindelser hadde hans bakgrunn som en av blandet opprinnelse en virkning på ham livet ut. I 1843 skrev han en kortere fortelling kalt «George» som tok opp spørsmålene med rasisme og effektene av kolonialisme. Hovedskikkelsen er en fransk mulatt som forlater Mauritius for å søke utdannelse i Frankrike, og deretter returnerer for å søke hevn på de som hadde latt ham lide som barn. Et opplegg ikke ulikt hans «Greven av Monte Cristo». Rasistiske holdninger preget hans posisjon i Frankrike lenge etter hans død.
Alexandre Dumas døde av slag 5. desember 1870 i Puys nær byen Dieppe. Hans sønn Alexandre Dumas d.y. var moralist som bar nag til sin fars utsvevende livsstil.
I juni 2005 ble det utgitt i Frankrike en nylig oppdaget aller siste roman av Dumas, «Ridderne av Sainte-Hermine». I fortellingen beskriver Dumas Slaget ved Trafalgar hvor Lord Nelsons død blir forklart. Romanen ble opprinnelig publisert som føljetong og var nær ferdig da den ble avbrutt av hans død. De siste to og et halvt kapittel ble fullført av Dumas-eksperten Claude Schopp. Alexandre Dumas skrev altså til aller siste, kun avbrutt av døden.
[rediger] Vurdering av Alexandre Dumas
Han var en av de første som til det fulle utnyttet roman-føljetongen, roman feuilleton, sammen med Honoré de Balzac og Eugène Sue. Dumas er kreditert for å ha revitalisert den historiske roman i Frankrike, selv om hans kvaliteter som forfatter ble omdiskutert allerede fra begynnelsen, og kvaliteten led nok under tyngden av arbeidspresset han la på seg selv for å holde kreditorene unna. Det ble sagt at han skrev så hurtig at han selv ikke hadde tid til å lese gjennom sine egne verk.
Dumas’ fortellinger er aksjonsfylte eventyr som med smittende humør blandet historie og fiksjon. Samtidig er de også ofte melodramatiske, endimensjonale og sjelden spesielt trofaste og troverdige til de historiske fakta. Dumas' styrke var at han visste hvordan man holdt på spenningen, bygge opp et hvert kapittel til en spennende topp som ga leseren lyst til lese mer. På sitt beste behersket Dumas dialogen til det fulle, og på sitt verste kunne han trekke en samtale ut i det uendelige hvis han var sent ute i forhold til avisens deadline.
Dumas skrev hundrevis av teaterstykker, romaner og reiseskildringer. Han skrev også flere barnefortellinger og en kulinarisk oppslagsverk på oppskrifter med egg. Han startet flere magasiner og skrev ukentlig i dem. Han var faktisk mest kjent for sine teaterstykker og en av de mest profilerte forfattere noensinne. Som forfatter var han en fysisk atlet som holdt et umenneskelig tempo og en utrolig produksjon.
[rediger] Posthum anerkjennelse
Begravet på det sted hvor han ble født forble Alexandre Dumas den eldre på kirkegården i Villers-Cotterêts inntil den 30. november 2002. På ordre fra den franske president Jacques Chirac ble han gravd opp og under en TV-sendt seremoni ble hans nye kiste, drapert i blåfiolett klede og flankert av fire menn i musketer-uniform, som Athos, Porthos, Aramis og D'Artagnan, transportert i en prosesjon til Paris’ Panthéon; det store mausoleum hvor Frankrikes berømtheter er begravd.
I sin tale sa president Chirac: «Med deg, er vi D'Artagnan, Monte Cristo eller Balsamo, ridende på Frankrikes veger, deltar på slagmarken, besøker palasser og slott – med deg, vi drømmer.»
I et intervju som fulgte seremonien anerkjente presidenten at rasismen hadde eksistert, sa at det som var galt var nå blitt gjort riktig med at Alexandre Dumas lå side ved side med sine landsmenn som Victor Hugo og Voltaire.
Anerkjennelsen betydde at selv om Frankrike hadde frambrakt mange forfattere var det få som var så vidt og mangfoldig lest som Alexandre Dumas. Hans fortellinger har blitt oversatt til mer enn hundre ulike språk og har inspirert mer en 200 spillefilmer.
Alexandre Dumas’ hjem utenfor Paris, Château Monte Cristo, er blitt restaurert og er åpent for publikum.
[rediger] Film
Fortellingen om de tre musketerer har blitt filmatisert utallige ganger, første gang som fransk stumfilm i 1921, «Les Trois Mousquetaires» (1921) med Aimé Simon-Girard som d'Artagnan. Den ble spilt inn på nytt som talefilm i 1933 med den samme regissør og mange av de samme skuespillerne i de samme rollene. En amerikansk stumfilm med tilsvarende tittel og med Douglas Fairbanks i hovedrollen kom også i 1921.
Mest kjent i Norge er kanskje «The Three Musketeers» (1973) og «The Four Musketeers» (1974), en adapsjon som er uvanlig tro til romanen, regissert av Richard Lester med Michael York som d'Artagnan. Det samme returnerte femten år senere med ytterligere en film kalt «The Return of the Musketeers» (1989), basert på «Tyve år etter».
En Disney-produksjon, «The Three Musketeers» (1993) med populære amerikanske ungdomsskuespillere som Charlie Sheen som Aramis, Kiefer Sutherland som Athos, Chris O'Donnell som D'Artagnan, Oliver Platt som Porthos, og Tim Curry som Richelieu, er en gjenganger på kommersielle TV-stasjoner, men er svært amerikanisert og lite troverdig, både overfor romanen og det historiske miljøet.
[rediger] Utgivelser på norsk
Alexandre Dumas' meste kjente bøker blir ofte utgitt på nytt i Norge, stundom også i nyoversettelser, men som regel i forkortede utgaver, ofte beregnet på yngre lesere. Per 2007 er følgende tilgjengelige:
Disse bøkene kan lånes på bibliotek eller kjøpes antikvarisk, her oppgis seneste utgave:
Andre titler

Summary:
Alexandre Dumas den eldre (fransk: père), fødselsnavnet var Dumas Davy de la Pailleterie (født 24. juli 1802 i Villers-Cotterêts i Frankrike, død 5. desember 1870 i Puys nær Dieppe) var en fransk forfatter.
Alexandre Dumas den eldre er mest kjent for sine tallrike romaner og eventyr som har gjort ham til den mest leste franske forfatteren i verden. Mange av hans romaner, som «Greven av Monte Cristo» og romanene om «De tre musketerer», gikk først som føljetonger, et fransk fenomen som senere ble vanlig i resten av verden. Dumas skrev også skuespill, artikler for magasiner og tidsskrifter, og han var en høyt profilert korrespondent. Dumas var av blandet rasebakgrunn, en såkalt kvadron, hans far var mulatt ved at dennes mor var slave av afrikansk bakgrunn (negerslave) , og Dumas måtte tåle en del rasisme i løpet av sin levetid. Særlig tegnede karikaturer spilte uhemmet på hans utseende.
Hans sønn, Alexandre Dumas den yngre, ble også forfatter, mest kjent for «Kameliadamen».


[rediger] Kirken i middelalderen
Kirken og Olavs grav ble et viktig pilegrimsmål for hele Nord-Europa, skjønt det også er belagt at det kom pilegrimer fra mange andre deler av den kristne verden. I Middelalderen var Nidarosdomen katedral for en katolsk erkebiskop (før 1153: biskop), og erkebispedømmet Nidaros' kirkeprovins omfattet suffraganbispedømmer i hele Norge og på daværende eller tidligere norske skattland. Ansvaret for Domkirkens korbønn ble ivaretatt av augustinerkorherrene og av sekulargeistligheten, ved at disse to kategorier innen presteskapet utgjorde hver sin halvpart av domherrene. Augustinerkorherrene hadde sitt kloster på Helgeseter, på den annen side av Nidelven.
Erkebispegården (Erkebiskopens residens) ble lagt umiddelbart sør for kirken.
[rediger] Etter reformasjonen
Etter reformasjonen fortsatte kirken som domkirke i Trondhjems stift for den lutherske superintendent, som erstattet biskopen, og fra 1578 ble kirken menighetskirke for et luthersk kirkesogn – Nidaros Domkirkes menighet – og er det fremdeles. Superintendent-embetet fikk tilbake biskops tittel i 1660 i det lutherske bispedømmet, men den lutherske biskop hadde ikke erkebiskops rang, og var heller ikke primas. Kongen i København var kirkens overhode, og Trondheim var ikke lenger Norges kirkelige hovedstad.
Nidarosdomen er en katedral i europeisk sammenheng, selv om den i størrelse ikke kan måle seg med de største og prektigste katedralene i Frankrike, Tyskland og England. Av de middelalderske bispekirkene i den norske kirkeprovins er det ellers bare Stavanger domkirke og Magnuskatedralen på Orknøyene som har overlevd. Katedralen i Bergen er nesten helt forsvunnet, og Hallvardskatedralen i Oslo og domkirken i Hamar er det bare ruiner igjen av. Nidarosdomen er også den eneste kirken i Norge som har en fullt utviklet gotisk basilikaform med strebebuer. Til forskjell fra alle andre lutherske kirkesogn i Norge er det bygningsmessige ansvar – fra 1869 – ivaretatt over statsbudsjettet, med etableringen av bygghytten Trondhjems Domkirkes Restaureringsarbeider (fra 1929 Nidaros Domkirkes Restaureringsarbeider) og er ikke et kommunalt ansvar.
[rediger] Stedsvalg knyttet til Olav den Hellige
Nidarosdomen er bygget over det antatt første midlertidige gravstedet for Olav Haraldsson, som ble drept i Slaget ved Stiklestad i 1030. Han ble først lagt i en sandmæl ved Nidelven litt ovenfor Trondheimskaupangen, angivelig der koret i Nidarosdomen er i dag. Dette er imidlertid diskutert; en mulig alternativ plassering er ved Olavskilden ved Hadrians plass ved Nidelven. Snorre beretter inngående om de jærtegn som hadde funnet sted med kongens hellige levninger: En herlig duft strømmet fra hans legeme. Han var rød i kinnene som om han nettopp hadde sovnet. Han ble – etter noen måneder – flyttet, men fire år etter helligkåringen 3. august 1031 ble han flyttet tilbake til et kapell som etterhvert vokste og ble Nidarosdomen.
[rediger] Nidarosdomen reiser seg, Norge blir egen kirkeprovins
Omkring 1070 lot kong Olav III Kyrre bygge en større Kristkirke. Den var av stein og stod ferdig om lag i 1090. Olavsskrinet med Hellig-Olavs legeme stod på høyalteret i Kristkirken.
Det var Olavs helgenstatus som gjorde at pilegrimer flokket til Nidaros. Helgenkongens grav ble en vekstfaktor for byen og gjorde den til det selvfølgelige sete for en biskop nordenfjells. I 1152/53 ble bispesetet i Nidaros opphøyd til erkebispesete og metropolitansete for den nyopprettede norske kirkeprovins. De to første erkebiskopene, Jon og Øystein, satte i gang et stort byggeprosjekt for å gjøre Kristkirken større. De nye delene ble bygd i anglo-normannisk-romansk stil.
I 1183 kom erkebiskop Øystein hjem fra England. Byggestilen ble lagt om til unggotikk. Kirken sto antakelig ferdig omkring år 1300.
Ved reformasjonen forsvant både den norske katolske kirke og dens erkebiskop.
[rediger] Beskrivelse og bygningshistorie
Kirken har en lang og spennende bygningshistorie fra den ble påbegynt og helt opp til våre dager. Den har bygningsdeler som er mellom 850 og 30 år gamle. Den er blitt utsatt for en rekke store branner og restaureringer. Det største arbeidet må være gjenoppbyggingen av skipet, som hadde stått som en takløs ruin i nesten fire hundre år etter brannen i 1531.
Kirken er bygget etappevis over en lang periode. Slik den står nå, er den en restaurert og i store stykker rekonstruert utgave av den tredje kirken som ble reist på stedet.
[rediger] Bygningshistorie i middelalderen
Opprinnelig ble det reist en trekirke, nærmest et kapell, over helgenkongens opprinnelige hvilested (allerede på 1030-tallet). Etter få år ble den erstattet en lang steinkirke. Av den er det i dag lite eller intet igjen, men fundamenter kan lett identifiseres under gulvnivå.
Mot midten av 1100-tallet begynte byggingen av den kirken som står i dag. Den består av følgende deler:
[rediger] Branner og reparasjoner
Kirken ble flere ganger herjet av brann under middelalderen, noe som førte til reparasjoner og av og til nybygg. Den brant i 1328, 1432, 1451 (antagelig), og i 1531.
Kirken brant også etter reformasjonen: I 1708 brant hele katedralen, unntatt steinmurene. Kirken brant på nytt i 1719 etter lynnedslag.
[rediger] Restaurering i nyere tid
(Se utdypende artikkel: Restaureringen av Nidarosdomen)
En stor restaurering av katedralen begynte i 1869. Oppdraget ble gitt til arkitekten H.E. Schirmer. I perioden 1869–1871 ledet han restaureringen av kapittelhuset. Det ble reist kritikk mot Schirmer fordi han tok seg for store kunstneriske friheter i restaureringsarbeidet og hans kontrakt ble ikke fornyet. I 1872 overtok arkitekt Christian Christie arbeidet. Han arbeidet svært omhyggelig med det arkeologiske materialet for å avdekke alle sider ved kirkens historie før han begynte arbeidet på koret, tårnet og tverrskipet.
Det ble seinere vedtatt å gjenreise skipet og vestfronten. Fra 1909 ble arbeidet ledet av arkitekt Olaf Nordhagen. På det meste arbeidet det 90 mann ved restaureringsarbeidene, derav 50 steinhoggere. Skipet sto ferdig i 1930, og etter å ha fått sitt forslag til utforming av vestfronten godkjent, tok arkitekt Helge Thiis over arbeidet samme år. Vestfronten med de to vesttårnene var ferdig i 1968, og siste statue på vestfronten ble satt opp i 1983. Først i 2001 ble restaureringsarbeidene offisielt «avsluttet». Men restaurering av restaureringen er i gang: utskifting av dårlig stein og forsterkning av svake punkter pågår fortsatt, etter en restaureringsplan – utarbeidet i 1998 ved Øivind Lunde og Per Storemyr – for perioden 1999–2019.
[rediger] De enkelte deler
[rediger] Koret
Koret ble bygget i to perioder; den første fra 1140 til slutten av 1180-åra, den andre fra omkring 1200. Noen mener at kirken først ble påbegynt etter at Nidaros var blitt erkebispesete i 1152. Koret er i gotikk og viser stor likhet med Lincolnkatedralen i England. Bygghytta i Nidaros er trolig gjennom hele 1200-tallet blitt forsynt med håndverkere herfra.
Koret ble skjønnsomt reparert etter brannen i 1328. Det ble gjort enkelte forsøk på reparasjoner av tårnet og koret etter en ny brann i 1531. I 1708 brant hele katedralen, unntatt de ytre murveggene. Den brant igjen i 1719 som følge av et lynnedslag, og da restaureringsarbeidene tok til i 1869, var tårnet et lappverk av ulike nødreparasjoner, og hvelvene i koret hadde rast sammen.
[rediger] Tverrskipet
Tverrskipet, som er romansk, har to små kapeller som utbygg mot øst.
Kapellet på sørsida kalles Johanneskapellet. En innskrift viser at det ble innviet av erkebiskop Øystein Erlendsson i 1161 – den eneste innskrift i kirken med et årstall som kan brukes til datering. Den latinske innskriften forteller at kapellet ble innviet 26. november 1161 til både Døperen Johannes, den hellige Vincens av Saragossa og den hellige pave Sylvester. Dette knippet av helgener var et klart og sterkt programmatisk utsagn fra erkebiskopens side om kirkens selvstendighetsambisjoner. Den hellige Johannes Døperen ble myrdet av den urettferdige konge Herodes Antipas, den hellige Vincens ble torturert i hjel av en annen myndighetsperson, den romerske guvernør Dacian i Spania, som gjorde sitt ytterste for å utrydde kristendommen. Om den hellige Sylvester er det nødvendig å kjenne til (den feilaktige men i middelalderen alminnelig aksepterte) historien om Den konstantinske skjenkelse (Donatio Constantina): Den hevdet at keiser Konstantin overdro til pave Sylvester og hans etterkommere primatet over de store kirkelige patriarkater, men også den verdslige makt og myndighet over byen Roma og alle italienske eller vestlige regioner med tilhørende provinser, byer og steder. Dermed ble middelalderpavenes herskerkrav underbygd.
Ved denne dedikasjonen av det første ferdigstilte kapell i den nye Kristkirken under bygging markerte erkebiskopen overfor den norske kongemakt at den verdslige makt, som stadig hadde latt troens mennesker lide, ville gjøre rett i fullt ut å anerkjenne Kirkens selvstendighet og rettmessige stilling.
Kapellet i den nordre tverrskipsarmen – lektoriet – ble innviet noe seinere.
Tverrskipene ble noe modifisert i retning av gotikk for å tilpasse dem til det tilbygde koret, og de viser interessante overgangsformer mellom romansk og gotisk arkitektur.
[rediger] Kapittelhuset
Kapittelhuset – også kalt Skrudhuset – ligger som et frittstående tilbygg på nordsiden av koret. Utvendig er det helt romansk, med tykke murer og rundbuete vinduer. Men innvendig har det spissbuer i hvelvene. Skrudhuset er etter nordiske forhold et uvanlig tidlig eksempel på det forestående stilskiftet.
– Det omtales også som Mariakapellet, skjønt det i Middelalderen antagelig aldri har fylt en slik funksjon.
[rediger] Oktogonen
Oktogonen er den åttekantede avslutningen av kirken mot øst. Fischer mener at biskop Øystein (Erlendsson) fikk ideen til denne uvanlige koravslutningen under sitt eksil i England i 1180–83. Ved katedralen i Canterbury var et martyrium for Thomas Becket under oppføring på denne tida, og dette kan ha gitt en impuls til oktogonen.
Utformingen av oktogonen i Canterbury var i sin tur etter alt å dømme en etterligning av strukturen rundt Jesu grav i Gravkirken i Jerusalem.
Innvendig har oktogonen en blindarkade – dvs. en dekorativ buegang som springer fram i relieff på hel vegg – med spissbuer med blondeutsmykning og kapitéler med bladutsmykning. Utvendig dominerer figurative utsmykninger – dyrekropper, menneskemasker og bladverk. Et par mannshoder i naturalistisk stil finnes bevart.
Hensikten med denne utfomingen var å skape et ambulatorium, en koromgang, for de mange pilegrimer som slik kunne komme nær opptil Olavsskrinet, som var anbragt på høyalteret. På sin gang rundt høyalteret kom pilegrimene også til en brønn inkorporert i sørøstveggen, over kirkens olavskilde.
Mye tyder på at det under arbeidet med oktogonen utover på 1200-tallet oppsto en egen steinhoggerskole i Nidaros, med figurframstillinger som det hverken i Frankrike eller England finnes direkte forbilder for.
Etter brannen i 1328 ble det utført omfattende reparasjonsarbeider inne i oktogonen. Det ble også oppført en gjennombrutt skillevegg (screen) ut mot koret. Denne ble vakkert restaurert under erkebiskop Erik Walkendorf mellom 1510 og 1521, det siste arbeidet som ble utført på Nidarosdomen før forfallet satte inn i etterreformatorisk tid. Ettersom denne delen av kirken tok mindre skade av seinere branner, framstår oktogonen i dag som den mest autentiske delen av Nidarosdomen.
[rediger] Skipet med Vestfronten
Skipet utgjorde en storstilt utvidelse av kirken da det ble påbegynt under erkebiskop Sigurd Erlendsson i 1248. Stilen karakteriseres som høygotikk, med klare engelske forbilder. Blant annet kan englerelieffene på buegangene referere til «englekoret» i Lincolnkatedralen og til Westminster Abbey, som ble påbegynt i 1245. I løpet av 1700-tallet raste hvelvene i skipet sammen, slik at bare en del av ytterveggene sto igjen midt på 1800-tallet.
På 1800-tallet var Vestfronten svært redusert og ødelagt. Bare fem av de opprinnelig 30–40 statuene var i behold. Det var derfor stor tvil om hvordan veggen kunne ha sett ut i middelalderen. En tegning av Jacob Maschius fra 1661 viser én skulpturrekke og to lave tårn over arkaden, og det ga noen holdepunkter. Men da restaureringsarbeidet tok til, oppsto en langvarig ekspertstrid som ikke ble avsluttet før Helge Thiis' forslag med tre skulpturrekker over arkaden ble godkjent i 1929.
Det er enighet om at Vestfronten har vært en skjermfasade («screen wall») av dekorativ art foran skipet, og at denne også har dekket nedre del av vesttårnene. Ideen med en slik skjermfasade kom fra England, mens de bevarte skulpturene også viser påvirkning fra fransk og muligens tysk gotikk.
[rediger] Kapeller i triforiehøyde
I «annen etasje» av kirken, det som på arkitektspråket kalles triforiet, er det tre kapeller som vanligvis ikke er tilgjengelige for besøkende. Det mest forseggjorte er Mariakapellet på nordre tverrskips østside. Kapellet er såvidt grundig istandsatt med moderne glassmalerier av kunstneren Oddmund Kristiansen at det av og til brukes til gudstjenester, bl.a. vielser. Samme kunstner har også laget glassmaleriene i Olavskapellet, som har tilsvarende plassering i søndre tverrskip.
Det tredje kapellet er svært lite og ikke videre klargjort for liturgisk bruk. Det er Mikaelskapellet, helt mot nord i nordre tverrskip, over inngangspartiet. Det er i katolske land vanlig å se Mikaelskapeller på sørsiden av større kirker, ettersom Erkeengelen Mikael ble anropt som vern mot helvetes makter. I det høye nord hadde man fornuftigvis innsett at helvete ikke var et varmt sted, men derimot et svært kaldt. Dette er formodentlig årsaken til plasseringen av kapellet.
[rediger] Glassvinduer, statuer, portaler, orgel og andre elementer
[rediger] Glassvinduene
Rosevinduet: I 1903 forelå et utkast til utforming av vestfronten fra arkitekt Christie. Dette var uten rosevindu, men Jens Thiis mente at et slikt var nevnt i 1500-talls kilder. Dette førte til en heftig debatt som etterhvert ble kalt rosekrigen. Problemet var at en ikke hadde arkeologisk belegg for hvordan vestfronten hadde sett ut. Til slutt godkjente Stortinget Olaf Nordhagens vestfrontutkast fra 1911 med rosevindu.
Glassmaleriene ble utført av Gabriel Kielland i perioden 1913–1934, etter å ha vunnet en konkurranse som var utlyst i 1908. Han hadde også ansvaret for vinduene i skipet og rosevinduene i sør og nord.
Vinduet i vestfronten har temaet dommedag fordi det er vendt mot solnedgangen.
I nord finner vi Jomfru Maria med barnet omgitt av forfedre og gammeltestamentlige konger. I vinduene under det nordlige rosevinduet finner vi gammeltestamentlige profeter.
I syd er temaet Den Oppstandne Kristus omgitt av scener fra evangeliene. Apostlene er i vinduet under.
Vinduene er inspirert av de franske katedralene, spesielt Chartres-katedralen. De ble laget i en glasshytte ved Nidarosdomen og er ikke direkte kopier av noen bestemte glassmalerier fra middelalderen.
[rediger] Skulpturene
Nidarosdomen har en rekke skulpturer. Noe er bevart fra middelalderen, for det meste på Oktogonen.
Vestfronten og dens skulpturer:
(se utdypende artikkel: Vestfronten på Nidarosdomen)
Vestfronten har et stort antall skulpturer, men de fleste er ikke fra middelalderen. Under restaureringen måtte en skaffe til veie skulptur for å fylle vestfronten. Det ble laget et skulpturprogram som var inspirert av middelalderens stil.
Over midtportalen står en fremstilling av korsfestelsen ved Wilhelm Rasmussen, i gavlen over rosevinduet en dommedagsscene, og øverst i den øverste gavlen Kristus i triumf ved Kristofer Leirdal.
Skulpturene fyller tre etasjer. Her finner vi helgener med tilknytning til Norge, som St. Olav og St. Sunniva, apostlene, biskoper og patriarker.
Det morsomme med disse skulpturene er at mange av dem er portretter av kjente personer i billedhuggernes samtid. St. Klemens er et portrett av dikteren Olav Aukrust. Biskop Sigurd har tre avhugne hoder på et fat, og de har trekk fra arkitektene Gudolf Blakstad, Herman Munthe–Kaas og Helge Thiis. Bronseskulpturen av Erkeengelen Mikael som kneiser helt øverst over nordre vestfronttårn, modellert av Kristofer Leirdal, bærer Bob Dylans ansiktstrekk.
Bakgrunnen for å la billedhuggerne ta seg slike friheter var at forgjengerne i middelalderen også hadde moro av å lage portretter av samtidige biskoper, byggmestre og arkitekter. I middelalderen laget en ikke realistiske portretter ved å overføre modellenes ansiktstrekk til skulptur eller maleri, men snarere typeportretter som fortalte noe om personenes samfunnsposisjon som biskoper eller konger.
Skulpturene på oktogonen: Oktogonen er det rikest dekorerte middelalderske arkitekturverk i stein som fremdeles eksisterer i Norge. Skulpturer er plassert i et bånd under vinduene, og under gesimsen finner vi konsoller som er hugget ut som manns- og kvinnebyster.
Søylene i eksteriøret har ingen statisk funksjon, men er rent dekorative elementer. De er av hvit trøndersk marmor. I engelsk gotikk var det vanlig å bruke mørkegrønne søyler i kontrast til den lyse kalksteinen. Dette var et tema innført av arkitekt Guillaume de Sens i Canterbury-katedralen (1174 – 1178). På Nidarosdomen laget man den omvendte kontrastvirkningen med hvite søyler mot den grågrønne klebersteinen.
[rediger] Portaler
Kirken har mange portaler, tre i vestfasaden, to i skipet, og én i tverrskipet og i oktogonen.
Portalen i nordre tverrskip kalles ofte nordportalen og er i anglonormannisk stil, den utgaven av romansk arkitektur som ble utviklet i Normandie og England på 1000-tallet. Portalen har sik-sak-border (chevron), foldekapiteler og løvemasker.
[rediger] Orgler
Nidarosdomen har to store pipeorgler, som begge er regnet for å ha stor historisk verdi. Det eldste ble bygd av den tyske orgelbyggeren Johann Joachim Wagner i 1738-39 og ble satt opp av mestersvennen Peter Migend i 1741. Det har 30 stemmer, 2 manualer og pedal, og står på et galleri i det nordlige tverrskipet. Etter å ha vært lagret i kirken fra 1930 ble det i 1994 restaurert og satt opp igjen av Jürgen Ahrend. Galleriet er utformet av domkirkearkitekt Arne Gunnarsjaa.
Til 900-årsmarkeringen av slaget på Stiklestad i 1930 ble et nytt stort orgel bestilt fra den tyske orgelfabrikken Steinmeyer. Da det stod ferdig, hadde det 127 stemmer, 4 manualer og pedal. Under en svær ombygging på 1960-tallet ble Steinmeyer-orgelet flyttet til et nytt galleri i vestenden av kirken, og mange stemmer ble fjernet. Dette ødela mye av helheten i instrumentet, og det er planer om en altomfattende restaurering. Det har lenge vært strid i miljøet rundt Domkirken om «orgelsaken».
[rediger] Påvirkning fra andre kirker
Sannsynligvis er det mange kirker som har tjent som forbilder for Nidarosdomen. Hovedtrekkene i kirken følger et vanlig domkirkeskjema, men den har bare ett tverrskip. Det var vanlig med to i engelske kirker. Den mangler også et retrokor eller Lady Chapel. Istedet har den oktogonen som koravslutning i øst. Dette er spesielt for Trondheim, selv om oktogonformen har sine forbilder på kontinentet og i Gravkirken i Jerusalem. En rekke små middelalderkirker bygget i Midt-Norge og annetsteds i Norge har former som er blitt inspirert av oktogonen i Nidarosdomen.
Imidlertid kan det påvises sterk påvirkning fra Lincolnkatedralen og fra koret i Canterburykatedralen. I skipet finnes likhetspunkter med «englekoret» i Lincoln. Men murene i Trondheim er tynnere, noe som er mer vanlig i franske kirker.
Det som voldte restaureringsarkitektene mest bry, var vestfronten. Én engelsk katedral har en vestfront som ligner litt på Trondheim, Lichfieldkatedralen. Den er en syntese mellom de franske totårnsfasadene og den engelske skjermfasaden. Noen forskere mener at Nidarosdomens vestfront kan ha hatt likheter med denne, men at det er to bygninger med ulik byggehistorie som heller må betraktes som paralleller.
[rediger] Mulige forbilder
Nidarosdomen kan også ha fellestrekk med Christ Church Cathedral i den eldste del av Dublin (som fra 800-tallet inntil 1170 i hovedsak var en norrøn by (Østmannabyen - Oxmanstown) . Nidarosdomen kalles også Kristkirken i Nidaros, som er et tvillingnavn til Kristkirken i Dublin. Kristkirken i Dublin ble bygget fra 1030-tallet av etterkommerne etter vikinger som bosatte seg omkring Irskesjøen, og sto i nær kontakt med Norge til godt etter Svartedauden. Den som oppsøker Christ Church i Dublin, vil kjenne igjen byggemåte og stil.

Summary:
Koordinater: 63°25′37″�N 10°23′45″�Ø
Nidarosdomen, egentlig Nidaros domkirke, er Norges mest sentrale kirke. Den er i dag en luthersk domkirke og menighetskirke og betraktes både som Norges nasjonalhelligdom og som kroningskirke (selv om det ikke lenger foretas kongekroninger i Norge). I den norske Grunnloven av 1814 ble det slått fast at Kongeriket Norges regent skal krones i Trondheim. Nidarosdomen ble sist benyttet som kroningskirke i 1906, da Haakon VII ble kronet. Etter at Stortinget avskaffet kroningsseremonien, i 1908, har kirken vært brukt til signing av regenten. De norske kronregaliene har vært oppbevart i kirken.
I Middelalderen hadde kirken også det høystemte tilnavnet «Cor Norvegiae» (Norges hjerte) siden den var Olav den Helliges gravkirke. Et vanligere navn var Kristkirken i Nidaros; selv om den var sterkt knyttet til Hellig Olav, var den ikke viet til ham, men til den hellige Treenighet.


[rediger] Historie
[rediger] Før første verdenskrig
I krigene mellom antikkens Hellas og Persia i 499–448 f.Kr. og de peleponnesiske kriger ble det brukt landgangsoperasjoner. Den første amfibiske operasjonen man kjenner til var da grekerne, i følge Homers Iliaden, landsatte styrker på stranden i nærheten av Troja. Det første angrepet på en strand var antageligvis ved slaget ved Maraton i 490 f.Kr.. Perserne etablerte et brohode i et forsøk på å invadere Hellas. De hadde modifiserte skip med ramper for hestene, forløpere til moderne landgangsfartøyer.
Romerne tok Kartago med en landgangsoperasjon i 202 f.Kr., og Julius Cæsar ga til og med styrkene sine spesiell trening i landganger før han invaderte England i 55 f.Kr.. Engelskmennene ble også slått av Vilhelm Erobreren etter en landgang før Hastings i 1066.
Mongolene forsøkte å ta Japan på 1200-tallet med en invasjonsflåte, men mislyktes. Japanerne invaderte Korea sent på 1500-tallet, men ble slått tilbake to ganger av flåten til den koreanske admiral Yi Sun-Shin.
Under den amerikanske revolusjonen i 1776 stormet amerikanske styrker Britisk Bahamas. Skipskanoner gjorde nå at flåten kunne støtte soldatene som gikk i land, men på samme tid ble det utviklet kystartilleri som var en trussel mot flåten. Krigsskip måtte nå begynne å eskortere skipene som brakte inn menn, utstyr og forsyninger. Under den amerikanske borgerkrigen landsatte den amerikanske marinen gang på gang små styrker både langs kysten og opp elvene. Sørstatsgeneralen Robert E. Lee uttalte «Hvor enn flåten kan sendes kan vi ikke stå i mot landsettingene... Vi har ingen ting som kan stå i mot hans tunge skyts.»
Under den spansk-amerikanske krigen utviklet den amerikanske marinen nye taktikker for landsettinger. Mest kjent av trefningene er da 650 marineinfanterister tok Guantánamo Bay og 16�000 soldater ble landsatt ved Santiago på Cuba, selv om den sistnevnte styrken stort sett mislyktes i sine krigsmål.
[rediger] Første verdenskrig og mellomkrigstiden
Under første verdenskrig var moderne amfibisk krigføring fremdeles et nytt felt. Både taktikk og utstyr var enkelt og ofte improvisert.
I denne perioden var britiske Royal Marine Light Infantry (RMLI) stort sett i bruk som militærpoliti og kanonmannskaper om bord på krigsskip. De ble i 1914 integrert med en divisjon satt opp av Royal Navy, kalt Royal Naval Division. Hensikten var å kjempe på land. På tross av dette måtte hærstyrker utgjøre hovedtyngden av kampstyrkene i landgangsoperasjoner gjennom krigen. RMLI ble på 1920-tallet slått sammen med Royal Marine Artillery og dannet Royal Marines.
Den første landgangen i krigen fant sted i 1914 og endte i katastrofe. En større styrke fra den britiske indiske hæren ble sendt for å gå i land ved byen Tanga i det som den gang het Tysk Østafrika. Tyskerne der oppdaget de britiske forberedelsene og rakk å forberede seg på invasjonen. Resultatet ble at de britisk/indiske styrkene måtte trekke seg tilbake med store tap og uten det tyngre utstyret sitt.
Den allierte invasjonen mot Det osmanske riket ved slaget ved Gallipoli i 1915 var en enda større katastrofe enn Tanga. Soldater rodde i land i åpne hvalbåter eller ble fraktet inn med slepebåter. De uerfarne allierte soldatene ble praktisk talt slaktet ned av de osmanske forsvarerne. Mange kom ikke engang ut av båtene. Ved den andre landgangen ved Suvla i august hadde de forgjengeren til moderne landgangsfartøyer, den pansrede «Beetle» (engelsk: Bille). 489�000 soldater ble satt inn på alliert side, og av disse ble 252�000 drept, skadet eller syke. Tallene for de tyrkiske forsvarerne var rundt en halv million mann i forsvar, og rundt halvparten av disse drept, skadet eller syke.
I mellomkrigstiden utviklet den amerikanske marinen og marinekorpset spesialisert utstyr for landganger. Nye landgangsfartøyer og amfibiske kjøretøyer ble testet ut. Skipene ble lastet for å kunne losses hensiktsmessig; ikke bare for å maksimere hva som kunne tas med som tidligere. I 1910 hadde marinekorpset etablert sin skole for amfibiekrigføring i New London, Connecticut, og under general John Lejeune utviklet de en ny doktrine, publisert i 1934 som Tentative Landing Operations Manual, en manual som til en viss grad er aktuell fremdeles.
[rediger] Andre verdenskrig
I løpet av Stillehavskrigen ble det gjennomført et utall landgangsoperasjoner, først under den japanske ekspansjonen, deretter under den allierte «øyhoppingen» for å drive japanerne tilbake. Japanerne lot sine amfibiske styrker svinne hen etter framgangene de hadde hatt fram til 1942, og forberedte seg heller på statisk forsvar av de nye besittelsene. I mellomtiden perfeksjonerte det amerikanske marinekorpset og den amerikanske hæren landgangsoperasjoner. På grunn av marinekorpsets begrensede størrelse gjennomførte hæren både flere landgangsoperasjoner og hadde flere skip enn marinekorpset. På denne tiden ble også luftbåret angrep bak strandlinjen i samspill med landgangen tatt i bruk.
Presis nærstøtte både fra skipsartilleri og fly fra hangarskip hjalp angriperne i å nedkjempe forsvarerne. Samvirket mellom de amerikanske våpengrenene satte standarden også for ettertiden.
I Europa innså de allierte etter det mislykkede Diepperaidet i 1942 at videreutvikling av amfibisk krigføring var helt nødvendig før en invasjon av det europeiske kontinentet kunne settes i verk. En av de direkte følgene av dette var at det ble utviklet et stort antall spesialkjøretøyer spesielt for amfibiske operasjoner. Først av disse var Amtrac (kort for Amphibious Tractor), et amfibisk pansret kjøretøy. Marineinfanteriet hadde nå en viss beskyttelse i den sårbare perioden fram til de kom opp på stranden. Amfibielastebilen DUKW, kalt Duck til vanlig, ble også tatt fram og mye brukt. Stridsvogner ble tilpasset svømming eller spesielle oppdrag på stranden. Dette inkluderte «teppelegging» for å bedre underlaget for andre kjøretøyer, fylling av grøfter med bunter med rør (fascine), minerydding og bergning av andre kjøretøyer.
De nye kjøretøyene spilte en viktig rolle da invasjonen av det europeiske kontinentet endelig ble satt i verk gjennom historiens største landgangsoperasjon, den allierte landgangen i Normandie. To arméer, en britisk og en amerikansk, ble landsatt. Fra 6. juni 1944 til slutten av måneden hadde de allierte fått i land 850�000 mann og 150�000 kjøretøyer på det europeiske fastlandet. Andre kjente landganger under andre verdenskrig var Operasjon Torch i Nord-Afrika i 1942, landgangen på Sicilia i 1943 og landgangen på det italienske fastlandet ved Anzio i 1944.
[rediger] Nyere tid
Etter andre verdenskrig ble amfibiske operasjoner mindre viktige, men ikke uaktuelle. Det forble nyttig å holde fienden på tærne gjennom å kunne true hans kystlinjer. Bare USA vedlikeholdt amfibiske styrker på samme skala som under andre verdenskrig, men fikk bare brukt dem til én stor operasjon i etterkrigstiden, nemlig ved Incheon i 1950 under Koreakrigen. Der ble det satt i land 70�000 mann bak de nordkoreanske linjene, noe som lettet trykket på FN-styrkene i Busan og var et vendepunkt i krigen. Etter dette hadde amerikanske flåter i Stillehavet og Middelhavet marineinfanteri lastet klar på skip med utstyret sitt. Det ble brukt en eller flere forsterkede bataljoner på rundt 1�800 mann per flåte.
Amfibiske styrker ledet operasjoner i den Dominikanske republikk i 1965, under Suez-krisen i 1956 og i Falklandskrigen i 1982.
Under Gulfkrigen deltok en landsettingsstyrke på 43 skip med 18�000 marineinfanterister fra amerikansk side. Denne styrken bandt opp mellom 7 og 11 irakske divisjoner som forberedte seg på en landsetting som aldri kom.
Under hele den kalde krigen hadde Warszawapakten stående amfibiske styrker for å true Norge, landene rundt Østersjøen, Svartehavet og Middelhavet. Nato hadde sine styrker stående klare for mottrekk i de samme områdene. Amfibiestyrkene ble spådd en kort framtid under hele etterkrigstiden, men er fremdeles med oss.
Folkerepublikken Kina bygger forøvrig stadig ut sin amfibiske slagkraft som en forsikring mot en eventuell formell uavhengighetserklæring fra den selvstyrte øya Taiwan (Republikken Kina), som ligger like utenfor det kinesiske fastlandet.
[rediger] Amfibiske operasjoner
Amfibiske operasjoner deles inn i flere typer, og vanligvis nevner man fire av disse: Amfibisk landsetting, amfibisk tilbaketrekking, amfibisk demonstrasjon og amfibisk raid.
Amfibiske styrker brukes også til andre oppgaver enn disse, for eksempel evakuering av sivile fra krigssoner og elveoperasjoner. Dette siste har blitt mye brukt i de siste 20 årene, da amfibiske styrker ofte er de som er best egnet til den type operasjoner. En eksempel fra nyere tid er da USA, Frankrike og Storbritannia løftet ut omtrent 4�000 sivile fra Elfenbenskysten i november 2004. Et annet eksempel er Operasjon Assured Response, hvor USA hentet ut 2�440 sivile fra Monrovia i Liberia mellom april og juni 1996.
Under planlegging av amfibieoperasjonen skal man koordinere sjøstyrker, landstyrker og luftstyrker. Denne koordineringen er et av de vanskeligste punktene, og man har flere historiske eksempler på at det kan gå galt. Det praktiseres forskjellige metoder, men man utnevner vanligvis en maritim styrkesjef og en landstyrkesjef. Før styrkene er landsatt er det ofte den maritime styrkesjefen som har kommandoen over landstyrkene.
I planleggingsfasen tar man høyde for en del forskjellige faktorer i tillegg til vanlige militære operasjoner. Noen av disse er:
[rediger] Amfibisk landsetting
Amfibisk landsetting regnes som den vanligste formen for amfibieoperasjon. Det er en operasjon foretatt fra sjøen mot et fiendtlig eller antatt fiendtlig område.
I forbindelse med operasjonen blir det ofte landsatt styrker fra luften, bak fiendens linjer. Dette er for å sikre egne styrker fra motangrep og for å generelt skape kaos for fienden. Operasjonen blir nesten alltid understøttet av fly i taktiske og strategiske operasjoner, for å opprette et luftherredømme over landgangsområdet.
Konseptet har vært i bruk siden før Kristi fødsel, og romerne gjorde for eksempel bruk av det i sitt angrep på Storbritannia i 1. århundre f.Kr.
I moderne tid blir tropper som skal foreta selve landgangen, transportert til like utenfor kysten av større skip (for eksempel et amfibisk landingsskip), for deretter å gå ombord i mindre båter eller amfibiske kjøretøy, som kan gå helt inn til landingsstedet. I de tilfeller helikopter brukes, er dette for å gi sikring til selve landgangen eller som en mindre, begrenset redningsoperasjon. Det finnes også spesialbygde skip som kan transportere utstyr og soldater direkte til landingsstedet. USA, Storbritannia og Russland bruker i stor grad luftputefartøyer i slike operasjoner, fordi de har høy fart og kan bevege seg også på land (og slik landsette styrkene et godt stykke inn på stranden), i tillegg til «konvensjonelle» skip.
[rediger] Eksempel på landsetting av US Marine Corps
Det amerikanske marinekorpset er den dominerende amfibiestyrken i verden i dag. Mange andre nasjoner bruker metoder utviklet av dem, dog i mindre skala. Eksempelet her viser en Marine Expeditionary Force (MEF) og hvordan den kan tenkes å angripe en forsvart kyst i moderne tid. En MEF består av en forsterket divisjon, en luftstridsving og en trenbrigade, som fraktes på over 60 skip, med over et dusin krigsskip som eskorte.
Styrken som nærmer seg den fiendtlige kysten har antageligvis planlagt operasjonen minst en ukes tid. Før de forlater det amerikanske fastlandet har de en travel periode. Skipene som skal brukes ankommer i tilfeldig rekkefølge, men alt utstyret må pakkes hensiktsmessig for selve landgangsoperasjonen. Hvis det er tid gjør divisjonen en øvelselandgang sammen. Det er sjelden øvelser på divisjonsnivå, så hvis man kan øve sammen før den skarpe operasjonen kan man kanskje unngå å gjøre kostbare feil. Imens jobber etterretningsstyrkene hardt for å kartlegge fiendens posisjoner og mulige mottrekk.
På veien mot kysten som skal angripes gjør flåten styrken fraktes med forsøk på å enten unngå å bli oppdaget eller å skjule sine hensikter for fienden. Den samlede flåten ønsker å bruke bare en dag eller to på å nå den fiendtlige kysten, et tidsrom som gir tid for avledningsmanøvre, men allikevel minimaliserer tiden brukt på sjøen. Når styrken nærmer seg kysten går fly fra hangarskipene i gang med å angripe fienden.
Rundt 40 kilometer fra stranden går skipene ut i angrepsformasjon. I teorien er det da bare noen få timer til hele angrepsstyrken er satt i land. To tredjedeler av soldatene skal landsettes over stranden - den siste tredjedelen med helikopter. Minesveipere har ryddet en serie ankomstleder mot stranden, hver av dem en kilometer bred. Selve brohodet på stranden er rundt fire kilometer bredt. På hver side av ledene ligger et kontrollskip. Det ene fører den primære kontrolloffiseren og staben hans. De ligger fire kilometer ut; utenfor maskingeværrekkevidde, men ikke utenfor rekkevidden til artilleri.
De to regimentene som skal landsettes over stranden laster opp to av sine tre bataljoner, klare til å gå inn i den første angrepsbølgen. Hver av disse to bataljonene sender inn to av sine kompanier. Av en styrke på 54�000 mann er det omtrent to dusin LVTP7 landgangsfartøy med rundt 700 passasjerer som er den første angrepsbølgen. Den første bølgen bruker rundt 25 minutter på å komme i land. Med intervaller på to minutter kommer de neste bølgene inn, fulgt av stridsvognene, støtteavdelinger og annet personell. I løpet av åtte minutter har 3�000 menn og mer enn 150 pansrede kjøretøyer og artilleri kommet i land. I bakre linje ligger seks jagere og to kryssere. Over hodene deres er opp til 400 kampfly klare.
Det tredje regimentet er i mellomtiden blitt landsatt med helikoptre. De har landet 10 til 30 km inne i landet, godt hjulpet av jagerbombere og kamphelikoptre. Den første bølgen består av 65 helikoptre som bærer en infanteribataljon og et batteri med artilleri. Noen ganger er det flere landingsområder.
Målet nå er å rydde stranden og få koblet sammen de forskjellige brohodene. Kamphandlinger foregår til et tilstrekkelig stort brohode er etablert. Det må være stort nok til å romme en flyplass og et drivstofflager utenfor rekkevidde av fiendtlig artilleri. En flyplass et på plass i løpet av et par-tre dager, og da trekkes hangarskipet antageligvis tilbake. Grunnen til at flyplassen er viktig er at det gir stor slitasje på utstyret å ta inn forsterkninger og forsyninger over stranden. Tap på grunn av mekaniske feil savnes like mye som tap i kamp.
[rediger] Amfibisk tilbaketrekking
Ved en amfibisk tilbaketrekking tar man ut egne styrker fra en fiendtlig eller antatt fiendtlig kyst. Hensikten kan være å evakuere slagmarken, flytte styrkene raskt til et annet sted eller simpelthen hente ut styrker som har gjennomført oppdraget sitt.
Et kompliserende faktor her kan være at styrkene man henter ut ikke er trenet i amfibiestrid, noe som gjør jobben for marinestyrkene vanskeligere.
Den mest kjente operasjonen av denne typen er tilbaketrekkingen fra Dunkerque i 1940, hvor britene måtte mobilisere så å si alt som kunne flyte på Kanalkysten for å hente ut slagne britiske og allierte styrker fra Dunkerque under angrep fra tyske styrker.
[rediger] Amfibisk demonstrasjon
Dette er en villedende operasjon for å forvirre fienden. Den kan gjennomføres for å maskere egne hensikter eller størrelsen på egne styrker. Gjennomføringen kan være ved å seile styrken tilsynelatende mot et annet sted enn der landsettingen skal finne sted, eller sette i land mindre styrker.
I Gulfkrigen i 1991 praktiserte det amerikanske marinekorpset denne taktikken i stor skala, og bandt opp nesten 1/4 av Iraks styrker i området.
[rediger] Amfibisk raid
Et amfibisk raid eller strandhugg er en operasjon som utnytter skjul og hurtighet for å overraske motstanderen. Målområdet blir okkupert bare midlertidig, og operasjonen følges av en rask planlagt tilbaketrekning.
Denne taktikken ble praktisert av norske vikinger allerede i sen jernalder. I nyere tid ble det utført en del raids på norskekysten av britiske og norske kommandosoldater under andre verdenskrig. Det mest kjente er kanskje Måløyraidet.
[rediger] Teknologi
[rediger] Fartøyer
Det har alltid vært behov for spesialfartøy ved amfibieoperasjoner. Et tidlig eksempel på dette er vikingenes langskip. De hadde en kombinasjon av god framdrift både med seil og årer og flat bunn som gjorde dem godt egnet til landsetting.
I nyere tid var andre verdenskrig den perioden da fartøyer for amfibiekrigføring gjennomgikk sin største utvikling. Det er mange forskjellige typer og kategorier. Grovt kan man dele dem inn i større fartøy egnet for oversjøisk fart og mindre farkoster som brukes til å bringe i land folk og materiell fra de større fartøyene.
Større amfibiske fartøy kan deles inn i åtte kategorier:
LHA – (Amphibious Assault Ship General Purpose) er blant de største skipene og har både dokk, helikopterdekk og hangar. Et eksempel er den amerikanske Tarawa-klassen på rundt 40�000 tonn.
LHD – (Amphibious Assault Ship Multipurpose) er ganske like LHA, men kan også brukes for kampfly av STOVL-typen (Short Take-Off Vertical Landing) som Harrier. Et eksempel er den amerikanske Wasp-klassen på rundt 40�500 tonn.
LPD – (Landing Platform Dock) har dokk for landgangsfarkoster, plass for kjøretøyer og et lite helikopterdekk med hangar. Et eksempel er den nederlandske Rotterdam-klassen på omtrent 13�000 tonn.
LPH – (Landing Platform Helicopter) er en type med god plass for helikoptre, men uten intern dokk. Et eksempel er den britiske Ocean-klassen på rundt 22�000 tonn.
LCC – (Amphibious Command Ship) er kommando- og kontrollskip for en felles styrkesjef. Det bærer i tillegg noe materiell og tropper. De eneste som har slike skip er den amerikanske marinen, og den har to. De er av Blue Ridge-klassen og er på omtrent 17�000 tonn.
LSD – (Landing Ship Dock) er ofte lik LPD, men har ikke muligheter for helikopteroperasjoner. Et eksempel er den amerikanske Whidbey-klassen på rundt 16�000 tonn.
LSL – (Landing Ship Logistic) er et forsyningsfartøy som kommer med i andre bølge av et amfibieangrep. Et eksempel er den britiske Lyme Bay-klassen på rundt 16�000 tonn.
LST – (Landing Ship Tank) er en større landgangsfarkost, faktisk så stor at den er havgående. På tross av dette kan den gå helt opp på stranden og landsette kjøretøy og soldater gjennom en rampe i baugen. Et eksempel er den amerikanske Newport-klassen.
Moderne landgangsfarkoster kan deles i tre hovedgrupper; LCU, LCAC og LCVP.
LCU – (Landing Craft Utility) er den farkosten som vanligvis tar mest last. Avhengig av typen kan dette være fra en til fire stridsvogner eller enda flere lastebiler eller lettere kjøretøyer. Et eksempel er den amerikanske LCU 2000-klassen på 584 tonn.
LCAC – (Landing Craft Air Cushion) er luftputefarkoster på samme størrelse som en LCU. De kan ta mindre last, men går til gjengjeld to til fire ganger så fort. Et eksempel er den russiske Lebed-klassen.
LCVP – (Landing Craft Vehicle and Personell) er den minste klassen og har kapasitet til å ta 20 til 60 soldater eller en til to mindre kjøretøy. Disse er så små at de kan henge på siden av et fartøy i daviter.
[rediger] Kjøretøy
[rediger] LVT-/AAVP-serien
Amerikanerne har utviklet en serie amfibiske kjøretøy for å ta infanteriet opp på stranden relativt beskyttet. Den siste inkarnasjonen er AAVP7A1. Den første forgjengeren var Roebling Alligator, utviklet mellom 1932 og 1937. Hastigheten i vannet var først rundt 4 km/t, noe som var lite praktisk. Med større motorer gikk det litt fortere, og etterfølgeren Crocodile kom i 1940 og kunne nå rundt 15 km/t i vannet og 40 km/t på land.
LVT-1 var en kopi av Crocodile, bortsett fra at den var laget i stål i stedet for aluminium. Den var tyngre og hadde litt dårligere ytelse. Den var ikke bevæpnet og ble i begynnelsen bare brukt til å bringe fram forsyninger. Ved slaget om Tarawa ble panserplater boltet på og et antall .30 kaliber mitraljøser montert. LVT-1 var i produksjon fra 1941 til 1943.
Neste generasjon var LVT-2, i produksjon fra 1942 til 1945. Den ble produsert i en rekke varianter og ble senere oppdatert og var i tjeneste til midt på 1950-tallet.
Senere kom LVT-3, LVT-4 og LVT-5, og midt på 1950-tallet kom den nye LVTP5-serien. Etter den kom LVTP7, som skiftet navn til AAVP7 som er versjonen som er i tjeneste i dag.
[rediger] Andre kjøretøy
Sovjetiske pansrede personellkjøretøy var i etterkrigstiden tradisjonelt amfibiske. Dette ble hovedsakelig gjort for å lette elvekryssinger, men etter at Sovjetunionen gjenopprettet sitt marineinfanteri i 1961 utnyttet også disse avdelingene kjøretøyenes egenskaper. BTR-60 var i tjeneste fra 1961, og en forbedret variant kalt BTR-60PB ble standardkjøretøy for marineinfanteriet. Kjøretøyet og senere varianter (BTR-70 og BTR-80) har åtte hjul, med styring på de to framre akslene, både på land og til vanns. Fremdriften i vannet besørges av en vannjet. BTR-ene opererte sammen med den lette amfibiske stridsvognen PT-76 i landsettingsfasen, men ble forsterket med konvensjonelle stridsvogner og andre kampkjøretøy så snart som mulig.
En rekke andre lettere pansrede kjøretøy både i Vesten og Østblokken er også amfibiske, men dette har som regel vært for at de skal kunne ta seg over elver og vann. Amfibiske upansrede kjøretøy eksisterer også, for eksempel den svenske Hägglunds Bv206 som er i bruk blant annet i det norske forsvaret.
[rediger] Kjente amfibieavdelinger
[rediger] Kjente amfibiske operasjoner
[rediger] Litteratur
Nytt fra KOF er tidsskriftet til Kystartilleriets offisersforening.

Summary:
Amfibisk krigføring innebærer angrep på et landbasert mål med militære styrker fra skip. Amfibisk krigføring krever landgangsfartøyer eller helikoptre for å transportere soldater til land fra skipene som har brakt dem til området.
Hensikten med å landsette soldater er å avgjøre konflikter. Det er sjelden at ren sjøkrig har noen avgjørende effekt, og det er ikke alltid marsj over land er et alternativ. Mange av verdens land har egne styrker med marineinfanteri for dette formålet. For tiden er det amerikanske marinekorpset det største, og det eneste med eget flyvåpen. Halvparten av verdens marineinfanterister hører hjemme i denne avdelingen.
Et amfibisk angrep er en av de vanskeligste militære operasjonene. Det kreves koordinering av ild fra skip og luftfartøyer, mens bakkestyrkene landsettes på en kystlinje som kontrolleres av fienden – som ofte har en enorm fordel på grunn av det åpne landskapet på de fleste strender.
Berømte amfibiske operasjoner inkluderer invasjonen av Normandie, Slaget om Iwo Jima og Falklandskrigen.
En planlagt militær landsetting som foregår uten kamphandlinger, kalles en administrativ landsetting.


[edytuj] Geneza ustroju
Historia parlamentaryzmu fińskiego rozpoczęła się w 1906 roku, kiedy to po raz pierwszy zebrała się Eduskunta. Jak na owe czasy zgromadzenie to było wyjątkowe, ponieważ jego członkowie wybierani byli w wyborach powszechnych (głosować mogły także kobiety). Gdy Finlandia była zależna od Rosji, dochodziło wielokrotnie do rozwiązywania izby (w latach 1907-1917 osiem razy).
Finlandia odzyskała niepodległość w 1917 roku. Z powodu różnych, często dość odległych od siebie pomysłów na konstrukcję ustrojową państwa, doszło nawet do wewnętrznych zamieszek. Dopiero w 1919 roku uchwaleniem nowych uregulowań konstytucyjnych zajęła się Eduskunta. Do tego czasu obowiązywał Akt o formie rządu z 1772 roku, narzucony jeszcze przez króla szwedzkiego Gustawa III.
Komisji Konstytucyjnej przewodniczył Kaarlo Juho Ståhlberg. Ustaliła ona projekt konstytucji w maju 1919 roku, 21 czerwca zatwierdził go fiński parlament, a 17 lipca regent Gustaf Mannerheim złożył na projekcie swój podpis. Konstytucja nosiła oficjalnie nazwę Akt o formie rządu z 17 lipca 1919 roku. Z biegiem czasu parlament uchwalał także inne ustawy, regulujące podstawowe materie konstytucyjnego ustroju państwa, które włączane są do kanonu fińskich praw podstawowych. Były to: Akt o parlamencie z 13 stycznia 1928 r., Akt o prawie parlamentu do badania zgodności czynności urzędowych członków Rady Państwa, Kanclerza Sprawiedliwości i Parlamentarnego Ombudsmana z 25 listopada 1922 r. (inaczej nazywany Aktem o odpowiedzialności ministerialnej), Akt o Trybunale Stanu z 25 listopada 1922 r., Akt o Samorządzie Wysp Alandzkich z 28 grudnia 1951 r.
Najważniejsza zmiana w Akcie o parlamencie to poprawka z 1954 roku, przedłużająca kadencję z 3 do 4 lat. Także Akt o formie rządu był wielokrotnie nowelizowany. Jedną z najważniejszych poprawek było wprowadzenie w 1994 roku bezpośrednich powszechnych wyborów na prezydenta. Do tego czasu wybory były pośrednie, dokonywane przez Kolegium Elektorów powoływanych w wyborach powszechnych. W 1988 roku odbyły się natomiast wybory, w których przyjęto zasadę, iż prezydentem zostawał ten, kto w I turze uzyska ponad 50% głosów. Jeżeli miałby mniej, zostawałby wybrany przez Kolegium powołane podczas tych samych wyborów w głosowaniu powszechnym.
Z czasem jednak okazało się, iż nowa konstytucja jest niezbędna. Nowy, tym razem już jednolity akt uchwalono 11 czerwca 1999, a weszła ona w życie 1 marca 2000 roku.
[edytuj] Konstytucja
Ustawa zasadnicza z 2000 roku przesunęła punkt ciężkości władzy z prezydenta, osłabiając jego pozycję na rzecz parlamentu. Składa się z 13 rozdziałów i 131 artykułów. Poszczególne rozdziały to:
[edytuj] Zmiana konstytucji
Konstytucja Finlandii jest dość "sztywna", co oznacza, iż sposób jej zmiany jest trudniejszy niż zwykłej ustawy. Po pierwsze, parlament musi zdecydować o tym bezwzględną większością głosów. Po drugie, decyzję taką zatwierdzić musi izba następnej kadencji większością 2/3 głosów.
Jest jednak jeszcze druga metoda zmiany konstytucji. Można tego dokonać poprzez uznanie projektu za pilny. Wymagana jest jednak większość 5/6, propozycja jest wówczas rozpatrywana przez parlament tej samej kadencji. Może być przyjęta przez minimum 2/3 deputowanych.
[edytuj] Parlament
Parlament fiński jest unikameralny, co oznacza, iż składa się z jednej izby. W języku fińskim nosi ona nazwę Eduskunta i w jej skład wchodzi 200 posłów. Jej siedzibą jest Eduskuntatalo w Helsinkach. Parlament uchwala ustawy, przyjmuje budżet, ratyfikuje umowy międzynarodowe i sprawuje nadzór nad poczynaniami rządu (przy pomocy pociągania jego członków do odpowiedzialności politycznej).
[edytuj] Wybory do parlamentu
Kadencja parlamentu wynosi 4 lata. Ordynacja wyborcza pochodzi z 1952 roku, wzbogacona jest o poprawki z lat 1958,1960 i 1965. Posłowie wybierani są w wyborach bezpośrednich, równych, powszechnych, tajnych, za pomocą reprezentacji proporcjonalnej. Czynne prawo wyborcze posiadają wszyscy ci obywatele, którzy najpóźniej w dniu wyborów kończą 18 lat, podobnie jest z biernym prawem wyborczym. Kandydować do parlamentu nie mogą osoby na wysokich stanowiskach państwowych, tj. Kanclerz Sprawiedliwości, Sędzia Sądu Najwyższego i Najwyższego Sądu Administracyjnego, Ombudsman i Prokurator Generalny, a także wojskowi.
Wybory odbywają się w trzecią niedzielę marca (w poprzednim porządku konstytucyjnym trwały dwa dni). Kraj podzielony jest na 16 dystryktów wyborczych, z każdego wybierana jest określona liczba posłów, której wielkość zależna jest od liczebności populacji zamieszkującej dany teren. Jeden z dystryktów jest jednomandatowy, są to Wyspy Alandzkie. Głosy oddaje się na listy, które charakteryzują się tym, że każdy kandydat posiada swoją listę. Kandydat zgłaszany jest przez grupę minimum 30 wyborców, którzy mogą także zgłosić grupę rezerwową. Grupy takie mogą przystępować do sojuszy wyborczych (tworzonych przez partie polityczne), ale tylko na terenie swojego okręgu. Kandydat nie musi zamieszkiwać w okręgu, w którym został zgłoszony. Nic nie stoi też na przeszkodzie, aby kandydował w kilku okręgach. Mandaty rozdzielane są według metody d'Hondta. Każda partia może skupić maksimum 200 kandydatów w swoich sojuszach wyborczych.
W przypadku, gdy deputowany zostanie później wybrany do Parlamentu Europejskiego, nie ma obowiązku złożenia mandatu. Zostaje on tylko zawieszony na czas zasiadania przez niego w Europarlamencie. W kraju jego obowiązki pełni zastępca.
[edytuj] Praca izby
Według konstytucji, kadencja parlamentu rozpoczyna się w momencie oficjalnego potwierdzenia wyników wyborów, a kończy podczas kolejnych wyborów. Eduskunta odbywa coroczne sesje, które zaczynają się 1 lutego i trwają do następnego roku – ogłoszenia kolejnej sesji. Dzieli się ona na okres wiosenny i jesienny. Prezydent posiada prawo zwołania nadzwyczajnej sesji parlamentu. Obrady plenarne odbywają się we wtorek i w piątek, choć oczywiście mogą częściej.
Na pierwszym posiedzeniu plenarnym deputowani muszą okazać dowody tożsamości, ażeby udowodnić, iż zostali oni wybrani przez wyborców do zasiadania w izbie. Następuje także wyłonienie organów parlamentu. Najstarszy wiekiem deputowany odczytuje listę parlamentarzystów, spośród których wybierani zostają przewodniczący i jego dwóch zastępców. Tworzą oni Prezydium Parlamentu. W ciągu trzech dni od posiedzenia organizacyjnego, następuje oficjalna inauguracja, podczas której prezydent wygłasza uroczyste przemówienie.
Następnie parlament ma 7 dni na wyłonienie składów stałych komisji parlamentu. Jeżeli deputowanym nie uda się to, powołują specjalną komisję wyborczą, złożoną z 45 członków, wybieranych spośród deputowanych. Kiedy jednak i ta komisja nie podoła temu zadaniu, ostatecznym rozwiązaniem są wybory proporcjonalne. Komisje te to m.in.: Komisja Konstytucyjna, Administracji, Ustawodawcza, Spraw Zagranicznych, Finansów, Transportu i Komunikacji, Rolnictwa i Leśnictwa, Obrony, Kultury i Edukacji, Spraw Socjalnych i Zdrowia, Ekonomiczna, Pracy, Ochrony Środowiska i ds. Przeszłości. W ich skład może wejść maksymalnie 17 deputowanych (wyjątkiem jest licząca 21 członków Komisja Finansów). Parlament może wyłonić także komisje tymczasowe, w których określa liczbę członków. Każdy członek izby jest zobowiązany do zasiadania w co najmniej dwóch komisjach. Członkowie komisji wybierani są przez izbę zgodnie z parytetem partyjnym. Projekty ustaw w komisjach poddawane są dwóm czytaniom, z których pierwsze kończy się przyjęciem wstępnej decyzji. Ostatecznym owocem prac komisji jest opinia lub rekomendacja.
[edytuj] Wielka Komisja
Ten specyficzny organ składa się z co najmniej 25 członków i 13 zastępców. Jego posiedzenia odbywają się raz w tygodniu. Wielka Komisja zajmuje się dokumentami przekazanymi jej przez parlament, również projektami ustaw zaakceptowanymi przez komisje stałe. Pracuje także nad kwestiami związanymi z Unią Europejską.
Skład Wielkiej Komisji odpowiada pod względem przynależności partyjnej rozkładowi ilości członków poszczególnych frakcji w Eduskuncie. Z tego powodu większość uzgodnień co do głosowań parlamentarnych ustala się na forum tego organu. Często więc mówi się, iż Wielka Komisja to tak naprawdę druga izba parlamentu fińskiego.
[edytuj] Kompetencje parlamentu
Zgodnie z tradycją prawa konstytucyjnego, wyróżnia się trzy główne kompetencje Eduskunty: ustawodawczą, kontrolną i kreacyjną.
[edytuj] Kompetencja ustawodawcza
Konstytucja Finlandii w art. 70 rozdz. VI stanowi, iż prawo inicjatywy ustawodawczej ma rząd oraz deputowani. Są trzy możliwe jej formy. Można złożyć projekt legislacyjny (który staje się przedmiotem dwóch czytań), projekt ustawy budżetowej, a także petycję (której odbywa się tylko jedne czytanie).
Prace nad ustawą rozpoczynają się od wniesienia pisemnego wniosku o jej uchwalenie. Następnie ma miejsce debata wstępna na forum całej izby. Potem projekt ustawy przekazywany jest pod prace komisji, które mogą zaproponować przyjęcie go bez zmian, wprowadzenie poprawek lub też odrzucenie. Dopuszczalne są wnioski odrębne pośród członków komisji. Następnie odbywają się dwa czytania. Podczas debaty w czasie pierwszego czytania, izba może podjąć decyzję o skierowaniu projektu pod obrady Wielkiej Komisji. Podczas analizy projektu, posłowie opozycyjnych ugrupowań mają prawo zgłaszania swoich propozycji poprawek. Po co najmniej 3 dniach od pierwszego czytania, następuje drugie czytanie, podczas którego zgłaszanie poprawek jest już niemożliwe. Wówczas parlament musi przyjąć lub odrzucić projekt ustawy. Można to osiągnąć zwykłą większością głosów.
We wrześniu minister finansów zwykle przedstawia parlamentowi projekt budżetu, który przechodzi przez odmienną drogę. Po wstępnej debacie projekt ląduje w Komisji Finansów, która ma obowiązek wydać o nim raport. Podczas tylko jednego czytania można zgłaszać poprawki, ale wówczas projekt wraca do Komisji, która może je poprzeć, odrzucić albo zaproponować własne zmiany. W pierwszym przypadku budżet zostaje przyjęty na następnym posiedzeniu izby. W pozostałych dwóch izba może zgodzić się z Komisją lub przegłosować ustawę budżetową w formie przez siebie uznawaną za najlepszą.
Wszystkie ustawy przyjęte przez parlament muszą zostać podpisane przez prezydenta. Ma on na to okres długości trzech miesięcy. Jeżeli w tym czasie tego nie uczyni, lub sprzeciwi się złożeniu podpisu, ustawa wraca pod obrady izby. Przełamać prezydenckie weto można za pomocą większości bezwzględnej składu izby. Prezydent zarządza ogłoszenie ustawy w fińskim dzienniku ustaw – Suomi Laki.
[edytuj] Kompetencje kontrolne
Eduskunta urządza debaty na temat sprawozdań rządowych, raportów i przedkładanych izbie informacji, do których zobligowana jest strona rządowa. Nie podlegają one głosowaniu, ale parlament może podjąć decyzję o wyrażeniu wotum nieufności dla rządu lub pojedynczego ministra.
Innymi kompetencjami kontrolnymi jest prawo zadawania zapytań i interpelacji. Zapytania może zadać każdy deputowany poszczególnemu ministrowi, natomiast interpelacje mogą być składane przez grupę co najmniej 20 deputowanych – rząd ma 15 dni na odpowiedź, która jest przegłosowywana przez izbę. Nie przyjęcie jej jest równoznaczne z udzieleniem wotum nieufności.
Ponadto parlament może zażądać od rządu udzielenia mu informacji, jeżeli tylko nie objęte są one klauzulą tajności. Izba rozpatruje także roczne sprawozdania z pracy rządu.
[edytuj] Kompetencje kreacyjne
Odnoszą się przede wszystkim do powoływania przez parlament najważniejszych urzędników państwowych. Chodzi tutaj głównie o premiera wskazywanego przez prezydenta, a także sędziów Sądu Najwyższego.
[edytuj] System partyjny
Ważniejsze partie polityczne Finlandii: Partia Socjaldemokratyczna (Sosialidemokraattinen Puolue, SDP, ugrupowanie centrolewicowe), Partia Centrum (Keskustapuolue, Kesk, partia centrowa), Koalicja Narodowa (Kansallinen Kokoomus, Kok, partia liberalno-konserwatywna), Przymierze Lewicowe (Vasemmistoliitto, Vas, ugrupowanie lewicowe), Liga Zielonych (Vihreä Liitto, ugrupowanie ekologiczne), Chrześcijańscy Demokraci (Kristillisdemokraatit, KD, partia chadecka), Szwedzka Partia Ludowa (Svenska Folkpartiet, SFP, ugrupowanie liberalne), Prawdziwi Finowie (Perussuomalaiset, PS, ugrupowanie prawicowo-populistyczne), Dla Wysp Alandzkich i Parlamentu (För Åland i Riksdagen, stronnictwo mieszkańców Wysp Alandzkich).
[edytuj] Prezydent
Pozycja prezydenta (Suomen Tasavallan Presidentti) jest mocno osłabiona w porównaniu z uregulowaniami wcześniejszej ustawy zasadniczej. Prezydent może podejmować decyzje tylko razem z rządem i na podstawie przedłożonych przez niego propozycji. Oprócz tego konstytucja wymienia tylko trzy sprawy w których prezydent może działać zupełnie samodzielnie:
Prezydent bierze udział w powoływaniu premiera przez parlament, a także przyjmuje rezygnacje ministrów z ich stanowisk. Ponadto prezydent jest Zwierzchnikiem Sił Zbrojnych, ale wszelkie decyzje podejmuje po uzgodnieniu ich z ministrem obrony narodowej, także mianowanie osób na najwyższe stanowiska wojskowe. Prezydent może także wydawać dekrety dotyczące wykonania ustaw, których przedmiotem jest administracja państwowa i majątek państwowy. Prezydent może rozwiązać Eduskuntę na wniosek premiera. Ponadto przewodniczy w cotygodniowych spotkaniach rządu, dotyczących przede wszystkim kwestii legislacyjnych. Prezydent i ministrowie tworzą Radę Państwa (Valtioneuvosto).
Kiedy prezydent nie może pełnić swoich funkcji, na stanowisku zastępuje go premier, a jeżeli i ten nie może pełnić obowiązków, zastępuje go zastępca premiera.
[edytuj] Wybory prezydenckie
Od 1994 roku prezydent Finlandii wybierany jest w wyborach bezpośrednich. Jego kadencja trwa 6 lat. Dopuszczalna jest jedna reelekcja, co oznacza, iż liczba kadencji jest ograniczona do dwóch. Kandydat na prezydenta musi być obywatelem fińskim posiadającym czynne i bierne prawo wyborcze. Może go zgłosić partia polityczna mająca minimum jedno miejsce w Eduskuncie albo grupa wyborców licząca co najmniej 200 tys. osób. Wybory odbywają się w trzecią niedzielę stycznia, w 16 okręgach wyborczych.
W przypadku gdy jeden z kandydatów uzyska więcej niż połowę głosów, zostaje wybrany prezydentem. W przeciwnym wypadku następuje II tura (zarządzana w trzecią niedzielę po I turze). Bierze w niej udział dwóch kandydatów z najlepszymi wynikami z I tury.
Tuż przed objęciem stanowiska, pierwszego dnia miesiąca następującego po miesięcy, w którym odbyły się wybory, prezydent-elekt w obecności przewodniczącego Eduskunty wymawia formułę przysięgi. Musi to zrobić w języku fińskim i szwedzkim, a treść przysięgi zawarta jest w art. 56 konstytucji:
[edytuj] Rząd
Rząd w Finlandii powstaje, kiedy to prezydent nominuje na stanowisko premiera (pääministeri) osobę, którą wskaże mu parlament. Premier musi uzyskać absolutną większość głosów. W przeciwnym wypadku prawo desygnowania osoby na stanowisko premiera przechodzi na prezydenta. Jeżeli i tym razem okaże się, że nie wybrano premiera, wówczas każdy z posłów może zgłosić swojego kandydata i w tym wypadku wymagana jest tylko większość zwykła.
Ministrów w rządzie nominuje prezydent na wniosek premiera.
Zgodnie z konstytucją, rząd fiński składa się z premiera i maksymalnie 17 ministrów. Co najmniej dwóch spośród z nich musi posiadać wykształcenie prawnicze. Jest trzynaście ministerstw: Kancelaria Premiera, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Sprawiedliwości, Spraw Wewnętrznych, Obrony, Finansów, Edukacji, Rolnictwa i Leśnictwa, Transportu i Komunikacji, Przemysłu i Handlu, Spraw Socjalnych i Zdrowia, Pracy, Środowiska Naturalnego. Większość ministrów jest równocześnie deputowanymi.
Rząd posiada wszelkie uprawnienia, które nie są przypisane innym organom administracji państwowej. Oznacza to domniemanie kompetencji na rzecz rządu. Najważniejszą z nich jest inicjatywa ustawodawcza. To rząd dostarcza Eduskuncie największą ilość projektów ustaw.
W momencie wyrażenia przez parlament rządowi wotum nieufności, zostaje on rozwiązany przez prezydenta. Izba może także uchwalić wotum nieufności wobec poszczególnych ministrów. Eduskunta może również, w razie niezgodności działalności członka rządu z prawem, przegłosować zwykłą większością głosów wniosek (wnoszony przez Komisję Prawa Konstytucyjnego) o pociągnięcie go do odpowiedzialności. Rozpatruje go Trybunał Stanu.
[edytuj] Sądownictwo
Sądownictwo w Finlandii skonstruowane jest na zasadzie trójszczeblowości:
Sądownictwo administracyjne zajmuje się rozstrzyganiem skarg kierowanych przez jednostki na działalność władz. Składa się z:
Dodatkowo jest kilka rodzajów sądów specjalnych:
Od wyroków trzech ostatnich sądów nie ma instancji odwoławczej.
Osobnym rodzajem sądu jest Trybunał Stanu, który powołany jest dla sądzenia najwyższych urzędników państwowych (prezydenta, ministrów i premiera, Kanclerza Sprawiedliwości, sędziów Sądu Najwyższego i Najwyższego Sądu Administracyjnego) w przypadku złamania przez nich prawa w związku ze sprawowaniem urzędu. Brak natomiast oddzielnego sądu konstytucyjnego – jego rolę pełni Komisja Konstytucyjna.
Prezydent powołuje Prokuratora Generalnego, który z kolei mianuje prokuratorów lokalnych i okręgowych, których zadaniem jest decydowanie o wszczęciu postępowania na podstawie śledztwa wstępnego przeprowadzonego przez policję.
[edytuj] Ombudsman i Kanclerz Sprawiedliwości
Obaj urzędnicy mianowani są przez prezydenta. Nadzorują oni legalność funkcjonowania władz i organów państwowych. W skład kompetencji Kanclerza Sprawiedliwości wchodzi głównie kontrola nad poczynaniami rządu. W skład uprawnień Ombudsmana wchodzi także rozpatrywanie spraw wnoszonych przez więźniów i poborowych.
[edytuj] Samorząd terytorialny
Finlandia jest krajem unitarnym podzielonym na 6 prowincji (lääni). Na czele każdej prowincji stoi gubernator (maaherra), mianowany przez prezydenta na wniosek rządu. Jest on przewodniczącym Państwowego Biura Prowincjonalnego (lääninhallitus), zajmującego się sprawami socjalnymi, służbą zdrowia, policją, służbami ratowniczymi, zarządem dróg, administracją sądownictwa itp.
Prowincje podzielone są na 20 regionów (maakunta), w których organami zarządzającymi są rady prowincjonalne. Regiony Finlandii:
Regiony podzielone są na 77 podregiony (seutukunta), a one z kolei na gminy. Gminy (kunta) to samorządne jednostki terytorialne. Jest ich 452, w tym 67 miejskich, 70 półmiejskich i 315 wiejskich. Są one zróżnicowane pod względem ilości ludności, np. 22 liczą sobie poniżej 1 tys. mieszkańców, a 6 ma ich ponad 100 tys.
W każdej gminie funkcjonuje rada gminna, która mianuje zarządcę. Rada to organ prawodawczy, a zarządca – wykonawczy. W większych gminach wyłaniani są także zastępcy zarządcy. Członkowie rady, w liczbie od 17 do 85 (w zależności od wielkości gminy), wyłaniani są w wyborach powszechnych. Kadencja organów samorządowych trwa 2 lata.
[edytuj] Wyspy Alandzkie
Pomimo tego, iż Finlandia jest państwem unitarnym, Wyspy Alandzkie, są szwedzkim terytorium autonomicznym wchodzącym w skład państwa fińskiego, posiadającym swój rząd i parlament a także odrębne partie polityczne. Parlament Wysp, (szw. Lagtinget) składa się z 30 członków wyłanianych w wyborach powszechnych, ma on swoich reprezentantów w Eduskuncie. Lagtinget wyłania spośród siebie rząd i premiera – Lantråd.
Wyspy Alandzkie podzielone są na trzy podregiony (ekonomisk region), składające się z 16 okręgów (kommun):

Summary:
Ustrój polityczny Finlandii – Finlandia to demokratyczna republika parlamentarno-gabinetowa, w której modelu rządów można dopatrzyć się semiprezydencjalizmu. Wyrazicielem wielopartyjnego składu politycznego parlamentu jest rząd z premierem na czele, pełniący kierowniczą rolę w państwie (jest on częścią władzy wykonawczej). Parlament fiński jest unikameralny, liczący 200 członków pochodzących z wyborów powszechnych, sprawuje on władzę ustawodawczą. Premiera desygnuje prezydent, wybierany w wyborach powszechnych na kadencję trwającą 6 lat. Prezydent jest głową państwa, Dowódcą Naczelnym sił zbrojnych i prowadzi politykę zagraniczną państwa. Obecnie prezydentem Finlandii jest Tarja Halonen, a premierem Matti Vanhanen. Sądownictwo jest niezależne od egzekutywy i legislatury. Nie ma sądu konstytucyjnego, zgodność ustaw z konstytucją nie może być podważana.
W Finlandii obowiązuje konstytucja z 1 marca 2000 roku (poprzednia pochodziła z 1919 roku).